အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="my">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>mywiki</dbname>
    <base>https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုသူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">မုခ်ဝ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">စာမူကြမ်း</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မော်ဂျူး</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1650</id>
    <revision>
      <id>1032045</id>
      <parentid>1027785</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367741" sha1="cnm5njcs3ifzmggx64yfn56zxmzizf3" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| အမည်_ရင်း = United States of America
| ပုံ_အလံ = Flag of the United States.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = US-GreatSeal-Obverse.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = In God We Trust&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ကျွန်ုပ်တို့သည် ဘုရားသခင်ထံ အပ်နှံပြီ)&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = The Star-Spangled Banner [[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]
| ပုံ_နေရာ = Location United States.svg
| မြို့တော် = [[ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့]]
| အကြီးဆုံးမြို့ = [[နယူးယောက်မြို့]]
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = [[အလက်စကာပြည်နယ်]]
| ဧရိယာ = ၉,၈၂၆,၆၃၀ km² (၃,၇၉၄,၀၆၆ sq mi)
| ဧရိယာအဆင့် = ၃/၄
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၇၆
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = ဒီနာလီတောင်၊ အလက်စကာပြည်နယ်
| အရှေဆုံးမြစ် = [[မစ္စစ္စပီမြစ်]]
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| time zone = -၅ - -၁၀
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ]]
| လူဦးရေ = ၃၀၄,၆၀၉,၀၀၀ (၂၀၀၇)
| လူဦးရေအဆင့် = ၃
| လူဦးရေအထူ = ၃၁/km² (၈၀/sq mi)
| လူမျိုးများ = [[လူဖြူ]] &lt;small&gt;(၆၅.၁%)&lt;/small&gt;၊ [[လက်တင်လူမျိုး|လက်တင်]] &lt;small&gt;(၁၄.၈%)&lt;/small&gt;၊ [[အာဖရိကန်လူမျိုး|အာဖရိကန်]]&lt;small&gt;(၁၂.၈%)&lt;/small&gt;၊ [[အာရှလူမျိုး|အာရှ]] &lt;small&gt;(၄.၄%)&lt;/small&gt;၊ [[မူရင်းအမေရိကန်တိုင်းရင်းသားလူမျိုး|မူရင်းအမေရိကန်တိုင်းရင်သား]] &lt;small&gt;(၁.၂%)&lt;/small&gt;၊ [[ကပြားလူမျိုး|ကပြား]] &lt;small&gt;(၁.၆%)&lt;/small&gt;
| ဘာသာတရားများ = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] &lt;small&gt;(၇၈.၅%)&lt;/small&gt;၊ [[ဘာသာမဲ့]] &lt;small&gt;(၁၂.၁%)&lt;/small&gt;၊ အခြား &lt;small&gt;(၂.၅%)&lt;/small&gt;၊ [[ရဟူဒီဘာသာ|ရဟူဒီ]] &lt;small&gt;(၁.၇%)&lt;/small&gt;၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]] &lt;small&gt;(၀.၇%)&lt;/small&gt;၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] &lt;small&gt;(၀.၆%)&lt;/small&gt;
| ပွဲများ = 
| အမျိုးအစား = [[ဖက်ဒရယ်ပြည်​ထောင်စုနိုင်ငံ|ဖက်ဒရယ်]] [[သမ္မတစနစ်]] [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတ]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒု သမ္မတ]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = [[ဂျေဒီဗန့်စ်]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်း|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့]]
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = [[၄ ဇူလိုင်]] [[၁၇၇၆ ခုနှစ်]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၂) = လွတ်လပ်ရေးသတ်မှတ်
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = [[၃ စက်တင်ဘာ]] [[၁၇၈၃]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၃) = အုပ်ချုပ်မှုဥပဒေကာလပေါ်
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၃) = [[၂၁ ဇွန်]] [[၁၇၈၈]]
| GDP_PPP = $၁၅.၀၉၄ ထရီလီယံ
| GDP_PPP_အဆင့် = ၁
| GDP_PPP_per_capita = $၄၈,၃၈၆
| GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၈
| HDI = ၀.၉၁၀
| HDI_အဆင့် = ၄
| ဗဟိုဘဏ် = [[ဖယ်ဒရယ်အရန်ဗဟိုစနစ်]]
| ငွေ = အမေရိကန်ဒေါ်လာ (USD &quot;$&quot;)
| အထိမ်းအမှတ်များ = ပန်း - နှင်းဆီ၊ သစ်ပင် - ဝက်သစ်ချ
| ISO 3166-1 = US
| cctld = .us .gov .mil .edu
| calling_code = +၁
| legislature = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်]]
| upper_house = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဆီးနိတ်|ဆီးနိတ်]]
| lower_house = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]]
}}
'''အမေရိကန်ပြည်‌ထောင်‌စု'''  ({{lang-en|The United States of America}}) ကို ပုံမှန်အားဖြင့် '''United States''', the '''U.S.''', the '''U.S.A.''', the '''States''', the '''America''' စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြကာ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရက်တစ်(Federal Democratic) သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပြည်နယ် (၅၀)နှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ (၁)နယ် ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်အမေရိကအလယ်ပိုင်းတွင် အဓိကတည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ပြည်နယ် (၄၈)ခုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာမြို့တော် [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]] တို့သည် ပစိဖိတ် နှင့် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတို့ကြားတွင် မြောက်ဘက်တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]တို့ဖြင့် ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသည်။ [[အလက်စကာပြည်နယ်]]သည် တိုက်ကြီး၏ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ကနေဒါနှင့် အနောက်ဘက် ဘဲရင်းရေလက်ကြား (Bering Strait)ကို ဖြတ်၍ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့ ရှိကြသည်။ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်]]သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်တွင် ရှိသော ကျွန်းစုဖြစ်သည်။ အမေရိကန်သည် ကာရစ်ဘီယန် နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသအနှံ့အပြားတို့တွင် နယ်မြေများနှင့် ကျွန်းများကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်။

အကျယ်အဝန်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃.၇၉ သန်း (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၉.၈၃ သန်း) နှင့် လူဦးရေ သန်း ၃၀၀ ကျော်ရှိသည့်အတွက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ကုန်းမြေအကျယ်အဝန်းနှင့် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးမား အများပြားဆုံး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအများအပြားမှ လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစု အများဆုံး ရောထွေးနေထိုင်ပြီး ယဉ်ကျေးမှုအစုံလင်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး စီးပွားရေးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃ ထရီလီယံ မျှရှိသည်။ (nominal GDP အားဖြင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး၏ ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး ဝယ်ယူသည့်တန်ဖိုး၏ ၂၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။)

အမေရိကန်သည် အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင်ရှိသော ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ [[ကိုလိုနီ]]နယ်မြေ (၁၃)ခု ပူးပေါင်း၍ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၆-ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၄)ရက်တွင် [[လွတ်လပ်ရေး]] ကြေညာစာတမ်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ထိုစာတမ်းမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး ကွန်ဖယ်ဒရေးရှင်းဟုခေါ်သည့် ပြည်နယ်များကိုပူးပေါင်းထားသော ပြည်ထောင်စုကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ပထမဆုံးစစ်ပွဲဖြစ်သော အမေရိကန်တော်လှန်ရေးစစ်အတွင်း ၌ ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်တို့သည် ဗြိတိန်တို့ကို ခြေမှုန်းအောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်ညီလာခံမှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ နောက်နှစ်များတွင် ထပ်မံအတည်ပြုချက်အရ ပြည်နယ်များကို ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှု အားကောင်းသော နိုင်ငံ၏အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ပြည်သူတို့၏ အခြေခံအခွင့်အရေး အများအပြား နှင့် လွတ်လပ်မှုကို အာမခံချက်ပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သည်။ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။

၁၉ရာစုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|အင်္ဂလန်]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့မှ နယ်မြေများကို ရယူခဲ့ပြီး [[တက္ကဆပ်သမ္မတနိုင်ငံ|တက္ကဆက်နိုင်ငံ]] နှင့် ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံတို့ကို ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အမေရိကန် တောင်ပိုင်းနှင့် စက်မှုထွန်းကားသော အမေရိကန် မြောက်ပိုင်းတို့ အငြင်းပွားကြခြင်းနှင့် ကျွန်စနစ်ကို ချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ကြောင့် ၁၈၆၀ နှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်းမှ အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံပြိုကွဲမည့်အရေးကို တားဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဝင် ကျွန်စနစ်ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခဲ့သည်။ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ နှင့် ပထမကမ္ဘာစစ်တို့မှ အမေရိကန်အား စစ်အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် စေခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် ကုလသမ္မဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ နှင့် နေတိုးကို စတင်တည်ထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားခြင်းက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား တစ်ခုတည်းသော မဟာအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ အမေရိကန်၏ စစ်သုံးစရိတ်သည် တကမ္ဘာလုံးစစ်သုံးစရိတ်၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==

အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းမှမြေကို ခေါ်ဆိုသော အမေရိကား (America) ဆိုသည့်စကားလုံးမှာ အီတလီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ နှင့် မြေပုံဆွဲသူ အမေရိဂို ဗက်စပူချီ ကို အစွဲပြု၍ ၁၅၀၇ ခုနှစ်ကပင် တီထွင် အသုံးပြုခံသည် ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။ နိုင်ငံ၏အမည်အပြည့်အစုံကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့က &quot;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ&quot; က ထုတ်ပြန်ခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး &quot;အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၁၃ ခုမှ တညီတညွတ်တည်း ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။

== ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ==
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ကုန်းမြေဧရိယာသည် ၁.၉ ဘီလီယံ ဧက (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၇၇၀) ခန့်မျှ ရှိသည်။ [[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|တဆက်တည်း တည်ရှိနေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] ခြားနားနေသော [[အလက်စကာပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၃၆၅ သန်း (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၁၅၀) ရှိပြီး အကြီးဆုံးပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ ပစိဖိတ် အလယ်ပိုင်းရှိ ကျွန်းစုများတွင် တည်ရှိသော [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၄သန်း (ဟက်တာ ၁.၆သန်း) မျှသာရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|publisher=Economic Research Service|date=2006-07-21|accessdate=2009-03-09|archivedate=8 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ (မြေနှင့်ရေ နှစ်ခုပေါင်း) တတိယမြောက် သို့ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး [[ရုရှားနိုင်ငံ]] နှင့် ကနေဒါ နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်ပြီး တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် မတိမ်းမယိမ်း ရှိသည်။ ထိုသို့ အဆင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း မရှိရခြင်းမှာ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] တို့၏ အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော နယ်မြေများကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ခြင်း ရှိမရှိ နှင့် သက်ဆိုင်ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရွယ်အစားကို မည်သို့ တွက်ချက်သည်နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်စာအုပ် (''World Factbook'') အရ စုစုပေါင်း အရွယ်အစားကို ၃,၇၉၄,၁၀၁ စတုရန်းမိုင် (၉,၈၂၆,၆၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ)ဟု ဖော်ပြထားပြီး &lt;ref name=&quot;WF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2009-09-30|accessdate=2010-01-05 (area given in square kilometers)|archivedate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706193812/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ စာရင်းအင်းမှ ၃,၇၁၇,၈၁၃ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၆၂၉,၀၉၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြကာ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|accessdate=2008-03-25 (area given in square kilometers)}}&lt;/ref&gt; ဘရစ်တန်နီကာ စွယ်စုံကျမ်းမှ ၃,၆၇၆,၄၈၆ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၅၂၂,၀၅၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-03-25 (area given in square miles)}}&lt;/ref&gt; ကုန်းမြေ ဧရိယာကိုသာလျှင် တွက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရုရှား နှင့် တရုတ်တို့၏ နောက် တတိယနေရာတွင် ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ ထက် အနည်းငယ်မျှ သာလွန်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education|accessdate=2007-02-28}}&lt;/ref&gt;

[[File:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|300px|[[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်း ကုန်းမြေ]]ကို ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ]]

အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ စတင်လာသော ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်သည် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ရွက်ကြွေတောများနှင့် ပိုင်မောင့် (Piedmont )ရှိ တောင်ကုန်းများ ဆီသို့ ဖြန့်ကျက် ဝင်ရောက်သွားသည်။ အပါလေချန် တောင်တန်းများသည် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်း ရှိ မြက်ခင်းပြင်များ၊ ရေကန်ကြီးများတို့အား ပိုင်းခြားပေးထားသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည့် မစ္စစ္စပီ-မစ်ဆိုရီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်း၍ နိုင်ငံ၏ ဗဟိုချက်မသို့ ဦးတည်သွားသည်။ ပြန့်ပြူးပြီး မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ဂရိတ်ပလိန်း (Great Plains) ဒေသရှိ ပရေရီမြက်ခင်းများသည် အနောက်ဘက်သို့ ဖြန့်ကျက်သွားသည်မှာ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ကုန်းမြေမြင့်ဒေသ အထိ ပင်ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်ပလိန်း၏ အနောက်ဘက် အစွန်ရှိ [[ရော့ကီး တောင်တန်း]] သည် နိုင်ငံအတွင်း မြောက်မှတောင်သို့ ကန့်လန့်ဖြတ်တည်ရှိသည်။ ထိုတောင်တန်းများသည် [[ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်]]တွင် ပေ ၁၄,၀၀၀ (၄,၃၀၀ မီတာ) အထိ မြင့်သည်။ အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွားလျှင် ကျောက်တောင်ထူထပ်သော ဂရိတ်ဘေစင် (Great Basin) ဒေသ နှင့် မိုဟားဗီး (Mojave) သဲကန္တာရ ကဲ့သို့သော ကန္တာရများ ရှိသည်။ ဆီးရီးယား နီဗားဒါး (Sierra Nevada) နှင့် ကက်စကိတ် တောင်တန်းတို့သည် ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နီးကပ်စွာ သွယ်တန်းနေကြသည်။ အလက်စကာပြည်နယ်တွင် ရှိသော မောင့်မက်ကင်လေ မှာ ၂၀၃၂၀ ပေ (၆၁၉၄ မီတာ) မြင့်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း နှင့် မြောက်အမေရိကတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သည်။ ရှင်သန်နေဆဲ မီးတောင်များမှာ အလက်စကာရှိ အလက်ဇန္ဒားကျွန်းများ နှင့် အာလူးရှန်(Aleutian) ကျွန်းများ တို့တွင် အများအပြား တွေ့ရပြီး ဟာဝိုင်ယီကျွန်းများတွင် မီးတောင်ကျွန်းများ ပါဝင်သည်။ ရော့ကီးတောင်တန်းများတွင် ပါဝင်ပြီး ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်၏ အောက်တွင်ရှိနေသော စူပါမီးတောင်သည် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် အကြီးဆုံးမီးတောင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone??author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archivedate=25 May 2012}}&lt;/ref&gt;
[[File:Grand canyon of Yellowstone and Yellowstone fall nn edit1.jpg|thumb|ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်]]

အရွယ်အစားအားဖြင့် ကြီးမားပြီး ပထဝီ အနေအထားမျိုးစုံရှိသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ရာသီဥတု အမျိုးအစား အများစုကို တွေ့ရသည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီ လောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော ကွန်တီနန်တယ် ရာသီဥတုမှစ၍ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော မုတ်သုံတစ်ပိုင်း ရာသီဥတု အထိ တွေ့ရသည်။ ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်၏ တောင်ဘက် အစွန်အဖျား နှင့် ဟာဝိုင်ယီတို့မှာ မုတ်သုံရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီမျဉ်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂရိတ်ပလိန်း လွင်ပြင်ကျယ်များမှာ တစိတ်တပိုင်း မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ အနောက်ဘက်ရှိ တောင်ကုန်းများမှာ ကုန်းမြင့် ရာသီဥတု ရှိသည်။ ဂရိတ်ဘေဆင် ဒေသနှင့် အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ကန္တာရဒေသများမှာ မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတုရှိပြီး အော်ရီဂွန် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် နှင့် အလက်စကာတောင်ဘက်ပိုင်းတို့တွင် သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတု ရှိသည်။ အလက်စကာ၏ ဒေသ အတော်များများမှာ အန္တာတိကဆန်သော ရာသီဥတု နှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုများ ရှိကြသည်။ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုမှာ အထူးအဆန်း မဟုတ်ပေ။ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် ထိစပ်နေသော ပြည်နည်များတွင် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်း မကြာခဏ တိုက်ခတ်လေ့ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[လေဆင်နှာမောင်း]] အတော်များများမှာ ဤနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်းရှိ လေဆင်နှာမောင်း တောင်ကြား (Tornado Alley) ဟုခေါ်သော ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=1 July 2007|title=Tornado Alley, USA|accessdate=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂေဟစနစ်သည် အလွန်အမင်းကျယ်ပြော (megadiverse) သည်။ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အလက်စကာပြည်နယ်တို့တွင် ရေသောက်မြစ်ရှိသော အပင် (vascular plants) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၇,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းများတွင် ပန်းပွင့်သော အပင် (flowering plant) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၈၀၀ ကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ အနည်းငယ်ကိုသာ ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|accessdate=2008-10-27|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလွန်ကျယ်ပြန့်သဖြင့် တိရစ္ဆာန်များသည် အရေအတွက် များပြား၍ အမျိုး လည်း ကွဲပြားကြ၏။ သမင်၊ ဒရယ်၊ မုစကောင်၊ ဝက်ဝံ၊ ပြောင်၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ တောကြောင်မြီးတို၊ အမေရိကန် ကျားသစ်၊ ဝံပုလွေ၊ မြေခွေး၊ တောင်ဆိတ်၊ သိုး၊ ပရေရီခွေး၊ အမေရိကန်ဖျံ၊ ရှဉ့်၊ ယုန်၊ ပင်လယ်ဖျံ၊ ပင်လယ်လိပ်နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန် အမျိုးပေါင်းများစွာ ရှိလေသည်။ ငှက်မျိုး ထဲမှလည်း ရစ်ပုမျိုး၊ ရိုးရိုးရစ်၊ စွန်၊ သိမ်းငှက်၊ သစ်တောက် ငှက်၊ ငှက်ပြာ၊ သပိတ်လွယ်ရင်အုပ်နီ၊ သပိတ်လွယ်၊ ကြိုးကြာ နီ၊ မြေလူးငှက်၊ မြေလူးငှက်ဝါ၊ ဝံပိုငှက် စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt; နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်၊ ငှက်မျိုးကွဲပေါင်း ၇၅၀ ကျော်၊ တွားသွားသတ္တဝါ နှင့် ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၅၀၀ ကျော် တို့ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|accessdate=2009-01-20|archivedate=18 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html}}&lt;/ref&gt; အင်းဆက် မျိုးကွဲပေါင်း ၉၁,၀၀၀ ကျော်ကို အမျိုးအစားခွဲခြား တွေ့ရှိပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|accessdate=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၃ ခုနှစ် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် သတ္တဝါများ ဥပဒေဖြင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် သတ္တဝါတို့နှင့် ၎င်းတို့နေထိုင်ကျက်စားရာ နေရာများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငါး နှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဌာန က စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၅၈ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော အခြားဥယျာဉ်များ၊ သစ်တောများ၊ လူအရောက်ပေါက်နည်းသော နေရာများ ရာပေါင်းများစွာ ရှိသည်။
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=2006-02-28|accessdate=2006-06-13|archive-date=1 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639}}&lt;/ref&gt; 

အားလုံးပေါင်းမည်ဆိုလျှင် အစိုးရသည် နိုင်ငံ မြေဧရိယာ၏ ၂၈.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်သည်။&lt;ref name=FL&gt;{{cite web|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|title=Federal Land and Buildings Ownership|publisher=Republican Study Committee|date=2005-05-19|accessdate=2009-03-09|archivedate=9 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf}}&lt;/ref&gt; ထိုနေရာ အများစုမှာ ကာကွယ် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အချို့ကိုမူ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တူးဖော်ရန်၊ သတ္တုတူးဖော်ရန်၊ သစ်ထုတ်လုပ်ရန် နှင့် ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များ မွေးမြူရန် အငှားချထားသည်။ ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။&lt;ref name=FL/&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်တွင် ကျရောက်နေ၍ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၄ ဒီဂရီ ၂ဝ မိနစ် မှ ၄၉ ဒီဂရီ နှင့် အနောက်လောင်ဂျီတွဒ် ၆၆ ဒီဂရီ ၅၅ မိနစ် မှ ၁၂၄ ဒီဂရီ ၄၅ မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

အရှေ့ဘက်သမုဒ္ဒရာမှ အနောက်ဘက်သမုဒ္ဒရာအထိ မိုင်ပေါင်း ၃၁ဝဝ ရှည်လျား၍ မြောက်မှတောင်သို့ အဝေးဆုံးနေရာမှာ မိုင်ပေါင်း ၁၇၈ဝ ရှည်လေသည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည် အကွေ့အကောက် ပေါများသောကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်း များ ရှိလေသည်။ ကမ်းရိုးတန်းသည် တောင်ဘက် ဗော့စတန် မြို့အထိ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်၍ ဗော့စတန်မှ လွန်သွာသော် နိမ့်၍ သဲမြေများရှိရာဒေသသို့ ရောက်၏။ ဗော့စတန်မြို့မြောက် ဘက် မိန်းပြည်နယ်၌ ပင်လယ်အော်များနှင့် ရေလက်ကြား အမြောက်အမြား ရှိလေသည်။ နယူးယောက် သင်္ဘောဆိပ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအဖို့ အထူးအရေးကြီး အသုံးဝင်သော 
ဌာနတစ်ခုဖြစ်၏။ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းမှာလည်း အရှေ့ ဘက်နည်းတူ မညီညွတ်သဖြင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်းများ ရှိလေ သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုနှင့် ဆန်ဒီယေးဂိုးတို့သည် နာမည်ကျော် ဆိပ်ကမ်းကောင်းများ ဖြစ်ကြ၏။ အရှေ့အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုး၌ ကျွန်းစုကလေး မြောက်မြားစွာရှိသည့်အနက် ထင်ရှားသော 
ကျွန်းများမှာ မောင့်ဒဲဆတ်၊ နန့်တပ်ကက်၊ ဗလော့ကျွန်း၊ စတက်တင်ကျွန်းတို့ ဖြစ်လေသည်။ တောင်ဘက် ဖလော်ရီဒါ ကမ်းရိုး၌ကား ဘဟားမားနှင့် ကျူးဗားကျွန်းစုများရှိ၍ အနောက် ဘက်၌ ဆန်တာ ကက်တလီးနားနှင့် ဆန်တာ ဘာဘရာကျွန်းစု များ ရှိသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ မြေမျက်နှာပြင်မှာ သဘာဝအတိုင်း အရှေ့အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ အက်ပလက် ချီယန်တောင်တန်းဒေသ၊ ကျယ်ပြန့်သော အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်၊ အတွင်းကျသော ကုန်းမြင့်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလား ရားတောင်တန်းဒေသဟူ၍ ပိုင်းခြားလျက်သား ဖြစ်နေသည်ကို 
တွေ့ရ၏။ အရေးအကြီးဆုံးမှာ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးဒေသ ဖြစ်သည်။ ဤကမ်းရိုးဒေသ၏ အနောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း အယ်လဗားမားပြည်နယ်မှ ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ထောင့်စွန်းအထိ ကျယ်ပြန့်သော အက်ပလက်ချီယန်တောင် တန်းဒေသ ရှိ၏။ ထိုဒေသ၌ ပင်လယ်နှင့် အလွန်နီးသောနေရာ 
များမှာ လွန်စွာအေး၏။ မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနားပြည်နယ်၌ ကား မာကျောသော ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေကြသည်။ မစ်ချဲ့တောင်သည် အမြင့် ပေ ၆၆၈၄ ရှိ ၏။ မြောက်ပိုင်းတွင် သလင်းကျောက်တောင် ခါးပန်းကြီးများ ဖြင့် ပိုင်းခြားထား၏။ ယင်းတို့မှာ နယူးဟမ်ရှိုင်းယာ၌ ဝှိုင် တောင်၊ မက်ဆာချူးဆက်၌ ဗတ်ရှိုင်ယာနှင့် ဗားမောင့်ရှိ ဂရင်းတောင်များ ဖြစ်ကြ၏။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက် အက်ပလက်ချီယန် တောင်တန်းများနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလားရားတောင် တန်းဒေသနှစ်ခုစပ်ကြား၌ ကျယ်ပြန့်ညီညာသော လွင်ပြင်ကြီး များ ရှိ၏။ မစ္စစ္စပီ၊ အိုဟိုင်းအိုး နှင့် မစ်ဇူးရီမြစ်တို့သည် လွင်ပြင်ကြီးများကို ဖြတ်၍ စီးဆင်းကြသောကြောင့် မြေဩဇာ ထက်သန် ကောင်းမွန်သဖြင့် ထိုဒေတွင် နေထိုင်ကြသော လူ များသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြလေသည်။ အရှေ့ဘက်၌ ရေကောင်းစွာရ၍ မြေဩဇာကောင်းသောမြေများ၊ မြက်ခင်းပြင်ကြီးများရှိ၍ မြောက်ပိုင်း၌ ရှေးအခါက ရေခဲပြင်ကြီး တိုက်စားသွားခဲ့သော မြေဟောင်းများ ရှိလေသည်။ စစ္စကွန်းဆင်၊ မစ်ရှီဂန်နှင့်မင်နီ ဆိုးတား ပြည်နယ်များ၌ အဖိုးတန် ကြေးနီနှင့် သံတွင်းများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်ရှိ ပရေရီ မြက်ခင်းပြင်သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့မှ အရှေ့တောင်ဘက် အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းအထိ ကျယ်ပြန့် ရှည်လျားလေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အနောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံမှာ ကား ယေဘုယျအားဖြင့် တောတောင် ထူထပ်၏။ ထိုဒေသမှ ရော့ကီးတောင်တန်းကြီးသည် အရှေ့ဘက် ကျယ်ပြန့်သော လွင်ပြင်ပိုင်းမှစ၍ တက်သွားရာ တောင်တန်းများ အသွယ်သွယ် ဖြာထွက်ပြီးနောက် ကော်လိုရားဒိုး ပြည်နယ်၌ အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သွား၏။ သို့ရာတွင် ဝိုင်အိုးမင်း အလယ်ပိုင်း၌ နိမ့်ကျ သွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် မွန်တာနာနှင့် အိုက်ဒဟိုး ပြည်နယ် များတွင် မြင့်တက်သွားပြန်လေသည်။ ထိုတောင်တန်း၏ အနောက်ဘက်၌ကား မြင့်မားသော ကုန်းပြင်မြင့်ကြီးများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်၌ ကော်လိုရာဒို ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကော်လိုရာဒိုမြစ်က ဖြတ်စီးလျက်ရှိ၏။ ထိုနောက် ယူးတားပြည်နယ်ရှိ 
ဝေါဆက်တောင်နှင့် ကာလီဖိုးနီးယားရှိ ဆီယယ်ရာ နီဗားဒါး တောင်တို့ကြား၌လည်း ဂရိတ်ဗေဆင်အမည်ရှိ ကုန်းပြင်မြင့်ကြီး တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုကုန်းပြင်မြင့်ကြီး၏ မြောက်ဘက်တွင် ကိုလံဘီယာ ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကိုလံဘီယာမြစ်လည်း ရှိ၏။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် မြင့်မားသော ဝှစ်တနီတောင် ရှိပြီး ဝှစ်တနီ တောင်၏ အရှေ့ဘက်၌ ဒက်ဗဲလီခေါ် သေမင်း ချိုင့်ဝှမ်းရှိ၏။ ထိုတောင်ကြား တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် သဲကန္တာရဖြစ်ပြီးလျှင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအထိ ရှည်လျားလေသည်။

ဆီယယ်ရာ နီဗားတောင်တန်းသည် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ အော်ရီဂန်နှင့် ဝါရှင်တန် ပြည်နယ်များသို့ပင် ရောက်၍ ထိုဒေသ များ၌ ကက်စကိတ်တောင်တန်းဟု အမည်တွင်၏။ အနောက် ဘက် ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်သို့ ကပ်လျက်တည်ရှိသော တောင် တန်းများမှာကား ကို့စရိန့်ဟု တွင်၏။ ထိုကမ်းနားတောင်တန်းများသည် ကက်စကိတ်နှင့် ဆီယယ်ရာတောင်တန်းများလောက် မမြင့်ပဲ အချို့နေရာများတွင် တောင်တန်းများသည် ပင်လယ်သို့ အရောက် နိမ့်ဆင်းသွားလေသည်။ ကက်စကိတ်တောင်နှင့် မြောက်ပိုင်း ဆီယယ်ရာတွင် မီးတောင်များရှိ၍ အချို့နေရာများတွင် မီးတောင်သေများနှင့် ချော်များဖုံးလွှမ်းထားသော နေရာအများကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ယခုတိုင် ရှိနေသေးသော မီးတောင်ရှင်တစ်ခုမှာ မြောက်ပိုင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ လက်ဆင်မီးတောင် ဖြစ်လေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကြီးမား ကျယ်ဝန်းသလောက် အင်း၊ အိုင်၊ စိမ့်စမ်း၊ ရေတံခွန်များ ပေါများသော နိုင်ငံဖြစ်ပေသည်။ မြောက်ပိုင်း ဝစ္စကွန်ဆင်နှင့် မင်နီဆိုးတား ပြည်နယ် များ၌ အထူးသဖြင့် အင်းအိုင်ငယ်ကလေးများ ပေါများ၏။ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်၏ မြောက်ဘက်အစွန်၌ ထင်ရှားကျော်စောသော ''ဂရိတ်လိတ်''ခေါ် ရေအိုင်ကြီးများရှိ၏။ ထိုရေအိုင်ကြီး များသည် အလွန်ကျယ်ဝန်း၍ ကုန်းတွင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ကုန်းတွင်းပင်လယ်များဟုပင် ခေါ်နိုင်လေသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံရှိ စိန်လော့ရင့်မြစ်သည် ထိုရေအိုင်များမှနေ၍ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဆင်းလေသည်။ ဆူပီးရီးယားအိုင်ကြီးနှင့် ဟူရွန်အိုင်ကို ဆန်မာရေးတူးမြောင်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထား၍ ဟူရွန်အိုင်မှ အီရီအိုင်၊ တစ်ဖန် အီရီအိုင်မှ အွန်တေးရီအိုအိုင်တို့ကို လှေ သင်္ဘောများ အသွားအလာ လွယ်ကူစေရန် တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားလေသည်။ နိုင်ဂါရာ ရေတံခွန်ကြီးသည် ဤအိုင်ကြီးများအနီး၌တည်ရှိ၍ ပြည်ထောင်စု၏ ကျက်သရေကိုဆောင်နေလေသည်။

အီရီအိုင်အရှေ့ဘက်စွန်းမျှ ဟဒ်ဆန်မြစ်အထိ လှေသင်္ဘောများသွားလာနိုင်ရန်အတွက် ဂီရီတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးများအပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်းတွင် ရေအိုင်ကလေး အများအပြား ရှိပေသေးသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ရေရှိသောဒေသများ အားလုံး၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၅၃ဝဝ၃ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုမှာ အပူအအေး မညီမျှချေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရာသီဥတုသည် တိုင်းပြည်မြေမျက်နှာပြင်ကို လိုက်၍ ပြောင်းလဲတတ်သောကြောင့် တောတောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းရိုး တောင်တန်းဒေသနှင့် ကက်စကိတ်တောင် အနောက်ဘက်တို့တွင် စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်စေလေသည်။ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသည် ပစိဖိတ်ပင်လယ်လေကြောင့် အရှေ့ဘက်လောက် ရာသီဥတု မပြင်းထန်ချေ။ ဆောင်းရာသီ တွင် အလွန်အမင်း မအေးပဲ နွေရာသီ၌လည်း အလွန်အမင်း မပူချေ။ အနောက်ဘက်ဒေသ၌ ဆောင်းတွင်းမှာသာ မိုးရွာသွန်း ၍ တစ်နှစ်လုံးအတွက် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန်ကို ကြည့်သော် မိုး များသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ရော့ကီးတောင်နှင့် ဆီယယ်ရာ နီဗား၊ စပ်ကြားရှိဒေသ၌ကား မိုးအလွန်နည်းသောကြောင့် အရှေ့တောင် ကာလီဖိုးနီးယားဘက်သို့ ရောက်သော် သဲကန္တာရ ကိုပင် တွေ့ရ၏။ အတ္တလန္တိတ်ဘက်ရှိ နယ်ပယ်များတွင်မူ နွေအခါ၌ လွန်စွာပူ၍ ဆောင်းအခါ၌ လွန်စွာအေးလေသည်။

တောင်ဘက် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တစ်ဝိုက်ရှိ နယ် များ၌ နွေရာသီတွင် အလွန်ပူ၍ ဆောင်းရာသီ၌ အသင့်အတင့် အေးချမ်းကာ ရံဖန်ရံခါ ဆီးနှင်းများ သည်းထန်စွာကျ၏။ မိုး လည်း အတော်များ၏။ အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ၌ ဆောင်း ရာသီမှာ အလွန်အေး၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဆီးနှင်းများ မုန်တိုင်းများကျ၏။ ထိုဒေသများ၌ တစ်နှစ်လုံး ရွာသောမိုး၏ ၃/၄ သည် ဧပြီနှင့် စက်တင်ဘာလ စပ်ကြား၌ ရွာသွန်းလေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံတွင်း ပါဝင်သော ဒေသများ ==

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ပြည်နယ် ၅၀ တို့ စုစည်းထားသော ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်သည်။ မူလပထမ ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်ခဲ့သော ကိုလိုနီနယ်ပယ် ၁၃ ခုမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်း သမိုင်းကြောင်းတွင် ပြည်နယ် ၃ ခုကို လက်ရှိပြည်နယ်များ၏ ခွဲထုတ်၍ နယ်မြေအသစ် သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကင်တပ်ကီ ပြည်နယ်ကို ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ တင်နက်ဆီပြည်နယ်ကို မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ မိန်းပြည်နယ်ကို မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်မှ ၎င်း ခွဲခြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပြည်နယ်များမှာမူ အမေရိကန်တို့ စစ်တိုက်ခြင်း ဖြင့်၎င်း၊ ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း ရရှိလာသော နယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ ဗားမောင့် ပြည်နယ်၊ တက္ကဆပ်ပြည်နယ် နှင့် ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တို့မှာ ယခင်က သီးခြား လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ များ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ လာရောက် ပူးပေါင်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ် အတွင်းတွင် အနောက်ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်သည် ဗာဂျီးနီးယားမှ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် သီးသန့် ခွဲထွက် ခဲ့သည်။ နောက်အကျဆုံး ပြည်နယ် အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခံရသည့် ပြည်နယ်မှာ ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင်မှ ပြည်နယ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='The Goal Was Democracy for All |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=October 18, 1999 |accessdate=February 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်များတွင် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ခွင့် မရှိပေ။

ပြည်နယ်များသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် နေရာ အပြည့်ယူထားသည်။ ပြည်နယ်များ အပြင် အခြားအရေးပါသော ဒေသနှစ်ခုမှာ ဝါရှင်တန် မြို့တော် တည်ရှိရာ ဖက်ဒရယ် ဒိစတြိတ် ဖြစ်သော ကိုလမ်ဘီယာ ဒိစတြိတ် နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ လူမနေသော်လည်း အမေရိကန် ပိုင်နက်ဖြစ်သော ပါမေရာ သန္တာကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အဓိက ရေခြားမြေခြား ပိုင်နက် ၅ ခုလည်း ရှိသေးသည်။ ကာရစ်ဘီယံ ပင်လယ်အတွင်းရှိ ပြူရီတို ရီကို နှင့် အမေရိကန် ဗာဂျင်အိုင်းလန်း ဒေသ၊ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ အမေရိကန် ဆာမိုအာ၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် မြောက်မာရီယာနာ ကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;See 8 U.S.C. § 1101(a)(36) and 8 U.S.C. § 1101(a)(38) U.S. Federal Code, Immigration and Nationality Act. {{USC|8|1101a}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ဆာမိုအာမှ လွဲ၍ အခြား အဓိက ပိုင်နက် ၄ ခုတွင် မွေးဖွားသူတို့သည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ရရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/RL30527.pdf| title = Presidential Elections in the United States: A Primer (Page 7)| accessdate = January 18, 2010| date = April 17, 2000| publisher = United States Congressional Research Service}}&lt;/ref&gt; ထိုဒေသများတွင် နေထိုင်သူတို့သည် ပြည်နယ်များတွင် နေထိုင်သူများကဲ့သို့ပင် အခွင့်အရေးများ တာဝန်များ ရှိကြသော်လည်း ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဝင်ငွေခွန်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ရွေးချယ်ရာတွင် မဲပေးပိုင်ခွင့် မရှိဘဲ အောက်လွှတ်တော်တွင်လည်း မဲပေးခွင့်မရှိသည့် ကိုယ်စားလှယ်သာ တက်ရောက်ခွင့် ရသည်။&lt;ref&gt;Raskin, James B. (2003). ''Overruling Democracy: The Supreme Court Vs. the American People''. London and New York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Map of USA with state names 2.svg||650px||center]]

အမေရိကန်နိုင်ငံ အတွင်း၌ မှီတင်းနေထိုင်သော လူမျိုးများ မှာလည်း သမိုင်းကြောင်းအရ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ပြောင်းရွေ့လာသော လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ပျူရီတန်ဂိုဏ်း 
ဝင်တို့သည် ကိုးကွယ်မှု နှိပ်ကွက်ခြင်းများကို မခံရပ်နိုင်ကြ သဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လာရောက် နေထိုင်ကြ၏။ ဒတ်ခ်ျလူမျိုးနှင့်ဆွစ်လူမျိုးတို့သည်လည်း ကုန်ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ရန်အတွက် နယူးယောက်၊ နယူးဂျာစီ အရပ်တို့၌ လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ စပိန်လူမျိုးတို့လည်း ရွှေငွေရှာဖွေရန် ဖလော်ရီဒါ၊ တက်ကဆပ်နှင့်ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်များသို့ လာရောက်၍ အခြေစိုက် နေထိုင်ကြ၏။ ဂျာမန်၊ ဩစတြီးယန်း၊ ပိုးလူမျိုးနှင့် အိုင်ရစ်လူမျိုးတို့သည် လည်း စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအကြောင်းများကြောင့် မစ္စစ္စပီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ ကွိတ်ကာ ဂိုဏ်းဝင်များနှင့် အယူဝါဒဆိုင်ရာ ဂျာမန် ဒုက္ခသည်များသည် ပင်ဆယ်လဗေးနီးယားပြည်နယ်ကို တည်ထောင်နေထိုင်ကြ၏။ ပစိဖိတ်ကမ်းခြေနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းစုများတွင်ကား မလေး၊ ဂျပန်နှင့် တရုတ်များရှိ၏။ ရုရှလူမျိုးတို့မှာ အလာစကာနယ် တွင် နေထိုင်ကြ၍ အီတာလျံ၊ ဂျူး၊ ဆလဗ်၊ အာမေးနီးယမ်း နှင့် ဆီးရီးယန်းတို့ကိုကား နေရာတကာ၌ တွေ့မြင်ရ၏။ 
အမေရိကန်၏တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖြစ်သော အင်ဒီးယန်း လူမျိုးများကား ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လာရောက် နေထိုင်သော လူမျိုးများကြောင့် လူမျိုးပင် ပျောက်ကွယ်လုမတတ်ဖြစ် နေတော့၏။ သို့ဖြစ်လေရာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကဲ့သို့ လူမျိုးစုံသောနိုင်ငံကား မရှိတော့ပြီ။
ယင်းသို့အားဖြင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လူအမျိုးမျိုး လာရောက် နေထိုင်ကြရာမှ နောင်အခါအမေရိကတိုက်တွင် အင်္ဂလိပ် လက်အောက်ခံ ကိုလိုနီနယ် တစ်ဆယ့်သုံးနယ်ဟူ၍ ဖြစ်လာ၏။ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပါဝင်သော ပြည်နယ်ပေါင်း ၅ဝ ရှိလေသည်။ ထိုပြည်နယ် များမှာ အယ်လဗားမား၊ အလာစကာ၊ အယ်ရီ ဇိုးနား၊ အာကင်ဆော၊ ကာလီဖိုးနီးယား၊ ကော်လိုရာဒိုး၊ ကွန်နက်တိကတ်၊ ဒဲလဝဲယား၊ ဖလော်ရီဒါ၊ ဂျော်ဂျီယာ၊အိုက်ဒဟိုး၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီးယားနား၊ အိုင်ယိုးဝါး၊ ကန်းဆက်၊ ကင်တပ်ကီး၊ လူဝီဇီ ယန္နား၊ မိန်း၊ မေရီလန်၊ မင်ဆချူးဆက်၊ မစ်ရှီဂန်၊ မက်နီဆိုး တား၊ မစ်စစ်စပီ၊ မိဇူးရီ၊ မွန်တာနာ၊ နီဗရက်စက၊ နီဗားဒ၊ နယူဟမ္ပရှိုင်ယာ၊ နယူးဂျာစီ၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ နယူးယော့၊ မြောက်ကယ်ရိုလီးနား၊မြောက်ဒကိုးတား၊ အိုဟိုင်းအိုး၊ အိုကလာ ဟိုးမား၊ အော်ရီဂန်၊ ပင်ဆီလဗေးနီးယား၊ ရုတ်ကျွန်း၊ တောင် ကယ်ရိုလီးနား၊ တောင်ဒကိုး တား၊ တင်နက်ဆီ၊ တက်ဆက်၊ ယူးတား၊ ဗားမောင့်၊ ဗားဂျင်နီးယား၊ ဝါရှင်တန်၊ အနောက် ဗာဂျင်နီးယား၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ဝိုင်အိုးမင်းနှင့် ဟာဝိုင်အီတို့ဖြစ်လေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==
=== မူလ အမေရိကန်များနှင့် ဥရောပအခြေချ နေထိုင်သူများ ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကုန်းမကြီး ပေါ်နှင့် အလက်စကာတွင် ရှေးဦးအစက နေထိုင်ကြသူများမှာ အာရှမှ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ နှင့် ၄၀,၀၀၀ ကြားတွင် ပြောင်းရွှေ့လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archivedate=28 November 2007|title=Peopling of Americas|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘီယံခေတ် မတိုင်မီ မစ္စစ္စပီယန် ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားချိန်တွင် အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ခမ်းနားသော ဗိသုကာပညာများ နှင့် နိုင်ငံ အဆင့်ရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥရောပသားတို့ အမေရိကန်တွင် စတင်ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြချိန်တွင် နဂိုမူလနေထိုင်ကြသော အမေရိကန် သန်းပေါင်းများစွာတို့မှာ ဥရောပသားတို့နှင့် ပါလာသော [[ကျောက်ကြီးရောဂါ]] စသည့် ရောဂါများကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them??journal=New Scientist|page=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:MayflowerHarbor.jpg|thumb|right| မေဖလားဝါး သင်္ဘောသည် ဘုရားဖူးတို့အား နယူးဝေါလ်သို့ ၁၆၂၀ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်ကို ဝီလီယမ် ဟာဆယ်လ်က ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် &quot;ပလိုင်းမောက် ဆိပ်ကမ်းရှိ မေဖလားဝါး ဟူသော အမည်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသော ပန်းချီကား]]
၁၄၉၂ တွင် စပိန် ဘုရင်၏ လက်အောက်ခံ ဂျီနိုအာမြို့သား စူးစမ်းရှာဖွေသူ ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် သည် ကာရစ်ဘီယံ ကျွန်းအချို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး နဂိုမူလ နေထိုင်သူတို့နှင့် ပထမဆုံး အဆက်အဆံ ပြုခဲ့သည်။ ၁၅၁၃ ဧပြီလ ၂ ရက်တွင် အောင်နိုင်သူ ဂျွန် ပေါင့်စ် ဒီ လီယွန် (Juan Ponce de León) လာဖလော်ရီဒါ ဟု သူ အမည်ပေးခဲ့သော နေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်သို့ ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခြင်း အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့နောက် စပိန်လူမျိုးတို့ သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ထောင်ပေါင်များစွာတို့မှာ မက္ကဆီကိုမှ တဆင့် ပြောင်းရွှေ့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ် သားမွေးကုန်သည်တို့သည် ကန်ကြီးများ၏ အနီးတွင် နယူးဖရန့် နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တို့သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့ အထိတိုင်အောင် အမေရိကန်မြောက်ပိုင်း၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသ အတော်များများကို သူတို့ပိုင် နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ပထမဦးဆုံး အောင်မြင်စွာ အခြေချ နေထိုင်ချင်းမှာ ၁၆၀၇ ခုနှစ် ဂျိမ်းစ်တောင်းတွင် ဗာဂျီးနီးယား ကိုလိုနီ ထူထောင်ခြင်းနှင့် ၁၆၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘုရားဖူးတို့၏ ပလိုင်းမောက် ကိုလိုနီ (Pilgrims' Plymouth Colony) ကို ထူထောင်ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက် ပင်လယ်အော် ကိုလိုနီကို အငှားချခဲ့ခြင်းကြောင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများအပြား ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအင်္ဂလန်တွင် ပြူရီတန် ၁၀,၀၀၀ ကျော်တို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၀ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် အမေရိကန်တော်လှန်ရေးတို့ အကြားတွင် ရာဇဝတ်သား ၅၀,၀၀၀ ခန့်ကို ဗြိတိသျှတို့၏ အမေရိကန် ကိုလိုနီနယ်မြေများသို့ သင်္ဘောဖြင့် တင်ပို့ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Butler, James Davie|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|work=American Historical Review 2|month=October|year=1896|accessdate=2007-06-21}}&lt;/ref&gt; ၁၆၁၄ခုနှစ် အစတွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ်၏ အောက်ပိုင်းတလျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး နယူးအမ်စတာဒမ် နှင့် မက်ဟက်တန်ကျွန်းတို့လည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။

၁၆၇၄ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် သူတို့၏ အမေရိကန်နယ်မြေများကို အင်္ဂလန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ကြပြီးနောက် နယူးနယ်သာလန် ဒေသကို နယူးယောက်ဟု ပြောင်းလဲအမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ အသစ်ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူ အထူးသဖြင့် အမေရိကန် တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသူ အတော်များများမှာ အတွေ့အကြုံမရှိသေးသော ငယ်ရွယ်သည့် အလုပ်သမားများဖြစ်ကြပြီး သူတို့သည် ၁၆၃၀ မှ ၁၆၈၀ အတွင်း ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများ၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Russell, David Lee (2005). ''The American Revolution in the Southern Colonies''. Jefferson, N.C., and London: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.&lt;/ref&gt; ၁၈ ရာစု အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါတွင် အာဖရိကမှ ရောက်ရှိလာသော ကျွန်များမှာ အလုပ်ကြမ်းများအတွက် အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၇၂၉ ခုနှစ် ကာရိုလိုင်းနား နှစ်ပိုင်းကွဲခြင်းနှင့် ၁၇၃၂ ခုနှစ် ဂျော်ဂျီယာ ပြည်နယ်ကို ကိုလိုနီအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် ဗြိတိသျှ၏ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ရှိပြီး ရွေးကောက်ပွဲတွင် မည်သူမဆို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် မဲပေးနိုင်ကြသည်။ ရှေးခေတ်က အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ရပိုင်ခွင့် အခွင့်အရေး စသည့် လမ်းစဉ်တို့ကို လိုက်နာမှု တိုးပွား လာကြခြင်း နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဓာတ်များကြောင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် သဘောတရားကို ထောက်ခံလာကြခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် အာဖရိက ကျွန်များ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ကို တရားဝင်ဖြစ်အောင် ပြုခဲ့ကြသည်။ [[မွေးဖွားနှုန်း]] များပြားလာခြင်း၊ သေဆုံးမှုနှုန်း နည်းပါးလာခြင်းနှင့် ပြောင်းရွှေ့ဝင်ရောက်သူတို့ ပုံမှန် ရှိနေခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီများရှိ လူဦးရေမှာ အလျင်အမြန်ပင် တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ခရစ်ယာန် ရီဗိုက်တယ်လစ်ဇ် တို့၏ ၁၇၃၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၇၄၀ ခုနှစ်များ အကြား လှုပ်ရှားမှု တို့နှင့် ပထမဆုံး မဟာ နိုးကြားမှု (Great Awakening) အပြီးတွင် ဘာသာရေးနှင့် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု တို့ကို စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာခဲ့ကြသည်။ ပြင်သစ် နှင့် အင်ဒီးယန်း တို့၏ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဗြိတိသျှတပ်တို့သည် ကနေဒါကို ပြင်သစ်တို့ထံမှ သိမ်းယူခဲ့သော်လည်း ဖရန်ကိုဖုန်း လူမျိုးတို့သည် တောင်ဘက် ကိုလိုနီများနှင့် မတူပဲ နိုင်ငံရေးအရ တသီးတခြား ဖြစ်နေခဲ့ကြသည်။ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော နဂိုမူလ အမေရိကန်များ (အများသိကြသည်မှာ &quot;အမေရိကန် အင်ဒီးယန်းများ&quot;) မပါဘဲ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုတို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၇၇၀တွင် ၂.၆ သန်းအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ထိုလူဦးရေထဲမှာ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ဗြိတိန်မှ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ငါးယောက်လျှင် တစ်ယောက်မှာ လူမည်းကျွန်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Blackburn, Robin (1998). ''The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800''. London and New York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှ တို့၏ အခွန်ကောက်ခံမှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့် ရသော်လည်း အမေရိကန် ကိုလိုနီတို့သည် ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ပါလီမန်တွင် ကိုယ်စားပြုခွင့် မရပေ။

=== လွတ်လပ်ရေး နှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း ===
[[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|ဂျွန် ထရမ်ဘူးလ် ၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခြင်း ပန်ချီကား ၁၈၁၇-၁၈၁၈]]
၁၇၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၇၇၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်းအတွင်း အမေရိကန် ကိုလိုနီများနှင့် ဗြိတိသျှတို့အကြား တင်းမာမှုမှ တဆင့် ၁၇၇၅ မှ ၁၇၈၁ ခုနှစ် အထိကြာသော အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားတွင် ကျင်းပသော ကွန်တီနန်တယ် ကွန်ဂရက်မှ [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကွန်တီနန်တယ် စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ &quot;လူအားလုံးကို အညီအမျှ ဖန်ဆင်းခဲ့သည်။&quot; ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြပြီး မည်သူ့မဆို ရသင့်ရထိုက်သော အခွင့်အရေးများ ရှိသည်ဟု ဆိုကာ ကွန်ဂရက်သည် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်းကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ထိုမူကြမ်း၏ အများစုကို ရေးသားသူမှာ [[သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆင်]] ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေးနေ့ အဖြစ် ကျင်းပလျက် ရှိသည်။ ၁၇၇၇ တွင် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း အတွက် မူများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး အားနည်းသော ကွန်ဖက်ဒရယ် အစိုးရဖြင့် ၁၇၈၉ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှတို့သည့် ပြင်သစ်နှင့် စပိန်တို့၏ အကူအညီ ရယူထားသော အမေရိကန်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီးသည့် အခါတွင် ဂရိတ်ဗြိတိန်သည် အမေရိကန်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး နှင့် မစ္စစ္စပီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ နယ်မြေများ အပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှု ကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ရသည်။ အခွန်ကောက်ခံနိုင်သည့် အာဏာပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော အမျိုးသား အစိုးရ ဖွဲ့စည်းရန် အလိုရှိသည့် သူတို့က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံကို ၁၇၈၇ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၇၈၈ တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု နိုင်ခဲ့သည်။ သမ္မတနိုင်ငံ အသစ်၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၊ အောက်လွှတ်တော်တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်က သမ္မတရာထူးကို ရယူခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးအား ကန့်သတ်ချုပ်ချယ်မှု ကို တားမြစ်ထားပြီး နှင့် ဥပဒေအရ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အကာအကွယ် ပေးရန် အာမခံချက်ပေးထားသည့် အခွင့်အရေးများ ဆိုင်ရာ ဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။

ကျွန်စနစ်နှင့် ပတ်သက်သော အတွေးအခေါ်များမှာ ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင်ပါသော စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် အရ အာဖရိက ကျွန် ရောင်းဝယ်ရေးကို ၁၈၀၈ ခုနှစ် အထိသာ အကာအကွယ် ပေးထားသည်။ မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်များက ကျွန်စနစ်ကို ၁၇၈၀ မှ ၁၈၀၄ ခုနှစ်အတွင်း ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက် တောင်ပိုင်းရှိ ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးနေသေးသော ပြည်နယ်များကို &quot;ထူးခြားသော အဖွဲ့အစည်းများ&quot; အဖြစ် ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ ၁၈၀၀ ခုနှစ်လောက်တွင် စတင်သော ဒုတိယ မဟာနိုးကြားမှု (Second Great Awakening) အရ အီဗန်ဂျယ်လစ်ကယ်လစ်ဇင် (evangelicalism) သည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှု အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု တို့၏ နောက်ကွယ်မှ အားတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

[[File:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|နယ်မြေတို့ကို ရယူခြင်းကို နေ့စွဲဖြင့် ပြထားပုံ]]

အမေရိကန်တို့ အနေနှင့် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် စိတ်အားထက်သန်ခြင်းကြောင့် အင်ဒီးယန်းစစ်ပွဲများ အချိန်ကာလ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၀၃ခုနှစ် သမ္မတ သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်၏ လက်ထက်တွင် လူဝီစီးယားနားမှ ပြင်သစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေကို ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံ၏ အရွယ်အစားမှာ နှစ်ဆ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louisiana Purchase|url=http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm|work=National Parks Services|accessdate=1 March 2011}}&lt;/ref&gt; အမျိုးမျိုးသော မကျေနပ်မှုကြောင့် ဗြိတိန်တို့ အပေါ် ကြေညာတိုက်ခိုက်ခဲ့သော ၁၈၁၂ စစ်ပွဲတွင် မည်သူမျှ အနိုင်မရရှိခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာလာစေခဲ့သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့က ဖလော်ရီဒါသို့ အကြိမ်ကြိမ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် စပိန်တို့အနေနှင့် ဖလော်ရီဒါနှင့် အခြား ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း နယ်မြေများကို ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် လက်လွှတ်ခဲ့သည်။ နဂို နေထိုင်သော အင်ဒီးယန်းတို့ကို ဖယ်ရှားသည့် &quot;မျက်ရည်များ၏ ခြေရာ&quot; (Trail of Tears) ဟု ညွှန်းဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် ၁၈၃၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒီးယန်း ဖယ်ရှားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြပြီး မူလ နေထိုင်သူတို့၏ မြေများကို သိမ်းယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် တက်ကဆပ် သမ္မတနိုင်ငံကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့သည် မြောက်အမေရိကတိုက်ပေါ်တွင် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်သည့် အယူအဆ (Manifest Destiny) မှာ ထိုအချိန်တွင် လူကြိုက်များ ထင်ရှားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Morrison, Michael A. (1999). ''Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 13–21. ISBN 0-8078-4796-8.&lt;/ref&gt; ၁၈၄၆ခုနှစ် ဗြိတိသျှ တို့နှင့် ချုပ်ဆိုသော အော်ရီဂွန် စာချုပ်အရ အမေရိကန်တို့သည် ယနေ့ခေတ် အမေရိကန် အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသကို ထိန်းချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ မက္ကဆီကန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အနိုင်ရခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကန်တို့ [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] နှင့် ယနေ့ခေတ် အနောက်တောင်ပိုင်း အမေရိကန်ဒေသတို့ကို လက်လွတ် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ၁၈၄၈-၄၉ ခုနှစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရွှေ အလုအယက် တူးဖော်ကြခြင်း (California Gold Rush) ကြောင့် အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှုများ ပိုမို ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ရထားလမ်း အသစ်များ ဖောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် ပြောင်းရွှေ့လိုသူတို့ အတွက် ရွှေ့ပြောင်းမှု ကို လွယ်ကူသွားစေပြီး နဂိုမူလ အမေရိကန် နေထိုင်သူတို့နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမို ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရာစုနှစ် တဝက်အတွင်းတွင် အမေရိကန် ဘိုင်ဆန် သို့ ကျွဲ အကောင်ရေ သန်း၄၀ ကျော်ကို အရေခွံရရန်၊ အစားစားရန်နှင့် ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရာတွင် လွယ်ကူရန် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကျွဲများသည် နဂိုမူလ နေထိုင်သူ အင်ဒီးယန်းတို့၏ အဓိက ရင်းမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် ကျွဲများ ဆုံးရှုံးခြင်းသည် မူလနေထိုင်သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။

=== ပြည်တွင်းစစ်နှင့် စက်မှုထွန်းကားလာခြင်း ===
[[File:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|ကာရီယာ နှင့် အိုက်ဗ်တို့၏ လက်ရာပုံတူ &quot;ဂက်တီဘတ်ခ်တိုက်ပွဲ&quot; ၁၈၆၃]]
ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များ နှင့် ကျွန်စနစ် မရှိသော ပြည်နယ်များ အကြား တင်းမာမှုသည် ပြည်နယ် နှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ အကြား ဆက်ဆံရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် ငြင်းခုံမှုဖြင့် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပြည်နယ် အသစ်များ အကြားတွင် ကျွန်စနစ် ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သွေးထွက်သံယို ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် ကျွန်စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သူ အများအပြား ပါဝင်သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ [[အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]] သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံခဲ့ရသည်။ သူသည် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန် မထမ်းဆောင်မီတွင် ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၇ ခုက ခွဲထွက်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကား ၏ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရက ထိုကြေညာချက်ကို တရားမဝင်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များက ဆမ်တာခံတပ်ကို တိုက်ခိုက်ရာမှ [[အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်]] စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အခြား ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၄ခုက ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လင်ကွန်း၏ ၁၈၆၃ ခုနှစ် ကြေညာချက်မှ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အတွင်း ရှိနေသော ကျွန်များကို လွတ်မြောက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ယူနီယံ တပ်တို့မှ ၁၈၆၅ ခုနှစ် အောင်ပွဲရအပြီးတွင် အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်ဆင်ချက် ၃ ခုကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ထို့ပြင်ဆင်ချက်မှ ကျွန်ဖြစ်နေသော ၄ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့ကို လွတ်လပ်သူများ အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-06-10}} Page 7 lists a total slave population of 3,953,760.&lt;/ref&gt; သူတို့အား နိုင်ငံသားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကာ မဲပေးနိုင်သော အခွင့်အရေးကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲနှင့် စစ်ပွဲ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အာဏာကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;De Rosa, Marshall L. (1997). ''The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War''. Edison, NJ: Transaction, p. 266. ISBN 1-56000-349-9.&lt;/ref&gt; ထိုစစ်ပွဲသည် အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အသေအပျောက် အများဆုံး ပဋိပက္ခ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စစ်သား ၆၂၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Maris Vinovskis (1990). &quot;''[http://books.google.com/books?id=gySktxKYPGoC&amp;pg=PA6&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays]''&quot;. Cambridge University Press. p.6. ISBN 0-521-39559-3&lt;/ref&gt;

[[File:Ellis island 1902.jpg|thumb|နယူးယောက် ဆိပ်ကမ်း၊ အဲလစ်ကျွန်းတွင် အမေရိကားသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ၊ ၁၉၀၂]]
စစ်ပွဲအပြီးတွင် လင်ကွန်း လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီးသည့်နောက် တောင်ဘက် ပြည်နယ်များကို ပြန်လည် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းရေး နှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်ချက်ထားပြီး လတ်တလော လွတ်မြောက်လာကြသော ကျွန်တို့၏ အခွင့်အရေးကို အဓိကထားသည့် ရီပတ်ဘလစ်ကင်တို့၏ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ပေါ်လစီတွင် အစွန်းရောက် သမားများ ကြီးစိုးလာခဲ့သည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ အပေါ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ၁၈၇၇ ခုနှင့် ပြန်လည် ညှိနှိုင်းမှုတို့မှ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ဂျင်မ်ခရိုး ဥပဒေဖြင့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့၏ မဲပေးပိုင်ခွင့်ကို အကာအကွယ် ပေးခဲ့သည်။ မြောက်ဘက် ဒေသတွင်မူ မြို့ပြများ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့် ယခင်က မကြုံဖူးအောင် များပြားလှသော ဥရောပတောင်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများကြောင့် နိုင်ငံ၏ စက်မှု ထွန်းကားရေးကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၉၂၉ အထိတိုင်အောင်ပင် အများအပြား ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများကြောင့် အလုပ်သမား ဦးရေများပြားလာပြီး အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု ကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကလည်း စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ကို အထောက်အကူ ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ရုရှားတို့ထံမှ အလက်စကာ ဒေသကို ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ကုန်းမကြီးအား ချဲ့ထွင်မှု ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ခုနှစ် ဝေါင်းဒက်နီး စမ်းချောင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက် အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု (Wounded Knee Massacre) သည် အင်ဒီးယန်းတို့နှင့် စစ်ပွဲတွင် နောက်ဆုံး ပဋိပက္ခ ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာထဲရှိ ဘုရင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သော ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်စနစ်ကို ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူ အမေရိကန် လူမျိုးများ ဦးဆောင်သည့် အာဏာသိမ်းမှုက ဖယ်ရှားဖြစ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ဟာဝိုင်အီကျွန်းစုကို ၁၈၉၈ တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ အတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အောင်နိုင်မှုက အမေရိကန် ကို ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ပျူရီတို ရီကို၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]တို့ကို အမေရိကန် နိုင်ငံတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Gates, John M.|url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|title=War-Related Deaths in the Philippines|work=Pacific Historical Review|publisher=College of Wooster|date=August 1984|accessdate=2007-09-27|archivedate=5 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ရာစုနှစ် တစ်ဝက်အကြာတွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီး ပျူရီတို ရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းမှာ အမေရိကန်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း ဆက်လက် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

=== ပထမကမ္ဘာစစ်၊ ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ===
[[File:Dust Bowl&amp;nbsp;- Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|၁၉၃၆ခု သဲမုန်တိုင်း ကာလအတွင်း တောင်ဒါကိုတာမှ စွန့်ပစ်ထားသော ယာခင်းတစ်ခု]]

၁၉၁၄ ခုနှစ် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားချိန်တွင် အမေရိကန်သည် မည်သူ့ဘက်မှ မလိုက်ခဲ့ပေ။ အမေရိကန် အများစုသည် ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့အား စာနာကြသော်လည်း အများစုမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု ကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Foner, Eric, and John A. Garraty (1991). ''The Reader's Companion to American History.'' New York: Houghton Mifflin, p. 576. ISBN 0-395-51372-3.&lt;/ref&gt; ၁၉၁၇ တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ် အဖွဲ့သို ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျာမနီပါဝင်သော ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများ အတွက် အရေးနိမ့်စေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ဖွဲ့စည်းမှု ပါဝင်သော ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို အတည်မပြုခဲ့ပေ။ အမေရိကန်သည် တဖက်သတ်ဝါဒ (unilateralism) ကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာမှ အထီးကျန်ဝါဒ (isolationism) ဖြစ်လုနီးပါးပင် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;McDuffie, Jerome, Gary Wayne Piggrem, and Steven E. Woodworth (2005). ''U.S. History Super Review''. Piscataway, NJ: Research &amp; Education Association, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.&lt;/ref&gt; ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှု အောင်မြင်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် အမျိုးသမီးတို့ မဲပေးပိုင်ခွင့် အတွက် ပြင်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အကြီးအကျယ် ကြွယ်ဝချမ်းသာလာခြင်းသည် ၁၉၂၉ ဝေါလ်စထရိ ဈေးကွက် ပြိုလဲခြင်းနှင့် အတူ ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး [[ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး]] ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဖရန်ကလင်ဒီ ရုစဗဲ့ သည် သမ္မတအဖြစ် အရွေးခံရပြီးနောက် စီးပွားရေးအပေါ်တွင် အစိုးရမှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို တိုးမြှင့်သည့် ပေါ်လစီ အများအပြားကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ အတွင်း သဲမုန်တိုင်းများတိုက်ခိုက်ခြင်းသည် လယ်ယာ လုပ်ကိုင်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို ချွတ်ခြုံကျသွား စေပြီး အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှု အများအပြား အသစ်တဖန် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြန်သည်။

[[File:1944 NormandyLST.jpg|thumb|အမေရိကန် စစ်တပ် ခြေလျင် တပ်မ (၁) မှ စစ်သားများ နော်မန်ဒီ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဒီဒေးတွင် ကမ်းတက် တိုက်ခိုက်စဉ် ဇွန်လ ၆ ရက်၊ ၁၉၄၄]]

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မည်သည့်ဘက်မှ ပါဝင်ခြင်း မရှိခဲ့သော အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နာဇီ ဂျာမနီတို့ ပိုလန်ကို ၁၉၃၉ စက်တင်ဘာလတွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် မဟာမိတ် တို့ကို ၁၉၄၁ မတ်လမှစ၍ ငှားရမ်းခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ပစ္စည်းများ စတင် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ပုလဲဆိပ်ကမ်း သို့ အမှတ်မထင် ဝင်ရောက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာမှ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ်များ နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ကာ ဝင်ရိုးတန်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အမေရိကန်ရှိ ဂျပန် ထောင်ပေါင်းများစွာကို စစ်စခန်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေရာချထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Burton, Jeffrey F., et al.|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|work=Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites|month=October|date=July 2000|accessdate=2010-04-02|publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်လာခြင်းကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ စစ်အတွင်း အဓိက တိုက်ခိုက်သူများတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ တစ်ခုသာလျှင် ပိုမိုချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ စစ်ကြောင့် မွဲတေမသွားဘဲ ပို၍ ချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Kennedy, Paul (1989). ''The Rise and Fall of the Great Powers''. New York: Vintage, p. 358. ISBN 0-679-72019-7.&lt;/ref&gt; ဘရက်တန် ဝုဒ် နှင့် ယော်လ်တာ တို့တွင် ပြုလုပ်သော မဟာမိတ် ညီလာခံမှ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အတွက် စနစ်အသစ်ကို အကြမ်းမျဉ်း ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး ထိုစနစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] တို့ကို ကမ္ဘာ့ အရေးအခင်းများ၏ ဗဟိုချက်မ အဖြစ်ထားရှိခဲ့သည်။ ဥရောပတွင် အောင်ပွဲများ ရရှိပြီးသည့်နောက်တွင် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] တွင် နိုင်ငံတကာ ညီလာခံ တစ်ခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုညီလာခံမှ ကုလသမဂ္ဂ ပဋိဉာဏ် စာတမ်းကို ရေးဆွဲခဲ့ကာ ၎င်းမှာ စစ်အပြီးတွင် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612221444/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archivedate=12 June 2007|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941&amp;nbsp;– October 1945|month=October|year=2005|accessdate=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ကို ပထမဆုံးထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုဗုံးများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] [[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟီရိုရှီးမား]] နှင့် [[နာဂါဆာကီမြို့]]တို့ ပေါ်တွင် ဩဂုတ်လတွင် ကျဲချခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ပြီး စစ်ကြီး ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Pacific War Research Society (2006). ''Japan's Longest Day''. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.&lt;/ref&gt;

=== စစ်အေးတိုက်ပွဲ နှင့် ဆန့်ကျင်မှု နိုင်ငံရေး ===
[[File:Martin Luther King&amp;nbsp;- March on Washington.jpg|thumb|upright|[[မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ]] &quot;ကျွန်တော့်မှာ အိပ်မက်ရှိတယ်&quot; ဆိုသော မိန့်ခွန်းကို ပြောကြားနေစဉ် ၁၉၆၃]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း တန်ခိုးအရှိန်အဝါ အာဏာချင်း အားပြိုင်ကြသည်။ ဥရောပရှိ စစ်ရေးကိစ္စများကို [[နေတိုးအဖွဲ့]] နှင့် [[ဝါဆောစာချုပ်]]အဖွဲ့ တို့မှ တဆင့် လွှမ်းမိုးကြပြီး ဒေသအတော်များများတွင် ကြားခံနိုင်ငံများမှတဆင့် လက်သီးပုန်းစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲကြသည်။ လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ ဒေသများနှင့် ဝင်ငွေကို ပြန်လည်ခွဲရေရေး ပရော့ဂျက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသည် မကြာခဏဆိုသလိုပင် အာဏာရှင် အစိုးရများကို ကူညီပံ့ပိုးလေ့ ရှိသည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်တပ်တို့ကို ၁၉၅၀-၅၃ ခုနှစ် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] အတွင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ လွှတ်တော်၏ &quot;အမေရိကန် မဆန်မှုများကို စုံစမ်းသည့်ကော်မတီ&quot; သည် လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ငန်းများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလေ့ ရှိပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဂျိုးဆက် မက်ကာသီ သည် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် အခရာကျသူ ဖြစ်သည်။

၁၉၆၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်တို့၏ ပထမဆုံး လူသားပါဝင်သည့် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ပြီးနောက် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျွန်အက်ဖ်ကနေဒီ]] က အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကို လပေါ်တွင် ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူဖြစ်ရမည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့ လပေါ်သို့ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကနေဒီသည် ဆိုဗီယက်တို့ နှင့် ကျူးဘားတွင် နျူးကလီးယား လက်နက်ဆိုင်ရာ တင်းမာမှု တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သေးသည်။ ထိုအချိန်ကာလ အတောအတွင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အရှိန်အဟုန်မပျက်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ရှိနေခဲ့သည်။ ရိုဆာပတ်ခ်၊ မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ၊ ဂျိမ်းစ်ဘီဗဲလ် စသည့် အာဖရိက- အမေရိကန်တို့သည် ပြည်သူ့ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုခဲ့ပြီး အသားအရောင် ခွဲခြားခြင်း နှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း ပြဿနာများကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ကနေဒီ လုပ်ကြံခံရပြီးသည့်နောက် ၁၉၆၃ တွင် နောက်တက်လာသည့် သမ္မတ လင်ဒန် ဘီ ဂျွန်ဆင် လက်ထက်တွင် ၁၉၆၄ခုနှစ် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ ၁၉၆၅ခု မဲပေးပိုင်ခွင့် ဥပဒေတို့ အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ဆင် နှင့် သူ့နောက်တွင် တက်လာသူ ရစ်ချက် နစ်ကဆင် တို့သည့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တဆင့်ခံတိုက်ခိုက်ပြီး မအောင်မြင်ခဲ့သော စစ်ပွဲဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တန်ပြန်ယဉ်ကျေးမှု လှုပ်ရှားမှုများ ထွန်းကားလာပြီးနောက် စစ်ဆန့်ကျင်ရေး၊ လူမည်းမျိုးချစ်စိတ် ဆန့်ကျင်ရေး၊ လိင်မှုဆိုင်ရာ တော်လှန်မှု များကို ဆန့်ကျင်ရေး တို့ကို လုပ်ဆောင်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဘက်တီ ဖရိုင်းဒန်၊ ဂလော်ရီယာ စတိုင်းနန်း နှင့် အခြားအမျိုးသမီးများ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် အမျိုးသမီးများ အတွက် နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ညီမျှမှု တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝါးတားဂိတ် အရှုပ်တော်ပုံ]] ကြောင့် နစ်ကဆင်သည် ပထမဆုံးအကြိမ် နုတ်ထွက်ရသည့် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု ကို အဟန့်အတားပြုခြင်း၊ အခွင့်အာဏာကို အလွဲသုံးစား လုပ်ခြင်းစသည့် စွပ်စွဲမှုများဖြင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရမည်ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ သူ့နောက်တွင် ဂဲရက်ဖို့ဒ် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ နောက်ပိုင်းတွင် သမ္မတဖြစ်ခဲ့သော [[ဂျင်မီ ကာတာ]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းခြင်း နှင့် အီရန် ဓားစာခံ အဖြစ်အပျက် တို့ သည် ထင်ရှားသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် [[ရော်နယ် ရေဂင်]] အရွေးချယ်ခံရခြင်းသည် အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအား လက်ဝဲသို့ ယိမ်းသွားစေသည့် လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် အခွန် နှင့် နိုင်ငံ သုံးစွဲမှုဆိုင်ရာ ပြုပြင်ရေးများကို အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ ဒုတိယအကြိမ် အရွေးခံရပြီးသည့် နောက်တွင် အီရန်-ကွန်ထရာ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး သိသိသာသာ တိုးတက်မှု ရခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသွားခြင်းကြောင့် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးခဲ့ရသည်။

=== လက်ရှိခေတ် ===
[[File:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|right|ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာကို [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု]] ဖြစ်ပွားသည့် မနက်တွင် မြင်တွေ့ရပုံ]]
သမ္မတ ဂျော့ခ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် လက်ထက်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကုလသမဂ္ဂမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက် ပေးထားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]] ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အမေရိကန် သမိုင်းကြောင်းတွင် ကာလ အရှည်ကြာဆုံး စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု အဖြစ် ၁၉၉၁ မတ်လမှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] အုပ်ချုပ်သော ကာလအားလုံး ပါဝင်ပြီး [[ဒေါ့ကွန်း ဘပ်ဘယ်လ်]] ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; လိင်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်သော အရှုပ်အထွေးကြောင့် ၁၉၉၈ တွင် သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] တရားရင်ဆိုင် ခဲ့ရသော်လည်း သမ္မတရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အကြိတ်အနယ် နီးနီးကပ်ကပ် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော ၂၀၀၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ၏ ရလဒ်ကို အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် မှ အဆုံးအဖြတ် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျော့ချ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် ၏ သား [[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

[[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၁]] တွင် [[အယ်လ်ကေးဒါး]] အကြမ်းဖက် သမား အဖွဲ့မှ [[နယူးယောက်မြို့]]တော် ရှိ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ နှင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီ အနီးရှိ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ် တို့အား အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် ပြည်သူ ၃၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လက်စားချေ တုံ့ပြန်မှု အနေနှင့် ဘုရှ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား စစ်ကြေညာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး တာလီဘန် အစိုးရ နှင့် အယ်လ်ကေးဒါးတို့၏ လေ့ကျင့်ရေး စခန်းများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ တာလီဘန် သူပုန် တို့က ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ဆက်လက် တိုက်ခိုက်နေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဘုရှ် အစိုးရသည် အငြင်းပွားစရာ ရှိသည့် အကြောင်းပြချက်များဖြင့် [[အီရတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရကို ဖယ်ရှားနိုင်ရန် စတင်လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|work=USA Today|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|date=2003-02-14|accessdate=2008-09-01}}{{cite web|author=Springford, John|title='Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|publisher=Centre for European Reform|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|month=December|year=2003|accessdate=2008-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|archivedate=28 March 2004}}&lt;/ref&gt; စစ်ရေးဆိုင်ရာ ကျူးကျော်မှုအတွက် [[နေတိုးအဖွဲ့]] ၏ထောက်ခံမှု နှင့် ကုလသမဂ္ဂ မှ တရားဝင်သဘောတူညီချက် မရသဖြင့် ဘုရှ်သည် စိတ်အားထက်သန်သော မဟာမိတ်များကို စုစည်းကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ် တို့သည် အီရတ်ကို ၂၀၀၃ တွင် လက်ဦးမှု ရယူ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြကာ အာဏာရှင် [[ဆဒမ် ဟူစိန်]] ကို ဖယ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကက်ထရီနာ ဟာရီကိန်း မုန်တိုင်းသည် ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း (Gulf Coast) တလျှောက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခတ် ဖျက်စီးခဲ့ပြီး နယူးအော်လင်းပြည်နယ် ကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများ ကြားတွင် [[ဘာရတ်အိုဘားမား]] သည် ပထမဆုံး အာဖရိကန် အမေရိကန် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု စနစ်နှင့် ငွေကြေးစနစ်ကို အကြီးအကျယ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒိ(ပ်) ဝါးတား ဟော်ရီဇုန် ရေနံဖိတ်စဉ်မှုသည် စစ်ပွဲမရှိသော ကာလတွင် အကြီးအကျယ်ဆုံးသော ကပ်ဘေးဆိုက်မှုပင် ဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=|title=BP Oil Spill Is Now The Largest Ever In Gulf|publisher=CBS/Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml|date=2010-07-01|accessdate=2010-07-01|archivedate=25 May 2012|archiveurl=https://archive.today/20120525210100/http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml}}&lt;/ref&gt;

== အစိုးရ နှင့် ရွေးကောက်ပွဲ ==
[[File:Capitol Building Full View.jpg|thumb|right|အမေရိကန် ကွန်ဂရက် လွှတ်တော် ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သော ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံကို အနောက်ဘက် အခြမ်းမှ တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျန်ရှိနေသေးသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံများတွင် သက်တမ်းအရှည်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက် သည့်အချိန်ကစ၍ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ထားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေး စနစ်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အခြေခံသော သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ စနစ်ဖြစ်ပြီး ထိုစနစ်၏ သဘောသဘာဝမှာ &quot;အများစု၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဥပဒေဖြင့် အကာကွယ် ပေးထားသည့် လူနည်းစု အခွင့်အရေးဖြင့် ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ထားသည့်စနစ်&quot; ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ &lt;ref&gt;Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.&lt;/ref&gt; အစိုးရကို နိုင်ငံ၏ အထွဋ်အထိပ် တရားဥပဒေ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းဖြစ်သော အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ပြန်လည်စောင့်ကြပ် ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခြင်း ဖြင့် ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အမေရိကန် ဖက်ဒရယ် စနစ်တွင် နိုင်ငံသားတို့ကို ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ် နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဆိုသော အစိုးရ အဆင့် (၃) ရပ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ၏ တာဝန်ကို ကောင်တီ ဆိုင်ရာ နှင့် စည်ပင်သာယာရေး ဆိုင်ရာ ဟူ၍ ပြန်လည် ခွဲဝေလေ့ ရှိသည်။ သို့သော် နေရာတိုင်းလိုလို တွင် အမှုဆောင် နှင့် ဥပဒေပြု အရာရှိများကို နယ်မြေဒေသ အတွင်းရှိ နိုင်ငံသားတို့၏ မဲဆန္ဒဖြင့် တာဝန်ခွဲဝေချထားလေ့ ရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် မည်သည့် အစုအဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ် မည်မျှ ပါဝင်ရမည် စသော ကန့်သတ်ချက်မျိုး မရှိဘဲ အောက်ခြေ အဆင့်တွင်လည်း ထိုသို့ ခွဲဝေနေရာချထားမှုမျိုး အလွန်ပင် ရှားပါးသည်။

[[File:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left| အမေရိကန် သမ္မတ၏ နေထိုင်ရာ နှင့် ရုံးဖြစ်သော အိမ်ဖြုတော်၏ တောင်ဘက် မျက်နှာစာ]]
၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့က အတည်ပြုခဲ့သော ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသည်။
* ဥပဒေပြုရေး။ ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (အထက်လွှတ်တော်) နှင့် အောက်လွှတ်တော် ဟု နှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားသော အမေရိကန် ကွက်ဂရက်သည် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ စစ်ကြေညာခြင်း၊ စာချုပ်စာတမ်းများကို အတည်ပြုခြင်း စသည့် အခွင့်အာဏာများရှိသည်။ ထို့အပြင် ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ် နှင့် အခွန်အတုပ်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာလည်း ရှိပြီး အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်းရှိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများအား အရေးပေါ်လာပါက စစ်ဆေးပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သော အခွင့်အာဏာလည်း ရှိသည်။

* အုပ်ချုပ်ရေး ။ ။ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနတွင် သမ္မတသည် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် ဖြစ်၏။ သမ္မတကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ရ၏။ နိုင်ငံ၏အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတအား အပ်နှင်းထား သော အာဏာများမှာ လွန်စွာပင် များပြားကျယ်ဝန်းလှပေ သည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် စာချုပ်ချုပ် နိုင်၏။ သံအမတ်များ၊ အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ၊ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ နှင့် ပေါ်လစီဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲသူများကို ခန့် ထားနိုင်၏။ သို့ရာတွင်အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်ထားရာတွင် အထက်လွှတ် တော်၏ သဘောတူညီချက်ကို ခံယူရသည်။ အမေရိကန် သမ္မတသည် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်ပြီး အဆိုပြုလာသော ဥပဒေများကို အတည်မပြုမီတွင် ဗီတိုအာဏာသုံး၍ ပယ်ချနိုင်ခွင့် ရှိသည်။ 

* တရားစီရင်ရေး။ ။ ပြည်ထောင်စု တရား လွှတ်တော်ချုပ်နှင့် ထိုထက်နိမ့်သော ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ တရားသူကြီးများကို သမ္မတက အထက်လွှတ်တော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ခန့်အပ်ရသည်။ ၎င်းတို့မှ ဥပဒေများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသော တရားစီရင်မှုများကို ပယ်ဖျက်ခွင့် ရှိသည်။

[[File:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် အဆောက်အဦး၏ အနောက်ဘက် မျက်နှာစာ]]
အောက်လွှတ်တော်တွင် မဲပေးနိုင်သော အမတ် ၄၃၅ ဦးရှိပြီး သူတို့သည် ကွန်ဂရယ် မဲဆန္ဒနယ်ကို ၂ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ကိုယ်စားပြုကြသည်။ အောက်လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အရေအတွက် ကို ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူဦးရေ ပေါ်တွင် မူတည်၍ ၁၀ နှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ခွဲဝေ နေရာချထားလေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ ပြည်နယ် ၇ ခုတွင် အနည်းဆုံး အမတ် ၁ နေရာစီသာ ရှိပြီး လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သော ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၅၃ ဦး ရှိသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အမတ် ၁၀၀ ဦး ရှိပြီး ပြည်နယ်တစ်ခုစီ အတွက် ကိုယ်စားပြုသူ အမတ် ၂ ဦးစီ ဖြစ်ကာ ရွေးကောက်တက်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၆ နှစ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်သည်။ သမ္မတ ၏ ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၄ နှစ်တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပြီး သမ္မတသည် သက်တမ်း ၂ ခုထက် ပို၍ အရွေးခံခွင့် မရှိပေ။ သမ္မတကို စုစုပေါင်း မဲအရေအတွက်ဖြင့် တိုက်ရိုက် တင်မြှောက်ခြင်း မဟုတ်ပဲ ပြည်နယ်အလိုက် အချိုးကျ ခွဲဝေထားသော အီလက်ထရိုရယ် ကောလိပ် စနစ်ဖြင့် တင်မြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားရုံးချုပ်ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၏ တရားသူကြီးချုပ်က ဦးဆောင်ကာ အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးရှိပြီး သက်တမ်း သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။

ပြည်နယ်အစိုးရများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ နီဘရားစကားပြည်နယ် တစ်ခုတွင်သာ အထက်လွှတ်တော် အောက်လွှတ်တော် မခွဲပဲ လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိသည်။ ပြည်နယ်တစ်ခုစီ၏ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ပြည်နယ်အတွင်း မဲဆန္ဒဖြင့် တိုက်ရိုက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။ အချို့သော ပြည်နယ် တရားသူကြီးများနှင့် ကက်ဘိနက် အရာရှိများကို ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးမှ တိုက်ရိုက် တာဝန်ပေး ခန့်အပ်ပြီး အချို့ကိုမူ မဲဆန္ဒစနစ်ဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။

ဥပဒေနှင့် အစိုးရ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အားလုံးကို တရားစီရင်ရေး ဌာန မှ ပြန်လည် သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအား ဖောက်ဖျက်ခြင်းကို တွေ့ရှိပါက ပယ်ဖျက်လေ့ ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ မူရင်း ရေးသားချက်များတွင် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီ နှင့် ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ အခန်း(၁) တွင် ဟာဘေး ကော်ပတ်စ် (habeas corpus) အရ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအား တရားဥပဒေမဲ့ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်းကို အကာအကွယ် ပေးထားပြီး အခန်း (၃) တွင် ရာဇဝတ်မှုအားလုံး အတွက် တရားရုံးတွင် ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနိုင်ခွင့် အတွက် အာမခံချက်ပေးထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် အတွက် ပြည်နယ်အားလုံး၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံမှ သဘောတူညီရန် လိုအပ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၂၇ ကြိမ်တိုင် ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ပထမ ၁၀ ကြိမ်မှာ အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ (Bill of Rights) ကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ၁၄ကြိမ်မြောက် ပြင်ဆင်မှုသည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား တစ်ဦးချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးများ ၏ အခြေခံ အချက်အလက်များကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ၌ ကိုယ်ပိုင်တန်ခိုးအာဏာများရှိရာ ထိုတန်ခိုး အာဏာများကို ကျန်ဌာနနှစ်ခုက ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ရုပ်သိမ်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ချေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;
=== ပါတီများ၊ ခံယူချက်များ နှင့် နိုင်ငံရေး ===
[[File:Barack Obama&amp;nbsp;- ITN.jpg|thumb|upright|[[ဘာရတ်အိုဘားမား]] အမေရိကန် သမ္မတအဖြစ် အမေရိကန် တရားသူကြီးချုပ် ဂျွန်ရောဘတ်၏ ရှေ့မှောက်တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုနေစဉ် (၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀)]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် အချိန်ကာလ အတော်များများတွင် ပါတီနှစ်ခု ကြီးစိုးသော စနစ်ဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ အဆင့်အမျိုးမျိုးအတွက် ရာထူးများကို ပြည်နယ်အဆင့်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ပဏာမ ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျင်းပ၍ နောက်ထပ်မံ ပြုလုပ်မည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အတွက် ပါတီ အသီးသီးမှ အမတ်လောင်းများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ ၁၈၅၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲမှ စ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဩဇာရှိသော အဓိက ပါတီ ၂ ခုမှာ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီ တို့ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ အခြားပါတီမှ သမ္မတလောင်း တစ်ဦးသာလျှင် ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထိုသူမှာ ယခင် သမ္မတဟောင်း သီအိုဒိုး ရုစဗဲ့ ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ပရိုဂရက်ဆစ် ပါတီ အတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မဲရာခိုင်နှုန်း ၂၀ ကျော်မျှ ရရှိခဲ့သည်။

အမေရိကန် နိုင်ငံရေးရပ်ဝန်းတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် ကွန်ဆာဗေးတစ်ဖြစ်သည် သို့ လက်ယာဘက် ယိမ်းသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာမူ လစ်ဘရယ်ဖြစ်သည် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်ယိမ်းသည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှိပြည်နယ်များ၊ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ပြည်နယ်များ နှင့် ရေကန်ကြီးများ ရှိရာ ပြည်နယ်များမှာ အပြာရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး လစ်ဘရယ် ဖြစ်ကြသည်။ တောင်ဘက်ရှိပြည်နယ်များ၊ ဂရိတ်ပလိန်း၏ တစိတ်တပိုင်း နှင့် ရော့ကီးတောင်တန်းပြည်နယ်များမှာမူ အနီရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်ကြသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ မှ ဘာရတ်အိုဘားမား သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ၄၄ ယောက်မြောက် သမ္မတဖြစ်သည်။ ယခင် သမ္မတများ အားလုံးမှာ ဥရောပသားမှ ဆင်းသက်လာသူများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ နှစ်လယ် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်အရ ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် အောက်လွှတ်တော်ကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် နေရာရလာသော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အများစုဖြစ်နေသေးသည်။ ၁၁၂ ကြိမ်မြောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက် ၅၁ ဦး၊ ဒီမိုကရက်များကို ထောက်ခံသော တစ်သီးပုဂ္ဂလ ၂ ဦး နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ ၄၇ ဦး ရှိပြီး အောက်လွှတ်တော်တွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၄၂ ဦး နှင့် ဒီမိုကရက် ၁၉၃ ဦး ရှိသည်။ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၉ ဦး၊ ဒီမိုကရက် ၂၀ ဦးနှင့် တစ်သီးပုဂ္ဂလ တစ်ဦး ပါဝင်သည်။

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==
[[File:Hague Clinton May 14 2010 Crop.jpeg|thumb|right|ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဝီလီယမ် ဟိတ်ဂ် နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] ၂၀၁၀ မေလ]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် စီးပွားရေး၊နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုရရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ ဌာနချုပ်သည် [[နယူးယောက်မြို့]]တော် တွင် ရှိသည်။ ဂျီအိတ် (G8)၊ ဂျီ တွမ်တီး (G20)၊ အိုအီးစီဒီ အဖွဲ့တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုသည် ဝါရှင်တန်ဒီစီတွင် သံရုံးများ ထားရှိကြပြီး နိုင်ငံအများအပြားမှာ နိုင်ငံအနှံ့တွင် အတွင်းဝန်ရုံးများ ထားရှိကြသည်။ အလားတူပင် နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သံရုံးများ ရှိကြသည်။ သို့သော်လည်း [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]နိုင်ငံတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် တရားဝင် သံတမန် ဆက်ဆံရေး မရှိပေ။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း နှင့် အထူးသီးသန့်ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ၊ ဩစတေးလျနိုင်ငံ၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ကဲ့သို့သော ဆက်ဆံရေးမျိုး ရှိသည်။ စစ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကိစ္စများအတွင် နေတိုးအဖွဲ့ဝင်များနှင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် အမေရိကားနိုင်ငံများ အဖွဲ့ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များဖြင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိပြီး ကနေဒါ၊ မက္ကဆီကိုတို့ဖြင့် ချုပ်ဆိုထားသော မြောက်အမေရိကနိုင်ငံများ၏ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့် သဘောတူညီချက်ဖြင့် စီးပွားရေးအားဖြင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်တွင် စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅.၄ ဘီလီယံများ သုံးစွဲခဲ့ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် အများဆုံး သုံးစွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအလိုက် စုစုပေါင်း ဝင်ငွေ အနေနှင့် ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ထောက်ပံ့မှုမှာ ၀.၁၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသဖြင့် လှူဒါန်းသည့် နိုင်ငံများတွင် နံပါတ် ၂၂ နေရာတွင်သာ ရှိသည်။ အခြားတစ်ဖက်မှ ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်လူမျိုးတို့၏ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် လှူဒါန်းမှုများမှာ အလွန်ရက်ရောသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Shah, Anup|title=US and Foreign Aid Assistance|date=2009-04-13|publisher=GlobalIssues.org|url=http://www.globalissues.org/article/35/us-and-foreign-aid-assistance|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt;

[[File:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|left|အမေရိကန် လေယာဉ်တင်သင်္ဘော ယူအက်စ်အက်စ် အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]]

အမေရိကန်သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်တွင် စစ်သေနာပတိချုပ်ရာထူးကို ရယူထားပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် စစ်ဦးစီးချုပ်အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနမှာ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ မရိန်းတပ်၊ လေတပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ကို စစ်မက် ဖြစ်ပွားမနေသော အချိန်တွင် ပြည်ထဲရေး ဌာနမှ အုပ်ချုပ်ပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေချိန်တွင် ရေတပ်မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ၁.၄ သန်းမျှ ရှိပြီး အရန်အင်အား နှင့် အမျိုးသားအစောင့်တပ်ဖွဲ့များကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ပါက အားလုံးပေါင်း ၂.၃ သန်းမျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများတွင် ကန်ထရိုက်တာများ မပါဝင်ဘဲ အရပ်သား ၇ သိန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|title=The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)|work=Air Force Magazine|date=May 2009|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt;

စစ်မှုထမ်းရန် အတွက်မှာ မိမိဆန္ဒအလျောက်သာ ဖြစ်ပြီး စစ်ပွဲကာလ အတွင်းတွင် စစ်မှုမထမ်း မနေရ စနစ်ကို ကြိုတင်ရွေးချယ်ထားသူ များအပေါ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.sss.gov/what.htm | title=WHAT DOES SELECTIVE SERVICE PROVIDE FOR AMERICA? | publisher=Selective Service System | work=www.sss.gov | accessdate=February 11, 2012 | archivedate=15 September 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915102215/http://www.sss.gov/what.htm }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် စစ်တပ်များကို လေတပ် အတွင်းရှိ များပြားလှစွာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လေယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်မှ လက်ရှိသုံးစွဲနေသော လေယာဉ်တင် သင်္ဘော ၁၁ စင်း ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်၏ အတ္တလန္တိတ်နှင့် ပစိဖိတ် ဒေသရှိ သင်္ဘောများ ဖြင့် ဖြစ်စေ အလျှင်အမြန် နေရာ ချထားနိုင်သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း နှင့် နိုင်ငံခြား အခြေခံစခန်း ပေါင်း ၈၆၅ ခု ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf|title=Base Structure Report, Fiscal Year 2008 Baseline|publisher=Department of Defense|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ နိုင်ငံတွင် တာဝန်ချထားသူပေါင်း ၁၀၀ ကျော် မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf|title=Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|publisher=Department of Defense|date=2010-03-31|accessdate=2010-10-07|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724211511/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စုစုပေါင်း သုံးစွဲငွေမှာ ဘီလီယံ ၇၀၀ ခန့်မျှ ဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ စစ်တပ်များ သုံးစွဲငွေ၏ ၄၃ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဖြစ်ပြီး အခြားနိုင်ငံကြီး ၁၄ နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး သုံးစွဲစရိတ် ပေါင်းထားခြင်း ထက်ပင် များသည်။ ဂျီဒီပီ၏ ၄.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စစ်ရေး စရိတ် အသုံးအများဆုံးသော နိုင်ငံ ၁၅ နိုင်ငံတွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ ပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders|title=The 15 Countries with the Highest Military Expenditure in 2010|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=2012-02-05|archivedate=28 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders}}&lt;/ref&gt; ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အတွက် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်မှာ ၅၅၃ ဘီလီယံ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်ထက် ၄.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပိုမြင့်သည်။ အီရတ်နိုင်ငံနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်း စစ်ရေးအရ သုံးစွဲရန် ၁၁၈ ဘီလီယံ ထပ်မံ လျာထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|title=Fiscal Year 2012 Budget Request Overview|publisher=Department of Defense|date=February 2011|accessdate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304062616/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|archivedate=4 March 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နောက်ဆုံး တပ်ဖွဲ့မှာ အီရတ်နိုင်ငံမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ အီရတ်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၄,၄၈၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|title=Operation Iraqi Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-02-05|accessdate=2012-02-05|archivedate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ စာရင်းအရ အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၉ သောင်းခန့်မျှ တာဝန် ထမ်းဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm|author=Cherian, John|title=Turning Point|publisher=Frontline|date=2012-04-20|accessdate=2012-04-04|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407115236/http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီ လအထိ အာဖဂန်နစ္စတန် စစ်ပွဲ အတွင်းတွင် အမေရိကန် စစ်သားပေါင်း ၁၉၂၄ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/OEF/index.aspx|title=Operation Enduring Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-04-04|accessdate=2012-04-04|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229103806/http://www.icasualties.org/OEF/index.aspx}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 270px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Economic indicators
|-
| အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း || ၈.၂% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-04-06|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| GDP တိုးတက်မှု || ၂.၈% &lt;small&gt;(4Q 2011)&lt;/small&gt;၊ ၁.၇% &lt;small&gt;(၂၀၁၁)&lt;/small&gt;|| style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=Gross Domestic Product, 4th Quarter 2011 and Annual 2011 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-01-27|accessdate=2012-02-03}} Change is based on [[Chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.&lt;/ref&gt;
|-
| စားသုံးသူတို့၏ ကုန်ဈေးနှုန်း ညွှန်းကိန်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှု || ၂.၇% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၁&amp;nbsp;– မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: March 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-04-13|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ဆင်းရဲမွဲတေမှု || ၁၅.၁% &lt;small&gt;(၂၀၁၀)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref name=CBPR10&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေး || $၁၅.၆၂ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(ဧပြီလ ၁၃၊ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-04-17|archivedate=18 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np}}&lt;/ref&gt;
|-
| အိမ်ထောင်စုများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု || $၅၈.၅ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(4Q ၂၀၁၁)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် များပြားလှစွာသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များ၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီးသော အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ မြင့်မားသော ကုန်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးစွမ်းအား များဖြင့် မောင်းနှင်ထားသော အရင်းရှင်စီးပွားရေးစနစ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, &quot;Resource-Based Growth Past and Present&quot;, in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂျီဒီပီ ၁၅.၁ ထရီလီယံ ဒေါ်လာမှာ ဈေးကွက် ငွေလဲလှယ်နှုန်းထားဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုလျှင် တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန် စုစုပေါင်း၏ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] (PPP) ကိုထည့်တွက်မည် ဆိုပါက တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန်၏ ၁၉ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt; {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&amp;pr.y=10&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 22, 2012}}&lt;/ref&gt; အခြားနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် တစ်နိုင်ငံချင်းစီထက် ဂျီဒီပီ ပိုမြင့်သော်လည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ PPP ကို ထည့်တွက်မည် ဆိုလျှင် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီဒီပီထက် ၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသည်။ တကမ္ဘာလုံးတွင် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အားဖြင့် နံပါတ် ၉ နေရာတွင် လည်းကောင်း၊ PPP ကို ထည့်တွက်ထားသော ဂျီဒီပီ အနေနှင့် နံပါတ် ၆ နေရာတွင် လည်းကောင်း ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt; အမေရိကန် ဒေါ်လာသည် တကမ္ဘာလုံးသုံးသော အဓိက အရံငွေ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကုန်စည်တင်သွင်းမှု အများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် ကုန်စည် တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ သို့သော် လူတစ်ဦးချင်း ပို့ကုန်တင်ပို့မှုမှာမူ မများလှပေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ စုစုပေါင်း ကုန်သွယ်ရေး အရှုံးပြမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၃၅ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=Trade&gt;{{cite web|title=Trade Statistics|url=http://greyhill.com/trade-statistics|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့မှာ ထိပ်ဆုံး ကုန်သွယ်ဖက်များပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=Top Ten Countries with which the U.S. Trades|publisher=U.S. Census Bureau|date=August 2009|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ရေနံမှာ တင်သွင်းမှု အများဆုံး ကုန်စည်ဖြစ်ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စက်ကိရိယာများမှ အများဆုံးသော ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Trade/&gt; တရုတ်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေးအများဆုံး ရှိသော ကြွေးရှင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe|title=National debt: Whom does the US owe??publisher=CSMonitor.com|date=2011-02-04|accessdate=2011-07-14|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe}}&lt;/ref&gt;

[[File:Wall-Street Nueva York6397.JPG|thumb|left|ဝေါလ်စထရိ နှင့် နယူးယောက် စတော့အိတ်ချိန်း သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒေါ်လာ ပမာဏအားဖြင့် ကြည့်ပါက အကြီးဆုံးသော ငွေကြေးဈေးကွက်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1036503&amp;highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|accessdate=2007-08-03}}&lt;/ref&gt;]]
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်းများမှ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ၈၆.၄ % အထိ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ လုပ်ငန်းများမှ ၄.၃ % မျှ ပါဝင်ခဲ့ကာ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက ကျန်ရှိသော ၉.၃ % ကို ပါဝင်ခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://greyhill.com/gdp-by-industry/ |title=GDP by Industry|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-13}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ စက်မှုခေတ်လွန် အဆင့်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၍ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာ ဂျီဒီပီ၏ ၆၇.၈ % ကို ပံ့ပိုးပေးထားသော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် စက်မှုဆိုင်ရာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေသေးသည်။&lt;ref name=Econ&gt;{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archivedate=12 March 2008|accessdate=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် ငွေလည်ပတ်မှု အများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ လက်လီ လက်ကား ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီး ဝင်ငွေအများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0724.xls|title=Table 724—Number of Tax Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2005|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ထုတ်ကုန်များတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသည်မှာ ဓာတုဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls|title=Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006|publisher=U.S. Census Bureau|date=May 2008|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အများဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံ တင်သွင်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=12 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20}}{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2009-09-29|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင် နှင့် နျူးကလီယား စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမ နေရာမှ ရှိနေပြီး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်၊ ကန့်၊ ဖော့စဖိတ် နှင့် ဆား ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း ပထမနေရာမှ ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းသည် အမေရိကန် ဂျီဒီပီ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သာ ရှိသည်။&lt;ref name=Econ/&gt; သို့သော်လည်း အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောင်းဖူး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archivedate=12 January 2008|title=Corn|publisher=U.S. Grains Council|accessdate=2008-03-13}}&lt;/ref&gt; နှင့် ပဲပုတ် (soybean) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|accessdate=2008-03-13|archivedate=16 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442}}&lt;/ref&gt;ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမနေရာတွင် ရှိသည်။ အမေရိကန် ကုမ္ပဏီများ ဖြစ်သည့် ကိုကာကိုလာ နှင့် မက်ဒေါ်နယ်တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသိအများဆုံး အမှတ် တံဆိပ် ၂ ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands|publisher=Cheskin|date=2005-06-06|accessdate=2007-06-19|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ စာရင်းအရ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူ ၁၅၄.၁ သန်း ရှိသည်။ အစိုးရဝန်ထမ်းပေါင်း ၂၁.၂ သန်းမျှ ရှိသဖြင့် အစိုးရသည် အကြီးဆုံးသော အလုပ်ရှင် ဖြစ်သည်။ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းခွင်များတွင် အလုပ်သမား အများဆုံးရှိသော ကဏ္ဍများမှာ ကျန်းမာရေး နှင့် လူမှုဖူလုံရေး ကဏ္ဍတို့ ဖြစ်ပြီး အလုပ်သမား ၁၆.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ အလုပ်သမားများ၏ ၁၂ % မှာ သမဂ္ဂဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အနောက် ဥရောပတွင် ၃၀ % မျှ ရှိသဖြင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများလောက် သမဂ္ဂဝင်သူ မများပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archivedate=16 June 2005}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလုပ်သမားများကို အလုပ်ခန့်ရန် နှင့် အလုပ်ဖြုတ်ရန် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလွယ်ကူဆုံးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EDBI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|accessdate=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်း အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် (Productivity) အမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ နှင့် နော်ဝေနိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။ တစ်နာရီချင်း အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် အနေဖြင့် ကြည့်ပါက စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိပြီး ထိုနှစ်နိုင်ငံနှင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/|title=Total Economy Database, Summary Statistics, 1995–2010|publisher=The Conference Board|work=The Conference Board Total Economy Database|date=September 2010|accessdate=2009-09-20}}&lt;/ref&gt; ဥရောပနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ အိမ်ခွန် မြေခွန် နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွန်များမှာ မြင့်မားပြီး အလုပ်သမားအခွန် နှင့် စားသုံးမှု အခွန်များမှာ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|accessdate=2007-06-28|archivedate=7 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html}}&lt;/ref&gt;

=== ဝင်ငွေနှင့် လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဌာန၏ စာရင်းအရ အခွန်မကောက်ခံရမီ အိမ်ထောင်စု တစ်ခုချင်း၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၉,၄၄၅ မျှ ဖြစ်သည်။ အာရှ-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၄,၃၀၈ အထိ ရှိပြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၂,၆၀၈ မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt; ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ အိမ်ထောင်စုတို့၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများမှ ချမ်းသာသော လူတန်းစားတို့၏ ဝင်ငွေနှင့် ညီမျှသည်။ ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ အလျှင်အမြန် လျော့ကျသွားခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ ပြန်လည်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံသား၏ ၁၁% မှ ၁၅% အထိမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်း၏ အောက်တွင် ရှိနေပြီး ၅၈.၅% သော နိုင်ငံသားတို့မှာ အသက် ၂၅ နှစ်မှ အသက် ၇၅ နှစ်အတွင်း အနည်းဆုံး ၁ နှစ်မျှ ဆင်းရဲချို့တဲ့စွာ သုံးစွဲရမှု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;USCB IP&amp;HIC 2007&quot;&gt;{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August|year=2008|accessdate=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hacker|first=Jacob S.|year=2006|title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream|url=https://archive.org/details/greatriskshiftas00hack|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-533534-1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆင်းရဲသား အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၄၆.၂ သန်းမျှရှိပြီး ၄ နှစ်ဆက်တိုက် မြင့်တက်လာသော အရေအတွက်ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt;

[[File:South San Jose (crop).jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆန်ဂျို့စ်မြို့ရှိ လူလတ်တန်းစားတို့၏ ဆင်ခြေဖုံး]]
ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အစိုးရက နိုင်ငံသားတို့၏ လူမှုဖူလုံရေးကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်မှုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါသည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းကို လျော့ချရာတွင် ချမ်းသာသောနိုင်ငံများထဲ၌ အလယ်ခေါင် အဆင့် ထက်ပင် နိမ့်ကျသေးသည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Smeeding | first1 = T. M. | year = 2005 | title = Public Policy: Economic Inequality and Poverty: The United States in Comparative Perspective | url =https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_2005-12_86_4/page/n199| journal = Social Science Quarterly | volume = 86 | issue = | pages = 955–983 | doi = 10.1111/j.0038-4941.2005.00331.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kenworthy | first1 = L. | year = 1999 | title = Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment&quot; ''Social Forces'' 77(3), 1119–1139. Bradley, D., E. Huber, S. Moller, F. Nielsen, and J. D. Stephens (2003). &quot;Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies | url = | journal = American Sociological Review | volume = 68 | issue = 1| pages = 22–51 }}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း လူမှုရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသည့် အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ အသုံးစရိတ်များမှာ လူတစ်ဦးချင်းစီ အတွက် ကြည့်လျှင် မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fishback|first=Price V.|date=May 2010|title=Social Welfare Expenditures in the United States and the Nordic Countries: 1900–2003|journal=NBER Working Paper series|volume=15982|url=http://papers.nber.org/papers/w15982}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူမှုဖူလုံရေး စောင့်ရှောက်မှုမှာ အသက်ကြီးသူများအတွက် ဆင်းရဲမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သော်လည်း&lt;ref&gt;Orr, D. (November–December, 2004). &quot;Social Security Isn't Broken: So Why the Rush to 'Fix' It?&quot; In C. Sturr and R. Vasudevan, eds. (2007). ''Current Economic Issues''. Boston: Economic Affairs Bureau.&lt;/ref&gt; ငယ်ရွယ်သူများအတွက်မူ ထောက်ပံ့မှုမှာ အတော်ပင် နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စက်မှုလုပ်ငန်း တိုးတက်သော နိုင်ငံ ၂၁ နိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ ပျော်ရွှင်ကျန်းမာမှုကို ယူနီဆက်ဖ် အဖွဲ့မှ လေ့လာရာတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နောက်ဆုံးမှ စ၍ ရေတွက်လျှင် ဒုတိယနေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|accessdate=2007-09-10}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အမေရိကန်ရှိ လူတန်းစား အားလုံး၏ ဝင်ငွေအစစ်အမှန်မှာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေမှာ ချမ်းသာသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေထက် ပို၍ လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman&gt;{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, Chris|year=2008|title=By the Numbers: Income|publisher=Demos|accessdate=2008-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|archivedate=25 July 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေတိုးတက်မှုမှာ နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး ပို၍ မညီမမျှ ဖြစ်လာခဲ့ကာ စီးပွားရေးအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရမှုမှာ လျော့နည်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;Bartels, L. M. (2008). ''Unequal Democracy: The Political Economy of the New Gilded Age''. Princeton, NJ: Princeton University Press, p. 20.&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စ၍ လူတန်းစားအားလုံး၏ မိသားစုအလိုက် ဝင်ငွေမှာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; လင်မယား နှစ်ယောက်စလုံး အလုပ်လုပ်ကြသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား မိန်းမ လစာ ကွာဟမှု လျော့နည်းလာသည့် အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုပ်ချိန် များပြားလာသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း ထိုသို့ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံးမှ အချမ်းသာဆုံးသော သူများအတွက် တိုးတက်မှု ပိုများလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=746|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ငွေ အကောင်းဆုံး ထိပ်ဆုံး ၁% မှ ၂၁.၈% အထိသော သူများ၏ ဝင်ငွေမှာ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂ ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&amp;en=fb472e72466c34c8&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay|work=New York Times|date=2007-03-29|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများတွင် ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။.&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|accessdate=2008-07-24}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|accessdate=2007-06-17|archivedate=13 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် ဝင်ငွေအလိုက် ကောက်ခံသော အမြတ်ခွန်စနစ် ရှိ၍ ဝင်ငွေများသူများမှ အမြတ်ခွန် ရာခိုင်နှုန်း များများ ပိုပေးရသော စနစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html | title=No Country Leans on Upper-Income Households as Much as U.S | publisher=The Tax Foundation | date=March 21, 2011 | accessdate=March 15, 2012 | author=Hodge, Scott | archivedate=12 May 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512050914/http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html }}&lt;/ref&gt; ထိပ်ဆုံး ၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဖက်ဒရယ်အစိုးရ အတွက် အမြတ်ခွန် ၂၇.၆% ကို ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ အမြတ်ခွန် ၅၄.၇ ရာခိုင်နှုန်းကို ပေးခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml|title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005|publisher=Congressional Budget Office|accessdate=2008-11-02}}&lt;/ref&gt; ဝင်ငွေ အမြတ်ခွန် စသည်တို့နှင့် အလားတူပင် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုမှာလည်း ထိပ်ဆုံးရှိ လူတန်းစားတွင် အများဆုံးဖြစ်သည်။ အချမ်းသာဆုံးသော လူဦးရေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ တစ်နိုင်ငံလုံး ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံးသော ဝေစုပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|accessdate=2006-08-21|archive-date=20 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html}}&lt;/ref&gt; အချမ်းသာဆုံးသော ၁% မှာ စုစုပေါင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၃၃.၄% ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher=Federal Reserve Board|work=Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|accessdate=2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီအစဉ်မှ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်တွက်ထားသော လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (inequality-adjusted human development index သို့ IHDI) တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တကမ္ဘာလုံးရှိ နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၉ နိုင်ငံ အတွင်း နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်မတွက်ထားသော လူသား ဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း(Human Development Index သို့ HDI) ထက် ၈ နေရာမျှ အောက်ရောက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ |title=Statistics &amp;#124; Inequality-adjusted HDI &amp;#124; Human Development Reports (HDR) &amp;#124; United Nations Development Programme (UNDP) |publisher=Hdr.undp.org |date= |accessdate=2010-11-05 |archive-date=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806085450/http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ }}&lt;/ref&gt;

== အခြေခံ အဆောက်အအုံ ==
=== သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ===
[[File:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|upright|အပိုလို ၁၁ အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံ တစ်ပုံဖြစ်ပြီး ဘပ်ဇ်အယ်လ်ဒရင် အား လ၏ မျက်နှာပြင် ပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကြံဆတီထွင်မှုတို့တွင် ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းကတည်းက ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရှိနေသည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် [[အလက်ဇန္ဒား ဂရေဟမ် ဘဲလ်]]အား အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တယ်လီဖုန်းနှင့် ပတ်သတ်သော ပထမဆုံး မူပိုင်ခွင့်ကို ချထားပေးခဲ့သည်။ [[သောမတ် အက်ဒီဆင်]]၏ ဓာတ်ခွဲခန်းမှ ပထမဦးဆုံးသော ဓာတ်ပြားဖွင့်စက်၊ ပထမဦးဆုံး ကြာရှည်ခံ မီးလုံး၊ ပထမဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် ရုပ်ရှင်ကင်မရာတို့ကို တီထွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နီကိုလာ တက်စလာမှ အေစီ လျှပ်စီးကြောင်း၊ အေစီ မော်တာနှင့် ရေဒီယိုတို့ကို ပထမဦးဆုံး တီထွင်ကြံဆခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ရမ်ဆန် အီး အိုးလ် နှင့် [[ဟင်နရီ ဖို့ဒ်]] တို့၏ မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီမှစ၍ အလိုအလျောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လိုင်းများ စတင်ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ညီနောင်မှ ပထမဆုံး ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်သော လေယာဉ်ကို စတင် တီထွင် ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| author =Benedetti, François| url =http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archiveurl =https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archivedate =12 September 2007| title =100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality| publisher =Fédération Aéronautique Internationale (FAI)| date =2003-12-17| accessdate =2007-08-15}}&lt;/ref&gt;

၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် နာဇီဝါဒ ထွန်းကားလာမှုကြောင့် အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း၊ အန်ရစ်ကို ဖာမီ နှင့် ဂျွန် ဗွန် နျူမန် အပါအဝင် ဥရောပ သိပ္ပံပညာရှင် အတော်များများသည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင် လာခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မန်ဟတ်တန် ပရော့ဂျက်မှ အဏုမြူဗုံးကို စတင်တီထွင်ခဲ့ပြီး အဏုမြူခေတ်သို့ လမ်းပြ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အာကာသအတွင်း အပြိုင်အဆိုင် ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှ ဒုံးပျံများ၊ မက်တီးရီးယဲလ် နည်းပညာများ၊ ကွန်ပျူတာ ပညာရပ်များ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အိုင်ဘီအမ်၊ အက်ပဲလ် ကွန်ပျူတာ နှင့် [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]]တို့မှ ကွန်ပျူတာ နည်းပညာကို မွမ်းမံပြီး လူတစ်ဦးချင်းသုံး ကွန်ပျူတာများကို ထုတ်လုပ်ရောင်းချရာမှ ကွန်ပျူတာများ ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ အင်တာနက် နည်းပညာကို အစပျိုးသော အေပရာနက် (APRANET) နှင့် [[အင်တာနက်]] ကို တီထွင်ရာတွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် သုတေသန လုပ်ငန်းအတွက် အသုံးပြုငွေ၏ ၆၄% မှာ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းများမှ ပံ့ပိုးခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&amp;D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2007-06-19 }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသန စာတမ်းများ ထုတ်ဝေရာတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | accessdate = 2006-05-14 | location=London}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏၆၈% သည် မြန်နှုန်းမြင့် အင်တာနက်ကို တပ်ဆင်အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home| title =Exploring the Digital Nation—Computer and Internet Use at Home| publisher =U.S. Dept. of Commerce, Economics and Statistics Administration| date =2011-11-08| accessdate =2012-04-11| archivedate =16 May 2012| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120516052644/http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်သည် ဗီဇအား ပြုပြင်ထားသော အစားအစာများကို အဓိက တီထွင်စိုက်ပျိုးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ဇီဝနည်းပညာ အသုံးပြု စိုက်ပျိုးထားသော သီးနှံများ၏ တစ်ဝက်ခန့်ကို စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/39/download/isaaa-brief-39-2008.pdf | title = ISAAA Brief 39-2008: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2008 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications |page=15| accessdate = 2010-07-16 }}&lt;/ref&gt;

=== သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ===
[[File:Map of current Interstates.svg|thumb|ပြည်နယ်အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော အဝေးပြေးလမ်းစနစ်မှာ ၄၆,၈၇၆မိုင် (၇၅,၄၄၀ ကီလိုမီတာ)မျှ ရှည်လျားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |accessdate=2009-03-04}}&lt;/ref&gt;]]
လူတစ်ဦးချင်း အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် မော်တော်ကားမှာ အဓိကဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးသော အဝေးပြေးလမ်းမ စနစ်များ တွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သော လမ်းမများ အပါအဝင် ၁၃ သန်းမျှ ရှိသော လမ်းများ ဆက်သွယ်နေသော ကွန်ယက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Newgeography.com |url=http://www.newgeography.com/content/002003-china-expressway-system-exceed-us-interstates |title=China Expressway System to Exceed US Interstates |publisher=Newgeography.com |date=2011-01-22 |accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော မော်တော်ကား ဈေးကွက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Agencies |url=http://www.guardian.co.uk/business/2010/jan/08/china-us-car-sales-overtakes |title=China overtakes US in car sales &amp;#124; Business &amp;#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= 2010-01-08|accessdate=2011-07-10 |location=London}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် မော်တော်ကား အစင်းရေ အများဆုံးရှိပြီး လူ ၁ ထောင်လျှင် မော်တော်ကား ၇၆၅ စီး မျှ အချိုးအစား ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles |title=Motor vehicles statistics&amp;nbsp;– countries compared worldwide |publisher=NationMaster |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; အိမ်သုံးကားများ၏ ၄၀% ခန့်မှာ ဗင်န်ကားများ၊ SUV များနှင့် လိုက်ထရပ်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html}}&lt;/ref&gt; ပျမ်းမျှ အနေနှင့် ကြည့်ပါက အမေရိကန် တစ်ယောက်လျှင် (ယာဉ်မောင်းသူ နှင့် မမောင်းသူပါ ထည့်တွက်ထားသည်။) ကားမောင်းချိန် တစ်နေ့လျှင် ၅၅ မိနစ်မျှ ရှိပြီး ၂၉မိုင် (၄၇ ကီလိုမီတာ) မျှ သွားလာနေ ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html}}&lt;/ref&gt;

အများသုံးယာဉ်များဖြင့် အလုပ်သွားကြသူများမှာ ၉ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | accessdate = 2007-06-11 | archivedate = 12 September 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၁၇ နိုင်ငံကို စာရင်းကောက်ရာတွင် နောက်ဆုံးနေရာမှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html |title=NatGeo surveys countries' transit use: guess who comes in last &amp;#124; Kaid Benfield's Blog &amp;#124; Switchboard, from NRDC |publisher=Switchboard.nrdc.org |date=2009-05-18 |accessdate=2011-07-10 |archivedate=20 January 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120234533/http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html }}&lt;/ref&gt; ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ခြင်းမှာ အများအပြားပင် ဖြစ်သော်လည်း ရထားဖြင့် ခရီးသွားသူ အလွန်နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| accessdate = 2007-06-20 }}&lt;/ref&gt; အမ်ထရက် (Amtrak) ဟုခေါ်သည့် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မြို့များအချင်းချင်း သွားလာသည့် ခရီးသည်တင် ရထားလုပ်ငန်းမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အတွင်း ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Amtrak Ridership Records|url=http://www.amtrak.com/servlet/BlobServer?blobcol=urldata&amp;blobtable=MungoBlobs&amp;blobkey=id&amp;blobwhere=1249227805921&amp;blobheader=application%2Fpdf&amp;blobhead|publisher=Amtrak|date=2011-06-08|accessdate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; ရထားအသေးစား (Light rail) များမှာ ယခုနှစ်များအတွင်း တိုးတက်လာခဲ့သော်လည်း အမြန်ရထားများမှာ ဥရောပထက် အဆင့်နိမ့်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metaefficient.com/trains/master-2.html |title=3 Reasons Light Rail Is an Efficient Transportation Option for U.S. Cities|author=McGill, Tracy|publisher=MetaEfficient|date=2011-01-01 |accessdate=2011-08-29}}&lt;/ref&gt; စက်ဘီးဖြင့် အလုပ်သွားသူ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work |title=Bicycling to Work |publisher=Trafficsafety.org |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=31 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831100622/http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work }}&lt;/ref&gt;

လေကြောင်းလိုင်းများ အားလုံးမှာ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ စတင်၍ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း လေဆိပ် အများစုမှာ အစိုးရပိုင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခရီးသည်ပို့ဆောင်မှု အများဆုံး သော လေကြောင်းလိုင်း ၃ ခုစလုံးမှာ အမေရိကန်တွင် အခြေစိုက်ပြီး ပထမနေရာတွင် ရှိသည်မှာ [[ဒယ်လ်တာ လေကြောင်းလိုင်း]] ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2011|accessdate=2012-02-17|archivedate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612080336/http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံးသော လေဆိပ် အခု ၃၀ တွင် အမေရိကန်မှ ၁၆ ခုပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဖြစ်သည့် ဟတ်ဖီးဂျက်ဆန် အတ္တလန္တာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|accessdate=2007-08-15|archivedate=29 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__}}&lt;/ref&gt;

=== စွမ်းအင် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်မှာ တစ်နှစ်လျှင် ၂၉,၀၀၀ တယ်ရာ ဝပ် နာရီ (terawatt hour) မျှ ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်း စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ရေနံ ၇.၈တန် နှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒသမမြောက် အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ စွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ ဓာတ်ဆီ ၄၀ %၊ ကျောက်မီးသွေး ၂၃ %၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၂၂ % ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော စွမ်းအင်များကို အဏုမြူစွမ်းအင်နှင့် တဖန်ပြန်လည်သုံးစွဲနိုင်သော စွမ်းအင် (renewable energy) အရင်းအမြစ် များမှ ရရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf |title= Diagram 1: Energy Flow, 2007 |work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration |accessdate=June 25, 2008}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်ဆီ သုံးစွဲမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |title=Rank Order—Oil (Consumption) |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=September 6, 2007 |accessdate=September 14, 2007 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20 }}&lt;/ref&gt; ဆယ်စုနှစ်များစွာ တိုင်အောင်ပင် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အဏုမြူစွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၃ မိုင်ကျွန်း နျူးကလီးယား မတော်တဆမှု အပြီးတွင် အများပြည်သူမှ အဏုမြူ စွမ်းအင် သုံးစွဲရန် မလိုလား၍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း အဏုမြူ စွမ်းအင် စက်ရုံ ဆောက်လုပ်ရန် လျှောက်ထားမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843 |title= Atomic Renaissance |work=The Economist |location =London |accessdate=September 6, 2007 |date=September 6, 2007}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာနှင့် ကျောက်မီးသွေး ၂၇ % ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;BPReview&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |title= BP Statistical Review of World Energy |publisher= British Petroleum |format= XLS |month= June |year= 2007 |accessdate= February 22, 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090206104056/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |archivedate= 6 February 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== ပညာရေး ===
[[File:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb| ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အမေရိကန် ကျောင်းသားများသည် [[သောမတ် ဂျက်ဖာဆင်]] တည်ထောင်ခဲ့သော ဗာဂျီးနီးယား တက္ကသိုလ် ကဲ့သို့သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များတွင် ပညာသင်ကြား ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Public Education for the Common Good |author=Rosenstone, Steven J. |publisher=University of Minnesota |url=http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=2009-12-17 |accessdate=2009-03-06 |archivedate=1 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php }}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ရှိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အဖွဲ့များမှ ဖွင့်လှစ်ဆောင်ရွက်ကြပြီး ထောက်ပံ့ကြေးများကို ကန့်သတ်ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ကြသည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကလေးများသည် ၆ နှစ် သို့ ၇ နှစ်မှစ၍ (သူငယ်တန်း နှင့် ပထမတန်း) ကျောင်းတက်ရန် လိုအပ်ပြီး ၁၈ နှစ်အထိ ကျောင်းတက်ရလေ့ ရှိသည်။ ထိုအချိန်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ၁၂ တန်းသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်း ပညာရေး ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် ကျောင်းသားများအား ၁၆ နှစ် သို့မဟုတ် ၁၇ နှစ်တွင် ကျောင်းမှ ထွက်ခွင့် ပြုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}&lt;/ref&gt; ၁၂% မျှသော ကလေးငယ်တို့သည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကျောင်းများနှင့် လူမျိုးဘာသာ ခွဲခြားမှု မရှိသော ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။ ၂ % မျှသော ကလေးငယ်များသာ မိမိတို့ အိမ်တွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |accessdate = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အောင်မြင်သော အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာသင် တက္ကသိုလ် အများအပြား ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ထင်ရှားသော အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး ကျောင်း ၂၀ တွင် အမေရိကန်မှ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ် ၁၃ ခု သို့ ၁၅ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |title=QS World University Rankings |publisher=Topuniversities |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=3 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html |title=Top 200&amp;nbsp;– The Times Higher Education World University Rankings 2010–2011 |publisher=Timeshighereducation.co.uk |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ဒေသခံ ကွန်မျူနတီ ကောလိပ်များလည်း ရှိပြီး ဝင်ခွင့်ရရန် ပိုမိုလွယ်ကူ၍ ပညာသင်ကြားသည့် ကာလ ပိုမို တိုတောင်းကာ ကျောင်းလခလည်း ပို၍ ဈေးနည်းသည်။ ၂၅ နှစ်နှင့် အထက်ရှိသော အမေရိကန်နိုင်ငံသားများတွင် ၈၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းပညာရေး အဆင့်ကို ပြီးဆုံးပြီး၊ ၅၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကောလိပ်ပညာရေး ရှိကာ၊ ၂၇.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့ရပြီး ၉.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့လွန် ပညာရေး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate = 2006-08-01}}&lt;/ref&gt; အခြေခံ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;WF&quot; /&gt;&lt;ref&gt;For more detail on U.S. literacy, see [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်းကို ၀.၉၇ အဖြစ်သတ်မှတ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archivedate=20 June 2007}}&lt;/ref&gt;

=== ကျန်းမာရေး ===
[[File:Aerial view of Texas Medical Center.jpg|thumb|တက္ကဆပ် ကျန်းမာရေး ရုံးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျန်းမာရေးရုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts &amp; Figures|accessdate=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archivedate=23 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်းမှာ ၇၈.၄ နှစ်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၁ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၅၀ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=Country Comparison: Life Expectancy at Birth|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=2 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102233121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် တကမ္ဘာလုံး၌ အဆင့် ၁၁ ရှိခဲ့သော်လည်း အဝလွန်နှုန်း တိုးတက်လာခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ၏ အခြားသောနေရာများတွင် ကျန်းမာရေး တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် အဆင့်လျော့ကျ သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|accessdate = 2007-08-15|location=London}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အားလုံး၏ ၃ပုံ ၁ပုံမှာ အဝလွန်လျက် ရှိပြီး ကျန်ရှိသူများထဲမှ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ပုံမှန်ထက် ပို၍ ဝကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |accessdate = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ရာစုနှစ်၏ နောက်ဆုံး ၄ပုံ ၁ ပုံအတွင်း အဝလွန်နှုန်းမှာ ၂ ဆမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး စက်မှုထွန်းကားသော နိုင်ငံများတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0-06-093845-5 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric/page/240 240] }}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ အဝလွန်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ဆီးချိုအမျိုးအစား-၂]] ဖြစ်ပွားသူမှာ အလျှင်အမြန် တိုးတက်များပြားလျက် ရှိကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |accessdate = 2007-06-17|work= [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]]|publisher=American Heart Association}}&lt;/ref&gt; မွေးကင်းစ ကလေးသူငယ် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၆.၀၆ ဦး ရှိသဖြင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအား နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၂ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၁၇၆ နေရာ၌ ရှိနေစေပြီး အနောက်ဥရောပ နိုင်ငံအားလုံးထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Country Comparison: Infant Mortality Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် လည်းကောင်း၊ ဂျီဒီပီ၏ ရာခိုင်နှုန်းအနေနှင့် လည်းကောင်း အခြားနိုင်ငံများထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;''OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries'' [CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). See also {{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive??year=2001|accessdate=2006-11-29|publisher=University of Maine|archivedate=18 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118234952/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf}}&lt;/ref&gt; [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးစနစ်အား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလျင်မြန်ဆုံး တုံ့ပြန်နိုင်သည့် နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ သော်လည်း အားလုံးပေါင်း အကျိုး သက်ရောက်နိုင်မှု အနေနှင့် အဆင့် ၃၇ သာလျှင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ကျန်းမာရေးနှင့်ဆိုင်သော အာမခံများကို အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကမှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ကြပြီး အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများကဲ့သို့ အားလုံးအတွက် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိသည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိက အာမခံ မှ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသော ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုများကို ပေးချေခဲ့ပြီး၊ မိမိဘာသာ အိတ်ကပ် အတွင်းမှ စိုက်ထုတ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိကာ၊ ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများမှ ၄၄ % မျှ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CDC H&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|accessdate = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၄၆.၆ သန်း သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၁၅.၉% မျှသော အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသဖြင့် ၂၀၀၁ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅.၄သန်းမျှ ပိုများသည်။ ထိုသို့ များပြား လာရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အလုပ်ရှင်များက ကျန်းမာရေး အာမခံပေးမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CBPP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=629|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|accessdate = 2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသော ပြည်သူများနှင့် ကျန်းမာရေး အာမခံ မလုံလောက်သော ပြည်သူများနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ အဓိက နိုင်ငံရေး ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|accessdate=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121|month=Dec|first1=LA|first2=A|first3=TJ|issn=1077-5587}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် လေ့လာမှု အရ ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိမှုကြောင့် တစ်နှစ်လျှင် သေဆုံးရသော လူပေါင်း၏ ၄၅,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးရသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Park, Madison |url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/09/18/deaths.health.insurance/index.html?eref=rss_latest|title=45,000 American Deaths Associated with Lack of Insurance |publisher=CNN|date=2009-09-18|accessdate = 2009-10-01}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် မှ လူတိုင်းတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေရန် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် အစောပိုင်း၌ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဥပဒေအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ လူတိုင်း အားလုံးနီးပါးတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေမည် ဖြစ်သည်။

== ရာဇဝတ်မှုနှင့် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး ==
[[File:Ford Crown Victoria 1.JPG|thumb|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များက ဆောင်ရွက်သည်။ နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာနသည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf|title=Local Police Departments, 2003|publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics|date=May 2006|accessdate=2011-12-07|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716170620/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များနှင့် မြို့ဝန်ဌာန (sheriff's departments) မှ ဆောင်ရွက်သည်။ ပြည်နယ်ရဲ အဖွဲ့မှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆောက်ရွက်ကြသည်။ အက်ဖ်ဘီအိုင် နှင့် ယူအက်စ် မာရှယ် ဆားဗစ် ကဲ့သို့သော ဖက်ဒရယ် အေဂျင်စီများမှာ ပိုမို အထူးပြုသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ကြသည်။ ဖက်ဒရယ် အဆင့်နှင့် ပြည်နယ်များတွင် တရားရေးဌာနများသည် သာတူညီမျှ တရားစီရင်ရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ ရာဇဝတ်မှု အများစုကို စီရင်လေ့ ရှိပြီး ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများမှ အချို့သော အမှုအခင်း အမျိုးအစားများကို ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည့်အပြင် ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ တက်လာသော အချို့သော အယူခံဝင်မှုများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ မူးယစ်ဆေးဝါးကို ဖက်ဒရယ် ဥပဒေအရ တားဆီးထားသော်လည်း အချို့သော ပြည်နယ်များသည် မူးယစ်ဆေးဝါးကို တရားဝင် သုံးစွဲခွင့်ပြုသော ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ်စနစ်နှင့် ဆန့်ကျင်၍ ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ဆေးလိပ်သောက်နိုင်သည့် အသက် ကန့်သတ်ချက်မှာ ၁၈ နှစ်ဖြစ်ပြီး အရက်သောက်နိုင်သည့် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ ၂၁ နှစ် ဖြစ်သည်။

ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ပျမ်းမျှအဆင့်ထက် ပိုသော အကြမ်းဖက် ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး သေနတ်ကိုင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် လူသတ်မှုများ များပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|accessdate=2008-05-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူ ၁ သိန်းလျှင် လူသတ်မှု ၅ မှုမျှ ဖြစ်ပွားပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၁၀.၄% ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html|title=Murder|work=Crime in the United States 2009|publisher=FBI|month=September|year=2010|accessdate=2011-07-23|archive-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509211957/http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html}}&lt;/ref&gt; သေနတ်ကိုင်ဆောင်ခွင့် နှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ နိုင်ငံရေးအရ အငြင်းပွားမှု များပြားသော ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရားဝင် မှတ်တမ်းဖြင့် အကျဉ်းချမှု အများဆုံးနိုင်ငံ &lt;ref name=&quot;SP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|accessdate=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410214453/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf}}&lt;/ref&gt; နှင့် အကျဉ်းသား ဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web |author=Walmsley, Roy |url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archivedate=28 June 2007 |title=World Prison Population List |year=2005 |accessdate=2007-10-19 |publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies }} For the latest data, see {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archivedate=4 August 2007|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies}} For other estimates of the incarceration rate in China and North Korea see {{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|accessdate=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အစပိုင်းတွင် အကျဉ်းကျနေသူ ၂.၃ သန်းမျှ ရှိပြီး လူ၁၀၀ လျှင် ၁ ယောက်နှုန်းထက် ပိုများသည်။ လက်ရှိနှုန်းသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၇ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611192107/http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archivedate=11 June 2007 |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006 |accessdate=2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics }}&lt;/ref&gt; အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက်အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သော [[ပိုလန်နိုင်ငံ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|title=World Prison Population List (8th edition)|year=2009|accessdate=2011-07-23|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726170615/http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ၏ အကျဉ်းကျမှုနှုန်းမှာ လူဖြူများထက် ၆ ဆမျှ ပိုများပြီး စပိန်အနွယ်များထက် ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt; အကျဉ်းကျသူ ဤမျှ များပြားရခြင်းမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အမိန့်ချမှတ်မှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |accessdate = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

အနောက်နိုင်ငံ အများစုတွင် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြည်နယ် ၃၄ခု တွင် အချို့သော အစိုးရ နှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် တရားရုံးချုပ်မှ ၄ နှစ်ကြာမျှ ဆိုင်းငံ့ထားသော သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပြီးနောက်တွင် လူ ၁၀၀၀ ကျော်ကို ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|accessdate=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archivedate=7 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး သေဒဏ်ပေးမှု ရှိခဲ့ပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ယီမင်နိုင်ငံ]] တို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective#interexec |title=Executions Around the World|accessdate = 2011-07-23|year=2010 |publisher=Death Penalty Information Center}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နယူးဂျာစီပြည်နယ်သည် ပထမဆုံး အနေနှင့် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပြီး တွင် ပထမဆုံး ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သော ပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး [[အီလီနွိုင်းပြည်နယ်]]မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;QuinnSignsAbolition&quot;&gt;{{cite news|url=http://newsblogs.chicagotribune.com/clout_st/2011/03/quinn-signs-death-penalty-ban-commutes-15-death-row-sentences-to-life.html|title=Quinn Signs Death Penalty Ban, Commutes 15 Death Row Sentences to Life|date=2011-03-09|accessdate=2011-03-09|newspaper=[[Chicago Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု ==
[[File:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|320px|ဒေသအလိုက် အများဆုံးသော လူမျိုးစုများ၊ ၂၀၀၀ ခုနှစ်]]
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 240px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | လူမျိုး (၂၀၁၀)&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;&gt;{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=2010 Census Data|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2011-03-29|archivedate=6 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706203009/http://2010.census.gov/2010census/data/}}&lt;/ref&gt;
|-
| လူဖြူ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၇၂.၄%
|-
| လူမည်း/ အာဖရိကန်-အမေရိကန် || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၂.၆%
|-
| အာရှသား || style=&quot;text-align: center;&quot; |၄.၈%
|-
| အမေရိကန် လူနီများနှင့် အလာစကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၉%
|-
| ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများ|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၂%
|-
| အခြား|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၆.၂%
|-
| လူမျိုး ၂ မျိုး နှင့် အထက်|| style=&quot;text-align: center;&quot; | ၂.၉%
|-
| ဟစ်စပန်းနစ်/ လက်တီနို (''of any race'') || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၆.၃%
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရို၏ ခန့်မှန်းမှုအရ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ လူဦးရေကို ၃၁၃,၅၁၂,၀၀၀ ဦး ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြပြီး တရားမဝင် ဝင်ရောက်နေထိုင်သူ ၁၁.၂ သန်းကိုပါ ထည့်တွက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| year = 2008| publisher = Center for Immigration Studies| accessdate = 2008-08-06| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| archivedate = 9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူဦးရေ ၇၆ သန်းမျှသာ ရှိသော်လည်း ၂၀ ရာစုအတွင်း အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၄ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf |format=PDF|title=Statistical Abstract of the United States |publisher=[[United States Census Bureau]]}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အဓိက စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံးရှိသော တစ်ခုတည်းသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PRC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|accessdate=2007-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archivedate=4 June 2007}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၁၃.၈၂ သာရှိပြီး ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ မွေးဖွားမှုနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသော်လည်း လူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ အကောင်းဘက်တွင် ရှိပြီး ၁% မျှ ရှိကာ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အတော်များများထက် သိသိသာသာ ပို၍ များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|title=Rank Order—Birth Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|year=2009|accessdate=2009-10-11|archivedate=10 March 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ် အတွင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၁ သန်းခန့်အား အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အများစုမှာ မိသားစု ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ပေါ်လစီဖြင့် ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LPR&quot;&gt;[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2011.pdf “U.S. Legal Permanent Residents: 2011”]. [[Office of Immigration Statistics]] ''Annual Flow Report.''&lt;/ref&gt; မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး ပြောင်းရွှေ့လာရာ နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတို့သည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး လာရောက်ရာ နိုင်ငံများအဖြစ် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိပြီး လူဦးရေ ၁ သန်းကျော်သော မျိုးနွယ်ဆက် မတူညီသော မျိုးနွယ်စု ၃၁ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-13}}&lt;/ref&gt; လူဖြူများမှာ အများဆုံး လူမျိုးဖြစ်ပြီး ဂျာမန်အမေရိကန်များ၊ အင်္ဂလိပ် အမေရိကန်များ နှင့် အိုင်းရစ်ရှ် အမေရိကန်များ ပါဝင်သဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော မျိုးနွယ်ဆက် အစုအဖွဲ့ ၄ ခုမှ ၃ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာဖရိကန် အမေရိကန်များမှာ နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစုအဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး မျိုးနွယ်ဆက် အစုများတွင် တတိယမြောက် အများဆုံး အစုအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာရှ အမေရိကန်များမှာ ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစု အဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစုဖြစ်သည်။ အာရှ အမေရိကန်များတွင် လူဦးရေ အများဆုံး လူမျိုး ၂ ခုမှာ တရုတ်-အမေရိကန် များနှင့် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေတွင် ၅.၂ သန်းမှာ အင်ဒီးယန်း လူနီများနှင့် အလက်စကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ပြီး (၂.၉ သန်းမှာ ထိုလူမျိုးစု စင်စစ်များဖြစ်သည်။) ၁.၂ သန်းသော လူဦးရေမှာ ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦး နေထိုင်သူများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ (၀.၅ သန်းမှာ လူမျိုးစု စင်စစ် ဖြစ်သည်။)&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;&gt;{{cite web|author=Humes, Karen R., Nicholas A. Jones, and Roberto R. Ramirez|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf|title=Overview of Race and Hispanic Origin: 2010| publisher = U.S. Census Bureau| date = March 2011| accessdate = 2011-03-29}}&lt;/ref&gt;သန်းခေါင် စာရင်းအတွင်း လူဦးရေ ၁၉ သန်းကျော်ကို အခြားလူမျိုးစုများဟု ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ထိုသူများမှာ အဓိက မျိုးနွယ်စုကြီး ငါးခု အတွင်း ထည့်သွင်းရေတွက်ခြင်း မပြုနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt;

ဟစ်စပန်းနစ် နှင့် လာတီနို အမေရိကန်များ၏ လူဦးရေ တိုးပွားမှုမှာ အဓိက လူဦးရေ ပြောင်းလဲမှု ပင် ဖြစ်သည်။ ၅၀.၅ သန်းသော အမေရိကန်များမှာ ဟစ်စပန်းနစ် မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt; သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရိုမှာ တူညီသော မျိုးနွယ်စု လက္ခဏာများကို ဝေမျှ ပိုင်ဆိုင် ထားကြသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းသော ဟစ်စပန်းနစ်- အမေရိကန်များမှာ မက္ကဆီကို မျိုးနွယ်ဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=CB2007&gt;{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2008-09-26 | archivedate = 12 February 2020 | archiveurl = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ဟစ်စပန်းနစ် ဦးရေမှာ ၄၃% မျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဦးရေမှာ ၄.၉%သာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;/&gt; ထိုတိုးတက်မှု၏ အများစုမှာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေ၏ ၁၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် မွေးဖွားကြသူများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ၅၄%မှာ လက်တင်အမေရိကတွင် မွေးဖွားသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Tables 41 and 42—Native and Foreign-Born Populations|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာလည်း အခြား သက်ဆိုင်သော အချက်တစ်ချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဟစ်စပန်းနစ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် သူမ၏ ဘဝသက်တမ်း တလျှောက်တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၂.၄ ဦးနှုန်း မွေးဖွားလေ့ ရှိပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူမည်း အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်း မွေးဖွားကာ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဖြူ အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်းသာ မွေးဖွားကြသည်။ (ပြန်လည် အစားထိုးနှုန်း ၂.၁ ဦးနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသည်။)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hamilton, Brady E., Joyce A. Martin, and Stephanie J. Ventura | url = http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr60/nvsr60_02.pdf | title = Births: Preliminary Data for 2010 | work = National Vital Statistics Reports, Volume 60, Number 2 | publisher = U.S. Dept. of Health and Human Services|date=2011-11-17 | accessdate = 2012-04-16}}&lt;/ref&gt; လူနည်းစု လူမျိုးစု (သန်းခေါင်စာရင်း အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သူနှင့် လူဖြူမဟုတ်သော အခြားလူမျိုးစုများ) များ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၃၆.၃% ရှိပြီး&lt;ref&gt;[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html US Census Bureau: &quot;U.S. Census Bureau Delivers Final State 2010 Census Population Totals for Legislative Redistricting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514153207/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html |date=14 May 2012 }} see custom table, 2nd worksheet&lt;/ref&gt; ကလေးသူငယ်များ၏ ၅၀% ခန့်မှာ အသက် ၁ နှစ်အောက်တွင် ရှိကာ&lt;ref&gt;{{cite news|author=El Nasser, Haya|url=http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1|title=Minority babies almost the majority|date=2011-08-24|work=USA TODAY|accessdate=2011-10-17|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418144917/http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၄၂ ခုနှစ်တွင် လူများစု လူမျိုးစု အဖြစ် ပြောင်းလဲရောက်ရှိလာနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822044429/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archivedate=22 August 2008|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

၈၂% သော အမေရိကန်များသည် မြို့ပြများနှင့် မြို့ပြများ၏ ဆင်ခြေဖုံးများတွင် နေထိုင်ကြပြီး&lt;ref name=&quot;WF&quot;/&gt; ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ဝက်ခန့်မှာ လူဦးရေ ၅ သောင်းကျော်သော မြို့ကြီးများတွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| accessdate = 2008-09-23| archivedate = 12 February 2020| archiveurl = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၂၈၃ ခုမျှသော မြို့များတွင် လူဦးရေ ၁ သိန်းကျော်ရှိပြီး မြို့ကြီး ၉ ခုတွင် လူဦးရေ ၁ သန်းကျော် ရှိကာ [[နယူးယောက်မြို့]]၊[[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]] နှင့် [[ဟူစတန်မြို့]] ကဲ့သို့သော ဂလိုဘယ်လ် စီးတီး ၄မြို့တွင် လူဦးရေ ၂ သန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstBigCities&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJk99?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2009-07-01 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ ၁ သန်း ကျော်သော မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ ၅၂ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstMSA&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJzkG?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2009-03-19 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; အလျှင်အမြန် တိုးတက်နေသော မက်ထရိုဧရိယာ ၅၀ ခုတွင် ၄၇ ခုမှာ နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-45.html|title=Raleigh and Austin are Fastest-Growing Metro Areas|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-03-19|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt; ဒါးလတ်စ်မြို့၊ ဟူစတန်မြို့၊ အတ္တလန္တာမြို့ နှင့် ဖီးနစ်မြို့ ၄မြို့သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁သန်းကျော်မျှ တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=PopEstMSA/&gt;
&lt;center&gt;{{အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အကြီးမားဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသများ}}&lt;/center&gt;
{{-}}
=== ဘာသာစကား ===
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 250px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|ဘာသာစကား(၂၀၁၀)&lt;ref name=Lang&gt; &quot;Language Spoken at Home by the U.S. Population, 2010&quot;, American Community Survey, U.S. Census Bureau, in ''World Almanac and Book of Facts 2012'', p. 615.&lt;/ref&gt;
|-
|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]] (''တစ်မျိုးတည်း'')||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၂၂၉.၇ သန်း
|-
|[[စပိန်ဘာသာ|စပိန်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၃၇.၀သန်း 
|-
|[[တရုတ်ဘာသာ|တရုတ်]]||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၈ သန်း
|-
|[[ပြင်သစ်ဘာသာ|ပြင်သစ်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၁ သန်း
|-
| တာဂါးလော့||style=&quot;text-align: center;&quot;|၁.၆ သန်း
|-
|ဗီယက်နမ်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၄ သန်း
|-
|ကိုရီးယား||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|-
|ဂျာမန်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|}

အင်္ဂလိပ်စကား သည် လူအများသုံးကြသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ် မထားပေ။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နိုင်ငံသား အဖြစ်ပြောင်းလဲသည့် ဥပဒေတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာကို စံအဖြစ် သုံးသော ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၃၀ သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း အသက် ၅ နှစ်နှင့် အထက်တို့သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားကို အိမ်တွင် ပြောဆိုသုံးနှုန်းကြသည်။ စပိန်ဘာသာ စကားကို လူဦးရေ၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းက အိမ်တွင် သုံးကြပြီး ဒုတိယ ဘာသာစကားတွင် သင်ကြားမှု အများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Lang/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| accessdate = 2006-10-16| archivedate = 3 August 2008| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf}}&lt;/ref&gt; အချို့သော အမေရိကန် ဥပဒေပညာရှင်တို့က အင်္ဂလိပ်ကို နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားမှုများ ဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး ပြည်နယ် ၂၈ ခုတွင် တရားဝင်ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=ILW&gt;{{cite web |author=Feder, Jody |url= http://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf |title= English as the Official Language of the United States: Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress |date=January 25, 2007 |publisher= Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate= June 19, 2007}}&lt;/ref&gt; ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တွင် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသုံး ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ်စကား ၂ ခုစလုံးသည် ပြည်နယ်ဥပဒေ အရ တရားဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|accessdate=2007-06-19|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html}}&lt;/ref&gt;

တရားဝင် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် စပိန်ဘာသာ အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း၊ လူဝီစီးယားနားပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် ဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း ဥပဒေအရ ခွင့်ပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1-85359-651-5}}&lt;/ref&gt; [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] ကဲ့သို့သော အချို့ပြည်နယ်များတွင် တရားရုံးသုံး စာရွက်စာတမ်းများ အပါအဝင် အချို့သော အစိုးရ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများကို စပိန်ဘာသာ ဖြင့်လည်း ပြန်ဆို ထုတ်ဝေရန် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)|publisher=Legislative Counsel, State of California|accessdate=2007-12-17|archivedate=22 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms|publisher=Judicial Council, State of California|accessdate=2007-12-17}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်စကား မပြောသော ပြည်သူများ ရှိရာ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများတွင် အစိုးရဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများ (အထူးသဖြင့် မဲပေးခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အချက်အလက်များ) ကို ထိုဒေသရှိ လူအများပြောသော ဘာသာစကားတို့ဖြင့် ပြန်ဆို ထုတ်ဝေလေ့ ရှိသည်။ အချို့သော အမေရိကန်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဒေသခံဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားနှင့် အတူ အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ အမေရိကန် ဆာမိုအာ နှင့် ဂူအမ်ကျွန်း တို့တွင် ဆာမိုအန် ဘာသာစကား နှင့် ချာမော်ရိုဘာသာစကားတို့ကို အသီးသီး အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ မြောက်မာရီယာနာကျွန်းများတွင် ကာရိုလီနီးယန်း နှင့် ချာမိုရို ဘာသာစကားတို့ကို အသိအမှတ် ပြုထားသည်။ ပျူရီတို ရီကိုကျွန်းတွင် တရားဝင်ဘာသာစကားမှာ စပိန်ဘာသာ ဖြစ်သည်။

=== ကိုးကွယ်မှု ===
[[File:BrunswickWhiteChurch.jpg|thumb|upright| ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တစ်ခု၊ အမေရိကန် အများစုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် အဖြစ် တွေ့ရသည်။]]

အမေရိကန်နိုင်ငံသည် ဘာသာတရား နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ် မနေသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ၏ ပထမအကြိမ် ပြင်ဆင်ချက်မှ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံချက်ပေးထားပြီး ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် လေ့လာချက်အရ ၅၉% သော အမေရိကန်တို့မှ ဘာသာရေးသည် သူတို့ဘဝတွင် အလွန်အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် ပတ်သက်နေသည်ဟု ဖြေကြားခဲ့ပြီး အခြားသော ကြွယ်ဝချမ်းသာသော နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်မြင့်မားသော နှုန်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations...U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|accessdate=2008-10-23|archive-date=22 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် စစ်တမ်းကောက်ယူချက် တစ်ခု အရ ၇၈.၄%သော အရွယ်ရောက်ပြီးသူတို့သည် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင် အဖြစ် ခံယူထားကြောင်း သိရပြီး&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion &amp; Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ်က ၈၆.၄% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကျဆင်းသွားခြင်းဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf|title=American Religious Identification Survey 2001|author=Kosmin, Barry A., Egon Mayer, and Ariela Kaysar|publisher=CUNY Graduate Center|date=2001-12-19|accessdate=2011-09-16|archivedate=16 July 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/6a4Q9IlrZ?url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf}}&lt;/ref&gt; ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းဝင် ၅၁.၃% ရှိပြီး ရိုမန်ကက်သလစ်ဂိုဏ်းဝင် ၂၃.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ ထိုလေ့လာမှုမှ လူဦးရေ၏ ၂၆.၃%မှာ လူဖြူ အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ (ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲ) များ အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေအများဆုံး အယူဝါဒ အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; အခြား လေ့လာမှု တစ်ခုမှ လူမျိုးစု အားလုံးတွင် အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ ပေါင်း လူဦးရေ၏ ၃၀% မှ ၃၅% အထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archivedate=7 December 2009|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|accessdate=2007-06-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် မဟုတ်သော အခြားဘာသာဝင်များမှာ ၄.၇% ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၃.၃% မှ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt; ခရစ်ယာန် မဟုတ်သော ဘာသာတရားများထဲမှ ကိုးကွယ်မှုများသော ဘာသာများမှာ [[ရဟူဒီဘာသာ]] (၁.၇%)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၀.၇%)၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] (၀.၆%)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (၀.၄%) နှင့် ယူနီတေးရီးယန်း ယူနီဗာဆယ် ဝါဒီ (၀.၃%) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; ထိုစစ်တမ်းမှပင် သိရသည်မှာ ၁၆.၁% သော အမေရိကန်တို့သည် မည်သည့်ဘုရားမှ ရှိသည်ဟု မယုံကြည်သူ၊ ဘုရားမဲ့ဝါဒီ သို့မဟုတ် အရှင်းဆုံးပြောရလျှင် ဘာသာမဲ့များဟု ခံယူကြပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၈.၂% မှ တိုးမြင့်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt;

=== မိသားစု ပုံစံ ===

၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၁၈နှစ်နှင့် အထက် အမေရိကန်များထဲတွင် အိမ်ထောင်ရှိသူ ၅၈%၊ အိမ်ထောင်ဖက် သေဆုံးသွားသူ ၆%၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲထားသူ ၁၀% နှင့် တစ်ခါမျှ လက်မထပ်ရသေးသူ ၂၅% ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Table 55—Marital Status of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin: 1990 to 2007|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသမီး အများစုသည် အိမ်ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ကြပြီး အများစုမှာ ဘွဲ့ရရှိထားသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archivedate=9 June 2007 |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |accessdate=2007-06-06 }}&lt;/ref&gt;

လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ခြင်းမှာ နိုင်ငံရေး အရ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် လိင်တူအချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း မဟုတ်သော်လည်း ဥပဒေအရ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခြင်း နှင့် လက်မထပ်ဘဲ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းအစား ခွင့်ပြုထားသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ အချို့သော ပြည်နယ်များသည် တရားစွဲဆိုမှုများနှင့် ဥပဒေပြုမှုများကြောင့် ယောက်ျားချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို ဥပဒေနှင့် အညီ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အများစုတွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို ယောက်ျားနှင့် မိန်းမ ပေါင်းစည်းခြင်းဟုသာ သတ်မှတ်ထားခြင်းနှင့် လိင်တူချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို တရားဝင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ရှိသည်။ ထိုကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ လူအများစု၏ အယူအဆမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက အများစုက ဆန့်ကျင်ကြသော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စာရင်းဇယားအရ မတင်မကျ ဖြစ်နေသော ကိစ္စအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/147662/First-Time-Majority-Americans-Favor-Legal-Gay-Marriage.aspx |title=For First Time, Majority of Americans Favor Legal Gay Marriage |publisher=Gallup.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt;

ဆယ်ကျော်သက်များ ကိုယ်ဝန်ရရှိမှုမှာ အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ လျှင် ၇၉.၈ ဦးမျှ ဖြစ်ပြီး အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် အများဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/peo_tee_bir_rat-people-teenage-birth-rate |title=Teenage birth rate statistics&amp;nbsp;– countries compared&amp;nbsp;– NationMaster People |publisher=Nationmaster.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ယခင်က ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စကို ပြည်နယ်အလိုက် ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးထားသော်လည်း ၁၉၇၃ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ အစပြု၍ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စမှာ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသည့်တိုင်အောင်ပင် အများပြည်သူ၏ အယူအဆမှာ အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြား နေခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ကြေးကို တားမြစ်ထားခြင်း၊ နှောင်းမှ ဖျက်ချခြင်းကို ကန့်သတ်ထားခြင်း၊ အရွယ်မရောက်သေးသူများ အတွက် မိဘအား အသိပေးရန် လိုအပ်ခြင်း နှင့် မဖျက်ချမီ အချိန်ကာလ တစ်ခု စောင့်ဆိုင်းရန် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းတို့ ရှိသည်။ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှုန်းမှာ ကျဆင်းလာသော်လည်း အချိုးအစား အရ ကလေး ၁၀၀၀ လျှင် ၂၄၁ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေပြီး ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်အတွင်း အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ တွင် ၁၅ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေသဖြင့် အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက များပြားနေသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|accessdate = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Liberty-statue-from-below.jpg|right|thumb|[[လစ်ဘာတီ ရုပ်တု]] အား တကမ္ဘာလုံးမှ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ် အဖြစ်နှင့် လွတ်လပ်မှု၊ ဒီမိုကရေစီနှင့် အခွင့်အလမ်းတို့၏ ဝိဉာဏ အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| title = Statue of Liberty| work=World Heritage| publisher=UNESCO| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate = 2011–10–20}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစု၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ တန်ဖိုးထားမှု အမျိုးမျိုးအစားစားတို့ တည်ရှိရာ နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Society in Focus&quot;&gt;Thompson, William, and Joseph Hickey (2005). ''Society in Focus''. Boston: Pearson. ISBN 0-205-41365-X.&lt;/ref&gt; လူနီ များနှင့် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသားများမှ လွဲလျှင် အခြားသော အမေရိကန် အားလုံး နှင့် ၎င်းတို့၏ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်များမှာ လွန်ခဲ့သော ၅ ရာစု အတွင်းက အမေရိကန်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Fiorina, Morris P., and Paul E. Peterson (2000). ''The New American Democracy''. London: Longman, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ အဓိက ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဥရောပမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့ ထံမှ ဆင်းသက်လာသော အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ပြီး အာဖရိကမှ ကျွန်များ ယူဆောင်လာသည့် ယဉ်ကျေးမှု ကဲ့သို့သော အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Holloway, Joseph E. (2005). ''Africanisms in American Culture'', 2d ed. Bloomington: Indiana University Press, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. Johnson, Fern L. (1999). ''Speaking Culturally: Language Diversity in the United States''. Thousand Oaks, Calif., London, and New Delhi: Sage, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.&lt;/ref&gt; လတ်တလော အာရှမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် အထူးသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပြောင်းလဲလာသော သူတို့ထံမှ ယဉ်ကျေးမှုများ ထပ်မံ ရောစွက်လိုက်သဖြင့် လက်ရှိယဉ်ကျေးမှု အခြေအနေတို့ကို ဟင်းအိုးထဲတွင် ရောမွှေထားသကဲ့သို့ ရှိသော ယဉ်ကျေးမှုဟု ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသလို ပြောင်းရွှေ့လာသူများနှင့် သူတို့၏ မျိုးဆက်များမှ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းကြသဖြင့် အသုပ်ပန်းကန်ကဲ့သို့ တသီးတခြား ယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ယဉ်ကျေးမှုဟုလည်း ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသည်။

အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်သီးတစ်သန့် အဖြစ်ဆုံး ယဉ်ကျေးမှုဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|accessdate=2009-02-28}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် အိပ်မက် သို့မဟုတ် အမေရိကန်တို့သည် လူမှုအဆင့်အတန်း အမြင့်ဆုံး အထိ မြင့်တက်လာနိုင်သည့် အခွင့်အလမ်းရှိသည် ဟူသည့် အယူအဆမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ချင်သူ အများစုကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/dataoecd/2/7/45002641.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|work=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|accessdate=2010-09-20}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archivedate=23 June 2006}}&lt;/ref&gt; အဓိက ယဉ်ကျေးမှုအရ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှု မရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် သတ်မှတ်သော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1-903900-08-5}}&lt;/ref&gt; ပညာရှင်များက နိုင်ငံအတွင်း လူမှု အဆင့်အတန်းများ သိသိသာသာ ကွဲပြားသဖြင့် အချင်းချင်း ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ဘာသာစကား နှင့် တန်ဖိုးထားမှု တို့အပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည် ဆိုသည့် အချက်ကို ထုတ်နှုတ်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0-8014-8899-0}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=RecordDetails&amp;ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&amp;ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&amp;objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |accessdate=2007-01-27}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူလတ်တန်းစား နှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အဆင့်အတန်း ရှိသူများမှ ခေတ်သစ် သာတူညီမျှ အမျိုးသမီးဝါဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး ဝါဒ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးရှိသော ဝါဒ အစရှိသော ယနေ့လက်ရှိ လူမှုရေး လမ်းကြောင်းများကို အစပျိုးပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0-06-097333-1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့၏ မိမိဘာသာ ရှုမြင်မှု၊ လူမှုရေး အမြင် နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များသည် ၎င်းတို့ လုပ်ကိုင်သော အလုပ်အကိုင်နှင့် မကြုံစဖူး နီးစပ်နေလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0-313-26111-3}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များ အနေနှင့် လူမှုစီးပွားရေး ဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများကို အလွန်တန်ဖိုးထားလေ့ ရှိသော်လည်း သူလိုငါလို လူသာမန် ဖြစ်ခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကောင်းသည့် အချက်အဖြစ် ရှုမြင်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |url=https://archive.org/details/averageamericant00okee |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=1-58648-270-X}}&lt;/ref&gt;

=== ခေတ်စားသော မီဒီယာများ ===
[[File:PB050006.JPG|thumb|left|ဟောလိဝုဒ် ဆိုင်းဘုတ်]]
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ပြသမှုကို ၁၈၉၄ ခုနှစ်က နယူးယောက်မြို့တော်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး သောမတ် အက်ဒီဆင် ၏ ကိုင်နက်တိုစကုပ် ခေါ် ရုပ်ရှင်ပြစက်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပထမဆုံးသော ရုပ်ရှင်ပွဲကို နယူးယောက် မြို့တော်တွင်ပင် ပြသခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ဆယ်စုနှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အသံထွက် ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်မှုတွင် ရှေ့ပြေးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းမှစ၍ အမေရိကန် ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဟောလိဝုဒ် တွင်သာ အများအားဖြင့် အခြေပြုခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ ဒီ ဒဗလျူ ဂရစ်ဖစ်သည် ရုပ်ရှင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများကို တီထွင်ရာတွင် အဓိက ဖြစ်ခဲ့ပြီး အော်လ်ဆန် ဝဲလ် ရိုက်ကူးသည် စီတီဇင် ကိန်း (၁၉၄၁) ဆိုသော ရုပ်ရှင်မှာ အချိန်တိုင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''Village Voice'': 100 Best Films of the 20th century (2001)]. Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''Sight and Sound'' Top Ten Poll 2002]. BFI. Retrieved on 2007-06-19.&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဝိန်း နှင့် [[မာရီလင်မွန်ရိုး]] တို့သည် အလွန်နာမည်ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ထုတ်လုပ်သူနှင့် စွန့်ဦးတီထွင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည့် ဝေါ့သ် ဒစ်စနေး သည် ကာတွန်းကား နှင့် ရုပ်ရှင်ရောင်းဝယ်ရေး တွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူ တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဟောလိဝုဒ်မှာ အဓိက ရုပ်ရုင် စတူဒီယိုများသည် စတားဝါး (၁၉၇၇) နှင့် တိုက်တန်းနစ် (၁၉၉၇) အစရှိသော စီးပွားရေး အရ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ် ရိုက်ကူးခဲ့ကြပြီး ဟောလိဝုဒ်မှ ထွက်ရှိသော ရုပ်ရှင်များမှာ ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတွင် ယနေ့တိုင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |accessdate=2007-09-14 }} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017111347/http://worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archivedate=17 October 2007 |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |accessdate=2007-09-14 }}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တယ်လီဗွီးရှင်း အကြည့်ဆုံးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics &gt; Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |accessdate=2007-06-03}}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း ကြည့်သော အချိန်မှာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှ တစ်နေ့ ၅ နာရီနှုန်း အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=19 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719045955/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 }}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း လွှင့်ထုတ်သော အဓိက ကွန်ယက် ၄ ခုစလုံးမှာ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများကိုလည်း နားထောင်လေ့ ရှိပြီး အများအားဖြင့် စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများကို နားထောင်လေ့ ရှိကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ၂ နာရီခွဲနှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=24 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100624071851/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 }}&lt;/ref&gt; ဝက်ဘ်ပေါ်တယ်များနှင့် ရှာဖွေသည့် ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှ လွဲလျှင် ခေတ်အစားဆုံး ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှာ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]]၊ [[ယူကျု(ဘ်)]]၊ [[ဝီကီပီးဒီးယား]]၊ ဘလော့ဂါ၊ အီးဘေး နှင့် ခရိတ်ခ်လစ် (Craigslist) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;alexa-topsitesus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/US |title=Top Sites in United States |year=2010 |publisher=Alexa |accessdate=2010-03-27 |archivedate=9 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US }}&lt;/ref&gt;

စည်းချက်ကျပြီး လှပသော စာသားများပါဝင်သည့် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဂီတသည် အမေရိကန် ဂီတတစ်ခုလုံး အပေါ်တွင် နက်ရှိုင်းစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ဥရောပ ရိုးရာဂီတမှ ကွဲပြားခြားနား သွားစေသည်။ ဖော့ခ် ဂီတ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် ခေတ်ဟောင်းဂီတဟု သိရှိနေကြသည့် ဘလူး ဂီတ စသည်တို့အား တကမ္ဘာလုံးရှိ ပရိသတ်တို့ နှစ်ခြိုက်အားပေးသော ဂီတအမျိုးအစားများ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် လူးဝစ် အမ်းစထရောင်း နှင့် ဒျု အယ်လင်တန် အစရှိသူတို့က ဂျက်ဇ်ဂီတ ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကျေးလက်ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၀ နှစ်များတွင် ရစ်သမ်နှင့် ဘလူး သို့ R&amp;B ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ [[ပရက်စလေ|အဲလ်ဗစ် ပရက်စလေ]] နှင့် ချပ်ခ် ဘယ်ရီတို့သည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းများ အတွင်း ရော့ခ်အင်ရိုးဂီတကို ရှေးဦးဖန်တီးခဲ့သူများတွင် ပါဝင်သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဘော့ပ် ဒိုင်လန်မှ ဖော့ခ် ဂီတကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ရာမှ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးသော တေးရေးဆရာ တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘရောင်းမှ ဖန့်ခ်ဂီတ ဖန်တီးမှုများတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ လတ်တလော တီထွင်မှုများတွင် ဟစ်ဟော့ပ် ဂီတ နှင့် ဟောက်စ် ဂီတတို့ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန် ပေါ့ပ်စတားများဖြစ်ကြသော ပရက်စလေ၊ [[မိုက်ကယ်လ် ဂျက်ဆင်]] နှင့် မက်ဒေါနား တို့သည် ကမ္ဘာကျော် အဆိုတော်များ အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Biddle, Julian (2001). ''What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America''. New York: Citadel, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.&lt;/ref&gt;

=== စာပေ၊ အတွေးအခေါ်နှင့် အနုပညာ ===
[[File:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|upright|၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ ထင်ရှားလာခဲ့သော ဘိမျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ အုပ်စုထဲမှ ထင်ရှားသော စာရေးဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဂျက် ကီရွက်]]

၁၈ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းကာလများက အမေရိကန် အနုပညာနှင့် စာပေတို့သည် ဥရောပမှ နည်းပေး လမ်းပြမှုများကို ခံယူခဲ့ကြသည်။ နသန်နီယယ် ဟော်သွန်း၊ အက်ဒ်ဂါ အယ်လန် ပိုး နှင့် ဟင်နရီ ဒေးဗစ် သောရိုး တို့က ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အမေရိကန် စာပေ၏ တသီးတခြား ထင်ရှားသောဟန်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ ကြသည်။ မာ့ခ်တွန်း နှင့် ကဗျာဆရာ ဝေါ့သ် ဝှစ်တ်မန်း တို့မှာ ရာစုနှစ်၏ ဒုတိယပိုင်း တစ်ဝက်တွင် အဓိက အရေးပါသော ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အယ်မလီ ဒစ်ကင်ဆန် ကို သူမ အသက်ရှင်စဉ်ကာလက သိရှိသူ မရှိသလောက် နည်းသော်လည်း အခုအခါတွင် အမေရိကန်၏ မရှိမဖြစ် ကဗျာဆရာမ တစ်ဦး အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုလာကြသည်။&lt;ref&gt;[[Harold Bloom|Bloom, Harold]]. 1999. ''Emily Dickinson''. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံနှင့် ဆိုင်သော အတွေ့အကြုံတို့၏ အခြေခံမြင်ကွင်းများ နှင့် ဇာတ်ကောင်စရိုက်များကို အသားပေး ရေးထားသော ဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည့် ဟာမန်း မယ်လ်ဗေးလ် ၏ မော်ဘီဒစ်ခ် (၁၈၅၁)၊ မာ့ခ်တွန်း၏ ဟပ်ကယ်ဘယ်ရီ ဖင်န် ၏ စွန့်စားခန်းများ (၁၈၈၅)၊ အက်ဖ် စကော့ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲလ် ၏ မဟာ ဂက်စဘီ (၁၉၂၅) အစရှိသော စာအုပ်တို့ကို အမေရိကန်၏ မဟာဝတ္ထုများ အဖြစ် ဂုဏ်ပြုခေါ်ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Buell, Lawrence|title=The Unkillable Dream of the Great American Novel: ''Moby-Dick'' as Test Case |year= 2008|work=American Literary History|volume=20|issue=1–2|pages=132–155|doi=10.1093/alh/ajn005|journal=American Literary History|month=Spring/Summer|issn=0896-7148}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၁၂ ဦးတို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးရရှိခဲ့သူမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သော လူးဝီစ် ဂလက်ဒ် ဖြစ်သည်။ ဝီလီယမ် ဖော့သ်ကနာ နှင့် အားနတ်စ် ဟဲမင်းဝေးတို့အား မကြာခဏဆိုသလိုပင် ၂၀ ရာစု၏ လွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး စာရေးဆရာများ အဖြစ် အမည်တပ် လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Quinn, Edward (2006). ''A Dictionary of Literary and Thematic Terms''. Infobase, p. 361. ISBN 0-8160-6243-9. Seed, David (2009). ''A Companion to Twentieth-Century United States Fiction''. Chichester, West Sussex: John Wiley and Sons, p. 76. ISBN 1-4051-4691-5. Meyers, Jeffrey (1999). ''Hemingway: A Biography''. New York: Da Capo, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.&lt;/ref&gt; အနောက်တိုင်း ကောင်ဘွိုင်စာပေများနှင့် စုံထောက်ရာဇဝတ်မှုကို အခြေခံထားသော ဝတ္ထုများမှာ အမေရိကန်မှ စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဘိ မျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ တစ်စုက ခေတ်သစ် စာပေ အရေးအသားများကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ထိုအုပ်စုထဲတွင် ပို့စ်မော်ဒန် စာရေးဆရာများ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဘာ့တ်၊ သောမတ်စ် ပင်ချွန် နှင့် ဒွန် ဒယ်လီလို စသူတို့ ပါဝင်သည်။

သော်ရိုးနှင့် ရပ်ဖ် ဝေါ်လ်ဒို အီမာဆန် တို့ ဦးဆောင်သော အမေရိကန်တွေ့ကြုံလွန်ဝါဒီ (transcendentalists) များက ပထမဆုံး အမေရိကန် အတွေးအခေါ် ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အပြီးတွင် ချားလ်စ် ဆန်ဒါ ပီးယားစ် မှ စတင်ပြီး ဝီလီယမ် ဂျိမ်းစ်နှင့် ဂျွန်ဒူဝီတို့က ဆက်ခံကာ လက်တွေ့ပဓာနဝါဒ (pragmatism) ကို ဦးဆောင် ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အတွင်းတွင် နိုရမ် ချောင်စကီး၏ အယူဝါဒအပေါ်တွင် ဒဗလျူ ဗွီ ကွိုင်း နှင့် ရစ်ချက် ရော်တီတို့က ထပ်ဆင့်မွမ်းမံ ထားသည့် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ အတွေးအခေါ် ပညာ (analytic philosophy) ကို အမေရိကန် ပညာရှင်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ယူလာခဲ့သည်။ ဂျွန်ရောလ် နှင့် ရောဘတ် နိုဇစ်ခ် တို့က နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်ပညာကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။

ရုပ်ပြအနုပညာများတွင် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ် အနုပညာကျောင်းသည် ဥရောပသားတို့၏ သဘာဝတ္တဗေဒ (naturalism ) ပေါ်တွင် မူတည် လှုပ်ရှားသည့် ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်း လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သောမတ်စ် အီကင်၏ သရုပ်မှန် ပန်းချီများမှာ ယခုအခါတွင် အလွန်ထင်ရှားနေပြီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် နယူးယောက် မြို့တွင် ပြသခဲ့သည့် အာမာရီ ပြပွဲ ဟုခေါ်သည့် ဥရောပ မော်ဒန်ပန်းချီပြပွဲမှ အများအား အံ့အား သင့်သွားစေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပန်းချီ၏ အခင်းအကျင်းကို ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;Brown, Milton W. (1988 1963). ''The Story of the Armory Show''. New York: Abbeville. ISBN 0-89659-795-4.&lt;/ref&gt; ဂျော်ဂျီယာ အို ကိဖ်၊ မားစ်ဒန် ဟတ်တလေနှင့် အခြားသူတို့သည် အသစ်အဆန်း ပုံစံအသစ်များကို စမ်းသပ်ခဲ့ကြသည်။ အရေးပါသော အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ကြသည့် ဂျက်ဆန် ပိုးလော့ခ် နှင့် ဝီလမ် ဒီ ကွန်းနင်း တို့၏ အက်ဘ်ဆထရက် အိတ်စပရက်ရှင်နစ်ဇင် ဝါဒ၊ အန်ဒီ ဝါဟိုး နှင့် ရွိုင်း လစ်တန်ရှတိန်းတို့၏ ပေါ့ပ်အတ် စသည်တို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်ပင် အများစု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မော်ဒန်ဝါဒနှင့် ပို့စ်မော်ဒန်ဝါဒ ရေစီးကြောင်းများက အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော ဖရန့်ခ် လွိုက် ရိုက်၊ ဖိလစ် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန့်ခ် ဂေရီ တို့အား ကျော်ကြားမှု ရရှိစေခဲ့သည်။


အမေရိကန်တွင် ပြဇာတ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက မြှင့်တင်ခဲ့သူမှာ ပြဇာတ်စီစဉ်သူ ပီ တီ ဘာနမ် ဖြစ်ပြီး ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် မက်ဟက်တန် အောက်ပိုင်းတွင် ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦးများကို စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များမှ စ၍ ဟယ်ရီဂန် နှင့် ဟတ် တို့က ထင်ရှားသော သီချင်းဖွဲ့ ဟာသပြဇာတ်များကို ထုတ်ဖော် တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ဘရော့ဒ်ဝေး၌ ခေတ်သစ် ဂီတပုံစံများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဇာတ်ရုံမှ သီချင်းများကို ရေးသားသူ အိုက်ဗင် ဘာလင်၊ ကိုးလ် ပေါ်တာ၊ စတီဖင် ဆုံဟိမ်း တို့၏ သီချင်းများမှာ ပေါ့ပ်ဂီတ၏ စံနှုန်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြဇာတ်ရေးဆရာ ယူဂျင်း အို နေးလ်သည် ၁၉၃၆တွင် စာပေ ဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး အခြားပြဇာတ်နှင့် သက်ဆိုင်သူများထဲမှ ဆုရရှိကြသူများမှာ ပူလစ်ဇာဆု ရရှိခဲ့ကြသော တင်နက်ဆီ ဝီလီယမ်၊ အက်ဒဝပ် အယ်လ်ဘီး နှင့် အော်ဂတ်စ် ဝီလ်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

ထိုအချိန်ထိုအခါက လူသိနည်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၁၀ ခုနှစ်များမှ ချားလ်စ်အိုက်ဗ်၏ ရေးသားတက်ဆက်မှုများမှာ ဂန္ထဝင်ဆိုင်ရာ ဂီတတွင် အမေရိကန် တေးရေးဆရာ တစ်ယောက်၏ ပထမဆုံး အဓိက ပါဝင်ပတ်သက်မှု ပင် ဖြစ်သည်။ စမ်းသပ်တီထွင်သူများ ဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ကိုဝဲလ် နှင့် ဂျွန်ကေ့ဂျ် တို့သည် ဂန္ထဝင်ဂီတ ဆိုင်ရာ တေးသွားများ ရေးဖွဲ့မှုအတွက် တမူထူးခြားသော အမေရိကန် နည်းလမ်းဖြင့် ချည်းကပ်မှုကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ အာရွန် ကော့ပ်လန်းနှင့် ဂျော့ရှ် ဂါ့ရှ်ဝင်တို့က ခေတ်ပေါ်ဂီတနှင့် ဂန္ထဝင်ဂီတ အရောအနှောကို ဖန်တီး ခဲ့ကြသည်။ အကဆရာများ ဖြစ်ကြသည့် အစ်ဆာဒိုရာ ဒွန်ကန် နှင့် မာသာ ဂရေဟမ် တို့သည် ခေတ်ပေါ်အကကို ကူညီ တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ဂျော့ရှ် ဘလန်ချိုင်း နှင့် ဂျရုန်း ရော်ဘင်တို့မှာ ၂၀ ရာစု ဘဲလေး အက၏ ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ခေတ်ပေါ် အနုပညာဖြစ်သော ဓာတ်ပုံပညာတွင် အရေးပါခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီ ဖြစ်သည်။ အဓိက နာမည်ကြီး ဓာတ်ပုံဆရာများတွင် အဲဖရက် စတေးဂလစ်၊ အက်ဒဝပ် စတိုင်းချန်း နှင့် အန်ဆယ် အဒမ် စသူတို့ ပါဝင်သည်။ သတင်းစာများမှ ဟာသကာတွန်းတိုများနှင့် ရုပ်ပြစာအုပ်များမှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ရုပ်ပြများထဲတွင် ထူးခြားသော အရည်အသွေးရှိသည်ဟု စံတင်ထိုက်သည့် မဟာ သူရဲကောင်း စူပါမင်းမှာ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ်တစ်ခုပင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Daniels | first=Les | authorlink=Les Daniels | year=1998 | title=Superman: The Complete History | page=11 | edition=1st | publisher=[[Titan Books]] | isbn=1-85286-988-7 }}&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ===
အမေရိကန်၏ အဓိကအစားအစာများမှာ အခြား အနောက်နိုင်ငံများနှင့် တူညီသည်။ ဂျုံသည် အဓိက စားသုံးသည့် သီးနှံဖြစ်သည်။ လူနီများ နှင့် အစောပိုင်း ဥရောပ အခြေချ နေထိုင်သူများ စားသုံးကြသည့် ဟင်းလျာများတွင် ကြက်ဆင်သား၊ သမင်သား၊ အာလူး၊ ကန်းစွန်းဥ၊ ပြောင်းဖူး၊ မေပယ်လ်အရည် စသည့် အဆာပလာ အမျိုးမျိုးတို့ကို ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ဖြည်းဖြည်းချင်း ချက်ထားသော ဝက်သားနှင့် အမဲသား ဘာဘီကျူးများ၊ ကဏန်းကိတ်များ၊ အာလူးကြော် နှင့် ချော့ကလက် ချစ်ပ် ကွက်ကီး စသည်တို့မှာ အမေရိကန် အစားအစာ သီးသန့် ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုးလ်ဖု ဟု ခေါ်ကြသော အာဖရိကကျွန်များ ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိသော အစားအစာများမှာ တောင်ပိုင်းတွင် လူကြိုက်များပြီး အခြားသော ဒေသများမှ အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ ကြားတွင် လည်း တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ အစားအစာ နှစ်မျိုး သုံးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသော လူဝီစီးယားနား ခရီယိုး၊ ကေဂျွန် နှင့် တက်စ်- မက်စ် စသည်တို့မှာလည်း ဆိုင်ရာ ဒေသအသီးသီး အတွင်း ထင်ရှားသည်။

အမေရိကန်၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အစားအစာများဟု ခေါ်နိုင်သော ပန်းသီးမုန့်၊ ကြက်ကြော်၊ ပီဇာ၊ ဟမ်ဘာဂါ နှင့် ဟော့ဒေါ့စသည်တို့မှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူ အမျိုးမျိုး တို့၏ ဟင်းလျာများမှ ပြောင်းလဲ ရယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အာလူးကြော်၊ ဘာရီတို နှင့် တာကို အစရှိသော မက္ကဆီကန် ဟင်းလျာများ၊ ပတ်စတာ ဟင်းလျာများတို့သည် အီတလီ ဟင်းလျာများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အများစု စားသုံးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;IFT&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003|author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Newswise/Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များသည် ကော်ဖီကို လက်ဖက်ရည်ထက် ပို၍ ကြိုက်ကြသည်။ အမေရိကန် စားသောက်ကုန် လုပ်ငန်းရှင်၏ အရောင်းမြှင့်တင်မှုများမှ တဆင့် လိမ္မော်ရည်နှင့် နွားနို့တို့သည် နေရာတိုင်းတွင် တွေ့ရသော နံနက်စာ သောက်စရာများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Smith, Andrew F. (2004). ''The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America''. New York: Oxford University Press, pp. 131–32. ISBN 0-19-515437-1. Levenstein, Harvey (2003). ''Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, pp. 154–55. ISBN 0-520-23439-1.&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော အမေရိကန်တို့၏ အမြန်အစားအစာ လုပ်ငန်းသည် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ကားပေါ်မှ မဆင်းဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သော စနစ်ကို စတင် ခဲ့သည်။ အမြန်အစားအစာများကို စားသုံးကြခြင်းသည် ကျန်းမာရေး အတွက် စိုးရိမ်စရာ တစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်တို့၏ ကယ်လိုရီ စားသုံးမှုမှာ ၂၄% မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;IFT&quot; /&gt; အမြန်အစားအစာ ဆိုင်များတွင် မကြာခဏ စားသုံးခြင်းသည် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ အရာရှိများက &quot;အမေရိကန်တို့၏ အဝလွန်နှုန်း ပျံနှံ့ခြင်း&quot;ဟု ခေါ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။&lt;ref&gt;Boslaugh, Sarah (2010). &quot;Obesity Epidemic&quot;, in ''Culture Wars: An Encyclopedia of Issues, Viewpoints, and Voices'', ed. Roger Chapman. Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, pp. 413–14. ISBN 978-0-7656-1761-3.&lt;/ref&gt; အလွန်ပင် ချိုလှသော အအေးများမှ အမေရိကန်တွင် လူကြိုက်များပြီး သကြားပါသော ဖျော်ရည်များသည် အမေရိကန်တို့အတွက် ကယ်လိုရီ စားသုံးမှု၏ ၉% နှုန်းခန့်မျှ နှင့် သက်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |accessdate=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |accessdate=2007-06-09 |archivedate=7 December 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== အားကစား ===
[[File:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| အမေရိကန် ဘောလုံး ကစားပွဲတွင် ဘောလုံးကိုသယ်ပြေးလာသော နောက်တန်းလူ တစ်ဦး]]
၁၉ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ အစပြု၍ ဘေ့စ်ဘောလ်ကို အမျိုးသား အားကစားနည်း တစ်ရပ်အဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။ သို့သော် အချို့သော ဆန်းစစ်ချက်များအရ အမေရိကန် ဘောလုံးသည် ကြည့်ရှုသူ အများဆုံး အားကစားနည်း တစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Krane, David K.|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url=http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337|publisher=Harris Interactive|date=2002-10-30|accessdate=2007-09-14|archivedate=9 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.&lt;/ref&gt; ဘတ်စကက်ဘောနှင့် ရေခဲပြင် ဟော်ကီကစားနည်းတို့သည် အသင်းလိုက် အားကစားနည်းများတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် အားကစားနည်းများ အဖြစ် ပါဝင်သည်။ ကောလိပ်ကျောင်းများ အတွင်း ယှဉ်ပြိုင်ကစားကြသော အမေရိကန် ဘောလုံး နှင့် ဘတ်စကက်ဘော တို့သည် ပရိသတ် အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ လက်ဝှေ့နှင့် မြင်းပြိုင်ပွဲတို့မှာ လူအများဆုံး ကြည့်ရှုကြသည့် တစ်ဦးချင်း ကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cowen, Tyler, and Kevin Grier |title=What Would the End of Football Look Like??url=http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football|publisher=Grantland/ESPN|date=2012-02-09|accessdate=2012-02-12}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဂေါက်သီးကစားခြင်းနှင့် ကားပြိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထိုကစားနည်းများ မှေးမှိန်လာခဲ့သည်။ ဘောလုံးကစားခြင်းကို လူငယ်များနှင့် အပျော်တမ်း အဆင့်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကစားကြသည်။ တင်းနစ်နှင့် အခြား ပြင်ပတွင် ကစားရသော ကစားနည်း အချို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။

အမေရိကန်တွင် ကစားနည်း အများစုမှာ ဥရောပကစားနည်းများမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘော်လီဘော ကစားခြင်း၊ ဘုတ်စကိတ် စီးခြင်း၊ နှင်းလျှောစီးခြင်း နှင့် ချီးယားလိဒင်း တို့မှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘတ်စကတ်ဘောကို ကနေဒါနိုင်ငံဖွား ဂျိမ်းစ် နိုက်စမစ်က မက်ဆာချူးဆက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ လာခရော့စ်နှင့် ရေလွှာစီးခြင်းတို့မှာ အမေရိကန် ရှေးဦးနေထိုင်သူနှင့် ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းသားထံမှ အနောက်တိုင်းသားများ ဆက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိုလံပစ် ကစားပွဲတော် ၈ ခုကို အမေရိကန်တွင် ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တွင် ဆုတံဆိပ် ၂,၃၀၁ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး အခြားတိုင်းပြည် အားလုံးထက်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| accessdate=2008-09-02}}&lt;/ref&gt; ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကစားပွဲတွင်မူ ၂၅၃ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ နော်ဝေနောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1924–2006|publisher=Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html|accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Olympic Medals|publisher=Vancouver Organizing Committee|url=http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|accessdate=2010-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225190920/http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|archivedate=25 December 2010}} Norway is first.&lt;/ref&gt;

=== အတိုင်းအတာစနစ် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရိုးရာတိုင်းတာမှုများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ယခင်က ဗြိတိသျှ အင်ပီယီရယ်လ် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်ကြသော မိုင်၊ ကိုက် နှင့် ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် စသည်တို့ ပါသည်။ အမေရိကန်၏ ထူးခြားသော အတိုင်းအတာများမှာ ဂါလန် နှင့် ပိုင့် စသော ထုထည် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာ စံနှုန်း သတ်မှတ်ချက်ကို မလိုက်နာသော နိုင်ငံ ၃ နိုင်ငံ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အတူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံ၊ ဆေးပညာ နှင့် အခြားသော စက်မှုဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် မက်ထရစ်စနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html|title=Appendix G: Weights and Measures|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=|accessdate=2010-04-01|archivedate=6 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406124728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist|2}}


[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]
[[ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အင်အားကြီး နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>cnm5njcs3ifzmggx64yfn56zxmzizf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြင်သစ်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2398</id>
    <revision>
      <id>1032072</id>
      <parentid>1018478</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T02:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48833" sha1="ag8ydxrv4y90yb8wu0h6y79yrxzljzf" xml:space="preserve">{{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့်အစုံ = ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်
| common_name = ပြင်သစ်နိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{native name|fr|République française|nbsp=omit}}&lt;ref name=&quot;formal country name&quot;&gt;{{cite web |title=France |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |website=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |access-date=27 November 2020 |location=New York, NY |archive-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ပုံ_အလံ = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Armoiries république française.svg
| symbol_width = 75px
| symbol_type = Emblem
| symbol_type_article = Diplomatic emblem of France
| other_symbol = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type = [[:en:Great Seal of France|Great Seal]]:
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = &quot;{{lang|fr|[[Liberté, égalité, fraternité]]}}&quot;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(လွတ်လပ်ခြင်း၊ ညီမျှခြင်း၊ သဟာယ)&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|fr|La Marseillaise}}&lt;br /&gt;&quot;[[လာမာစေအဲ့]]&quot;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:La Marseillaise.ogg|alt=sound clip of the Marseillaise French national anthem]]&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:EU-France.svg|upright=1.15|frameless]]|ဥရောပတိုက်ရှိ မက်ထရိုပိုလစ်တန် ပြင်သစ်|[[File:EU-France (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|မက်ထရိုပိုလစ်တန်ပြင်သစ်အား ကမ္ဘာလုံးတွင်ပြရန်|[[File:France in the World (+Antarctica claims).svg|upright=1.15|frameless]]|ပြင်သစ်နယ်မြေအားလုံး|default=1}}
| map_caption = {{map caption |location_color=အနီ သို့မဟုတ် အစိမ်းရင့်|country=ပြင်သစ်နိုင်ငံ |region=ဥရောပတိုက် |region_color=မီးခိုးရင့် |subregion=ဥရောပသမဂ္ဂ |subregion_color=အစိမ်း|unbulleted list |Location of the territory of the  (red) |[[Adélie Land]] (Antarctic claim; hatched)}}
| မြို့တော် = [[ပါရီမြို့]]
| coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| languages_type = ရုံးသုံးဘာသာစကား&lt;br/&gt;{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}}
| languages = [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ်]]{{efn-ur|name=one|For information about regional languages see [[:en:Languages of France|Languages of France]].}}{{infobox|child=yes
 | regional_languages = See [[:en:Languages of France|Languages of France]]
 | label1 = Nationality {{nobold|(၂၀၁၈)}}
 | data1 = {{unbulleted list |၉၃.၀% [[ပြင်သစ်လူမျိုး|ပြင်သစ်]] |၇.၀% အခြား&lt;ref&gt;[https://wayback.archive-it.org/all/20111016191356/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do] &lt;/ref&gt;}}
}}
| religion_year = 2020
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
 |၅၈.၁% [[:en:Christianity in France|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
 |၃၁.၉% [[:en:Irreligion in France|ဘာသာမဲ့]]
 |၈.၃% [[:en:Islam in France|အစ္စလာမ်]]
 |၀.၇% အခြား&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/france#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016|title=Religions in France &amp;#124; French Religion Data &amp;#124; GRF|access-date=23 October 2021|archive-date=24 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724174646/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/france#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 }}
| demonym = French
| government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Semi-presidential system|တစိတ်တပိုင်းသမ္မတစနစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတနိုင်ငံ]]
| leader_title1 = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| leader_name1 = [[အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်]]
| leader_title2 = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2 = Sébastien Lecornu
| leader_title3 = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌများစာရင်း|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name3 = Gérard Larcher
| leader_title4 = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌများစာရင်း|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name4 = Yaël Braun-Pivet
| legislature = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| upper_house = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (ပြင်သစ်)|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]]
| lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်‌တော် (ပြငသစ်)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| established_event1 = [[:en:List of Frankish kings|ဖရန့်ဘုရင်]]အဖြစ် [[:en:Clovis I|ပထမ ကလိုဗစ်]] စိုးစံခြင်း
| established_date1 = ၅၀၀
| established_event2 = [[:en:Treaty of Verdun|Treaty of Verdun]]{{efn-ur|Established the Kingdom of the West Franks (theKingdom of France) from the Carolingian Empire of Francia.}}
| established_date2 = ၈၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၀ ရက်
| established_event3 = [[:en:Kingdom of France|ပြင်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]
| established_date3 = ၉၈၇ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၃ ရက်
| established_event4 = [[:en:Proclamation of the abolition of the monarchy|သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်ခဲ့]]
| established_date4 = ၁၇၉၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက်
| established_event5 = [[:en:European Economic Community|EEC]] [[:en:Enlargement of the European Union#Founding members|ထူထောင်ခဲ့]]  {{efn-ur|၁၉၉၃ ခုနှစ်မှစ၍ [[ဥရောပသမဂ္ဂ]]}}
| established_date5 = ၁၉၅၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်
| established_event6 = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]{{efn-ur|ပဉ္စမမြောက် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ထူထောင်ခဲ့}}
| established_date6 = ၁၉၅၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်
| area_km2 = ၆၄၀,၆၇၉
| area_footnote = &lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook|chapter=Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=4 September 2017|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = ၄၂ &lt;!-- Area rank should match [[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း]] --&gt;
| area_sq_mi = ၂၄၈,၆၀၀ &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| area_label2 = [[:en:Metropolitan France|Metropolitan France]] ([[Institut géographique national|IGN]])
| area_data2 = {{cvt|551695|km2}}{{efn-ur|name=three|French Institut géographique national data, which includes bodies of water.}} ([[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|၅၀]])
| area_label3 = Metropolitan France ([[:en:Cadastre|Cadastre]])
| area_data3 = {{cvt|543940.9|km2}}{{efn-ur|name=four|French Land Register data, which exclude lakes, ponds and glaciers larger than 1 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.386 sq mi or 247 acres) as well as the estuaries of rivers.}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 August 2015}}&lt;/ref&gt; ([[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|50th]])
| percent_water = ၀.၈၆ (၂၀၁၅ ခုနှစ်အရ)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၆၇,၄၁၃,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = မေ ၂၀၂၁ ခုနှစ်
| population_estimate_rank = ၂၀
| population_label2 = Density
| population_data2 = {{pop density|67413000|643801|km2}} ([[လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|106th]])
| population_label3 = Metropolitan France, estimate {{as of|lc=y|May 2021}}
| population_data3 = {{IncreaseNeutral}} ၆၅,၂၃၉,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/000436387|title=Demography – Population at the beginning of the month – Metropolitan France |year=2019|website=insee.fr|access-date=31 July 2019}}&lt;/ref&gt; ([[လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|23rd]])
| population_density_km2 = ၁၁၆
| population_density_sq_mi = ၃၀၁ &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| pop_den_footnote = 
| population_density_rank = ၈၉
| GDP_PPP = {{increase}} $၃.၂၃၂ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOFR&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2016&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=imf.org|access-date=6 April 2021}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၁
| GDP_PPP_rank = ၉
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၄၉,၄၉၂&lt;ref name=&quot;IMFWEOFR&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၅
| GDP_nominal = {{increase}} $၂.၉၃၈ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOFR&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၁
| GDP_nominal_rank = ၇
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၄၄,၉၉၅&lt;ref name=&quot;IMFWEOFR&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၂၄
| Gini = ၂၉.၂ &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၉
| Gini_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=10 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = ၀.၉၀၁ &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉ &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ်]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၂၆
| currency = {{unbulleted list
| [[ယူရို]] ([[:en:Euro sign|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]){{efn-ur|name=six|Whole of the  except the overseas territories in the Pacific Ocean.}}
| [[CFP franc]] (XPF){{efn-ur|name=seven|French overseas territories in the Pacific Ocean only.}}
}}
| time_zone = [[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +1
| utc_offset_DST = +2
| time_zone_DST = [[ဗဟိုဥရောပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်]]{{efn-ur|name=eight|Daylight saving time is observed in metropolitan France and Saint Pierre and Miquelon only.}}
| DST_note = {{smaller|Note: Various other time zones are observed in overseas France.{{efn-ur|name=nine|Time zones across the  span from UTC-10 ([[French Polynesia]]) to UTC+12 ([[Wallis and Futuna]]).}}&lt;br/&gt; Although France is in the [[Coordinated Universal Time|UTC]] (Z) ([[အနောက်ဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|Western European Time]]) zone, [[UTC+01:00]] ([[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|Central European Time]]) was enforced as the standard time since 25 February 1940, upon German occupation in WW2, with a +0:50:39 offset (and +1:50:39 during DST) from Paris Local mean time  (UTC+0:09:21).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/france/paris|title=Time Zone &amp; Clock Changes in Paris, Île-de-France, France|website=timeanddate.com|access-date=9 October 2021}}&lt;/ref&gt;}}
| date_format = dd/mm/yyyy ([[အေဒီ|AD]])
| electricity = [[Mains electricity by country|230 V–50 Hz]]
| drives_on = ညာ
| calling_code = [[ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၃၃]]{{efn-ur|name=eleven|The overseas regions and collectivities form part of the French telephone numbering plan], but have their own country calling codes: Guadeloupe +590; Martinique +596; French Guiana +594; Réunion and Mayotte +262; Saint Pierre and Miquelon +508. The overseas territories are not part of the French telephone numbering plan; their country calling codes are: New Caledonia +687; French Polynesia +689; Wallis and Futuna +681.}}
| cctld = [[.fr]]{{efn-ur|name=ten|In addition to [[.fr]], several other Internet TLDs are used in French overseas ''départements'' and territories: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] and [[.yt]]. France also uses [[.eu]], shared with other members of the European Union. The [[.cat]] domain is used in [[Catalan Countries|Catalan-speaking territories]].}}
| footnotes = Source gives area of metropolitan France as 551,500 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (212,900 sq mi) and lists overseas regions separately, whose areas sum to 89,179 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (34,432 sq mi). Adding these give the total shown here for the entire French Republic. The CIA reports the total as 643,801 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (248,573 sq mi).|today
}}
'''ပြင်သစ်''' ({{lang-fr|France}} {{pronunciation|LL-Q150_(fra)-Fhala.K-France.wav|help=no}} ) (တရားဝင်အမည်အားဖြင့် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ)သည် အနောက်ဥရောပရှိ ပြင်သစ် မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသနှင့် အခြား ပင်လယ်ရပ်ခြား ပိုင်နက်ဒေသများ ပါဝင်သော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ် မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသသည် [[မြေထဲပင်လယ်]]မှ အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြားနှင့် မြောက်ဘက်ပင်လယ်ထိလည်းကောင်း၊ ရိုင်းမြစ်မှ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာထိလည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်သည်။ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ]]၊ [[လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အီတလီနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[အင်ဒိုရာနိုင်ငံ]]နှင့် [[စပိန်နိုင်ငံ]]တို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြားခြားလျက် [[ဗြိတိန်နိုင်ငံ]] တည်ရှိသည်။  ပြင်သစ်လူမျိုးများက ဆဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌန်ရှိသော ပြင်သစ်မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသကို L’Hexagone (The “Hexagon” (သို့) ဆဋ္ဌဂံ) ဟု တခါတရံ ရည်ညွှန်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ (ပင်လယ်ခြားဒေသ ၅ ခု အပါအဝင်) ဒေသ ၁၈ ခုကို တစ်ခုတည်း ပေါင်းလိုက်လျှင် ၆၄၃,၈၀၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၄၈,၅၃၇ စတုရန်းမိုင်) ရှိပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေသည် ၂၀၁၉ ခု၊ ဇူလိုင်လစာရင်းအရ ၆၇.၀၃ သန်း ရှိသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်ပြီး သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်တို့ နှစ်ဦးစလုံး အာဏာရှိသော သမ္မတနိုင်ငံစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ မြို့တော်သည် [[ပါရီမြို့]]ဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် ပင်မယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးဗဟိုလည်း ဖြစ်သည်။

သံခေတ်က လက်ရှိ ပြင်သစ်မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသသည် အင်ဒို-ဥရောပ ဆဲတစ်အနွယ်ဝင် ဂါး (Gaul) လူမျိုးများ အခြေချနေထိုင်ရာ ဖြစ်ခဲ့၏။ ရောမတို့သည် ထိုဒေသအား ဘီစီ ၅၁ ခုနှစ်တွင် တိုင်းပြည်ပြုခဲ့ကြသည်မှာ ၄၇၆ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်-ပြင်သစ်နွယ်ဖွားများ ရောက်လာကာ ဖရန်ရှားဘုရင့်နိုင်ငံတော် (Kingdom of Francia) မတည်ထောင်ခင်ထိ ဖြစ်သည်။ ၈၄၃ ခုနှစ်တွင် ချုပ်ဆိုသော ဗာဒန်စာချုပ် (Treaty of Verdun) သည် ဖရန်ရှားနိုင်ငံကို အရှေ့ဖရန်ရှား၊ အလယ်ဖရန်ရှားနှင့် အနောက်ဖရန်ရှားဟူ၍ သုံးပိုင်း ကွဲသွားစေသည်။ ၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံတော် (Kingdom of France) ဖြစ်လာသည့် အနောက်ဖရန်ရှားသည် နှစ်တရာစစ်ပွဲ (၁၃၃၇-၁၄၅၃) တွင် အောင်ပွဲရလိုက်ရာမှ အလယ်ခေတ် နှောင်းပိုင်းတွင် ဥရောပ၌ တန်ခိုးထွားလာသည်။ ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားသည့် ရီနေးဆန်းခေတ်တွင် ပြင်သစ်ယဉ်ကျေးမှုများ တခေတ်ဆန်းလာလျက်၊ ကက်သလစ်နှင့် ပြင်သစ်ပရိုတက်စတင့် (Huguenot) တို့၏ ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ အတွင်းမှာပင် ကမ္ဘာတစ်လွှား ကိုလိုနီ အင်ပါယာများ တည်ထောင်လာကြသည်။ ၁၇ရာစု ၁၄ ယောက်မြောက် လူးဝစ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် ပြင်သစ်သည် ဥရောပ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးအာဏာတို့ကို ကြီးစိုးထားနိုင်၏။ ၁၈ရာစု နှောင်းပိုင်း၌ ဘုရင်စနစ်ကို ဖြုတ်ချရန် [[ပြင်သစ် တော်လှန်ရေး|ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး]]ဆင်နွှဲခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ခေတ်သစ်သမိုင်းတွင် အစောဆုံးသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာပြီး ယနေ့ခေတ် နိုင်ငံ၏ စံနမူနာအဖြစ် ဖော်ပြခံရသည့် လူသားနှင့် ပြည်သူတို့ အခွင့်အရေး ကြေညာချက်(Declaration of the Rights of Man and of the Citizens) မူကြမ်း ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။

၁၉ရာစုတွင် နပိုလီယံ အာဏာရလာပြီး ပထမပြင်သစ် အင်ပါယာကို တည်ထောင်သည်။ နောက်ဆက်တွဲ နပိုလီယံ စစ်ပွဲ (Napoleonic War) (၁၈၀၃-၁၈၁၅)များသည် ပင်မဥရောပတိုက် (Continental Europe) ကြီး ဖြစ်လာစေသည်။ နပိုလီယံ၏ ပြင်သစ်အင်ပါယာ ပြိုကွဲပြီးနောက် ၁၈၇၀ခုနှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော တတိယပြင်သစ် သမ္မတနိုင်ငံတော်သည် အထွတ်အထိပ်ရောက်သော်ငြား အစိုးရအဆက်ဆက်မှာ အုတ်အော်သောင်းနင်းပင် ဆက်ခံကြရသည်။ ပြင်သစ်သည် ပထမကမ္ဘာစစ်တွင် အဓိကပါဝင်သူ ဖြစ်ခဲ့ပြီး အောင်ပွဲခံနိုင်ခဲ့ကာ၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တွင်လည်း မဟာမိတ်ဘက်တော်သား ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ၁၉၄၀ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်များ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရသည်။ ၁၉၄၄ခုနှစ်တွင် လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် စတုတ္တသမ္မတနိုင်ငံတော် တည်ထောင်ပြီးနောက် အယ်ဂျီးရီးယားစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသည်။ Charles de Gaulle ဦးဆောင်ပြီး ၁၉၅၈တွင် ပဉ္စမပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်ကာ ယနေ့ ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။ အယ်ဂျီးရီးယားနှင့် ကိုလိုနီနိုင်ငံ အားလုံးနီးပါး ၁၉၆၀ခုနှစ်များတွင် လွတ်လပ်ရေးရလာကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် ပြင်သစ်နှင့် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးများတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လျက် ရှိကြသေးသည်။

ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာ၊သိပ္ပံနှင့် အတွေးအခေါ် ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် ကမ္ဘာ့ဗဟိုဌာနအဖြစ် ကာလရှည်ကြာ တည်ရှိခဲ့သည်။ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်ဒေသများ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထအများဆုံး ပိုင်ဆိုင်သည်။ နှစ်စဉ် နိုင်ငံခြားသား ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား ၈၃သန်းဝန်းကျင် လာရောက်လည်ပတ်ရာ ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံဖြစ်ကာ GDPစစ်တမ်းများအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြောက်နိုင်ငံမြောက် အချမ်းသာဆုံးဖြစ်ပြီး စွမ်းအင်ဝယ်ယူမှုတွင် ဒသမမြောက် အများဆုံးဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း အိမ်ထောင်စု ချမ်းသာမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ်၄ချိတ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာဆိုင်ရာ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ လူမှုဘဝမျှော်မှန်းချက်နှင့် လူသားများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတွင် တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ အမြဲတမ်းအဖွဲ့ဝင်ဖြစ်၍ ဗီတိုအာဏာသုံးနိုင်ကာ၊ နျူကလီးယား တရားဝင်ပိုင်ဆိုင်ခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာ့အရေးကိစ္စများတွင် အင်အားကြီးနိုင်ငံအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ(EU)နှင့် ဥရောပဘုံဈေးကွက်(Eurozone)တွင် ထိပ်တန်းဦးဆောင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး၊ ထိပ်သီးအင်အားကြီး(၇)နိုင်ငံအဖွဲ့(G7)၊ မြောက်အတ္တလန်တိတ်စာချုပ်အဖွဲ့(NATO)၊ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအဖွဲ့(OECD)၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့(WTO)နှင့် ပြင်သစ်စကားပြောနိုင်ငံများအဖွဲ့(La Francophonie)တို့၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ပြင်သစ်လူမျိုးများက မိမိကိုယ်မိမိ ဖရန်စစ် (française) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထိုအသံကို မြန်မာတို့နားနှင့် ကိုက်ညီအောင် အသံဖလှယ်၊မြန်မာမှုပြုကြရာမှ ဖရန်စစ်မှ ပရန်သစ်၊ ပြန်သစ်၊ ပြင်သစ်ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်ဟု ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ သို့ရာတွင် အသံတစ်ခု၏ မူလရင်းမြစ်ကို အတိအကျ မှန်ကန်အောင် နောက်ကြောင်းလိုက်၍ မရနိုင်ပါ။

== သမိုင်: ==
'''သမိုင်းမတိုင်မီ (ဘီစီ ၆ ရာစုမတိုင်မီ)'''

လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁.၈ သန်းခန့်မှ ယနေ့ခေတ် ပြင်သစ်နိုင်ငံဖြစ်လာသည့် လူ့ဘဝ၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး သဲလွန်စဖြစ်သည်။ နှစ်ပေါင်းထောင်နှင့်ချီအောင် လူသားတို့သည်ရေခဲမြစ်ခေတ်ဟု သတ်မှတ်ထားသော ကြမ်းတမ်းသော ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ အစောပိုင်း (ဟုမ်းမနစ်) hominids များသည် ခြေသလုံးသားမုဆိုးစုကို ဦး‌ဆာင်ခဲ့သည်။

ပြင်သစ်တွင် အကျော်ကြားဆုံးနှင့်အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည့် ဘီစီ ၁၈,၀၀၀ ခန့်က Lascaux အပါအဝင်၊ Palaeo-lithic အထက်ပိုင်းမှ အလှဆင်ထားသောဂူများစွာရှိသည်။ နောက်ဆုံးရေခဲမြစ်ခေတ် (ဘီစီ ၁၀,၀၀၀) အဆုံးတွင်ရာသီဥတုသည်ပိုမိုနုပျိုလာသည်။ ဘီစီ ၇၀၀၀ ခန့်မှအနောက်ဥရောပ၏ဤအစိတ်အပိုင်းသည်နီပိုလစ်ခေတ်သို့ ဝင်ရောက်လာပြီး နေထိုင်သူများသည် ရုံးထိုင်အလုပ်သမား ဖြစ်လာသည်။

၄ထောင်စုနှစ် နှင့် ၃ထောင်စုနှစ်အကြားတွင် လူဦးရေနှင့်စိုက်ပျိုးရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပြီး၊ သတ္တုတူးဖော်ရေးသည် ၃ ထောင်စုနှစ်အကုန်ပိုင်းတွင်စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ကျောက်ခောတ်‌သစ် ကာလမှ ဧရာမကျောက်တုနေးများဖြင့်တည် ဆောက်ထား‌သော‌ နေရာများစွာရှိသည်။ ၎င်းတွင် အလွန်ထူထပ်သော (ကားနက်ခ်)Carnac ကျောက်တုံးများ (ဘီစီ ၃၃၀၀ ခန့်) ရှိသည်။

'''ရှေးဟောင်းပစ္စည်း (ဘီစီ ၆ ရာစုမှအေဒီ ၅ ရာစု)'''

ဘီစီ ၆၀၀ တွင် (ပိုစီယာ)Phocaea မှ (အိုင်ယွန်နီယမ် ဂရိ)''Ionian Greek များသည်မြေထဲပင်လယ်ကမ်းခြေတွင် မက်ဆီလီယာ (မျက်မှောက်ခေတ် မာဆေး) ကိုလိုနီနယ်မြေကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်''။  ၎င်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် &lt;big&gt;'''ဂဲလ်ဆဲလ်တစ် လူမျိုး'''&lt;/big&gt;အချို့သည် ပြင်သစ်အရှေ့ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဘီစီ ၅ ရာစုမှ ၃ ရာစုအတွင်း အခြားနိုင်ငံများသို့ တဖြည်းဖြည်းပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။

အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ ပဲရနီးစ် နှင့် မြေထဲပင်လယ်အကြားရှိ '''ဆဲလ်တစ်''' အခြေချနေထိုင်ရာ နယ်မြေများနှင့်သက်ဆိုင်သည်။ ခေတ်သစ်ပြင်သစ်၏ နယ်နိမိတ်များသည် အကြမ်းအားဖြင့် ဆဲလ်တစ်များနေထိုင်သော ရှေးဟောင်းဂေါလ်နှင့်ကိုက်ညီသည်။ ထိုစဉ်က ‌ဂေါလ်သည် သာယာဝပြောသော တိုင်းပြည်ဖြစ်ပြီး တောင်ဘက်စွန်းမှာဂရိနှင့်ရောမယဉ်ကျေးမှု၊ စီးပွားရေးဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများစွာရှိခဲ့သည်။

ဘီစီ ၃၉၀ ခန့်တွင် ဂဲ''လ်လက်ခ်မင်းသား ဘရဲနစ်'' နှင့်သူ၏စစ်တပ်များသည် ''အဲလ်ပ်'' မှတစ်ဆင့် အီတလီသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ''အလီယာတိုက်ပွဲ''တွင် ရောမတို့ကိုအနိုင်ယူပြီးရောမမြို့ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ ''ဂဲလ်လက်ခ်'' ၏ကျူးကျော်မှုသည် ရောမမြို့ကို အားနည်းသွားစေပြီး၊ ဂေါလ်သည် ဘီစီ ၃၄၅အထိ ရောမနှင့် တရားဝင်ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် မချုပ်ဆိုခင်အထိ ဒေသကိုဆက်လက်နှောင့်ယှက်ခဲ့သည်။ သို့သော်ရောမနှင့် ဂေါလ် များသည်နောက်ရာစုနှစ်များအတွင်း ရန်သူအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိပြီး ဂေါလ်သည် အီတလီ၌ ဆက်လက်၍ ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခုဖြစ်လိမ့်မည်။

ဘီစီ ၁၂၅ ခုနှစ်ခန့်တွင်‌ ဂေါလ်၏တောင်ဘက် Provincia Nostra (&quot;Our Province&quot;) ဟုခေါ်သော ယင်းဒေသကို ရောမတို့ကသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဂျူးလီယက်ဆီဇာသည် ‌ဂေါလ်၏ကျန်အပိုင်းများကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၅၂ဘီစီ တွင် ဂဲလ်လက်ခ် မင်းသား ဗက်ဆင်ဂျဲတရက်စ် ၏ပုန်ကန်မှုကိုကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သည်။ ပလူးတာရက်ခ် နှင့်ပညာရှင် ဘရန်ဒန် ဝုဒ် တို့၏ရေးသားချက်များအရ ဂဲလ်လက်ခ်စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သည့်မြို့ကြီး ၈၀၀၊ လူမျိုးစု ၃၀၀၊ လူတစ်သန်းကိုကျွန်အဖြစ်ရောင်းစားပြီး၊ သုံးသန်းမှာစစ်ပွဲတွင်သေဆုံးခဲ့သည်။

ဂါလ၏ကျန်အပိုင်းမျ ားကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးဘီစီ ၅၂ တွင် Gallic မင်းသား Vercingetorix ၏ပုန်ကန်မှုကိုကျော်လွှားနိုင်

== သမိုင်းမတိုင်မီ (ဘီစီ ၆ ရာစုမတိုင်မီ) ==
လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁.၈ သန်းခန့်မှ ယနေ့ခေတ် ပြင်သစ်နိုင်ငံဖြစ်လာသည့် လူ့ဘဝ၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး သဲလွန်စဖြစ်သည်။ နှစ်ပေါင်းထောင်နှင့်ချီအောင် လူသားတို့သည်ရေခဲမြစ်ခေတ်ဟု သတ်မှတ်ထားသော ကြမ်းတမ်းသော ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ အစောပိုင်း (ဟုမ်းမနစ်) hominids များသည် ခြေသလုံးသားမုဆိုးစုကို ဦး‌ဆာင်ခဲ့သည်။ 

ပြင်သစ်တွင် အကျော်ကြားဆုံးနှင့်အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည့် ဘီစီ ၁၈,၀၀၀ ခန့်က Lascaux အပါအဝင်၊ Palaeolithic အထက်ပိုင်းမှ အလှဆင်ထားသောဂူများစွာရှိသည်။ နောက်ဆုံးရေခဲမြစ်ခေတ် (ဘီစီ ၁၀,၀၀၀) အဆုံးတွင်ရာသီဥတုသည်ပိုမိုနုပျိုလာသည်။ ဘီစီ ၇၀၀၀ ခန့်မှအနောက်ဥရောပ၏ဤအစိတ်အပိုင်းသည်နီပိုလစ်ခေတ်သို့ ဝင်ရောက်လာပြီး နေထိုင်သူများသည် ရုံးထိုင်အလုပ်သမား ဖြစ်လာသည်။ 

၄ထောင်စုနှစ် နှင့် ၃ထောင်စုနှစ်အကြားတွင် လူဦးရေနှင့်စိုက်ပျိုးရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပြီး၊ သတ္တုတူးဖော်ရေးသည် ၃ ထောင်စုနှစ်အကုန်ပိုင်းတွင်စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ကျောက်ခောတ်‌သစ် ကာလမှ ဧရာမကျောက်တုနေးများဖြင့်တည် ဆောက်ထား‌သော‌ နေရာများစွာရှိသည်။ ၎င်းတွင် အလွန်ထူထပ်သော (ကားနက်ခ်)Carnac ကျောက်တုံးများ (ဘီစီ ၃၃၀၀ ခန့်) ရှိသည်။ 

'''&lt;big&gt;ရှေးဟောင်းပစ္စည်း (ဘီစီ ၆ ရာစုမှအေဒီ ၅ ရာစု)&lt;/big&gt;'''

ဘီစီ ၆၀၀ တွင် (ပိုစီယာ)Phocaea မှ (အိုင်ယွန်နီယမ် ဂရိ)''Ionian Greek များသည်မြေထဲပင်လယ်ကမ်းခြေတွင် မက်ဆီလီယာ (မျက်မှောက်ခေတ် မာဆေး) ကိုလိုနီနယ်မြေကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်''။  ၎င်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် &lt;big&gt;'''ဂဲလ်ဆဲလ်တစ် လူမျိုး'''&lt;/big&gt;အချို့သည် ပြင်သစ်အရှေ့ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဘီစီ ၅ ရာစုမှ ၃ ရာစုအတွင်း အခြားနိုင်ငံများသို့ တဖြည်းဖြည်းပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။

အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ ပဲရနီးစ် နှင့် မြေထဲပင်လယ်အကြားရှိ '''ဆဲလ်တစ်''' အခြေချနေထိုင်ရာ နယ်မြေများနှင့်သက်ဆိုင်သည်။ ခေတ်သစ်ပြင်သစ်၏ နယ်နိမိတ်များသည် အကြမ်းအားဖြင့် ဆဲလ်တစ်များနေထိုင်သော ရှေးဟောင်းဂေါလ်နှင့်ကိုက်ညီသည်။ ထိုစဉ်က ‌ဂေါလ်သည် သာယာဝပြောသော တိုင်းပြည်ဖြစ်ပြီး တောင်ဘက်စွန်းမှာဂရိနှင့်ရောမယဉ်ကျေးမှု၊ စီးပွားရေးဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများစွာရှိခဲ့သည်။ 

ဘီစီ ၃၉၀ ခန့်တွင် ဂဲ''လ်လက်ခ်မင်းသား ဘရဲနစ်'' နှင့်သူ၏စစ်တပ်များသည် ''အဲလ်ပ်'' မှတစ်ဆင့် အီတလီသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ''အလီယာတိုက်ပွဲ''တွင် ရောမတို့ကိုအနိုင်ယူပြီးရောမမြို့ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ ''ဂဲလ်လက်ခ်'' ၏ကျူးကျော်မှုသည် ရောမမြို့ကို အားနည်းသွားစေပြီး၊ ဂေါလ်သည် ဘီစီ ၃၄၅အထိ ရောမနှင့် တရားဝင်ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် မချုပ်ဆိုခင်အထိ ဒေသကိုဆက်လက်နှောင့်ယှက်ခဲ့သည်။ သို့သော်ရောမနှင့် ဂေါလ် များသည်နောက်ရာစုနှစ်များအတွင်း ရန်သူအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိပြီး ဂေါလ်သည် အီတလီ၌ ဆက်လက်၍ ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခုဖြစ်လိမ့်မည်။ 

ဘီစီ ၁၂၅ ခုနှစ်ခန့်တွင်‌ ဂေါလ်၏တောင်ဘက် Provincia Nostra (&quot;Our Province&quot;) ဟုခေါ်သော ယင်းဒေသကို ရောမတို့ကသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဂျူးလီယက်ဆီဇာသည် ‌ဂေါလ်၏ကျန်အပိုင်းများကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၅၂ဘီစီ တွင် ဂဲလ်လက်ခ် မင်းသား ဗက်ဆင်ဂျဲတရက်စ် ၏ပုန်ကန်မှုကိုကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သည်။ ပလူးတာရက်ခ် နှင့်ပညာရှင် ဘရန်ဒန် ဝုဒ် တို့၏ရေးသားချက်များအရ ဂဲလ်လက်ခ်စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သည့်မြို့ကြီး ၈၀၀၊ လူမျိုးစု ၃၀၀၊ လူတစ်သန်းကိုကျွန်အဖြစ်ရောင်းစားပြီး၊ သုံးသန်းမှာစစ်ပွဲတွင်သေဆုံးခဲ့သည်။

ဂါလ၏ကျန်အပိုင်းမျ ားကိုသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးဘီစီ ၅၂ တွင် Gallic မင်းသား Vercingetorix ၏ပုန်ကန်မှုကိုကျော်လွှားနိုင်ခဲ့သည်။
== နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ ==

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==

== ပြည်နယ်များ ==
[[File:France departements regions narrow.jpg|thumb]]

== ရာသီဥတု ==

== ပြင်သစ်နယ် ==

== လူဦးရေပျံနှင့် နေထိုင်မှု ==

== အယူဘာသာများ ==
ပြင်သစ်နိုင်ငံသည် ဘာသာရေးနှင့် စပ်နွှယ်ခြင်းမရှိသည့် နိုင်ငံ (secular country)ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ ပြင်သစ် ဘာသာရေး မူဝါဒသည် “laïcité” ဟူသော ပြည်သူတို့အား ဘာသာတရားနှင့် စပ်နွှယ်ခြင်းမရှိစေသည့်၊ အစိုးရနှင့် ဘာသာရေးကျောင်းတို့ကို ကြပ်မတ်စွာ ခွဲခြားထားသည့် အယူအဆအပေါ် အခြေခံထားသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==

== အားကစား ==

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

==အောက်ခြေမှတ်စုများ==
{{Notelist-ur}}

== ရည်ညှန်းချက်များ ==
{{reflist}}


[[Category:ဥရောပ သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများ]]
[[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြေထဲပင်လယ်သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>ag8ydxrv4y90yb8wu0h6y79yrxzljzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:သတင်းများ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2722</id>
    <revision>
      <id>1032087</id>
      <parentid>1029160</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="bkdntxeav33i16vnzucvlumdqppga01" xml:space="preserve">{{သတင်းများ/ပုံ
| image   = ESC_2026_final_2026-05-17_3219_BG_Dara_(cropped).jpg
| width   = 140px
| caption = ဘူဂေးရီးယားနိုင်ငံသူ အဆိုတော် ဒါရာ
| title   = 
| alt     = 
| link    =  
| border  = no &lt;!-- only set if image has a light background --&gt;
| caption align = left
}}
*&lt;!-- မေ ၁၆ --&gt; ''Bangaranga'' သီချင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ဒါရာ ''(ဘေးပုံ)'' က ကိုယ်စားပြုသော [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ|ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် '''[[ယူရိုဗစ်ရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ|ယူရိုဗီရှင်း သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲ]] '''တွင် အနိုင်ရ ဗိုလ်စွဲသွားသည်။
*&lt;!-- မေ ၁၆ --&gt; [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]သည် [[ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]]နှင့် [[ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ]]တို့တွင် ဖြစ်ပွားနေသော '''[[အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ|အီဘိုလာကူးစက်ရောဂါ]]'''ကို [[နိုင်ငံတကာ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေ|နိုင်ငံတကာအဆင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေ]] အဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာလိုက်သည်။
*&lt;!-- ဧပြီ ၃၀ --&gt; '''[[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]''' အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ထောင်ဒဏ် ၁၈ နှစ်နှင့် ၉ လကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။

*&lt;!-- ဧပြီ ၁၇ --&gt; [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းဖြစ်စဉ်]]အတွင်း ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသော နိုင်ငံတော်သမ္မတ '''[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]''' အား ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့် ပေးအပ်ခဲ့သည်။


'''[[၂၀၂၆|ဖြစ်ပွားနေဆဲ]]''': [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ([[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|အချိန်မှတ်တမ်းများ]])၊ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]၊ [[ရုရှားနိုင်ငံမှ ယူကရိန်းနိုင်ငံအား ကျူးကျော်ခြင်း]] 

'''[[၂၀၂၆|လတ်တလောကွယ်လွန်သူများ]]''': [[ဂျက်ဆန်ထွန်း]]၊ [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ [[မြင့်ထွေး|မြင့်ထွေး]]၊ [[သိန်းနိုင် (ဂုဏ်ထူး)]]

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bkdntxeav33i16vnzucvlumdqppga01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:Reflist</title>
    <ns>10</ns>
    <id>2822</id>
    <revision>
      <id>1032001</id>
      <parentid>1031910</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T14:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[တမ်းပလိတ်:Reflist]]&quot; ကို ကာကွယ်ခဲ့သည် ([ပြင်ဆင်ရန်=အလိုအလျောက် အတည်ပြုထားသော အသုံးပြုသူများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်] (အနန္တ) [ရွှေ့ရန်=အလိုအလျောက် အတည်ပြုထားသော အသုံးပြုသူများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်] (အနန္တ))</comment>
      <origin>1031910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="621lyvvzbwb1euegq2ksph40ywtnoeb" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;reflist &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{1|}}}{{{colwidth|}}}|reflist-columns references-column-width}} &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{liststyle|{{{group|}}}}}}|upper-alpha|upper-roman|lower-alpha|lower-greek|lower-roman=reflist-{{{liststyle|{{{group}}}}}}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{1|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{{1|1}}} &gt; 1 }}||{{#switch:{{{1|}}}|1=|2=reflist-columns-2|#default=reflist-columns-3}} }}}}&quot; &lt;!-- end class
--&gt;{{#if: {{{1|}}}&lt;!-- start style --&gt;
    | {{#iferror: {{#ifexpr: {{{1|1}}} &gt; 1 }} |style=&quot;column-width: {{{1}}};&quot;}}
    | {{#if: {{{colwidth|}}}|style=&quot;column-width: {{{colwidth}}};&quot;}}
    }}&gt;
{{#tag:references|{{{refs|}}}|group={{{group|}}}|responsive={{#if:{{{1|}}}{{{colwidth|}}}|0|1}}}}&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>621lyvvzbwb1euegq2ksph40ywtnoeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မန္တလေးမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3131</id>
    <revision>
      <id>1032091</id>
      <parentid>1016828</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72377" sha1="j901d33jdw2ve0tlhs17qib03tf5wni" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 

[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိသည်ဟု သိရသည်။ လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်းများအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁.၅ သန်းခန့်ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု မြို့တော်ဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀ ခန့်က တရုတ်လူမျိုးများ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုများ စီးဆင်းဝင်ရောက်လာသည်။  ယခုအခါ တရုတ်လူမျိုးများမှာ မြို့နေလူထု၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများသည်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ 

ဗမာဘာသာစကားမှာ အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မကြီး စကားကို တရုတ်တန်း နှင့် ဈေးချိုတော် အနီးတဝိုက်တွင် တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ တတိယဘာသာစကား အဖြစ် ပြောဆိုနေကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
&lt;!--
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
--&gt;
| footnote = &lt;ref name=un/&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ခုနှစ်တွင်ရှိ​သော မန္တ​လေးမြို့​တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦး​ရေအချိုး]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==
မန္တလေးမြို့ တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲတပေါင်း အထိ ပွဲလမ်းတွေ ဆက်နေသည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲ၊ ဘောလုံး အနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် ကြံဖန်ပြီးကို ပွဲထည့် ပွဲခင်းကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲတွေမှာ ဆိုလျှင် အငြိမ့်တွေ၊ ဇာတ်တွေ၊ တီးဝိုင်းတွေ၊ ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်သည်။ '''ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း'''ဟု ဆိုရိုးပြုကြသည်။
[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]]]
၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်း အရှည်ကြာဆုံး တူရိယာ အသင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်၊]] [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]၊ [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်း​တော်​ရှေ့ဆရာတင်၊]] အလင်္ကာကျော်စွာ[[မြို့မငြိမ်း|မြို့မငြိမ်း၊]] အလင်္ကာကျော်စွာ[[ရွှေမန်းတင်မောင်|ရွှေမန်းတင်မောင်၊]] အစရှိသော မြန်မာ့ဂီတ​လောကတွင်ထင်ရှား​ကျော်ကြားလှ​သော မန္တလေးမြို့ခံ သဘင်ပညာရှင် နှင့် ဂီတစာဆိုကြီးများ ပေါ်ထွက်ခဲ့လေသည်။  

[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]] ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]] စကားပုံတစ်ခု အဖြစ်ကျန်ရစ်အောင်ပင် မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများ သည် စကားကြွယ်ကြသည်။

[[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]]၊ [[ထိုးမုန့်]] အစရှိသည်တို့ သည်ကျော်ကြားသည်။

== စီးပွားရေး  ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်း ဒေသများ၏ အဓိက စီးပွားရေးဗဟိုချက်ဖြစ်သည်။ [[တရုတ်]]နှင့် [[အိန္ဒိယ]] တို့ကဲ့သို့သော ပြည်ပ ကုန်သွယ်မှုများအတွက် လမ်းကြောင်းသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သွားရသည်။ အဓိက စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်စိမ်း ဖြတ်တောက် အရည်တင်ခြင်း၊ ပရိဘောဂ လုပ်ငန်း၊ အလှဆင်ကျောက်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆင်းတုတော်များနှင့် သစ်သား ရုပ်ပွားတော်များ ထုလုပ်ခြင်း၊ ငွေပြားခတ်ခြင်း၊ ရွှေဆိုင်းခတ်ခြင်း၊နှင့်ရွှေချည်‌ငွေချည် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>j901d33jdw2ve0tlhs17qib03tf5wni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032093</id>
      <parentid>1032091</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ယဉ်ကျေးမှု */</comment>
      <origin>1032093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80056" sha1="9yy2kjeau4wr50yeyzekwd5hlrw7hsg" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 

[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိသည်ဟု သိရသည်။ လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်းများအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁.၅ သန်းခန့်ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု မြို့တော်ဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀ ခန့်က တရုတ်လူမျိုးများ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုများ စီးဆင်းဝင်ရောက်လာသည်။  ယခုအခါ တရုတ်လူမျိုးများမှာ မြို့နေလူထု၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများသည်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ 

ဗမာဘာသာစကားမှာ အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မကြီး စကားကို တရုတ်တန်း နှင့် ဈေးချိုတော် အနီးတဝိုက်တွင် တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ တတိယဘာသာစကား အဖြစ် ပြောဆိုနေကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
&lt;!--
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
--&gt;
| footnote = &lt;ref name=un/&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ခုနှစ်တွင်ရှိ​သော မန္တ​လေးမြို့​တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦး​ရေအချိုး]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==

မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် -

“မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။”&lt;ref Gram=book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36

အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;poet&quot; /&gt;

မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး &quot;[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]&quot; ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း &quot;ဗျာ&quot;၊ &quot;ရှင်&quot;၊ &quot;ဘုရား&quot; စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ &quot;မြို့မဆိုင်းဝိုင်း&quot; နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် -
:::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ သြော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”&lt;ref name=&quot;soo&quot;&gt;{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;
&quot;အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး&quot; ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။

[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]]
မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။

ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;soo&quot; /&gt; ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော -
* [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]]
* [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]
* [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] 
စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။

== စီးပွားရေး  ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်း ဒေသများ၏ အဓိက စီးပွားရေးဗဟိုချက်ဖြစ်သည်။ [[တရုတ်]]နှင့် [[အိန္ဒိယ]] တို့ကဲ့သို့သော ပြည်ပ ကုန်သွယ်မှုများအတွက် လမ်းကြောင်းသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သွားရသည်။ အဓိက စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်စိမ်း ဖြတ်တောက် အရည်တင်ခြင်း၊ ပရိဘောဂ လုပ်ငန်း၊ အလှဆင်ကျောက်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆင်းတုတော်များနှင့် သစ်သား ရုပ်ပွားတော်များ ထုလုပ်ခြင်း၊ ငွေပြားခတ်ခြင်း၊ ရွှေဆိုင်းခတ်ခြင်း၊နှင့်ရွှေချည်‌ငွေချည် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>9yy2kjeau4wr50yeyzekwd5hlrw7hsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032094</id>
      <parentid>1032093</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ယဉ်ကျေးမှု */</comment>
      <origin>1032094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80088" sha1="d31mtu3q6s88wevgv6452l6mz720wa8" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 

[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိသည်ဟု သိရသည်။ လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်းများအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁.၅ သန်းခန့်ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု မြို့တော်ဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀ ခန့်က တရုတ်လူမျိုးများ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုများ စီးဆင်းဝင်ရောက်လာသည်။  ယခုအခါ တရုတ်လူမျိုးများမှာ မြို့နေလူထု၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများသည်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ 

ဗမာဘာသာစကားမှာ အဓိက ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မကြီး စကားကို တရုတ်တန်း နှင့် ဈေးချိုတော် အနီးတဝိုက်တွင် တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ တတိယဘာသာစကား အဖြစ် ပြောဆိုနေကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
&lt;!--
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
--&gt;
| footnote = &lt;ref name=un/&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ခုနှစ်တွင်ရှိ​သော မန္တ​လေးမြို့​တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦး​ရေအချိုး]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==

မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် -

“မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။” &lt;ref name=&quot;mandalay_poem&quot;&gt;{{cite book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36}}&lt;/ref&gt;

အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;poet&quot; /&gt;

မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး &quot;[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]&quot; ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း &quot;ဗျာ&quot;၊ &quot;ရှင်&quot;၊ &quot;ဘုရား&quot; စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ &quot;မြို့မဆိုင်းဝိုင်း&quot; နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် -
:::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ သြော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”&lt;ref name=&quot;soo&quot;&gt;{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;
&quot;အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး&quot; ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။

[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]]
မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။

ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;soo&quot; /&gt; ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော -
* [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]]
* [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]
* [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] 
စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။

== စီးပွားရေး  ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်း ဒေသများ၏ အဓိက စီးပွားရေးဗဟိုချက်ဖြစ်သည်။ [[တရုတ်]]နှင့် [[အိန္ဒိယ]] တို့ကဲ့သို့သော ပြည်ပ ကုန်သွယ်မှုများအတွက် လမ်းကြောင်းသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သွားရသည်။ အဓိက စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်စိမ်း ဖြတ်တောက် အရည်တင်ခြင်း၊ ပရိဘောဂ လုပ်ငန်း၊ အလှဆင်ကျောက်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆင်းတုတော်များနှင့် သစ်သား ရုပ်ပွားတော်များ ထုလုပ်ခြင်း၊ ငွေပြားခတ်ခြင်း၊ ရွှေဆိုင်းခတ်ခြင်း၊နှင့်ရွှေချည်‌ငွေချည် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>d31mtu3q6s88wevgv6452l6mz720wa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032097</id>
      <parentid>1032094</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* မြို့ပြလူဦးရေ */ ကိုးကားဖြည့်စွက်</comment>
      <origin>1032097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82272" sha1="budkjynu7fk084d2zff4eygznl89mbc" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 
[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်း ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁.၅ သန်းခန့်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un-pop&quot;&gt;{{cite web |url=https://population.un.org/wup/ |title=World Urbanization Prospects: The 2018 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt; 

မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ အချက်အချာဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သို့ လွန်ခဲ့သော ဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းက တရုတ်နွယ်ဖွားများ အလုံးအရင်းဖြင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေစိုက်လာခဲ့ကြရာ မြို့ပြ၏ လူမှုစီးပွားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Myint-U |first=Thant |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |pages=185–188 |date=2001}}&lt;/ref&gt; အချို့သော လေ့လာမှု စစ်တမ်းများအရ ယခုအခါ တရုတ်နွယ်ဖွားများသည် မြို့နေလူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ ရှိနေပြီဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |publisher=Scarecrow Press |date=2006 |pages=274}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက လာရောက်အခြေစိုက်ခဲ့ကြသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ရှမ်းလူမျိုး အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးအစုံအလင်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် သဟဇာတဖြစ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။

မြို့တော်၏ အဓိကပြောဆို အသုံးပြုသော ဘာသာစကားမှာ ဗမာဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်နွယ်ဖွားများ အများဆုံး စုဝေးရာ တရုတ်တန်းနှင့် [[ဈေးချိုတော်]] အနီးတဝိုက်တွင်မူ တရုတ်ပြည်မကြီးစကား (မန်ဒရင်စကား) ကို တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=122}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကိုမူ တတိယဘာသာစကားအဖြစ် အဓိက ရုံးလုပ်ငန်းများနှင့် ပညာရေးကဏ္ဍများတွင် ပြောဆိုအသုံးပြုလျက် ရှိကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
| footnote = &lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;un-pop&quot; /&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရှိသော မန္တလေးမြို့တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦးရေအချိုး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Mandalay Region |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}&lt;/ref&gt;]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==

မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် -

“မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။” &lt;ref name=&quot;mandalay_poem&quot;&gt;{{cite book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36}}&lt;/ref&gt;

အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;poet&quot; /&gt;

မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး &quot;[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]&quot; ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း &quot;ဗျာ&quot;၊ &quot;ရှင်&quot;၊ &quot;ဘုရား&quot; စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ &quot;မြို့မဆိုင်းဝိုင်း&quot; နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် -
:::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ သြော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”&lt;ref name=&quot;soo&quot;&gt;{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;
&quot;အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး&quot; ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။

[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]]
မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။

ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;soo&quot; /&gt; ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော -
* [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]]
* [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]
* [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] 
စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။

== စီးပွားရေး  ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်း ဒေသများ၏ အဓိက စီးပွားရေးဗဟိုချက်ဖြစ်သည်။ [[တရုတ်]]နှင့် [[အိန္ဒိယ]] တို့ကဲ့သို့သော ပြည်ပ ကုန်သွယ်မှုများအတွက် လမ်းကြောင်းသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သွားရသည်။ အဓိက စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများမှာ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်စိမ်း ဖြတ်တောက် အရည်တင်ခြင်း၊ ပရိဘောဂ လုပ်ငန်း၊ အလှဆင်ကျောက်လုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆင်းတုတော်များနှင့် သစ်သား ရုပ်ပွားတော်များ ထုလုပ်ခြင်း၊ ငွေပြားခတ်ခြင်း၊ ရွှေဆိုင်းခတ်ခြင်း၊နှင့်ရွှေချည်‌ငွေချည် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>budkjynu7fk084d2zff4eygznl89mbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032098</id>
      <parentid>1032097</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* စီးပွားရေး */ Updated</comment>
      <origin>1032098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89411" sha1="6f4picbbzrfdg9mup4xru3u011vuapv" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 
[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်း ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁.၅ သန်းခန့်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un-pop&quot;&gt;{{cite web |url=https://population.un.org/wup/ |title=World Urbanization Prospects: The 2018 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt; 

မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ အချက်အချာဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သို့ လွန်ခဲ့သော ဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းက တရုတ်နွယ်ဖွားများ အလုံးအရင်းဖြင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေစိုက်လာခဲ့ကြရာ မြို့ပြ၏ လူမှုစီးပွားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Myint-U |first=Thant |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |pages=185–188 |date=2001}}&lt;/ref&gt; အချို့သော လေ့လာမှု စစ်တမ်းများအရ ယခုအခါ တရုတ်နွယ်ဖွားများသည် မြို့နေလူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ ရှိနေပြီဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |publisher=Scarecrow Press |date=2006 |pages=274}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက လာရောက်အခြေစိုက်ခဲ့ကြသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ရှမ်းလူမျိုး အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးအစုံအလင်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် သဟဇာတဖြစ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။

မြို့တော်၏ အဓိကပြောဆို အသုံးပြုသော ဘာသာစကားမှာ ဗမာဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်နွယ်ဖွားများ အများဆုံး စုဝေးရာ တရုတ်တန်းနှင့် [[ဈေးချိုတော်]] အနီးတဝိုက်တွင်မူ တရုတ်ပြည်မကြီးစကား (မန်ဒရင်စကား) ကို တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=122}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကိုမူ တတိယဘာသာစကားအဖြစ် အဓိက ရုံးလုပ်ငန်းများနှင့် ပညာရေးကဏ္ဍများတွင် ပြောဆိုအသုံးပြုလျက် ရှိကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
| footnote = &lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;un-pop&quot; /&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရှိသော မန္တလေးမြို့တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦးရေအချိုး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Mandalay Region |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}&lt;/ref&gt;]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==

မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် -

“မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။” &lt;ref name=&quot;mandalay_poem&quot;&gt;{{cite book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36}}&lt;/ref&gt;

အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;poet&quot; /&gt;

မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး &quot;[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]&quot; ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း &quot;ဗျာ&quot;၊ &quot;ရှင်&quot;၊ &quot;ဘုရား&quot; စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ &quot;မြို့မဆိုင်းဝိုင်း&quot; နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် -
:::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ သြော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”&lt;ref name=&quot;soo&quot;&gt;{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;
&quot;အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး&quot; ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။

[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]]
မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။

ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;soo&quot; /&gt; ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော -
* [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]]
* [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]
* [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] 
စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။

== စီးပွားရေး  ==

မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်း (အထက်မြန်မာပြည်) ၏ အဓိက စီးပွားရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ၏ အချက်အချာကျသော မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယစီးပွားရေးမြို့တော်ဟု ဆိုနိုင်ပြီး ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သည့် ကုန်းတွင်းဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှုပြုရာတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် အရေးပါလှသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Turnell |first=Sean |title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma |publisher=Nordic Institute of Asian Studies |date=2009 |pages=215–218}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[မူဆယ်မြို့|မူဆယ်]] နယ်မြေမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာနှင့် ဖြန့်ချိရာ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မှ တင်သွင်းလာသော လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများနှင့် စက်ယန္တရားများသည် မန္တလေးမြို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် အခြားဒေသများသို့ စီးဆင်းသွားသလို၊ ပြည်တွင်းဖြစ် လယ်ယာထွက်ကုန်များနှင့် ရေထွက်ကုန်များကိုလည်း မန္တလေးမှတစ်ဆင့် တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လည်တင်ပို့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Seekins |first=Donald M. |title=Mandalay: Burma's Cultural Capital |journal=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |pages=273–275 |date=2006}}&lt;/ref&gt; ရှေးမင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော [[ဈေးချိုတော်]]သည် မန္တလေးမြို့၏ စီးပွားရေးပြယုဂ်ဖြစ်ပြီး အထက်မြန်မာပြည်၏ အကြီးဆုံး ကုန်လှောင်ရုံနှင့် လက်ကားဈေးကြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မန္တလေးပဲနှမ်းကုန်စည်ဒိုင် အစရှိသည့် လယ်ယာထွက်ကုန် ကုန်စည်ဒိုင်ကြီးများသည်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သည့်အထိ အင်အားတောင့်တင်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေး ကုန်စည်ဒိုင်နှင့် အထက်မြန်မာပြည် ကုန်သွယ်မှု အလားအလာ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=22 October 2018 |page=7}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ရှိ &quot;မဟာအောင်မြေ ကျောက်စိမ်းကျောက်မျက်ရတနာဈေး&quot; (ဝိုင်း) သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကုန်ကြမ်းကျောက်စိမ်း အကူးအပြောင်းပြုလုပ်ရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ဖားကန့်]]ဒေသမှ ထွက်ရှိသော ကျောက်စိမ်းရိုင်းများနှင့် မိုးကုတ်ဒေသထွက် ကျောက်မျက်ရတနာများသည် မန္တလေးမြို့သို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ ပြည်တွင်းပြည်ပ ကျောက်ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် တရုတ်ကုန်သည်များ) က ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာဖြင့် လာရောက်အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=125}}&lt;/ref&gt;

[[မန္တလေး စက်မှုဇုန်]]သည် အထက်မြန်မာပြည်တွင် အကြီးဆုံးစက်မှုဇုန်ဖြစ်ပြီး မော်တော်ယာဉ်မွမ်းမံမှုလုပ်ငန်းများ၊ သံရည်ကျိုလုပ်ငန်းများ၊ စိုက်ပျိုးရေးသုံး စက်ကိရိယာ ထုတ်လုပ်မှုများနှင့် စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းများ အခြေစိုက်ရာနေရာဖြစ်သည်။ ရိုးရာလုပ်ငန်းများဖြစ်သည့် ရွှေဆိုင်းခတ်လုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ကြေးသွန်းလုပ်ငန်းနှင့် ပိုးထည်ယက္ကန်းလုပ်ငန်းများသည်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအရောအနှောဖြင့် စီးပွားရေးကို တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mandalaysubportal.gov.mm |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စက်မှုဇုန်များ အခြေအနေ |publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး |accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;

သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကွန်ရက်အနေဖြင့်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး၊ မန္တလေး-မူဆယ် အဝေးပြေးလမ်းမကြီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး ရထားလမ်းနှင့် [[မန္တလေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]တို့ တည်ရှိခြင်းကြောင့် လူစီးဆင်းမှုနှင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုတို့တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အသက်သွေးကြောသဖွယ် ဖြစ်နေသည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် မြို့ပြအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အစရှိသည့် ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍ များလည်း ခေတ်အဆက်ဆက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လျက်ရှိသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>6f4picbbzrfdg9mup4xru3u011vuapv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032099</id>
      <parentid>1032098</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1032099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89519" sha1="c1gkyx3v4c4si8lah2rhf0x5b6fzklw" xml:space="preserve">'''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{redirect|မန္တလေး}}
{{Infobox settlement
| official_name = မန္တလေးမြို့တော်
| native_name = 
| settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော်
| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg
| alt1   = 
| image2 = Ku Tho Taw Pagoda &amp; Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg
| alt2   = 
| image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg
| alt3   = 
| image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg
| alt4   = 
| image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| alt5   = 
| image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]&lt;/small&gt;
| map_caption = 
| pushpin_map = Myanmar#Asia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ
| coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}}
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]]
| leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]]
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 163.84
| elevation_m = 76.2
| elevation_ft = 250&lt;ref name=&quot;mdy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}&lt;/ref&gt;
| population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃
| population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း
| population_footnotes = &lt;ref name=un&gt;{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mdy-150&gt;{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 1,022,487
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
| area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}}
| coordinates_region = MM
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]]
| utc_offset = +6:30
}}
မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}&lt;/ref&gt; မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==

=== လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) ===
{{main|မန္တလေး နန်းတော်}}
[[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]]
မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။

=== ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)===
၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

=== လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) ===
၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။  

၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။  

၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။
[[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]]

==အမည်နာမ==
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။

အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။

အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&amp;csi=1&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=From%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု  ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု  ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

[[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]]
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍  လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ 

၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။

ကန်ကိုးကန်မှာ -
# ကြာနီကန် ၊ 
# နန္ဒာကန် ၊ 
# အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ 
# ဇောင်းကလောကန် ၊ 
# မင်းကန် ၊
# သရက်ကန် ၊ 
# မဲနယ်ကန် ၊ 
# ခတက်ကန် ၊ 
# ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။

ကုန်းကိုးကုန်းမှာ-
# သစ်ချိုကုန်း ၊
# ကျီတော်ကုန်း ၊
# သဇင်ကုန်း ၊ 
# သမန်းကုန်း ၊ 
# ဥသျှစ်ကုန်း ၊
# ဝါခင်းကုန်း ၊ 
# ကုလားပျိုကုန်း ၊ 
# ပုဏ္ဏားကုန်း ၊
# ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။

တောင်ကိုးလုံးမှာ-
# ဆားခါးတောင် ၊ 
# ငါးမင်းတောင် ၊
# ဂန္ဓမာတောင် ၊ 
# ရွှေလောင်းတောင် ၊ 
# သခင်မတောင် ၊ 
# ကုလားမတောင် ၊ 
# ရန်ကင်းတောင် ၊ 
# ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ 
# မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊  ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)&lt;/ref&gt;

== မြို့တော်မြင်ကွင်း ==
=== မဟာမုနိ ===
{{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}}
[[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]]
မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။

=== မန္တလေးတောင် ===
{{main|မန္တလေးတောင်}}
[[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]]
မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ'  ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)&lt;/ref&gt;

=== မန္တလေး နန်းတော် ===
ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
[[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]]
=== အခြား ===
[[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။

မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။

== ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ 
[[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]]

အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက်  မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

=== လေကြောင်း===
ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။

=== ရေကြောင်း === 
မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ 

=== မီးရထားလမ်း === 
[[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ 

မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။

=== ကားလမ်း ===
မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ 
* မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း 
* မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း 
* ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး

== မြို့ပြလူဦးရေ == 
[[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt; လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်း ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁.၅ သန်းခန့်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;un-pop&quot;&gt;{{cite web |url=https://population.un.org/wup/ |title=World Urbanization Prospects: The 2018 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt; 

မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ အချက်အချာဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သို့ လွန်ခဲ့သော ဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းက [[မြန်မာနိုင်ငံဖွား တရုတ်နွယ်ဖွားများ|တရုတ်နွယ်ဖွား]]များ အလုံးအရင်းဖြင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေစိုက်လာခဲ့ကြရာ မြို့ပြ၏ လူမှုစီးပွားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Myint-U |first=Thant |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |pages=185–188 |date=2001}}&lt;/ref&gt; အချို့သော လေ့လာမှု စစ်တမ်းများအရ ယခုအခါ တရုတ်နွယ်ဖွားများသည် မြို့နေလူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ ရှိနေပြီဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |publisher=Scarecrow Press |date=2006 |pages=274}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက လာရောက်အခြေစိုက်ခဲ့ကြသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ရှမ်းလူမျိုး အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးအစုံအလင်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် သဟဇာတဖြစ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။

မြို့တော်၏ အဓိကပြောဆို အသုံးပြုသော ဘာသာစကားမှာ ဗမာဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်နွယ်ဖွားများ အများဆုံး စုဝေးရာ တရုတ်တန်းနှင့် [[ဈေးချိုတော်]] အနီးတဝိုက်တွင်မူ တရုတ်ပြည်မကြီးစကား (မန်ဒရင်စကား) ကို တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=122}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကိုမူ တတိယဘာသာစကားအဖြစ် အဓိက ရုံးလုပ်ငန်းများနှင့် ပညာရေးကဏ္ဍများတွင် ပြောဆိုအသုံးပြုလျက် ရှိကြသည်။

{{Historical populations |type=Burma
| ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀
| ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀
| ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀
| ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀
| ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀
| ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀
| ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀
| ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀
| ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀၀
| ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀
| footnote = &lt;ref name=&quot;un&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;un-pop&quot; /&gt;
}}
[[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရှိသော မန္တလေးမြို့တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦးရေအချိုး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Mandalay Region |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}&lt;/ref&gt;]]

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။  မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို  မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ 
*[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]]
*[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]]
*[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]
*[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]
*[[အမရပူရမြို့နယ်]]
===အရံမြို့နယ်===
*[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==

မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် -

“မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။” &lt;ref name=&quot;mandalay_poem&quot;&gt;{{cite book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36}}&lt;/ref&gt;

အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;poet&quot; /&gt;

မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး &quot;[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]&quot; ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း &quot;ဗျာ&quot;၊ &quot;ရှင်&quot;၊ &quot;ဘုရား&quot; စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ &quot;မြို့မဆိုင်းဝိုင်း&quot; နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် -
:::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ သြော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”&lt;ref name=&quot;soo&quot;&gt;{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}&lt;/ref&gt;
&quot;အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး&quot; ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။

[[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]]
မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။

ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;soo&quot; /&gt; ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော -
* [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]]
* [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]]
* [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]]
* အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] 
စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။

== စီးပွားရေး  ==

မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်း (အထက်မြန်မာပြည်) ၏ အဓိက စီးပွားရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ၏ အချက်အချာကျသော မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယစီးပွားရေးမြို့တော်ဟု ဆိုနိုင်ပြီး ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သည့် ကုန်းတွင်းဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှုပြုရာတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် အရေးပါလှသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Turnell |first=Sean |title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma |publisher=Nordic Institute of Asian Studies |date=2009 |pages=215–218}}&lt;/ref&gt;မန္တလေးသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[မူဆယ်မြို့|မူဆယ်]] နယ်မြေမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာနှင့် ဖြန့်ချိရာ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မှ တင်သွင်းလာသော လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများနှင့် စက်ယန္တရားများသည် မန္တလေးမြို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် အခြားဒေသများသို့ စီးဆင်းသွားသလို၊ ပြည်တွင်းဖြစ် လယ်ယာထွက်ကုန်များနှင့် ရေထွက်ကုန်များကိုလည်း မန္တလေးမှတစ်ဆင့် တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လည်တင်ပို့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Seekins |first=Donald M. |title=Mandalay: Burma's Cultural Capital |journal=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |pages=273–275 |date=2006}}&lt;/ref&gt; ရှေးမင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော [[ဈေးချိုတော်]]သည် မန္တလေးမြို့၏ စီးပွားရေးပြယုဂ်ဖြစ်ပြီး အထက်မြန်မာပြည်၏ အကြီးဆုံး ကုန်လှောင်ရုံနှင့် လက်ကားဈေးကြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မန္တလေးပဲနှမ်းကုန်စည်ဒိုင် အစရှိသည့် လယ်ယာထွက်ကုန် ကုန်စည်ဒိုင်ကြီးများသည်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သည့်အထိ အင်အားတောင့်တင်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=မန္တလေး ကုန်စည်ဒိုင်နှင့် အထက်မြန်မာပြည် ကုန်သွယ်မှု အလားအလာ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=22 October 2018 |page=7}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့ရှိ &quot;မဟာအောင်မြေ ကျောက်စိမ်းကျောက်မျက်ရတနာဈေး&quot; (ဝိုင်း) သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကုန်ကြမ်းကျောက်စိမ်း အကူးအပြောင်းပြုလုပ်ရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ဖားကန့်]]ဒေသမှ ထွက်ရှိသော ကျောက်စိမ်းရိုင်းများနှင့် မိုးကုတ်ဒေသထွက် ကျောက်မျက်ရတနာများသည် မန္တလေးမြို့သို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ ပြည်တွင်းပြည်ပ ကျောက်ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် တရုတ်ကုန်သည်များ) က ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာဖြင့် လာရောက်အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=125}}&lt;/ref&gt;

[[မန္တလေး စက်မှုဇုန်]]သည် အထက်မြန်မာပြည်တွင် အကြီးဆုံးစက်မှုဇုန်ဖြစ်ပြီး မော်တော်ယာဉ်မွမ်းမံမှုလုပ်ငန်းများ၊ သံရည်ကျိုလုပ်ငန်းများ၊ စိုက်ပျိုးရေးသုံး စက်ကိရိယာ ထုတ်လုပ်မှုများနှင့် စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းများ အခြေစိုက်ရာနေရာဖြစ်သည်။ ရိုးရာလုပ်ငန်းများဖြစ်သည့် ရွှေဆိုင်းခတ်လုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ကြေးသွန်းလုပ်ငန်းနှင့် ပိုးထည်ယက္ကန်းလုပ်ငန်းများသည်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအရောအနှောဖြင့် စီးပွားရေးကို တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mandalaysubportal.gov.mm |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စက်မှုဇုန်များ အခြေအနေ |publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး |accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;

သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကွန်ရက်အနေဖြင့်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး၊ မန္တလေး-မူဆယ် အဝေးပြေးလမ်းမကြီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး ရထားလမ်းနှင့် [[မန္တလေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]တို့ တည်ရှိခြင်းကြောင့် လူစီးဆင်းမှုနှင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုတို့တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အသက်သွေးကြောသဖွယ် ဖြစ်နေသည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် မြို့ပြအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အစရှိသည့် ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍ များလည်း ခေတ်အဆက်ဆက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လျက်ရှိသည်။

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]
* [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]]
*[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]]
* [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]]
* [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]]
* [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
* [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]]
*[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]]
*သမဝါယမကောလိပ်
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး)
*ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်

== ကျန်းမာရေး  ==
{{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}}
=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး)
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး
* မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး
*မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]]
*မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ
*မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ
*မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ
*မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ
*မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ
*မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ
*မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ
*မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;

== အားကစား ==
{{Multiple image
| width = 150
| align = 
| direction = horizontal
| image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg
| atl1 = 
| caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း
| image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg
| alt2 = 
| caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း
| image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg
| alt3 = 
| caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း
| image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg
| alt4 = 
| caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း
}}

မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;marathon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}&lt;/ref&gt;မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

[[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။

မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mmsport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}&lt;/ref&gt; ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}&lt;/ref&gt;

== ညီအစ်မမြို့တော် == 

* စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]
* [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]
* [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]
*[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]

==ပြခန်း==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား
ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး
ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း)
ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး
ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း
ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း
ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]]
ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင်
ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း)
ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား
ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ်
ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ
ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ်
ဖိုင်:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
{{Commons category|Mandalay}}
* {{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }}
* [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay]
*[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }}
*[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska]
*[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3
*[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

{{မန္တလေးတိုင်း}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>c1gkyx3v4c4si8lah2rhf0x5b6fzklw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တောင်ကြီးမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3134</id>
    <revision>
      <id>1031991</id>
      <parentid>1031981</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T13:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* ယဉ်ကျေးမှု */</comment>
      <origin>1031991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57988" sha1="1yhe7yfg61vthj1s2lqvrf2omny7x11" xml:space="preserve">'''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}; {{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး ၏အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ)ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခု သဖွယ်တည်ရှိနေသည်။
{{Infobox မြို့
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;| official_name = တောင်ကြီးမြို့&lt;br /&gt;Taunggyi
| other_name = ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
| native_name = {{nobold|{{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}}}
| nickname = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;

| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg
| alt1   = 
| image2 = Celebration above us.jpg
| alt2   = 
| image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg
| alt3   = 
| image4 = Taunggyi night.jpg
| alt4   = 
| image5 = Taunggyi, Myanmar (Burma) - panoramio (5).jpg
| alt5   = 
| image6 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ တောင်ကြီးမြို့ညမြင်ကွင်း၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ &lt;/small&gt;
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_mapsize = 250
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| subdivision_type1 = ပြည်နယ်
| subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုင်
| subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]]
| subdivision_type3 = မြို့နယ်
| subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = &lt;!-- Politics -----------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| established_title = တည်ထောင်ခြင်း
| established_date = ၁၈၉၄
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_magnitude = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2 = 
| area_total_sq_mi = 
| area_land_sq_mi = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of = 
| population_footnotes = 
| population_note = 
| population_total = 246675
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ပအိုဝ်း]]၊[[ဗမာ]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသား]]၊ [[ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊  [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုး]]။
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone = 
| utc_offset = 
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| latd = 20
| latm = 47
| lats = 
| latNS = N
| longd = 97
| longm = 02
| longs = 
| longEW = E
| elevation_m = ၁၄၀၀
| elevation_ft = ၄၇၁၂ 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = ၀၈၁&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}&lt;/ref&gt;
| blank_name = 
| blank_info = 
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊&lt;ref name=&quot;climatedata&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ ]]နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊

== တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း ==

[[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]]

ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;history1&quot;&gt;ယုဝတီမာလာသိန်း၊ &quot;မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး&quot;၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊&lt;/ref&gt; နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;history2&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။

== ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bender1983&quot;&gt;Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]]

ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bertrand, G., &amp; Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.&lt;/ref&gt; ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ &quot;တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်&quot; အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Scott1901&quot;&gt;Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;DHSHD2024&quot;&gt;Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော &quot;ဂူနီရေထွက်&quot; ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။

တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;ShanMasterPlan&quot;&gt;Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.&lt;/ref&gt;

မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MyanmarMet&quot;&gt;မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 22.1
|Feb high C = 24.5
|Mar high C = 27.2
|Apr high C = 28.5
|May high C = 26.8
|Jun high C = 24.8
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.9
|Sep high C = 24.5
|Oct high C = 24.4
|Nov high C = 23.1
|Dec high C = 21.4
|year high C = 24.6

|Jan mean C = 14.5
|Feb mean C = 16.8
|Mar mean C = 19.8
|Apr mean C = 21.9
|May mean C = 21.5
|Jun mean C = 20.4
|Jul mean C = 19.9
|Aug mean C = 19.7
|Sep mean C = 19.9
|Oct mean C = 19.4
|Nov mean C = 17.2
|Dec mean C = 14.7
|year mean C = 18.8

|Jan low C = 7.0
|Feb low C = 9.1
|Mar low C = 12.4
|Apr low C = 15.3
|May low C = 16.2
|Jun low C = 16.0
|Jul low C = 15.8
|Aug low C = 15.6
|Sep low C = 15.4
|Oct low C = 14.5
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 8.1
|year low C = 13.1

|Jan rain mm = 4
|Feb rain mm = 6
|Mar rain mm = 12
|Apr rain mm = 45
|May rain mm = 170
|Jun rain mm = 210
|Jul rain mm = 230
|Aug rain mm = 270
|Sep rain mm = 220
|Oct rain mm = 160
|Nov rain mm = 50
|Dec rain mm = 10
|year rain mm = 1387
|source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;&quot;Taunggyi Climate Normals&quot;. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.&lt;/ref&gt;
}}

== အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ ==
တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;GADTaunggyi2026&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.&lt;/ref&gt; 

=== မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ ===
မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;dop2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;
# ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက်
# မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက်
# ပြည်တော်သာရပ်ကွက်
# ရတနာသီရိရပ်ကွက်
# ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# ရေအေးကွင်းရပ်ကွက်
# ကန်အောက်ရပ်ကွက်
# ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက်
# ဈေးပိုင်းရပ်ကွက်
# ရွှေတောင်ရပ်ကွက်
# ကန်ရှေ့ရပ်ကွက်
# လမ်းမတော်ရပ်ကွက်
# ဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# စိန်ပန်းရပ်ကွက်
# ကန်သာရပ်ကွက်
# မြို့မရပ်ကွက်
# သစ်တောရပ်ကွက်
# ချမ်းသာရပ်ကွက်
# ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်
# စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက်
# ဘုရားဖြူရပ်ကွက်
# ကံကြီးရပ်ကွက်
# အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်)

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;roadref&quot;&gt;{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;railref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt; မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;airportref&quot;&gt;{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]]
[[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]]
တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;festref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

[[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]]

တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော &quot;အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ&quot; သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kathina&quot;&gt;{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;
ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊

[[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]]

တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;museumref&quot;&gt;{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊

အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော &quot;ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း&quot; အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;inlefest&quot;&gt;{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kakku&quot;&gt;{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊

ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

{{Panorama
| image    = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg
| height   = 150
| alt      = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း
| caption  = &lt;center&gt;ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း&lt;/center&gt;
}}

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ 

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]]
* [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး)

== ကျန်းမာရေး ==

=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး
* တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ 
*တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;
* အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ

== အားကစား ==
[[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ 

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့
ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==

&lt;references/&gt;
* မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။
* မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊   ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊   ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ်
&lt;br /&gt;
{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
{{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>1yhe7yfg61vthj1s2lqvrf2omny7x11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032002</id>
      <parentid>1031991</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T15:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58056" sha1="pyculf935y7kgzttjmkaix2p2c1a8r7" xml:space="preserve">'''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}; {{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး ၏အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ)ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခု သဖွယ်တည်ရှိနေသည်။
{{Infobox မြို့
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;| official_name = တောင်ကြီးမြို့&lt;br /&gt;Taunggyi
| other_name = ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
| native_name = {{nobold|{{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}}}
| nickname = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;

| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg
| alt1   = 
| image2 = Celebration above us.jpg
| alt2   = 
| image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg
| alt3   = 
| image4 = Taunggyi night.jpg
| alt4   = 
| image5 =Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg
| alt5   = 
| image6 = Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ တောင်ကြီးမြို့ညမြင်ကွင်း၊တောင်ချွန်း၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ &lt;/small&gt;
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_mapsize = 250
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| subdivision_type1 = ပြည်နယ်
| subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုင်
| subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]]
| subdivision_type3 = မြို့နယ်
| subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = &lt;!-- Politics -----------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| established_title = တည်ထောင်ခြင်း
| established_date = ၁၈၉၄
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_magnitude = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2 = 
| area_total_sq_mi = 
| area_land_sq_mi = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of = 
| population_footnotes = 
| population_note = 
| population_total = 246675
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ပအိုဝ်း]]၊[[ဗမာ]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသား]]၊ [[ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊  [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုး]]။
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone = 
| utc_offset = 
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| latd = 20
| latm = 47
| lats = 
| latNS = N
| longd = 97
| longm = 02
| longs = 
| longEW = E
| elevation_m = ၁၄၀၀
| elevation_ft = ၄၇၁၂ 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = ၀၈၁&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}&lt;/ref&gt;
| blank_name = 
| blank_info = 
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊&lt;ref name=&quot;climatedata&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ ]]နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊

== တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း ==

[[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]]

ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;history1&quot;&gt;ယုဝတီမာလာသိန်း၊ &quot;မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး&quot;၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊&lt;/ref&gt; နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;history2&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။

== ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bender1983&quot;&gt;Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]]

ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bertrand, G., &amp; Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.&lt;/ref&gt; ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ &quot;တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်&quot; အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Scott1901&quot;&gt;Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;DHSHD2024&quot;&gt;Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော &quot;ဂူနီရေထွက်&quot; ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။

တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;ShanMasterPlan&quot;&gt;Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.&lt;/ref&gt;

မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MyanmarMet&quot;&gt;မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 22.1
|Feb high C = 24.5
|Mar high C = 27.2
|Apr high C = 28.5
|May high C = 26.8
|Jun high C = 24.8
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.9
|Sep high C = 24.5
|Oct high C = 24.4
|Nov high C = 23.1
|Dec high C = 21.4
|year high C = 24.6

|Jan mean C = 14.5
|Feb mean C = 16.8
|Mar mean C = 19.8
|Apr mean C = 21.9
|May mean C = 21.5
|Jun mean C = 20.4
|Jul mean C = 19.9
|Aug mean C = 19.7
|Sep mean C = 19.9
|Oct mean C = 19.4
|Nov mean C = 17.2
|Dec mean C = 14.7
|year mean C = 18.8

|Jan low C = 7.0
|Feb low C = 9.1
|Mar low C = 12.4
|Apr low C = 15.3
|May low C = 16.2
|Jun low C = 16.0
|Jul low C = 15.8
|Aug low C = 15.6
|Sep low C = 15.4
|Oct low C = 14.5
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 8.1
|year low C = 13.1

|Jan rain mm = 4
|Feb rain mm = 6
|Mar rain mm = 12
|Apr rain mm = 45
|May rain mm = 170
|Jun rain mm = 210
|Jul rain mm = 230
|Aug rain mm = 270
|Sep rain mm = 220
|Oct rain mm = 160
|Nov rain mm = 50
|Dec rain mm = 10
|year rain mm = 1387
|source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;&quot;Taunggyi Climate Normals&quot;. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.&lt;/ref&gt;
}}

== အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ ==
တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;GADTaunggyi2026&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.&lt;/ref&gt; 

=== မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ ===
မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;dop2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;
# ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက်
# မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက်
# ပြည်တော်သာရပ်ကွက်
# ရတနာသီရိရပ်ကွက်
# ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# ရေအေးကွင်းရပ်ကွက်
# ကန်အောက်ရပ်ကွက်
# ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက်
# ဈေးပိုင်းရပ်ကွက်
# ရွှေတောင်ရပ်ကွက်
# ကန်ရှေ့ရပ်ကွက်
# လမ်းမတော်ရပ်ကွက်
# ဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# စိန်ပန်းရပ်ကွက်
# ကန်သာရပ်ကွက်
# မြို့မရပ်ကွက်
# သစ်တောရပ်ကွက်
# ချမ်းသာရပ်ကွက်
# ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်
# စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက်
# ဘုရားဖြူရပ်ကွက်
# ကံကြီးရပ်ကွက်
# အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်)

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;roadref&quot;&gt;{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;railref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt; မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;airportref&quot;&gt;{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]]
[[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]]
တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;festref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

[[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]]

တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော &quot;အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ&quot; သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kathina&quot;&gt;{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;
ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊

[[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]]

တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;museumref&quot;&gt;{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊

အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော &quot;ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း&quot; အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;inlefest&quot;&gt;{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kakku&quot;&gt;{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊

ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

{{Panorama
| image    = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg
| height   = 150
| alt      = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း
| caption  = &lt;center&gt;ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း&lt;/center&gt;
}}

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ 

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]]
* [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး)

== ကျန်းမာရေး ==

=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး
* တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ 
*တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;
* အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ

== အားကစား ==
[[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ 

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့
ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==

&lt;references/&gt;
* မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။
* မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊   ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊   ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ်
&lt;br /&gt;
{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
{{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>pyculf935y7kgzttjmkaix2p2c1a8r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032147</id>
      <parentid>1032002</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58035" sha1="mx10byv445ygosnesl3tqcorxy5lix4" xml:space="preserve">'''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}; {{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး ၏အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ)ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခု သဖွယ်တည်ရှိနေသည်။
{{Infobox မြို့
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;| official_name = တောင်ကြီးမြို့&lt;br /&gt;Taunggyi
| other_name = ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
| native_name = {{nobold|{{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}}}
| nickname = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;

| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg
| alt1   = 
| image2 = Celebration above us.jpg
| alt2   = 
| image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg
| alt3   = 
| image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg
| alt4   = 
| image5 =  Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg
| alt5   = 
| image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ &lt;/small&gt;
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_mapsize = 250
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| subdivision_type1 = ပြည်နယ်
| subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုင်
| subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]]
| subdivision_type3 = မြို့နယ်
| subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = &lt;!-- Politics -----------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| established_title = တည်ထောင်ခြင်း
| established_date = ၁၈၉၄
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_magnitude = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2 = 
| area_total_sq_mi = 
| area_land_sq_mi = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of = 
| population_footnotes = 
| population_note = 
| population_total = 246675
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ပအိုဝ်း]]၊[[ဗမာ]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသား]]၊ [[ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊  [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုး]]။
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone = 
| utc_offset = 
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| latd = 20
| latm = 47
| lats = 
| latNS = N
| longd = 97
| longm = 02
| longs = 
| longEW = E
| elevation_m = ၁၄၀၀
| elevation_ft = ၄၇၁၂ 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = ၀၈၁&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}&lt;/ref&gt;
| blank_name = 
| blank_info = 
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊&lt;ref name=&quot;climatedata&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ ]]နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊

== တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း ==

[[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]]

ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;history1&quot;&gt;ယုဝတီမာလာသိန်း၊ &quot;မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး&quot;၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊&lt;/ref&gt; နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;history2&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။

== ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bender1983&quot;&gt;Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]]

ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bertrand, G., &amp; Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.&lt;/ref&gt; ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ &quot;တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်&quot; အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Scott1901&quot;&gt;Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;DHSHD2024&quot;&gt;Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော &quot;ဂူနီရေထွက်&quot; ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။

တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;ShanMasterPlan&quot;&gt;Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.&lt;/ref&gt;

မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MyanmarMet&quot;&gt;မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 22.1
|Feb high C = 24.5
|Mar high C = 27.2
|Apr high C = 28.5
|May high C = 26.8
|Jun high C = 24.8
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.9
|Sep high C = 24.5
|Oct high C = 24.4
|Nov high C = 23.1
|Dec high C = 21.4
|year high C = 24.6

|Jan mean C = 14.5
|Feb mean C = 16.8
|Mar mean C = 19.8
|Apr mean C = 21.9
|May mean C = 21.5
|Jun mean C = 20.4
|Jul mean C = 19.9
|Aug mean C = 19.7
|Sep mean C = 19.9
|Oct mean C = 19.4
|Nov mean C = 17.2
|Dec mean C = 14.7
|year mean C = 18.8

|Jan low C = 7.0
|Feb low C = 9.1
|Mar low C = 12.4
|Apr low C = 15.3
|May low C = 16.2
|Jun low C = 16.0
|Jul low C = 15.8
|Aug low C = 15.6
|Sep low C = 15.4
|Oct low C = 14.5
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 8.1
|year low C = 13.1

|Jan rain mm = 4
|Feb rain mm = 6
|Mar rain mm = 12
|Apr rain mm = 45
|May rain mm = 170
|Jun rain mm = 210
|Jul rain mm = 230
|Aug rain mm = 270
|Sep rain mm = 220
|Oct rain mm = 160
|Nov rain mm = 50
|Dec rain mm = 10
|year rain mm = 1387
|source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;&quot;Taunggyi Climate Normals&quot;. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.&lt;/ref&gt;
}}

== အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ ==
တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;GADTaunggyi2026&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.&lt;/ref&gt; 

=== မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ ===
မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;dop2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;
# ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက်
# မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက်
# ပြည်တော်သာရပ်ကွက်
# ရတနာသီရိရပ်ကွက်
# ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# ရေအေးကွင်းရပ်ကွက်
# ကန်အောက်ရပ်ကွက်
# ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက်
# ဈေးပိုင်းရပ်ကွက်
# ရွှေတောင်ရပ်ကွက်
# ကန်ရှေ့ရပ်ကွက်
# လမ်းမတော်ရပ်ကွက်
# ဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# စိန်ပန်းရပ်ကွက်
# ကန်သာရပ်ကွက်
# မြို့မရပ်ကွက်
# သစ်တောရပ်ကွက်
# ချမ်းသာရပ်ကွက်
# ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်
# စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက်
# ဘုရားဖြူရပ်ကွက်
# ကံကြီးရပ်ကွက်
# အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်)

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;roadref&quot;&gt;{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;railref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt; မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;airportref&quot;&gt;{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]]
[[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]]
တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;festref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

[[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]]

တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော &quot;အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ&quot; သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kathina&quot;&gt;{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;
ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊

[[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]]

တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;museumref&quot;&gt;{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊

အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော &quot;ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း&quot; အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;inlefest&quot;&gt;{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kakku&quot;&gt;{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊

ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

{{Panorama
| image    = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg
| height   = 150
| alt      = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း
| caption  = &lt;center&gt;ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း&lt;/center&gt;
}}

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ 

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]]
* [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး)

== ကျန်းမာရေး ==

=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး
* တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ 
*တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;
* အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ

== အားကစား ==
[[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ 

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့
ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==

&lt;references/&gt;
* မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။
* မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊   ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊   ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ်
&lt;br /&gt;
{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
{{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>mx10byv445ygosnesl3tqcorxy5lix4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032148</id>
      <parentid>1032147</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဓာတ်ပုံများ */</comment>
      <origin>1032148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58090" sha1="knriiigareasmdswbj61mdanzoiqu8y" xml:space="preserve">'''တောင်ကြီးမြို့''' ({{lang-shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}; {{lang-blk|ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။တောင်ခြေလွင်ပြင်တွင် တည်ရှိခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းကြီး ၏အထက် ပင်လယ်ရေပြင်အမြင့်ပေ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ)ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်တည်ထားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းကင်မြင့်မြင့်၌ နတ်ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခု သဖွယ်တည်ရှိနေသည်။
{{Infobox မြို့
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;| official_name = တောင်ကြီးမြို့&lt;br /&gt;Taunggyi
| other_name = ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
| native_name = {{nobold|{{shn|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး}}}}
| nickname = 
| settlement_type = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
| motto = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;

| image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox
| image1 = Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg
| alt1   = 
| image2 = Celebration above us.jpg
| alt2   = 
| image3 = စူဠာမုနိဆုတောင်းပြည့်မြတ်စွာဘုရား.jpg
| alt3   = 
| image4 = Houses on the hills of Kan Gyi Quarter, Taunggyi, Myanmar.jpg
| alt4   = 
| image5 =  Old cherry blossom tree near Shan State Buddhist University, Taunggyi.jpg
| alt5   = 
| image6 = Sulamuni Pagoda against the backdrop of Taunggyi Crag, Shan State, Myanmar.jpg
| alt6   = 
}}
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}}
| imagesize = 
| image_caption = &lt;small&gt; အထက်မှစ၍: ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားနှင့်တောင်ကြီးမြို့မြင်ကွင်း၊ တောင်ကြီးတန်ဆောင်တိုင်ဖွင့်ပွဲည၊ စူဠာမုနိလောကချမ်းသာစေတီတော်၊ ကန်ကြီးရပ်ကွက်၊ ရှမ်းပြည်နယ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အနီးရှိ သက်တမ်းရင့် ချယ်ရီပင်ကြီး ဝေဆာစွာ ပွင့်ဖူးနေပုံ၊ တောင်ကြီးမြို့။ &lt;/small&gt;
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_seal = 
| seal_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_size = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| image_map1 = 
| mapsize1 = 
| map_caption1 = 
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = တောင်ကြီးမြို့၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_mapsize = 250
&lt;!-- Location ------------------&gt;| coordinates_region = MM မြန်မာနိုင်ငံ
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| subdivision_type1 = ပြည်နယ်
| subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုင်
| subdivision_name2 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]]
| subdivision_type3 = မြို့နယ်
| subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = &lt;!-- Politics -----------------&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1 = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| established_title = တည်ထောင်ခြင်း
| established_date = ၁၈၉၄
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2 = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3 = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_magnitude = 
| unit_pref = Imperial &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2 = 
| area_total_sq_mi = 
| area_land_sq_mi = 
| area_water_sq_mi = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_metro_km2 = 
| area_metro_sq_mi = 
| area_blank1_title = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank1_sq_mi = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of = 
| population_footnotes = 
| population_note = 
| population_total = 246675
| population_density_km2 = 
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = လူမျိုးများ
| population_blank1 = [[ပအိုဝ်း]]၊[[ဗမာ]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသား]]၊ [[ဓနု]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ဗမာအိန္ဒိယလူမျိုး|အိန္ဒိယ]]၊  [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]]၊ [[တောင်ရိုး]]။
| population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု
| population_blank2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[အစ္စလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]။
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone = 
| utc_offset = 
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| latd = 20
| latm = 47
| lats = 
| latNS = N
| longd = 97
| longm = 02
| longs = 
| longEW = E
| elevation_m = ၁၄၀၀
| elevation_ft = ၄၇၁၂ 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = ၀၈၁&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm |accessdate=19 July 2010 |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615013401/http://www.myanmars.net/myanmar/telephone-area-codes.htm }}&lt;/ref&gt;
| blank_name = 
| blank_info = 
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| website = 
| footnotes = 
}}

တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် မြို့၏ မည်သည့်နေရာကမဆို ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ချိုင့်ဝှမ်းလွင်ပြင်များနှင့် တောင်တန်းကြီးများ၏ အလှကို အပေါ်စီးမှ စီးမိုးမြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံး သန့်ရှင်းလတ်ဆတ်သော တောင်ပေါ်လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော တောင်စခန်းမြို့ တစ်ခုအဖြစ်လည်း ကျော်ကြားသည်၊၊&lt;ref name=&quot;climatedata&quot;&gt;{{cite web |title=Climate of Taunggyi |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/shan-state/taunggyi-3652/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့သည် အေးမြသာယာသော တောင်စခန်းမြို့တစ်ခု ဖြစ်ရုံတင်မကဘဲ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မမြို့လည်း ဖြစ်သည်၊၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် လမ်းမကြီးများပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်၊၊ထို့ပြင် ပြည်နယ်အစိုးရရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီအဆင့်မြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ တက္ကသိုလ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများ စုစည်းရာ ရှမ်းပြည်နယ်၏ အစည်ကားဆုံးသော မြို့ပြအချက်အချာလည်း ဖြစ်ပေသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့၏ ဆောင်းဦးနှင့် ဆောင်းနှောင်းကာလများတွင် ပွင့်လန်းသည့် [[ချယ်ရီပန်း]]၊ နွေဦးကာလတွင် ဖူးပွင့်သည့် ခရမ်းပြာရောင် [[စိန်ပန်းပြာ ]]နှင့် ဆွယ်တော်ပန်း တို့ကြောင့် မြို့၏အလှမှာ ပိုမိုတင့်တယ်လျက် ရှိသည်၊၊

== တောင်ကြီးမြို့သမိုင်း ==

[[File:Taunggyi Scape.jpg|thumb|တောင်ကြီးမြို့]]

ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီက တောင်ကြီးမြို့နေရာသည် တဲအိမ်အနည်းငယ်သာရှိသည့် ပအိုဝ်းရွာငယ်လေး တစ်ရွာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရွာအမည်ကို ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် ဒုံတောင်တီ (ဒုံ - ရွာ၊ တောင်တီ - တည်ပင်ပေါက်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် တွမ်တီး ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တည်ပင် (သို့မဟုတ်) ကတည်ပင် ပေါက်ရာရွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;history1&quot;&gt;ယုဝတီမာလာသိန်း၊ &quot;မဟာပါသာဏမုံတဝဂူ ဆောင်းပါး&quot;၊ ယုဝတီဂျာနယ်၊၊&lt;/ref&gt; နောင်တွင် မြန်မာအသံဖြင့် တောင်ကြီး ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရွာနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပင်လုံရွာ၊ ရှမ်းရွာ၊ မွန်ခြိန်ရွာ (မိန်မြိန်ရွာ) နှင့် ဝါးပြားရွာများသာ ရှိခဲ့ပြီး ရေကန် လေးကန်နှင့် အင်းကြီးတစ်အင်း ရှိခဲ့သည်။

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့ အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ တက်လာကာ ပထမဦးစွာ ညောင်ရွှေမြို့နယ်၊ မိုင်းသောက်ကျေးရွာတွင် စတင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိုင်းသောက်ဒေသသည် ငှက်ဖျားရောဂါ ထူထပ်ခြင်း၊ ပထဝီအနေအထားနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ရုံးကန်နားများကို ယခုတောင်ကြီးမြို့ တည်ရာအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;history2&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊၊&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်အစိုးရသည် တောင်ကြီးမြို့ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်) တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသော်လည်း၊ အချို့သော သက်ကြီးရွယ်အိုများ၏ အဆိုအရ ၁၂၅၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၉) တွင် စတင်တည်သည်ဟုလည်း ဝိဝါဒ ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့ကို မြို့ကွက်ပုံစံ စနစ်တကျ ရေးဆွဲ၍ လမ်းမကြီး လမ်းငယ်များ ဖောက်လုပ်ကာ တပ်မြေဌာနကဲ့သို့ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ အိမ်ခြေ ၁,၀၀၀ ခန့် ရှိလာခဲ့သည်။

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသကဲ့သို့ စစ်ရေးအရလည်း ဗြိတိသျှတပ်ဖွဲ့များ၏ အဓိကစခန်းနှင့် ရိက္ခာပံ့ပိုးရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြို့၏ ရပ်ကွက်များကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ဈေးပိုင်းရပ်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည့် ဇရပ်ဒကာ ဦးချုံနှင့် ပဉ္စင်းဘဖြူတို့က တည်ခဲ့သည်။ကူညီကုန်းရပ် (ယခင် ကူလီကုန်း)သည် အင်းလေးဒေသမှ စော်ဘွားနှင့် မတည့်၍ ပြောင်းရွှေ့လာသော အင်းသားလမ်းအလုပ်သမား (ကူလီ) များကို အခြေချစေကာ ဘုရားဒါယကာ ညွန့်နှင့် ဒါယကာ ကျော်တို့က တည်ခဲ့သည်။ညောင်ပင်သာရပ် (ယခင် ထာခယ်ရွာ)သည် ဆရာစန္တက တည်ခဲ့သည်။ နဂါးပတ်ကျောင်းဝန်းကျင်သည် မောင်ဖာဝမ်က တည်ခဲ့သည်။ယခု မြို့မဈေးကြီး တည်ရှိရာနေရာသည် ယခင်က ဦးကြီးခမ်းလော်ရွာ နေရာဟောင်း ဖြစ်သည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းများပေါ်တွင် မိရဲ၊ သထုံ၊ ဝိန်ယ အစရှိသော ပအိုဝ်းရွာများ ရှိခဲ့ပြီး ဝိန်ယ မှာ ပအိုဝ်းဘာသာဖြင့် မြို့ဟောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ၎င်းနေရာသည် တောင်ကြီးမြို့၏ မူလအစ မြို့ဟောင်းနေရာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

တောင်ကြီးမြို့ဦးအစပိုင်းတွင် ကန်ဦးကျောင်း၊ မင်းကျောင်း၊ ကုန်းသာကျောင်း၊ နဂါးပတ်ကျောင်းနှင့် ပထမတောင်ကျောင်းကြီးများသာ ရှိခဲ့သည်။ မင်းကျောင်း၏ ပထမဆုံး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်မှာ မဲနယ်တောင်တန်း၊ လုံဒါရွာမှ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မြို့၏အရှေ့ဘက် တောင်ထိပ်တွင် စေတီတော်တစ်ဆူနှင့် ထူးခြားသော ကျောက်ဆောင်ကြီးများ ရှိသောကြောင့် ဒေသခံများ အမြဲမပြတ် သွားရောက်ဖူးမြော် လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။

== ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၄,၇၁၂ ပေ (၁,၄၃၆ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ၏ အနောက်ဘက်အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင်သတ်မှတ်ချက်အရ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၀ ဒီဂရီ ၄၇ မိနစ်နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၇ ဒီဂရီ ၀၂ မိနစ်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ကြီးမြို့၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် သည် ထူးခြားပြီး အခြားသော မြေပြန့်လွင်ပြင်မြို့များကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ၏ ကုန်းမြင့်ကမ္ဘားနံရံ ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ဖြန့်ကျက်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bender1983&quot;&gt;Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. p. 112. ISBN 978-3-443-11001-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Taunggyi cityscape seen from Nyaungshwe plain.jpg|thumb| ညောင်ရွှေလွင်ပြင်မှ လှမ်းမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့တည်နေပုံ]]

ဘူမိဗေဒဖွဲ့စည်းပုံအရ တောင်ကြီးမြို့ပြ တည်ရှိရာ ကုန်းမြင့်ကြီးသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် လှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံး သက်တမ်းရင့် ပြတ်ရွှေ့ကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ကြမ်းပြတ်ရွှေ့ ၏ ဘူမိရုပ်သွင် လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Bertrand, G., &amp; Rangin, C. (2003). ''Tectonics of the Western Margin of the Shan Plateau (Myanmar)''. Journal of Asian Earth Sciences, 21(9), 951-967.&lt;/ref&gt; ဤပြတ်ရွှေ့ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘားနံရံ၏ အနောက်ဘက်အောက်ခြေတွင် စိမ်းစိုလှပသော ညောင်ရွှေလွင်ပြင် (Nyaungshwe Valley) နှင့် [[အင်းလေးကန်]] တည်ရှိပြီး၊အရှေ့ဘက်မျက်နှာစာတွင် အမြင့်ပေ ၅,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ထုံးကျောက် များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မတ်စောက်သည့် ကျောက်ဆောင်ထောက် တောင်ကုန်းကြီး သို့မဟုတ် တောင်ချွန်းကြီး သည် မြို့ပြတစ်ခုလုံးကို မေးတင်စီးမိုးထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင်မူ နိမ့်ဆင်းသွားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့်အတူ ကလောကုန်းမြင့်ဒေသ၊ ဆီဆိုင်တောင်ကြားလမ်းများနှင့် ချိတ်ဆက်လျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ကုန်းမြင့်ထိပ်ဖျားတွင် တိုက်ရိုက်တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ကုန်းမြင့်သမပိုင်းရာသီဥတု ကို ရရှိစေကာ၊ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ &quot;တိမ်လွှာမေးတင် မြို့တော်&quot; အဖြစ် ရုပ်လုံးပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Scott1901&quot;&gt;Scott, J. G. (1901). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing. Part 2, Vol. 3, p. 245.&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ မြို့ပြဗိသုကာဒီဇိုင်းသည် သဘာဝအနိမ့်အမြင့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အကွက်ချထားသည့် လှေကားထစ်ပုံစံ ကုန်းမြင့်အဆင့်ဆင့်မြို့ပြစနစ် (Terraced Urban Grid System) ကို အသုံးပြုထားသည်။ မြို့ပြ၏ ပင်မဝင်ရိုးစွန်းဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်းမကြီးသည် တောင်တန်း၏ အနိမ့်အမြင့် Contour Line များအတိုင်း မြောက်မှတောင်သို့ ရှည်လျားစွာ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ယင်းလမ်းမကြီးများကို အရှေ့နှင့်အနောက် ချိတ်ဆက်ပေးသော လမ်းသွယ် များမှာမူ မတ်စောက်သော တောင်စောင်းအတက်အဆင်း (Steep Slopes) များအဖြစ် တည်ရှိနေသဖြင့် မြို့ပြကို အကွက်ချစနစ်ကျနစေသည်။မြေပြန့်ဧရိယာ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ကုန်းမြင့်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ခေတ်မီဗိသုကာနည်းပညာများဖြစ်သော ခိုင်ခံ့သည့် Structural Retaining Walls နှင့် Foundation Engineering များကို အသုံးပြုကာ တောင်စောင်းများတွင် ခေတ်မီအထပ်မြင့် လူနေအဆောက်အအုံများနှင့် စီးပွားရေးအဆောက်အအုံများကို စုစည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;DHSHD2024&quot;&gt;Department of Urban and Housing Development (DUHD). (2024). ''Taunggyi Urban Development Vision and Spatial Framework''. Ministry of Construction. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;မြို့ပြဗဟိုချက်များတွင် သဘာဝအစိမ်းရောင်နယ်မြေ (Green Spaces) များဖြစ်သည့် မြကန်သာပန်းခြံ နှင့် စဝ်စံထွန်းပန်းခြံကဲ့သို့သော နေရာများကို ထိန်းသိမ်းထားရှိသည့်အပြင်၊ တောင်ပေါ်မှ ထွက်ရှိသော &quot;ဂူနီရေထွက်&quot; ကဲ့သို့သော သဘာဝကုန်းမြင့်ရေထွက်မျက်နှာစာ (Natural Spring Frontage) များကို မြို့ပြရေပေးဝေရေးစနစ်နှင့် အပန်းဖြေကဏ္ဍတို့တွင် ခေတ်မီစွာ ပေါင်းစပ်အဆင့်မြှင့်တင်ထားသည်။

တောင်ကြီးမြို့၏ ဤကဲ့သို့သော ခေတ်မီတောင်ပေါ်မြို့ပြရုပ်သွင်၊ ပထဝီဝင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သည့် မြို့ကွက်ဒီဇိုင်းတို့ကြောင့် ရှမ်းပြည်နယ်၏ စံပြဗိသုကာလက်ရာအဆန်းပြားဆုံးနှင့် သန့်ရှင်းစိမ်းစိုသော ကုန်းမြင့်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့တော်အဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;ShanMasterPlan&quot;&gt;Shan State Government. (2023). ''Shan State Spatial Development Master Plan (2020-2040)''. Regional Planning Sector. pp. 78–81.&lt;/ref&gt;

မြင့်မားသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုရှိပြီး မုတ်သုံရာသီဥတု၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရွာသွန်းမှု များပြားလေ့ရှိသည်။ နွေရာသီ (ဧပြီလ နှင့် မေလ) သည် အပူဆုံးကာလဖြစ်သော်လည်း ပျမ်းမျှအမြင့်ဆုံးအပူချိန်သည် ၂၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဝန်းကျင်သာရှိပြီး၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ မြောက်ပိုင်းမှအေးများကြောင့် အပူချိန်သည် ၇ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ သိသိသာသာ အေးစိမ့်ဆင်းသက်သွားလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MyanmarMet&quot;&gt;မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (မြန်မာနိုင်ငံ)။ (၂၀၂၄)။ ''တောင်ကြီးမြို့၏ နှစ်အလိုက် မိုးလေဝသနှင့် ရာသီဥတုအချက်အလက်များ''။&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = တောင်ကြီးမြို့ (ပျမ်းမျှဒေတာများ)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 22.1
|Feb high C = 24.5
|Mar high C = 27.2
|Apr high C = 28.5
|May high C = 26.8
|Jun high C = 24.8
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.9
|Sep high C = 24.5
|Oct high C = 24.4
|Nov high C = 23.1
|Dec high C = 21.4
|year high C = 24.6

|Jan mean C = 14.5
|Feb mean C = 16.8
|Mar mean C = 19.8
|Apr mean C = 21.9
|May mean C = 21.5
|Jun mean C = 20.4
|Jul mean C = 19.9
|Aug mean C = 19.7
|Sep mean C = 19.9
|Oct mean C = 19.4
|Nov mean C = 17.2
|Dec mean C = 14.7
|year mean C = 18.8

|Jan low C = 7.0
|Feb low C = 9.1
|Mar low C = 12.4
|Apr low C = 15.3
|May low C = 16.2
|Jun low C = 16.0
|Jul low C = 15.8
|Aug low C = 15.6
|Sep low C = 15.4
|Oct low C = 14.5
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 8.1
|year low C = 13.1

|Jan rain mm = 4
|Feb rain mm = 6
|Mar rain mm = 12
|Apr rain mm = 45
|May rain mm = 170
|Jun rain mm = 210
|Jul rain mm = 230
|Aug rain mm = 270
|Sep rain mm = 220
|Oct rain mm = 160
|Nov rain mm = 50
|Dec rain mm = 10
|year rain mm = 1387
|source = NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration)&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;&quot;Taunggyi Climate Normals&quot;. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved May 2026.&lt;/ref&gt;
}}

== အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့ပြရပ်ကွက်များ ==
တောင်ကြီးမြို့ပြ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ အတွင်းရှိ ဒေသန္တရစီမံခန့်ခွဲမှုလုပ်ငန်းများကို ပိုမိုထိရောက်စေရန်အတွက် တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီတို့မှ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို စနစ်တကျ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ လက်ရှိတွင် တရားဝင် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက် (၂၂) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;GADTaunggyi2026&quot;&gt;တောင်ကြီးမြို့နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. (၂၀၂၆). ''တောင်ကြီးမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လထုတ်)''. ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ရုံး. စာ-၁၂–၁၅.&lt;/ref&gt; 

=== မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များ ===
မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ တောင်ကြီးမြို့ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;dop2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=ရှမ်းပြည်နယ်၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ တောင်ကြီးမြို့နယ် အစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃-ခ) |publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန |accessdate=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200000000000/http://www.dop.gov.mm |archive-date=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;
# ညောင်ဖြူစခန်းရပ်ကွက်
# မင်္ဂလာဦးရပ်ကွက်
# ပြည်တော်သာရပ်ကွက်
# ရတနာသီရိရပ်ကွက်
# ညောင်ရွှေဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# ရေအေးကွင်းရပ်ကွက်
# ကန်အောက်ရပ်ကွက်
# ချမ်းမြသာစည်ရပ်ကွက်
# ဈေးပိုင်းရပ်ကွက်
# ရွှေတောင်ရပ်ကွက်
# ကန်ရှေ့ရပ်ကွက်
# လမ်းမတော်ရပ်ကွက်
# ဟော်ကုန်းရပ်ကွက်
# စိန်ပန်းရပ်ကွက်
# ကန်သာရပ်ကွက်
# မြို့မရပ်ကွက်
# သစ်တောရပ်ကွက်
# ချမ်းသာရပ်ကွက်
# ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်
# စဝ်စံထွန်းရပ်ကွက်
# ဘုရားဖြူရပ်ကွက်
# ကံကြီးရပ်ကွက်
# အေးသာယာ (မြို့သစ်အဖြစ် သီးသန့်ခွဲထုတ်ထားသော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအရ တောင်ကြီးမြို့နယ်ခွဲ၏ မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်စာရင်းအောက်တွင် ထည့်သွင်းရေတွက်လေ့ရှိပါသည်)

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==

တောင်ကြီးမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွတွင် တည်ရှိပြီး ကုန်းလမ်းနှင့် လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အဓိက တံခါးပေါက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အဓိက လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကားလမ်းဖြစ်သည်၊၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ ၄၀၅ မိုင် (၆၅၂ ကီလိုမီတာ) ခန့်နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]မှ ၁၆၄ မိုင် (၂၆၄ ကီလိုမီတာ) ခန့် ကွာဝေးသည်၊၊ တောင်ကြီးမြို့သည် အမှတ် (၄) ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များသာမက ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]) နှင့် ကယားပြည်နယ် ([[လွိုင်ကော်မြို့]]) တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;roadref&quot;&gt;{{cite web |title=Distance from Yangon to Taunggyi |url=https://www.distancefromto.net/distance-from-yangon-to-taunggyi |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသော ရထားလမ်းကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်၊၊ လက်ရှိတွင် တောင်ကြီးမှ ဆီဆိုင်၊ ဆိုက်ခေါင် သို့ ပြေးဆွဲသော ရထားခရီးစဉ်များ ရှိသော်လည်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်လာမှုကြောင့် တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင်သာ အဓိကထား ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;railref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi-Saikhaung railway operations |publisher=Global New Light of Myanmar |date=2018-10-24 |url=https://www.gnlm.com.mm/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt; မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသများသို့ ရထားဖြင့် သွားရောက်လိုသော ခရီးသည်များသည် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ၁၂ မိုင်အကွာရှိ [[ရွှေညောင်မြို့]] ရထားဘူတာသို့ သွားရောက်စီးနင်းရသည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့အတွက် အနီးဆုံး လေဆိပ်မှာ ၂၄ မိုင်ခန့် အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဟဲဟိုးလေဆိပ်သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အဓိက လေကြောင်းဝင်ပေါက်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ပျံသန်းမှုများ ရှိသည်၊၊&lt;ref name=&quot;airportref&quot;&gt;{{cite web |title=Heho Airport Information |url=https://www.world-airport-codes.com/myanmar/heho-2856.html |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Balloon festival - panoramio (1).jpg|thumb|တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင်]]
[[File:Kwan Yin Si Hpaya Kyaung, Taunggyi.JPG|thumb|ကွမ်ရင်စီဘုရားကျောင်း]]
တောင်ကြီးမြို့သည် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] နှင့် [[မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ|ဂေါ်ရခါး]] အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်ရာ မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ယဉ်ကျေးမှုပုံစံ အစုံအလင်ကို တစ်နေရာတည်းတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုစုံလင်ရာ ဗဟိုချက် တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသားမှာ နှစ်စဉ် [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[တောင်ကြီး တန်ဆောင်တိုင် မီးပုံးပျံပွဲတော်|တောင်ကြီးမီးပုံးပျံပွဲတော်]] ဖြစ်သည်၊၊ ဤပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်သာမက ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များအကြားတွင်ပါ အလွန်ကျော်ကြားသည်၊၊ ညလွှတ်မီးကြီး (ညမီးပုံပျံ) များတွင် မီးရှူးမီးပန်းများဖြင့် အလှဆင်လွှတ်တင်ခြင်းနှင့် နေ့လွှတ်အရုပ်မီးပုံပျံများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လွှတ်တင်ခြင်းတို့မှာ တောင်ကြီးမြို့၏ ထူးခြားသော လက်မှုပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်အသား ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;festref&quot;&gt;{{cite news |title=Taunggyi Fire Balloon Festival |url=https://www.mmtimes.com/ |publisher=Myanmar Times |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

[[File:ကထိန်ပွဲ 2.jpg|thumb|ကထိန်ပွဲ]]

တောင်ကြီးမြို့၏ ကထိန်ပွဲတော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများနှင့်မတူဘဲ ထူးခြားစည်ကားလှသည်၊၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ကာလအတွင်း မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးနှင့် ရုံးဌာနများမှ ကထိန်အလှူလှည့်လည်ပွဲများကို နေ့စဉ်ရက်ဆက် ကျင်းပကြသည်၊၊ အထူးသဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်းပိုင်းတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသော &quot;အရုဏ်တော်လှည့်ပွဲ&quot; သည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဝိသေသတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ အလှူရှင်များသည် အရုဏ်မတက်မီ အစောပိုင်းအချိန်များတွင် မြို့တွင်း၌ တူရိယာအစုံအလင်၊ အကအလှများဖြင့် စီတန်းလှည့်လည်၍ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတိုက်များသို့ သွားရောက်လှူဒါန်းကြသည်၊၊ အေးမြသော တောင်ပေါ်မြို့ညချမ်းတွင် ဆင်နွှဲကြသည့် ဤကထိန်ပွဲသည် တောင်ကြီးမြို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်မှုကို ပေါ်လွင်စေသော ပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kathina&quot;&gt;{{cite news |title=Traditional Kathina Festivals in Taunggyi |url=https://www.gnlm.com.mm/ |publisher=Global New Light of Myanmar |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;
ရှမ်းပြည်နယ်၏ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်သော ငါးရက်တစ်ဈေး ယဉ်ကျေးမှုကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊ တောင်ကြီးဈေးနေ့များတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ တိုင်းရင်းသားများ မိမိတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်၍ ဒေသထွက်ကုန်များ လာရောက်ရောင်းချကြသည်၊၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း ဤဈေးနေ့ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဒေသခံတို့၏ လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေးတွင် အရေးပါမြဲ ဖြစ်သည်၊၊

[[File:Ngar Htamin Nel.jpg|thumb|ငါးထမင်းနယ်]]

တောင်ကြီးမြို့သည် တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံတို့၏ ရိုးရာအစားအစာများ စုစည်းရာနေရာလည်း ဖြစ်သည်၊၊ [[ရှမ်းခေါက်ဆွဲ]]၊ [[တို့ဟူးနွေး]]၊ ဟင်းထုပ်၊ [[ငါးထမင်းနယ်]] နှင့် ပအိုဝ်းရိုးရာ အစားအစာများသည် တောင်ကြီးမြို့၏ အစားအစာယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုကြွယ်ဝစေသည်၊၊ ထို့ပြင် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ကဲ့သို့သော တိုင်းရင်းသားရိုးရာနေ့များတွင် ဒေသခံတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အကအလှများကို ခမ်းနားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်၊၊

တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသော [[ရှမ်းပြည်နယ်ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်]]တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ၊ စော်ဘွားများအသုံးပြုခဲ့သည့် အဆောင်အယောင်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများကို ခင်းကျင်းပြသထားသဖြင့် ဒေသ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တစ်နေရာတည်းတွင် လေ့လာနိုင်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;museumref&quot;&gt;{{cite web |title=Shan State Cultural Museum |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တည်ရှိသော [[အင်းလေးကန်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး ကုန်းတွင်းရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် [[အင်းသားလူမျိုး]]တို့၏ ထူးခြားသော ရေပေါ်နေထိုင်မှု ဘဝဓလေ့များကြောင့် ထင်ရှားသည်၊၊ ဤဒေသသည် သဘာဝအလှအပနှင့် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ခရီးသွားဆွဲဆောင်မှု အချက်အချာဒေသ ဖြစ်သည်၊၊

အင်းလေးဒေသ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဆွဲဆောင်မှုမှာ နှစ်စဉ် [[တော်သလင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် [[ဖောင်တော်ဦးဘုရား]]ပွဲတော် ဖြစ်သည်၊၊ တန်ခိုးကြီး ရုပ်ပွားတော်မြတ် (၄) ဆူကို ဒေသတွင်း ကျေးရွာများသို့ ဖောင်တော်ဖြင့် လှည့်လည်အပူဇော်ခံသည့် ပွဲတော်မှာ အလွန်စည်ကားလှသည်၊၊ ထိုပွဲတော်တွင် အင်းသားတို့၏ ထူးခြားသော &quot;ခြေဖြင့်လှေလှော်ခြင်း&quot; အတတ်ပညာကို အသုံးပြု၍ ကျင်းပသော လှေလှော်ပြိုင်ပွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များကို အဓိကဆွဲဆောင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုပြကွက်တစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;inlefest&quot;&gt;{{cite web |title=Inle Lake Phaung Daw Oo Pagoda Festival |url=https://www.tourism.gov.mm/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကြီးမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် တည်ရှိသော [[မွေတော်ကက္ကူဘုရား]]တန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အံ့ဖွယ်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊ ၁၆ ရာစုလက်ရာ စေတီပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် တစ်နေရာတည်းတွင် စုဝေးတည်ရှိနေမှုမှာ ဗိသုကာပညာရပ်အရ အလွန်ပင် ခမ်းနားလှသည်၊၊ နှစ်စဉ် [[တပေါင်းလ]]တွင် ကျင်းပသည့် ကက္ကူဘုရားပွဲသည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို လေ့လာနိုင်သော အကောင်းဆုံးအချိန် ဖြစ်သည်၊၊&lt;ref name=&quot;kakku&quot;&gt;{{cite news |title=The Ancient Pagodas of Kakku |publisher=Myanmar Insider |url=https://www.myanmarinsider.com/ |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;

အင်းလေးဒေသနှင့် မနီးမဝေးရှိ [[ပင်းတယမြို့]]ရှိ [[ပင်းတယဂူ]]သည်လည်း ခရီးသွားများ မဖြစ်မနေ သွားရောက်လေ့လာသင့်သည့် နေရာဖြစ်သည်၊၊ သဘာဝထုံးကျောက်ဂူအတွင်း ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ပေါင်း ၈,၀၀၀ ကျော် ကိန်းဝပ်စံပယ်နေမှုမှာ အလွန်ပင် ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသည်၊၊ ထို့ပြင် ပင်းတယဒေသ၏ ထင်ရှားသော ရှမ်းရိုးရာစက္ကူနှင့် ရှမ်းထီးလုပ်ငန်းများသည်လည်း ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုလက်ရာများအဖြစ် ထင်ရှားသည်၊၊

ခရီးသွားများအတွက် အနားယူအပန်းဖြေနိုင်သော ရေပူစမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်းလေးကန်၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အလှကို ခံစားရင်း ဒေသခံတို့၏ လူမှုဘဝကိုပါ လေ့လာနိုင်သော နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်၊၊

{{Panorama
| image    = File:Taung Gyi Pano from Shwe Phone Pwint2.jpg
| height   = 150
| alt      = ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း
| caption  = &lt;center&gt;ရွှေဘုန်းပွင့်ဘုရားတောင်ပေါ်မှမြင်ရသော တောင်ကြီးမြို့ မြင်ကွင်း&lt;/center&gt;
}}

== ပညာရေး ==

=== အခြေခံပညာ ===
တောင်ကြီးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၂ ကျောင်း ရှိသည်။ 

=== အဆင့်မြင့်ပညာ ===

* [[တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်]]
* [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
* [[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
*အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(တောင်ကြီး)

== ကျန်းမာရေး ==

=== အစိုးရဆေးရုံများ ===

* စဝ်စံထွန်း အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး
* တောင်ကြီး မိခင်နှင့်ကလေးဆေးရုံ 
*တောင်ကြီး တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}&lt;/ref&gt;
* အဆုတ်ရောဂါကုဆေးရုံ

== အားကစား ==
[[တောင်ကြီး အားကစားကွင်း]]သည် ဘက်စုံသုံးအားကစားကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ အားကစားကွင်းသည် [[ကမ္ဘောဇ ဘောလုံးအသင်း|ရှမ်းယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း]]၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာပရီးမီးယားလိဂ်ပြိုင်ပွဲတွင်လည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]]စတင် ကျင်းပစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်းဖြစ်ပြီး ရှမ်းပြည်နယ်ကို ကိုယ်စားပြုသော အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ 

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;gallery&gt;
File:Taunggyi night.jpg|ညမြင်ကွင်း
ဖိုင်:St. Josephs Cathedral Taunggyi.jpeg|St. Josephs ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:Shwe Bone Pwint Pagoda, Taunggyi,Shan.jpg|၂၀၁၈ ခုနှစ် တောင်ကြီးမြို့
ဖိုင်:Sikh Taunggyi.JPG|Sikh ဝတ်ပြုကျောင်းကြီး
ဖိုင်:University of Medicine, Taunggyi-2.jpg|[[ဆေးတက္ကသိုလ် (တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:TU Taunggyi.jpg|[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(တောင်ကြီး)]]
ဖိုင်:Sulamani Pagoda - Taunggyi.jpg|စူဠာမုဏိလောကချမ်းသာစေတီတော်
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==

&lt;references/&gt;
* မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၅)။
* မြန်မာပြည်ဖွားဂေါ်ရခါး၊   ရေး-မေမြို့ချစ်ဆွေ၊   ၂၀၀၀ ခုနစ်ထုတ်
&lt;br /&gt;
{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
{{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>knriiigareasmdswbj61mdanzoiqu8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိန္ဒိယနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3170</id>
    <revision>
      <id>1032046</id>
      <parentid>869674</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73354" sha1="qo2orzdjylax7iqd9sm4weush79atj2" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံတော်
| common_name = အိန္ဒိယ
| linking_name = အိန္ဒိယ
| native_name = ''भारत गणराज्य''
&lt;br /&gt; ''(ဘာရတ် ဂဏရဇ္ဇ)''
| image_flag = Flag of India.svg
| flag_caption = နိုင်ငံတော်အလံ
| image_coat = Emblem_of_India.svg
| motto = &quot;Satyameva Jayate (သစ္စံဧဝ ဇယတိ)&quot; ([[သင်္သကရိုက်ဘာသာ|သင်္သကရိုက်]])
&lt;br /&gt; &quot;အမှန်တရားသာလျှင် အောင်ပန်းဆွတ်သည်&quot;
| national_anthem = ''&quot;[[ဇန ဂဏ မန]]&quot;''
&quot;သင်သည် လူအပေါင်းတို့၏ စိတ်ကို အုပ်စိုးသူ&quot;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]
| image_map = India (orthographic projection).svg
| map_width = 250px
| map_caption = အစိမ်းရင့်ရောင်ဖြင့် အိန္ဒိယမှ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေ၊  အစိမ်းဖျော့ဖျော့ဖြင့် နယ်မြေကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းမရှိ
| capital = [[နယူးဒေလီ|ဒေလီမြို့သစ်]]
| coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}}
| largest_city = [[မွန်ဘိုင်းမြို့]]
| official_languages = {{hlist|[[ဟင်ဒီဘာသာစကား|ဟိန္ဒီ]]|[[အင်္ဂလိပ်|အိန္ဒိယအင်္ဂလိပ်]]}}
| government_type = [[ဖက်ဒရယ်ပြည်​ထောင်စုနိုင်ငံ|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ]]
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဒရော်ပါဒီ မူရ်မူ]]
| leader_title2 = ဒုသမ္မတ
| leader_name2 = ဝန်ကေးယား နိုင်ဒူ
| leader_title3 = ဝန်ကြီးချုပ်
| leader_name3 = [[နာရန်ဒရာ မိုဒီ|နရိန္ဒြာ မိုဒီ]]
| legislature = [[အိန္ဒိယနိုင်ငံတော် ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| upper_house = [[ရာဇ်ယာ သဘာ|ပြည်နယ်များကောင်စီ]]
| lower_house = [[လောက သဘာ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]
| established_date1 = ၁၅ ဩဂုတ် ၁၉၄၇
| area_km2 = ၃၂၈၇၂၆၃
| area_rank = ၇
| percent_water = ၉.၆
| population_census = ၁,၄၃၄၀၄,၀၀၀,၀
| population_link = https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html
| population_census_year = ၂၀၂၄
| population_census_rank = ၁
| established_event1 = [[ဗြိတိသျှရာဇ်]]မှ လွတ်လပ်ရေး
}}

'''အိန္ဒိယ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: India, ဘာရတ် လို့[[ဟင်ဒီဘာသာစကား|ဟင်ဒီဘာသာ]]ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်) တရားဝင်အမည်အားဖြင့် '''အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံတော်''' ဖြစ်သည်။တောင်အာရှတွင် တည်ရှိသောနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင်အကျယ်အဝန်းအားဖြင့်သတ္တမမြောက်အကြီးဆုံး၊ လူဦးရေအများဆုံးနှင့်ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံများတွင်လူဦးရေအများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။တောင်ဘက်တွင်အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊အနောက်ဘက်တွင် အာရပ်ပင်လယ်နှင့် အရှေ့ဘက်တွင်ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တို့ကဝန်းရံထားပြီး အိန္ဒိယတွင်ကမ်းရိုးတန်းအရှည်မိုင်ပေါင်း ၄၆၇၁ မိုင်(၇၅၁၇ကီလိုမီတာ)ရှိသည်။
&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot;&gt;{{Harvnb|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006|p=531}}&lt;/ref&gt;မျှရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအနေဖြင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]၊ [[နီပေါနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဘူတန်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တို့ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာထဲရှိ နိုင်ငံများဖြစ်သော [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]]၊ [[မော်လဒိုက်နိုင်ငံ]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]တို့နှင့်လည်း နီးစပ်သည်။

အိန္ဒုတောင်ကြား ယဉ်ကျေးမှုပေါက်ဖွားရာနှင့် သမိုင်းဝင်ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းနှင့် ကြီးမားသောအင်ပိုင်ယာများတည်ရှိခဲ့ရာ ဒေသဖြစ်သဖြင့် အိန္ဒိယဒေသသည် သူ၏ ရှည်လျားလှသော သမိုင်းကြောင်းအတွင်း စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ ကြွယ်ဝချမ်းသာသော ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ကမ္ဘာ့ဘာသာကြီး ၄ ခုဖြစ်သော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဂျိန်းဘာသာ]] နှင့် [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]တို့သည် အိန္ဒိယတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး Zoroastrianism, Judaism၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ နှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာတို့သည် ပထမထောင်စုနှစ်အတွင်းရောက်ရှိလာခဲ့သဖြင့် အိန္ဒိယ၏ အမျိုးစုံသော ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တို့ကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ ၁၈ ရာစုအစပိုင်းမှ စ၍ [[အင်္ဂလိပ် အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီ|ဗြိတိသျှအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ]]၏ တစ်စတစ်စ ထိုးဖောက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံ]]၏ ကိုလိုနီအဖြစ် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၄၇ တွင် ကြီးမားကျယ်ပြန့်လှသော အကြမ်းမဖက်လှုပ်ရှားမှုတို့ဖြင့် အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။

အိန္ဒိယသည် ပါလီမန် ဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပြည်နယ် ၂၈ ခု နှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ ၇ ခုပါဝင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဈေးကွက်ငွေကြေးလဲလှယ်နှုန်းဖြင့် ကြည့်မည်ဆိုလျှင် စီးပွားရေး အရ ၁၂ ခုမြောက်အကြီးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ပြီး စတုတ္တမြောက် ဝယ်အားအကောင်းဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အိန္ဒိယသည် စီးပွားရေးတိုးတက်မှု အမြန်နှုန်းတွင် ဒုတိယနေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် အိန္ဒိယတွင် ဆင်းရဲမှုများ၊ စာမတတ်မှုများ နှင့် အာဟာရချို့တဲ့မှုများ အများအပြားရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုးသော အတွေးအခေါ်များ၊ ဘာသာစကားများ၊ လူမျိုးစု များရှိသော အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် သဘာဝ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာ နေရာအနှံအပြားတွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်အမျိုးမျိုးတို့အတွက် နေအိမ်လည်းဖြစ်သည်။
{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ National symbols of the Republic of India (Official)
|-
! '''National animal'''
| 
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! '''National bird'''
| 
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''National tree'''
| 
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''National flower'''
| 
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage animal'''
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''National aquatic marine mammal'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''National reptile'''
| 
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage mammal'''
| 
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''National fruit'''
| 
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''National temple'''
| 
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! '''National river'''
| 
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''National mountain'''
| 
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}

== အမည်ရင်းမြစ် ==
အိန္ဒိယဆိုသော အမည်သည် [[အိန္ဒုမြစ်|အိန္ဒု]] (Indus) ဟူသောအမည်မှ ဆင်းသက်လာပြီး ရှေးခေတ်[[ပါရှားဘာသာစကား|ပါရှားစကား]] Hindu နှင့် သင်္ကရိုက် (Sanskrit) ဘာသာ Sindhu မှအရင်းခံပြီး အိန္ဒုမြစ်နှင့်ပတ်သက်၍ ဒေသခံတို့ခေါ်ဝေါ်ကြသော သမိုင်းဝင်အမည်ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ်ဂရိတို့က အိန္ဒိယတို့ကို အင်ဒွိုင် (Indoi) (Ινδοί)ဟု ညွှန်းဆိုလေ့ရှိကြပြီး အိန္ဒုမှ လူများ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။ အိန္ဒိယ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့် အမျိုးမျိုးသော အိန္ဒိယဘာသာစကားတို့တွင် ဘာရတ် (Bharat) ဟူသော အမည်ကို တရားဝင်အမည်နှင့် သာတူညီမျှအဆင့်အတန်း အဖြစ်လည်း အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ Hindustan သည် ပါရှားဘာသာစကား ဟိန္ဒူတို့၏ မြေ ဖြစ်ပြီး သမိုင်းတလျှောက်တွင် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပြီး အိန္ဒိယတစ်နိုင်ငံလုံးကိုလည်း တစ်ခါတစ်ရံ အမည်ကွဲအနေဖြင့် ညွှန်းဆိုကြသည်။

အိန္ဒိယဟူသော အမည်သည် အင်းဒီးယားကို မြန်မာ့ အသံဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ (အင်းဒီးယား) ဟူသောအမည်သည် ရှေးအခါကတည်းက ခေါ်ဝေါ်လာခဲ့သော အမည်မဟုတ်ချေ။ ရှေးဟိန္ဒူနှင့် မွတ်စလင်စာပေတို့၌လည်း အိန္ဒိယဟူသောအမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းထားသည်ကို မတွေ့ရ ပေ။ ဟိန္ဒူမင်းများ ဘုန်းမီးနေလထွန်းပသောခေတ်က '''ဘာရတ်'''နိုင်ငံဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းခဲ့လေသည်။ [[အာရိယန်လူမျိုး]]တို့သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းသို့ အနောက်မြောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာကြသောအခါ မြစ်ကြီးတစ်မြစ်ကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ထိုမြစ်ကြီး ကို ဆင်းဒူဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ယခု ပါကစ္စတန်နိုင်ငံအတွင်း ရှိ [[သိန္ဓုမြစ်|သိန္ဒု]] (ဆင်း) ပြည်နယ်သည် ထိုအမည်ဖြင့် ခေါ်တွင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဂရိနှင့်ပါးရှင်းလူမျိုးများ ဝင်ရောက်လာသောအခါ ယခု ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်နှင့် အင်ဒို-ဂင်္ဂါလွင်ပြင် အထက်ပိုင်း (ဟိန္ဒူစတန်)ကို အိန္ဒိယဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းကြသည်။ ဥရောပနိုင်ငံသားများ လမ်းပေါက်လာသောအခါတွင်မူ နောင် '''ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ'''ဟု ခေါ်တွင်လာမည့် တိုင်းပြည်ကြီး တစ်ခုလုံးကို အိန္ဒိယ ဟု အမည်တပ်ခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် အိန္ဒိယ (အင်ဒီးယား) ဟူသောအမည်သည် ဥရောပနိုင်ငံသားများက ကင်ပွန်းတပ်ပေးခဲ့သော အမည် ဖြစ်လေသည်။

== သမိုင်း ==
{{Main|အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ သမိုင်း}}
[[မဇ္ဈပဒေသပြည်နယ်|မဒရာပရာဒစ်(Madhya Pradesh)]] ရှိ ဘင်ဘက်ကာ(Bhimbetka) ကျောက်အမိုးအကာများရှိ ကျောက်ခေတ် ကျောက်အမိုးအကာများတွင် တွေ့ရသော ပန်းချီများသည် အိန္ဒိယတွင် အစောဆုံး လူသားတို့ ချန်ထားခဲ့သော လက်စလက်နများ ဖြစ်သည်။ လေ့လာသိရှိရသော ပထမဆုံးလူသားတို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၉၀၀၀ ကျော်မှ စ၍ဖြစ်ပြီး တဖြည်းဖြည်းနှင့် အိန္ဒုမြစ်ဝှမ်းယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ အနောက်အိန္ဒိယတွင် ဘီစီ ၃၃၀၀ ကျော်အထိ ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းမှာ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၏ အုတ်မြစ်နှင့် အခြားအစောပိုင်း အိန္ဒိယ လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အုတ်မြစ်များကို ချပေးခဲ့သော ဗီဒစ်အချိန်ကာလ( Vedic period) ဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်အထိဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၅၅၀ ခန့်မှစ၍ မဟာဇနပဒ (Mahajanapadas) ဟုခေါ်သော တိုင်းနိုင်ငံများ နှင့် တိုင်းပြည်များ နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။
[[File:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|thumb|left|မဟာရာသျှတ္တရရှိ အောရာဂါဘတ်တွင် ရှိသော ကျောက်ဂူထဲမှ ဆေးရေး ပန်းချီအချို့  (၆ ရာစုနှစ်)]]

ဘီစီ ၃ ရာစုနှစ်တွင် အာရှတောင်ပိုင်းဒေသအများစုကို စန္ဒရာဂုပတ္တ မောရိယ မှ [[မောရိယတိုင်း|မောရိယအင်ပိုင်ယာ]]အတွင်းသို့ စုစည်းသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး မဟာ အသောက ၏ လက်ထက်အရောက်တွင် လွန်စွာတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၃ ရာစုမှစ၍ ဂုပတ္တမင်းဆက် သည် ရှေးဟောင်း &quot;အိန္ဒိယရွှေခေတ်&quot; ဟု ရည်ညွှန်းကြသော နှစ်ကာလများကို ကြီးကြပ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ တောင်ပိုင်းအိန္ဒိယတွင်မူ ချာလုကျာ(Chalukyas) မင်းဆက်၊ ချိုလ(Cholas) မင်းဆက် နှင့် ဝိဇယနဂရ(Vijayanagara ) မင်းဆက်တို့ ပါဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံ၊ အင်ဂျင်နီယာအတတ်၊ အနုပညာ၊ စာပေ၊ နက္ခတ္တဗေဒ နှင့် ဒဿနိကဗေဒ တို့သည် ထိုမင်းများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် စည်ပင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။

၁၀ ရာစုနှစ် နှင့် ၁၂ ရာစုနှစ်အတွင်းတွင် အာရှအလယ်ပိုင်းမှ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မြောက်အိန္ဒိယ၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများသည် ဒေလီဆူလတန်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မူဂယ်အင်ပိုင်ယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ မူဂယ် ဘုရင်များသည် သူတို့၏ အင်ပိုင်ယာကို တဖြည်းဖြည်း ချဲ့ထွင်ပြီး အိန္ဒိယ တိုက်အစိတ်အပိုင်း၏ အတော်များများကို အုပ်စိုးနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အရှေ့မြောက် အိန္ဒိယတွင်မူ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]မှ အာဟုမ်တိုင်းပြည်သည် ကြီးကျယ်သော ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး မူဂယ်တို့၏ နယ်ချဲ့မှု ကို ခုခံတွန်းလှန်နိုင်သော တိုင်းနိုင်ငံအချို့တွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။

၁၆ ရာစုနှစ်မှ စ၍ ပေါ်တူဂီ၊ နယ်သာလန်၊ ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလန်တို့ အပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံအချို့မှ ကုန်သည်များအနေဖြင့် စတင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ နောင်အခါတွင် တိုင်းနိုင်ငံများအကြား ဆက်ဆံရေး မပြေလည်မှု အပေါ်တွင် အခွင့်ကောင်းယူ၍ နိုင်ငံအတွင်း၌ ကိုလိုနီများကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါ အိန္ဒိယ၏ အစိတ်အပိုင်းတော်တော်များများမှာ ဗြိတိသျှ အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ တစ်နှစ်အကြာတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ စစ်တပ်များနှင့် တိုင်းနိုင်ငံများမှ ထကြွပုန်ကန်ခဲ့ကြသည်။ ထိုပုန်ကန်မှု ကို အိန္ဒိယ ပထမလွတ်လပ်ရေးစစ် သို့မဟုတ် စီပွိုင်းပုန်ကန်မှု (Sepoy Mutiny) ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုပုန်ကန်မှုမှာ ဗြိတိသျှကုမ္ပဏီ၏ ထိန်းချုပ်မှု ကို စိန်ခေါ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် အိန္ဒိယသည် ဗြိတိသျှဘုရင်၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှ ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာ၏ ကိုလိုနီတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။
[[File:Nehru Gandhi 1937 touchup.jpg|thumb|left|မဟတ္တမဂန္ဒီ (လက်ယာဘက်)နှင့် ဂျဝါဟလာ နေရူး (၁၉၃၇)။ နေရူးသည် ၁၉၄၇တွင် အိန္ဒိယ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။]]
၂၀ရာစု၏ ပထမပိုင်း ရာစုနှစ်တဝက်တွင် အိန္ဒိယ အမျိုးသားကွန်ဂရက် နှင့် အခြားနိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများမှ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှု ကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၃၀တို့တွင် [[မဟတ္တမ ဂန္ဒီ]]၏ဦးဆောင်မှုဖြင့် အဟိံသ ခေါ် အကြမ်းမဖက်ရေးလမ်းစဉ်အောက်တွင် သန်းပေါင်းများစွာသော ဆန္ဒပြသူတို့သည် တစုတဝေးတည်းသော အာဏာဖီဆန်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ဆုံး၌ ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်တွင် အိန္ဒိယသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။
သို့သော် မူဆလင်အစုအဖွဲ့တို့၏ ဆန္ဒအရ ဘာသာရေးအရ ကွဲပြားသော အိန္ဒိယဒိုမီနီယံ နှင့် ပါကစ္စတန် ဒိုမီနီယံတို့အတွက် လွတ်လပ်သော အစိုးရအဖွဲ့များဖြင့် ခွဲခြားဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၃ နှစ်ကြာသောအခါတွင် အိန္ဒိယသည် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအသစ် စတင် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။

အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရသည့်အချိန်မှ စ၍ ဘာသာရေး အကြမ်းဖက်မှု၊ ဇာတ်နိမ့်ဇာတ်မြင့် ခွဲခြားခြင်းမှဖြစ်သော အကြမ်းဖက်မှု နှင့် ပုန်ကန်ထကြွမှု တို့၏ဒုက္ခကို နေရာအနှံ့အပြားတွင် ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း သည်းညည်းခံခြင်းနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်းတို့မှတဆင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အကြမ်းဖက်သမားတို့၏ ဝါဒသည်လည်း အိန္ဒိယ၏ အဓိက လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာပင်ဖြစ်သည်။ ပုန်ကန်ထကြွသူများမှာ ဂျမ်မူး နှင့် ကက်ရှ်မီးယား၊ အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်း နှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် နက်ဆယ်လိုက်ခေါ် အိန္ဒိယကွန်မြူနစ်တို့ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ နှစ်များမှ စ၍ စနစ်တကျ စီစဉ်ထားသော အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုများမှာ အိန္ဒိယ၏ မြို့ကြီးအများအပြားတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အိန္ဒိယတွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] နှင့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံတို့နှင့် မဖြေရှင်းနိုင်သေးသော နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှု ပြဿနာရှိပြီး ထိုအကြောင်းကြောင့် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယ-တရုတ် စစ်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပါကစ္စတန်နှင့်မူ ၁၉၄၇၊ ၁၉၆၅၊ ၁၉၇၁ နှင့် ၁၉၉၉ တို့တွင် စစ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယသည် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု နှင့် ကုလသမဂ္ဂ (ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယအဖြစ်) ကို စတင်တည်ထောင်သူများတွင် ပါဝင်သည်။ ၁၉၇၄ တွင် အိန္ဒိယသည် မြေအောက် နျူးကလီးယား စမ်းသပ်မှုကို ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် နောက်ထပ်စမ်းသပ်မှု ၅ ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အိန္ဒိယကို နျူးကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။  ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ စတင်၍ အကြီးအကျယ် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်အောင် တွန်းပို့ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဩဇာ အာဏာရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။

== အစိုးရ ==
ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးနှင့် အသေးစိတ်အကျဆုံးသော အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေသည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်တွင် စတင် အသက်ဝင်ခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ အဖွင့်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအား အချုပ်အခြာအာဏာရှိသော လက်တွေ့ဆန်သော ဆိုရှယ်လစ် ဒီမိုကရေစီ သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည်။ အိန္ဒိယတွင် ဝက်မင်စတာစတိုင်လ် ပါလီမန်စနစ်ကျင့်သုံးပြီး ဥပဒေပြုလွှတ်တော် ၂ ခုရှိသည်။ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းမှာ ဖက်ဒရယ်ဆန်ဆန် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှုအားကောင်း၍ ပြည်နယ်အစိုးရများ၏ အာဏာမှာ လျော့ရဲသည်။ သို့သော် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး နှင့် လူမှုရေး ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဖက်ဒရယ်စနစ်အဖြစ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။

သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲဖြစ်၍ မဲဆန္ဒနယ်များမှ သွယ်ဝိုက်သော နည်းဖြင့် ရွေးချယ်တင်မြောက်ပြီး သက်တမ်းမှာ ၅ နှစ် ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် မှာ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး အုပ်ချုပ်မှု ဆိုင်ရာ အာဏာ အများစုကို ကျင့်သုံးသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် သမ္မတနှင့် ညီလာခံမှ ရွေးချယ်ခန့်အပ်သူ ဖြစ်ပြီး အောက်လွှတ်တော်တွင် နေရာအများစုရယူထားသော ပါတီ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးမဟာမိတ် အစုအဖွဲ့များမှ ထောက်ခံသူဖြစ်သည်။

အိန္ဒိယ၏ ဥပဒေပြုအဖွဲ့အစည်းမှာ ပါလီမန်နှစ်ခု ပါဝင်ပြီး အထက်လွှတ်တော်မှာ '''ရာဂျာဆာဘ (ရဇ္ဇသဘာ)''' (ပြည်နယ်များ ကောင်စီ) ဖြစ်ပြီး အောက်လွှတ်တော်မှာ '''လော့ဆာဘ (လောကသဘာ)''' (ပြည်သူ့လွှတ်တော်) ဖြစ်သည်။ ရာဂျာဆာဘသည် အမတ် ၂၄၅ ယောက်ရှိသည့် အမြဲတမ်းအစုအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ၆ နှစ်တစ်ကြိမ် ပြောင်းလဲသည်။ အများစုမှာ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဥပဒေပြုအဖွဲ့အစည်းများမှ လူဦးရေ အချိုးနှင့် အညီ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ လော့ဆာဘ ၏ အမတ် ၅၄၅ ယောက်အတွင်းမှ ၅၄၃ ယောက်မှာ သီးသန့်နယ်မြေဒေသတစ်ခုစီအတွက် လူကြိုက်များမှုပေါ်မူတည်သည့် မဲဆန္ဒဖြင့် တိုက်ရိုက်ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး ၅ နှစ် သက်တမ်းရှိသည်။ အခြားအမတ် ၂ ယောက်ကို အင်ဂလို အင်ဒီးယန်း အသိုင်းအဝိုင်းတွင်းမှ သမ္မတက တိုက်ရိုက်ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သမ္မတအနေနှင့် ထိုအသိုင်းအဝိုင်းကို လုံလောက်သော ကိုယ်စားပြုမှုမရှိဆိုသည့် ယူဆသည့် အချိန်တွင် ဖြစ်သည်။

အမှုဆောင် အဖွဲ့တွင် ပါဝင်သူများမှာ သမ္မတ၊ ဒုတိယသမ္မတ နှင့် ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သောဝန်ကြီးများ ကောင်စီ (ကက်ဘိနက်သည် ထိုအဖွဲ့အတွင်းမှ အမှုဆောင်ကော်မတီ ဖြစ်သည်။) ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီး ဌာနတစ်ခုကို အုပ်ချုပ်သော မည်သည့်ဝန်ကြီးမဆို ပါလီမန် ၂ ခုအတွင်း တစ်ခုခုမှ အမတ်ဖြစ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယပါလီမန်စနစ်တွင် အမှုဆောင်သည် ဥပဒေပြုအဖွဲ့၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် သူ၏ ကောင်စီသည် အောက်လွှတ်တော်အတွက် တိုက်ရိုက်တာဝန်ရှိသည်။

အိန္ဒိယတွင် အလွှာ ၃ လွှာရှိသော တရားစီရင်ရေးစနစ်ရှိပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံ တရားသူကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော ဗဟိုတရားရုံးချုပ်၊ အဆင့်မြင့်တရားရုံး ၂၁ ရုံးနှင့် သာမန် တရားရုံး အမြောက်အမြား ပါဝင်သည်။ ဗဟိုတရားရုံးချုပ်သည် အခြေခံအခွင့်အရေးနှင့် ဆိုင်သော အမှုများ၊ ပြည်နယ်အချင်းချင်းနှင့် ပြည်နယ်နှင့် ဗဟိုအစိုးရတို့ အငြင်းပွားမှု စသည်တို့ကို ပထမအကြိမ် ကြားနာပိုင်ခွင့်ရှိသည်။ တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် မှီခိုမှုကင်းမဲ့သည့် လွတ်လပ်သော စနစ်ဖြစ်ပြီး ဥပဒေထုတ်ပြန်ရန် နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်သည့် ပြည်ထောင်စုနှင့် ပြည်နယ်ဥပဒေများကို ပယ်ဖျက်ရန် အခွင့်အာဏာရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို နောက်ဆုံးအငြင်းပွားနိုင်သည့် နေရာကို ယူထားခြင်းသည် ဗဟိုတရားရုံးချုပ်၏ အရေးအပါဆုံး လုပ်ဆောင်မှု များတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:NorthBlock.jpg|thumb|right|အဓိက အစိုးရရုံးများရှိသော နယူးဒေလီမြို့ရှိ North Block အဆောက်အဦး]]
အိန္ဒိယသည် ဖက်ဒရယ်အစိုးရတစ်ခုအနေဖြင့် ကြည့်မည်ဆိုပါက ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေအများဆုံးသော ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် ဖက်ဒရယ်အစိုးရကို အိန္ဒိယအမျိုးသားကွန်ဂရက်မှ ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ပြည်နယ်တွင်းနိုင်ငံရေးများကို အိုင်အင်န်စီ(INC)၊ ဘာရာတီရာ ဂျနာတာ ပါတီ (Bharatiya Janata Party(BJP))၊ အိန္ဒိယ မာခ်စ် ကွန်မြူနစ်ပါတီ (CPI(M)) နှင့် အခြားဒေသခံပါတီများအပါအဝင် အချို့သော အမျိုးသားပါတီများမှ လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၀ ခုနှစ်အတွင်း တိုတောင်းသော အချိန်ကာလ ၂ ခုမှလွဲ၍ အိုင်အင်န်စီသည် ပါလီမန်တွင် နေရာအများစုကို ရရှိခဲ့သည်။ အိုင်အင်န်စီ အာဏာလက်လွှတ်လိုက်ရသော အချိန်ကာလမှာ ၁၉၇၇ မှ ၁၉၈၀ အတွင်းဖြစ်ပြီး ဝန်ကြီးချုပ် အင်ဒရီယာ ဂန္ဒီ ၏ အရေးပေါ်ကြေညာချက်ကို ပြည်သူတို့က မကျေနပ်၍ ဂျနာတာပါတီမှ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျနာတာဒယ် ပါတီမှဦးဆောင်သော အမျိုးသား ညွန့်ပေါင်းတပ်ဦး နှင့် လက်ဝဲညွန့်ပေါင်းတပ်ဦးတို့ မဟာမိတ်ပြုထားသော အဖွဲ့မှ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သော်လည်း အာဏာကို ၂ နှစ်မျှသာ ချုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၉၆-၁၉၉၈ ခုနှစ်များတွင် ဖက်ဒရယ်အစိုးရအဖွဲ့အတွင်းတွင် မကျေလည်မှုများ ရှိခဲ့ပြီး သက်တမ်းတိုတောင်းသော မဟာမိတ်အဖွဲ့အချို့ အာဏာကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ဘီဂျေပီသည် ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ခဏတာမျှဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထို့နောက်တွင် ညီညွတ်သော ညွန့်ပေါင်းတပ်ဦးများ (United Front coalition) မှ ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ဘီဂျေပီသည် ဒေသခံပါတီအချို့နှင့် ပေါင်းစည်း၍ အမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်များ အဖွဲ့ (National Democratic Alliance (NDA)) ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ၅ နှစ်အပြည့်အုပ်ချုပ်သည့် ကွန်ဂရက်စ် မဟုတ်သော အစိုးရအဖွဲ့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် အိန္ဒိယရွေးကောက်ပွဲတွင် အိုင်အင်န်စီမှ လော့ဆာဘ၏ အမတ်နေရာ အများစုကို ရွေးကောက်ခြင်းခံရပြီး ညီညွတ်သော တိုးတက်ရေး မဟာမိတ်များ (United Progressive Alliance (UPA)) ဟု အမည်ရသည့် ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ဖြင့် အစိုးရတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့ပြီး လက်ဝဲဝါဒသို့ယိမ်းသော ပါတီများနှင့် ဘီဂျေပီကို ဆန့်ကျင်သူများက ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==
[[File:Aero-Sukhoi1.JPG|thumb|Sukhoi-30 MKI သည် အိန္ဒိယ လေတပ်မတော်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။]]
၁၉၄၇ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ အိန္ဒိယသည် နိုင်ငံအတော်များများနှင့် နွေးထွေးသော ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်များတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် အာဖရိက နှင့် အာရှ ရှိ ဥရောပ ကိုလိုနီနိုင်ငံတို့၏ လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်တွန်းကြိုးပမ်းရာတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်ပြုခဲ့သည်။ အိန္ဒိယသည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအား စစ်ရေးအရ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုတွင် ၂ ကြိမ်မျှပါဝင်ခဲ့သည်။ ပထမအကြိမ်မှာ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံသို့ အိန္ဒိယငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေးတပ်များ ဝင်ရောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒုတိယအကြိမ်မှာ Operation Cactus ဖြင့် မော်လဒိုက်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယသည် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းဝင်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၅ ခုနှစ် တရုတ်-အိန္ဒိယစစ်ပွဲ နှင့် အိန္ဒိယ-ပါကစ္စတန် စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် ဆက်ဆံရေး ကောင်းမွန်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ဆက်ဆံရေး ပျက်ပြားခဲ့သည်မှာ စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးသည့် အချိန်အထိပင်ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယသည် ပါကစ္စတန်နှင့် သုံးကြိမ်စစ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် ကက်ရှ်မီးယား ပြဿနာကြောင့်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ ၂ နိုင်ငံတို့ကြားတွင် တိုက်ပွဲအသေးစားလေးများလည်း ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ၁၉၈၄ ခုနှစ် ရှာချန် ရေခဲမြစ်(Siachen Glacier) ပြဿနာ ကြောင့်ဖြစ်သည့်တိုက်ပွဲ နှင့် ၁၉၉၉ခုနှစ် ကာဂေး(Kargil) ပြဿနာ ကြောင့်ဖြစ်သည့် တိုက်ပွဲတို့ဖြစ်သည်။

[[File:Bush &amp; Singh in New Delhi.jpg|thumb|left|မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း အိန္ဒိယနှင့် အမေရိကန်တို့၏ ဆက်ဆံရေးမှာ တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ပုံမှာ အိန္ဒိယ ဝန်ကြီးချုပ် မာမိုဟမ်ဆင်း နှင့် အမေရိကန် သမ္မတ ဂျော့ရှ် ဒဗလျူ ဘုရှ် တို့ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မတ်လ တွင် လက်ဆွဲနှုတ်ဆက် နေကြပုံဖြစ်သည်။]]

လတ်တလောနှစ်များတွင် အိန္ဒိယသည် [[အာဆီယံ]]၊ တောင်အာရှနိုင်ငံများ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအသင်း နှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့တို့တွင် ဩဇာရှိသော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ အိန္ဒိယသည် ကုလသမ္မဂ္ဂ ကိုစတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး နှစ်ကာလကြာရှည်စွာ အထောက်အကူပေးခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်နှင့် စစ်သား ၅၅၀၀၀ ကျော်တို့သည် တိုက်ကြီး ၄ တိုက်တွင် ဖြန့်ကျက်လျက် ရှိသော ကုလသမ္မဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အစီအစဉ် ၃၅ ခုတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက် ရှိသည်။ ဝေဖန်မှုနှင့် စစ်ရေးအရပိတ်ဆို့မှုများရှိသော်လည်း အိန္ဒိယသည် နျူးကလီးယား စမ်းသပ်မှု တားမြစ်ခြင်း သဘောတူညီချက်နှင့် နျူးကလီးယား မပြန့်ပွားရေး သဘောတူညီချက်တို့ကို လက်မှတ်ရေးထိုးရန် တစိုက်မတ်မတ် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ နျူးကလီးယားဖြင့် နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး အပေါ်တွင် ပို၍ အလေးပေးခဲ့သည်။ ယခုလတ်တလော အိန္ဒိယအစိုးရ၏ အစပျိုး ဆောင်ရွက်မှုများကြောင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ပါကစ္စတန် တို့နှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာတောင့်တင်းလာခဲ့သည်။ စီးပွားရေးနယ်ပယ်တွင်မူ အိန္ဒိယသည် [[တောင်အမေရိက]]၊ [[အာရှ]] နှင့် [[အာဖရိက]]ရှိ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် နီးစပ်သော ဆက်ဆံရေးရှိသည်။

အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ကြည်းတပ်၊ရေတပ် နှင့် လေတပ်တို့ပါဝင်သော ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက်အကြီးဆုံး စစ်တပ်ရှိသည်။ အရန်အင်အားစုများဖြစ်သော အရန်စစ်တပ်၊ ကမ်းခြေစောင့်တပ် နှင့် မဟာဗျူဟာကွပ်ကဲရေးတပ် တို့သည်လည်း စစ်တပ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင်ရှိသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံသမ္မတ သည် အိန္ဒိယစစ်တပ်များ၏ ဦးစီးချုပ်ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် ပြုံးနေသော ဗုဒ္ဓ စစ်ဆင်ရေး (Operation Smiling Buddha) ဟု ခေါ်သော ၁၉၇၄ ခုနှစ် ပဏာမနျူးကလီးယား စမ်းသပ်မှု အပြီးတွင် နျူးကလီးယား အင်အားရှိသော နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံပြုလုပ်သော မြေအောက် နျူးကလီးယား စမ်းသပ်မှုများကြောင့် နိုင်ငံတကာမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံအား စစ်ရေးအရပိတ်ဆို့ အရေးယူခဲ့ပြီး ၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ နောက်ပိုင်းတွင်မှ တဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ အိန္ဒိယသည် နျူးကလီးယားလက်နက်ကို မိမိမှ စတင်၍ အသုံးမပြု ဆိုသည့် ပေါ်လစီကို ကျင့်သုံးသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ရက်တွင် အိန္ဒိယ-အမေရိကန် ပြည်သူ့ နျူးကလီးယား သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုစာချုပ် မတိုင်မီတွင် အိန္ဒိယသည် [[IAEA|အိုင်အေအီးအေ]] နှင့် နျူးလကီးယား ပစ္စည်း ပံ့ပိုးရောင်းချရေး အဖွဲ့ (NSG) တို့မှ ကင်းလွတ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး နျူးကလီးယားကြောင့် သီးသန့်ဖြစ်နေမှု ကို ပြီးဆုံးစေခဲ့သည်။

==အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ ==

အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၂၈ ခုနှင့် ပြည်ထောင်စု နယ်မြေ ၈ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;LOC PROFILE&quot;&gt;{{cite web |title = Country Profile: India |url = http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf |accessdate = 24 June 2007 |publisher = Library of Congress – Federal Research Division |month= December | year= 2004 |format = PDF}}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်အားလုံးနှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ ၃ ခု ဖြစ်ကြသော ဂျမ်မူးနှင့်ကက်ရှမီးယား၊ ပူဒုချယ်ရီ နှင့် ဒေလီအမျိုးသားမြို့တော်နယ်မြေတို့တွင် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော လွှတ်တော် ရှိပြီး အစိုးရမှာ ဝက်မင်စတာ ပုံစံဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အခြားသော ပြည်ထောင်စု နယ်မြေ ၅ ခုမှာ ဗဟိုမှ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ ခန့်အပ်၍ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ် ပြည်နယ်များ ပြန်လည်စီမံရေး ဥပဒေ အရ ပြည်နယ်များကို ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကားပေါ်တွင် မူတည်၍ တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|title=States Reorganisation Act, 1956|work=Constitution of India|publisher=Commonwealth Legal Information Institute|accessdate=31 October 2007|archivedate=16 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516123014/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/}}; See also: [[:en:Political integration of India]].&lt;/ref&gt;

{{Indian states and territories image map|image-width=330}}

=== ပြည်နယ်များ===

(ဟင်ဒီဘာသာအားဖြင့် ပရာဒက်ရှ် (Praesh)ဆိုသည်မှာ ပြည်နယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကြောင့် ပြည်နယ်အမည်အချို့တွင် ပရာဒက်ရှ်ဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်ကို တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။)

အိန္ဒိယပြည်ထောင်စု၏ ပြည်နယ်များမှာ·
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!ပြည်နယ် !! မြို့တော် !! မြေပုံအညွှန်း
|-
| [[အန္ဓရဒေသ]] သို့မဟုတ် [[အန္ဓရာ ပရာဒက်ရှ်]] (Andhra Pradesh) || [[အမရဝတီ]] (Amaravati) || 1
|-
| [[အရုဏာစလပဒေသ]] သို့မဟုတ် [[အရူနာချယ် ပရာဒက်ရှ်]] (Arunachal Pradesh) || [[အီတာနဂါ]] (Itanagar) || 2
|-
| [[အာသံ]] (Assam) || [[ဒစ္စပူ]] (Dispur) || 3
|-
| [[ဝိဟာရပြည်နယ်|ဝိဟာရ]] သို့မဟုတ် [[ဘီဟာ]] (Bihar) || [[ပတ္တနမြို့|ပတ္တန]] (Patna)  || 4
|-
| [[ဆတ္တိံသဂြဟပြည်နယ်|ဆတ္တိံသဂြဟ]] သို့မဟုတ် [[ချတိစဂ]] (Chhattisgarh) || [[ရိုင်ပူ]] (Raipur) || 5
|-
| [[ဂိုအာ]] (Goa) || [[ပန်ဂျီ]] (Panaji) || 6
|-
| [[ဂုဇရာတပြည်နယ်|ဂုဇရာတ]] သို့မဟုတ် [[ဂူဂျရတ်]] (Gujarat) || [[ဂန္ဓီနဂါ]] (Gandhinagar) || 7
|-
| [[ဟရိယာဏာ]] (Haryana) || [[ချန်ဒီဂါ]] (Chandigarh) || 8
|-
| [[ဟိမာစလပဒေသ]] သို့မဟုတ် [[ဟိမာချာ ပရာဒက်ရှ်]] (Himachal Pradesh) || [[ဆင်းမလား]] (Shimla)၊ ဒမ်ရှာလာ (Dharamshala) (ဆောင်းရာသီ) || 9
|-
| [[ဈာရခဏ္ဍ]] သို့မဟုတ် [[ဂျားရခန်]] (Jharkhand) ||  [[ရန်ချီ]] (Ranchi) || 10
|-
| [[ကာနတက]] (Karnataka) ||  [[ဘန်ဂလို]] (Bengaluru) || 11
|-
| [[ကေရလ]] (Kerala) || [[တြိဗန်ဒရမ်]] (Trivandrum) || 12
|-
| [[မဇ္ဈပဒေသပြည်နယ်|မဇ္ဈပဒေသ]] သို့မဟုတ် [[မာဒယဲ ပရာဒက်ရှ်]] (Madhya Pradesh) || ဗိုပေါ (Bhopal)  || 13
|-
| [[မဟာရဋ္ဌပြည်နယ်|မဟာရဋ္ဌ]] (Maharashtra) || [[မွမ်ဘိုင်းမြို့|မွမ်ဘိုင်း]] (Mumbai)၊ (ဆောင်းရာသီ၌) နာဂပူရ (Nagpur) || 14
|-
| [[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]] (Manipur) || [[အင်ဖာမြို့|အင်ဖာ]] (Imphal) || 15
|-
| [[မေဃာလယပြည်နယ်|မေဃာလယ]] (Meghalaya) || [[ရှီလွန်မြို့|ရှီလွန်]] (Shillong) || 16
|-
| [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်|မီဇိုရမ်]] (Mizoram) || [[အိုက်ဇောမြို့|အိုက်ဇော]] (Aizawl) || 17
|-
| [[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်]] (Nagaland) || [[ကိုဟီးမား]] (Kohima) || 18
|-
| [[ဩရိဿ]] သို့မဟုတ် [[ဩဋိသာပြည်နယ်|ဩဋိသာ]] (Odisha) || [[ဘူဗန်နိသျှဝါ]] သို့မဟုတ် [[ဘူဗန်းနစ်ဆွာရာ]] (Bhubaneswar) || 19
|-
| [[ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်|ပန်ဂျပ်]] (Punjab) || [[ချန်ဒီဂါ]] (Chandigarh) || 20
|-
| [[ရာဇဌာန်ပြည်နယ်|ရာဇဌာန်]] (Rajasthan) || [[ဂျိုင်ပူ]] သို့မဟုတ် [[ဂျေးပူး]] (Jaipur) || 21
|-
| [[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်|ဆစ်ကင်]] (Sikkim) || [[ဂန်တုတ်]] (Gangtok) || 22
|-
| [[တမီးလ်နာဒူပြည်နယ်|တမီးလ်နာဒူ]] (Tamil Nadu) || [[ချန်နိုင်းမြို့|ချန်နိုင်း]] (Chennai) (ယခင်က မဒရပ်ဟုခေါ်သည်။) || 23
|-
| [[တေလင်္ဂဏ]] သို့မဟုတ် [[တေလံဂါနာ]] (Telangana) || [[ဟိုက်ဒရာဘတ်မြို့|ဟိုက်ဒရာဘတ်]] (Hyderabad) || 24
|-
| [[တြိပူရ]] (Tripura) || [[အဂါတာလ]] (Agartala) || 25
|-
| [[ဥတ္တရဒေသ]] (Uttar Pradesh) || [[လတ်ခနောင်းမြို့|လတ်ခနောင်း]] (Lucknow) || 26
|-
| [[ဥတ္တရခန္ဓ]] (Uttarakhand ) ||  (Bhararisain) (နွေရာသီ)၊ (Dehradun) (ဆောင်းရာသီ) || 27
|-
| [[အနောက်ဘင်္ဂလား]] (West Bengal)  || [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]] (Kolkata) || 28
|}

===ပြည်ထောင်စုနယ်မြေများ===

ယင်းတို့အပြင် ဗဟိုအစိုးရက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော 
နယ်ပယ်များလည်းရှိသေးရာ ယင်းနယ်ပယ်များမှာ အောက်ပါ 
အတိုင်းဖြစ်လေသည်။
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ !! မြို့တော် !! မြေပုံအညွှန်း
|-
| ကပ္ပလီကျွန်းနှင့် နီကိုဗာကျွန်း (Andaman and Nicobar Islands) || ပို့ဗလဲယား (Port Blair) || A
|-
| ချန်ဒီဂါ (Chandigarh) || ချန်ဒီဂါ (Chandigarh) || B
|-
| ဒါဒရာ၊ နာဂါဟာဗေလီ၊ ဒါမန်နှင့် ဒျူ (Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu) || ဒါမန် (Daman) || C
|-
| ဂျမ်မူးနှင့်ကက်ရှမီးယား (Jammu and Kashmir) || ဆရီနဂါ (Srinagar) (မေ-အောက်တိုဘာ နွေရာသီ)၊ ဂျမ်မူး (Jammu) (နိုဝင်ဘာ–ဧပြီ ဆောင်းရာသီ) || D
|-
| လဒက် (Ladakh) || လေး (Leh) နှင့် ကားဂင့်လ် (Kargil) || E
|-
| လက်ရွှာဒွိ (Lakshadweep) || ကာဗာရတ်တီ (Kavaratti) || F
|-
| ဒေလီ အမျိုးသားမြို့တော်နယ်မြေ (Delhi) || ဒေလီ (Delhi) || G
|-
| ပူဒုချယ်ရီ (Puducherry) || ပူဒုချယ်ရီ (Puducherry) || H
|}

ပြည်နယ်စာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည့် ဆစ်ကင်းပြည် 
နယ်သည် ယခင်က အိန္ဒိယအစိုးရ၏ အစောင့်ရှောက်ခံနယ် 
ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်နယ်လူထု 
ဆန္ဒအရ အိန္ဒိယပြည်ထောင်စု၏ အပေါင်းပါပြည်နယ်ဖြစ်လာ 
သည်။ သို့သော်လည်း ပြည်သူလူထု၏ တစ်ခဲနက်တောင်းဆိုမှု 
ကြောင့် ထိုနှစ် ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့မှ အစပြု၍ အိန္ဒိယနိုင်ငံ 
တွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သည့် ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်လာလေသည်။
ဒေလီမြို့သည် အိန္ဒိယပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ၏ မြို့တော် 
ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယပြည်ထောင်စုနိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင် {{}}
နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)&lt;/ref&gt;

== ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု။ ==
{{Main|အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်}}

== စီးပွားရေး ==
{{Main|အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး}}
== လူဦးရေနှင့်ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု==
အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ခုနှစ်စာရင်းများအရ လူဦးရေ ၁၂၁၀၁၉၃၄၂၂ (၁.၂၁ဘီလီယံ) ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယလူဦးရေသိပ်သည်းသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် လူဦးရေ ၁၃၅၀ဝ၄၄၆၀၅(၁.၃၅ဘီလီယံ)ဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေအသိပ်သည်းဆုံးဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၇.၃၁ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့လူဦးရေ ၆ ဦးတွင် ၁ ဦးမှာ အိန္ဒိယတွင် နေထိုင်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ လူဦးရေတိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၁.၅၈ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး လာမည့် ၂၀၃၀ခုနှစ် နှစ်ကုန်တွင် လူဦးရေ ၁.၅၃ ဘီလီယံရှိမည်ဟု ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားကြသည်။

စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၂၃၇၀ဝ၀ဝ၀(၆၂၃.၇သန်း)မှာ ယောက်ျားဦးရေဖြစ်ပြီး ၅၈၆၅၀ဝ၀ဝ၀(၅၈၆.၅သန်း)မှာ အမျိုးသမီးဦးရေဖြစ်သည်။ ကျား/မ အချိုးမှာ ယောက်ျားဦးရေ ၁၀ဝ၀လျှင် မိန်းမ ၉၄၀ ဦးဖြစ်သည်။ ယောက်ျားများ၏ပျှမ်းမျှသက်တမ်းမှာ (၆၅.၇၇)နှစ်နှင့် မိန်းမများ၏ပျှမ်းမျှသက်တမ်းမှာ (၆၇.၉၅)နှစ်ခန့်ဖြစ်သည်။ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၆၆.၈ နှစ်သည်။ လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအနေဖြင့် ပျှမ်းမျှအားဖြင့် တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာတွင်(၃၈၂)ယောက်ဖြစ်သည်။

စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ကျား ၈၂.၁၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး မ ၆၅.၄၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၇၄.ဝ၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။

လက်ရှိလူဦးရေ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်မှာ အသက် ၂၅ နှစ်အောက်များဖြစ်ပြီး ၆၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော်မှာ အသက် ၃၅ နှစ်အောက်များဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၇၂.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကျေးရွာပေါင်း ၆၃၈၀ဝ၀ ရှိသည့် ကျေးလက်ဒေသများတွင်နေထိုင်ကြပြီး ၂၇.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မြို့ပေါင်း ၅၄၈၀ ရှိသည့် မြို့ပြဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ [[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ ၂၀ဝ၉ခုနှစ်စာရင်းများအရ လူတစ်ထောင်လျှင် ၂၂.၂၂ ဦးဖြစ်ပြီး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ လူတစ်ထောင်လျှင် ၆.၄ ဦးဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== အယူဘာသာများ ==
လူမျိုးစုံနေထိုင်လျက် ရှိသော အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ကိုးကွယ်မှုဘာသာပေါင်းမျိုးစုံရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဘာသာရေးကို လွတ်လပ်စွာကိုးကွယ်ခွင့်ရှိသော်လည်း  အများစုမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၂၀၀၁ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူမှုအရ ဟိန္ဒူ ၈၂၇၅၇၈၈၆၈ ဦး (၈၀.၅ %)၊ မွတ်ဆလင် ၁၃၈၁၈၈၂၄၀ (၁၃.၄ %)၊ ခရစ်ယာန် ၂၄၀၈၀ဝ၁၆ (၂.၃ %)၊ ဆစ်ခ် ၁၉၂၁၅၇၃၀ (၁.၉ %)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ၇၉၅၅၂၀၇ (ဝ.၈ %)၊ ဂျိန်း ၄၂၂၅၀၅၃ (ဝ.၄ %)၊ အခြားဘာသာအယူဝါဒများ ၆၆၃၉၆၂၆ (ဝ.၆ %) နှင့် ဘာသာအယူဝါဒမရှိ ၇၂၇၅၈၈ (ဝ.၁ %) တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Census of India : Religious Composition&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
[[File:Religion in India.svg|thumb|upright|300px|၂၀၁၁ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ကိုးကွယ်မှုဘာသာများပြပုံ
{{legend|#9ca2e4|ဟိန္ဒူ}}
{{legend|#9cf332|မွတ်စလင်}}
{{legend|#7bdeff|ခရစ်ယာန်}}
{{legend|#cd8dcd|ဆစ်ခ်}}
{{legend|#ffde6a|ဗုဒ္ဓ}}
{{legend|#808080|အခြား}}]]

== ယဉ်ကျေးမှု ==
{{Main|အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု}}

== အားကစား ==
india တွင် ခရစ်ကတ်အားကစားသည်လွန်စွာလူကြိုက်များပြီး ဘောလိီဝုတ်ရုပ်ရှင်များတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။


==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[Category:အိန္ဒိယနိုင်ငံ| ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျီ ၂၀ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>qo2orzdjylax7iqd9sm4weush79atj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3197</id>
    <revision>
      <id>1032032</id>
      <parentid>1017718</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406394" sha1="2b9r785x3jczid0vsgi108stgcf76t9" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ကမ္ဘောဒီယားဘုရင့်နိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{ubl|{{native name|km|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|italics=off}}|{{transl|km|ဘုရားရာဇအာဏာစက်ကမ္ဗောဇ}}}}
| common_name = ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ
| ပုံ_အလံ = Flag of Cambodia.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Royal Arms of Cambodia.svg
| symbol_type = အမှတ်တံဆိပ်တော်
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{lang|km|ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ}}&lt;br /&gt;{{lang|km-Latn|Chéatĕ, Sasna, Preăh Môhaksătrâ}}&lt;br /&gt;&quot;Nation, Religion, King&quot;&lt;br /&gt;&quot;ဇာတိ၊ သာသနာ၊ ရှင်ဘုရင်&quot;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|km|បទនគររាជ}} &lt;br /&gt;{{transl|km|Nôkôr Réach}}&lt;br /&gt;&quot;Majestic Kingdom&quot;&lt;br /&gt; &quot;တော်ဝင်တိုင်းပြည်&quot; ([[နဂရရာဇ]])&lt;br /&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Cambodia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Southeast Asia|default=1}}
| map_caption = {{map caption |location_color=green |region=[[အာဆီယံ]] |region_color=မီးခိုးရင့် |legend=Location Cambodia ASEAN.svg}}
| မြို့တော် = [[ဖနွမ်းပင်မြို့]]
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| languages_type = ရုံးသုံးဘာသာစကား&lt;br /&gt;{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}}
| languages = [[ခမာဘာသာစကား|ခမာ]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of the Kingdom of Cambodia |url=https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539 |website=Office of the Council of Ministers |publisher=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស |access-date=26 September 2020 |archive-date=14 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214171717/https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/ }}&lt;/ref&gt;
| languages2_type = ရုံးသုံးအက္ခရာ
| languages2 = ခမာအက္ခရာ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of the Kingdom of Cambodia |url=https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539 |website=Office of the Council of Ministers |publisher=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស |access-date=26 September 2020 |archive-date=14 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214171717/https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/ }}&lt;/ref&gt;
| လူမျိုးများ = {{unbulleted list
 | ၉၅.၆% [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]
 | ၂.၄% [[:en:Cham people|ချမ်]]
 | ၁.၅% [[:en:Chinese Cambodians|တရုတ်]]
 | ၀.၂% [[:en:Vietnamese Cambodians|ဗီယက်နမ်]]
 | ၀.၃% [[:en:Ethnic groups in Cambodia|အခြား]]&lt;ref name=&quot;CSES2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=Cambodia Socio-Economic Survey 2019-20|work=Ministry of Planning|publisher=National Institute of Statistics|date=December 2020|access-date=16 May 2021|archive-date=16 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf}}&lt;/ref&gt;
}}
| ethnic_groups_year = ၂၀၁၉
| ဘာသာတရားများ = {{unbulleted list
 | ၉၇.၁% [[:en:Buddhism in Cambodia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])
 | ၂.၀% [[:en:Islam in Cambodia|အစ္စလာမ်]]
 | ၀.၃% [[:en:Catholic Church in Cambodia|ခရစ်ယာန်]]
 | ၀.၅% [[:en:Religion in Cambodia|အခြား]]&lt;ref name=&quot;Census 2019&quot; /&gt;
}}
| religion_year = ၂၀၁၉
| demonym = {{lang-en|[[:en:Demographics of Cambodia|Cambodian]]}}&lt;br /&gt;{{lang-km|ខ្មែរ|link=no}}, {{transl|km|Khmêr}} {{IPA-km|kʰmae|}}
| government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Dominant-party system|တစ်ပါတီ]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်စနစ်]]နှင့် [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]
| leader_title1 = [[Monarchy of Cambodia|ဘုရင်မင်းမြတ်]]
| leader_name1 = [[နရောတ္တမ သီဟမုနီ]]
| leader_title2 = [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2 = [[ဟွန်မာနက်]]
| leader_title3 = [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌများစာရင်း|အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name3 = ဟန် ဆမ်ရင်
| leader_title4 = [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌများစာရင်း|ဆီးနိတ်လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name4 = ဆေးချွန်း
| legislature = [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| upper_house = [[ကမ္ဘောဒီးယား ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်]]
| lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကမ္ဘောဒီးယား)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type = [[ကမ္ဘောဒီးယား သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| established_event1 = ဖူနန်နိုင်ငံ
| established_date1 = ၆၈–၆၂၇
| established_event2 = ချန်လနိုင်ငံ
| established_date2 = ၆၂၇–၈၀၂
| established_event3 = ခမာအင်ပါယာ
| established_date3 = ၈၀၂–၁၄၃၁
| established_event4 = [[:en:Post-Angkor Period|အလယ်ခေတ်]]
| established_date4 = ၁၄၃၁–၁၈၆၃
| established_event5 = [[:en:French protectorate of Cambodia|ပြင်သစ်အစောင့်ရှောက်ခံ]]
| established_date5 = ၁၈၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်
| established_event6 = [[:en:Independence Day of Cambodia|လွတ်လပ်ရေး]]
| established_date6 = ၁၉၅၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၉ ရက်
| established_event7 = [[ကုလသမဂ္ဂ]][[:en:United Nations Security Council Resolution 109|သို့ ဝင်ရောက်ခြင်း]]
| established_date7 = ၁၉၅၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၄ ရက်
| established_event8 = {{nowrap|[[:en:1991 Paris Peace Accords|ပဲရစ်ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီချက်]]}}
| established_date8 = ၁၉၉၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်
| established_event9 = {{nowrap|[[:en:Constitution of Cambodia|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]}}
| established_date9 = ၁၉၉၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်
| established_event10 = [[:en:ASEAN Declaration|အာဆီယံကြေညာချက်]]
| established_date10 = ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်
| area_km2 = ၁၈၁,၀၃၅
| ဧရိယာအဆင့် = ၈၈
| area_sq_mi = ၆၉,၈၉၈ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၂.၅
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = 
| အရှေဆုံးမြစ် = 
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| population_estimate = 
| population_census = {{increase}}၁၅,၅၅၂,၂၁၁&lt;ref name=&quot;Census 2019&quot;&gt;{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – National Report on Final Census Results |last=Ministry of Planning (Cambodia), National Institute of Statistics |date=2020 |publisher=Ministry of Planning, National Institute of Statistics |access-date=26 January 2021 |archive-date=26 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census_rank = ၇၃
| population_estimate_year = 
| population_estimate_rank = 
| population_census_year = ၂၀၁၉
| population_density_km2 = ၈၇
| population_density_sq_mi = ၂၁၁.၈ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = ၉၆
| GDP_PPP = $၇၆.၆၃၅&amp;nbsp;ဘီလီယံ&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=45&amp;pr1.y=11&amp;c=522&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Cambodia |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၁၉
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_per_capita = $၄,၆၄၅&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $၂၆.၆၂၈&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၁၉
| GDP_nominal_rank = 
| GDP_nominal_per_capita = $၁,၆၁၄&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini = ၃၆.၀ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၃
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=Income Gini coefficient |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=hdr.undp.org |access-date=29 January 2020 |archive-date=10 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead |accessdate=8 September 2021 |archivedate=16 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200516205245/http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient }}&lt;/ref&gt;
| HDI = ၀.၅၉၄ &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၁၄၄
| ငွေ = [[ကမ္ဘောဒီးယား ရီယယ်|ရီယယ်]] (៛)
| currency_code = KHR
| utc_offset = +7
| time_zone = [[အင်ဒိုချိုင်နား စံတော်ချိန်|ICT]]
| date_format = dd/mm/yyyy
| drives_on = right
| calling_code = [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+855]]
| cctld = [[.kh]]
| ပွဲများ = 
| ဗဟိုဘဏ် = 
}}
'''ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ'''{{IPAc-en|audio=En-us-Cambodia.ogg|k|æ|m|ˈ|b|oʊ|d|i|ə}} &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/cambodia |title=Cambodia |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=16 March 2013}}&lt;/ref&gt; ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Cambodia) အား '''ကမ္ဗောဇ''' ဟုလည်း သိကြပြီး တရားဝင်အမည်မှာ '''ကမ္ဘောဒီးယား ဘုရင့်နိုင်ငံ''' (Kingdom of Cambodia)&lt;ref&gt;{{Note|ခမာဘာသာစကားတွင် ဘုရင့်နိုင်ငံကို ရာဇအာဏာစက် (ပါဠိ) လို့ ခေါ်ဆိုပြီး၊ မြင့်မြတ်ကြောင်း ဖော်ပြရန် &quot;ဘုရား&quot; ဂုဏ်ပုဒ်ကို ရှေ့တွင် ထည့်ထားသည်။ ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံသည်လည်း ထိုင်းဘာသာစကားဖြင့် &quot;ရာဇအာဏာစက် ပဒေသထိုင်း&quot; ဟု အသုံးပြုကြသည်။}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်ကာ အရှေ့တောင်အာရှရှိ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆယ် တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ဧရိယာအားဖြင့် {{Convert|၁၈၁၀၃၅|km2|sqmi|lk=out|abbr=off}} ရှိပြီး အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့]] တို့နှင့် ထိစပ်လျက် တည်ရှိသည်။

အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံဖြစ်သော ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် လူဦးရေအားဖြင့် ၁၅ သန်းကျော် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် နိုင်ငံတော် ဘာသာအဖြစ်ပြဋ္ဌာန်းထားကာ လူဦးရေ၏ ၉၇% ကျော် ကိုးကွယ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;CIACB&quot; /&gt; ကမ္ဘောဒီးယားရှိ လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဗီယက်နမ်၊ တရုတ်၊​ချမ် နှင့် တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးစု ၃၀ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-08/03/c_13428465.htm |title=Cambodia to celebrate day for indigenous people near Angkor Wat |publisher=News.xinhuanet.com |accessdate=15 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130825133021/http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-08/03/c_13428465.htm |archivedate=25 August 2013}}&lt;/ref&gt; မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ ဖနွမ်းပင်မြို့ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနလည်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံသည် ရွေးကောက်ခံ စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် ဖြစ်ပြီး လက်ရှိဘုရင်မှာ နိုရိုဒွန် ဆီဟာမိုနီ ဖြစ်ကာ တော်ဝင်ပလ္လင်ကောင်စီမှ နိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူး အဖြစ် ရွေးချယ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ပြီး လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ်မှာ [[ဟွန်မာနက်]] ဖြစ်သည်။

အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယ ဂျာယာဗာမန် က သူ့ဘာသာ ဘုရင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး စစ်တိုက်နေကြသော ချန်လာ ခမာမင်းသားများကို &quot;ကမ်ဘူဂျာ&quot; အမည်အောက်တွင် စုစည်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CHANDLER&quot;&gt;Chandler, David P. (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, {{ISBN|0813335116}}.&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်သည် ခမာ ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော် စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သော အချိန်ဖြစ်ပြီး နှစ်ပေါင်း ၆၀၀ ကျော်အောင် စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့ကာ ဘုရင်မင်းဆက် ဆက်တိုက်တို့အား အရှေ့တောင်အာရှတစ်ဝှမ်းအား ထိန်းချုပ် ဩဇာလွှမ်းမိုးနိုင်စေခဲ့ပြီး တန်ခိုးအာဏာနှင့် စည်းစိမ် အမြောက်အမြားကို စုစည်းနိုင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယပုံသဏ္ဌာန် တိုင်းပြည်မှာ အရှေ့တောင်အာရှ နေရာ အများစုအား ပထမဦးစွာ ဟိန္ဒူဘာသာ နောင်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပျံ့နှံ့စေခဲ့ပြီး ဒေသတဝှမ်းတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ စီမံကိန်း အမြောက်အမြားကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကာ အန်ကော တစ်နေရာတည်းတွင်ပင် ပုထိုး နှင့် အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံ ၁,၀၀၀ ကျော်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အန်ကောဝပ် သည် ထိုအဆောက်အအုံများထဲတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ပြီး ယူနက်စကိုမှ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းသွင်းခဲ့သည်။

၁၅ ရာစုတွင် ခမာအင်ပိုင်ယာမှ အုပ်စိုးသော အယုဒ္ဓယပြည်၏ ပုန်ကန်မှု အပြီးတွင် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဩဇာအာဏာ ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား အနေနှင့် ဩဇာကြီးမားသော အိမ်နီးချင်း တိုင်းပြည်နှစ်ခုနှင့် ရင်ဆိုင်ရပြီး တစ်ခုမှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အယုဒ္ဓယပြည် ဖြစ်ကာ နောက်တစ်ခုမှာ ဗီယက်နမ်၏ ငုယင်မင်းဆက် ဖြစ်၍ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ကံကြမ္မာအတွက် အဆိုးဘက်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် ပြင်သစ်၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး နောက်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားသို့ သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

ကမ္ဘောဒီးယားသည် ပြင်သစ်ထံမှ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၅ တွင် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲသည် ဟိုချီမင်း၏ လမ်းကြောင်းဖြန့်ကျက်မှု နှင့် သီဟာနု၏ လမ်းကြောင်းတည်ဆောက်မှုတို့ကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယား အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန်တို့မှ ၁၉၆၉ မှ ၁၉၇၃ အတွင်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာတွင် ကမ္ဘောဒီးယားလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ကမ္ဘောဒီးယား အာဏာသိမ်းမှု အပြီးတွင် အမေရိကန်ဘက်ယိမ်းသော လက်ယာဝါဒီ ခမာသမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရ အာဏာရလာခဲ့ပြီး [[နိုရိုဒွန် သီဟာနု|သီဟာနု ဘုရင်]]မှ သူ၏ ယခင်ရန်သူဖြစ်သော ခမာနီတို့ကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ ဘုရင်နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် တို့၏ ထောက်ခံမှုကြောင့် ခမာနီတို့သည် အင်အားကြီးမားလာခဲ့ပြီး ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ဖနွမ်းပင်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ခမာနီတို့က ကမ္ဘောဒီးယား လူမျိုးတုန်း သတ်ဖြတ်မှုကို ၁၉၇၅ မှ ၁၉၇၉ အထိ ကျူးလွန်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၇၉တွင် ဗီယက်နမ် နှင့် ဗီယက်နမ်မှ ကျောထောက်နောက်ခံပေးထားပြီး ကမ္ဘောဒီးယား-ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲအတွင်း ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုမှ ထောက်ပံ့ပေးသော ကမ်ပူးချားပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရ မှ ၎င်းတို့ကို ဖြုတ်ချလိုက်သည် အထိ ဖြစ်သည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် ပဲရစ်ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် ချုပ်ဆိုအပြီးတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအား ကုလသမဂ္ဂ မစ်ရှင်မှ ၁၉၉၂-၉၃ တွင် ခဏတာမျှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီး ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှသော မဲပေးပိုင်ခွင့်ရှိသူတို့ မဲပေးပြီးသော အခါတွင် ကုလသမဂ္ဂတပ်များ ကမ္ဘောဒီးယားမှ ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အစိုးရအတွင်း အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်သူ့ပါတီနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်[[ဟွန်ဆန်]] တို့မှ အစိုးရကို ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တိုင်အောင် ဆက်လက် အုပ်ချုပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားသည် ၁၉၅၅ ခုနှစ်မှစ၍ ကုလသမဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပြီး အာဆီယံအဖွဲ့၊ အရှေ့အာရှထိပ်သီးအဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၊ ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများ လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ နှင့် လာဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြား အဖွဲ့အစည်းများစွာတို့၏ အဆိုအရ နိုင်ငံအတွင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှု နေရာအနှံ့အပြားတွင် ရှိသည်ဟု ဆိုပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2014/09/28/us-cambodia-economy-idUSKCN0HN0YJ20140928|title=Consumerism booms as Cambodia embraces once-forbidden capitalism|last=|first=|date=|work=Reuters|accessdate=28 October 2014|archivedate=1 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141001050010/https://www.reuters.com/article/2014/09/28/us-cambodia-economy-idUSKCN0HN0YJ20140928}}&lt;/ref&gt; ခြစားမှု နေရာအနှံ့အပြား ရှိသည့်အပြင်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/cambodia-0|title=2013 Freedom House|last=|first=|year=2013|work=Freedom House|accessdate=6 April 2014|archivedate=7 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130407061216/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/cambodia-0}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ လွတ်လတ်မှု ကင်းမဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cpi.transparency.org/cpi2013/results/|title=2013 Corruption Perceptions Index|last=|first=|year=2013|work=Transparency International|accessdate=6 April 2014|archive-url=https://archive.today/20131203061004/http://cpi.transparency.org/cpi2013/results/|archive-date=3 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; လူထုဖွံ့ဖြိုးမှု နိမ့်ကျ၍&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/ |title=The 2013 Human Development Report – &quot;The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World&quot; |publisher=Human Development Report Office United Nations Development Programme |pages=144–147 |accessdate=2 March 2013 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226013923/http://hdr.undp.org/en/2013-report }}&lt;/ref&gt; ငတ်မွတ်မှု မြင့်မားသည် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Welthungerhilfe, IFPRI, and Concern Worldwide: [http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf 2013 Global Hunger Index – The challenge of hunger: Building Resilience to Achieve Food and Nutrition Security]. Bonn, Washington D. C., Dublin. October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2014/s4007692.htm |title=Cambodia's opposition leader says Australian asylum seeker deal will fund corruption |publisher=Australian Broadcasting Corporation |accessdate=28 October 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Thailand ranks 2nd in ASEAN for the best quality of life |url=http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNSOC5703270010003 |newspaper=National News Bureau of Thailand |date=27 March 2014 |author=Chueyprasit, Orapa |author2=Naasiri, Chaite |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140328130706/http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNSOC5703270010003 |archivedate=28 March 2014 }}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားအား လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့၏ အရှေ့တောင်အာရှ ဒါရိုက်တာ ဒေးဗစ်ရောဘတ်မှ &quot;အာဏာရှင်ဆန်သော ညွှန့်ပေါင်း နှင့် အပေါ်ယံ ဒီမိုကရေစီ&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book |author=David Roberts |title=Political Transition in Cambodia 1991–99: Power, Elitism and Democracy |url=https://books.google.com/books?id=SnYWDAAAQBAJ&amp;pg=PR9 |date=29 April 2016 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-136-85054-7 }} (section XI, &quot;Recreating Elite Stability, July 1997 to July 1998&quot;)&lt;/ref&gt; ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ပါတီစုံ လစ်ဘရစ်ဒီမိုကရေစီ ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/|title=CONSTITUTION OF THE KINGDOM OF CAMBODIA|website=pressocm.gov.kh|publisher=Office of the Council of Ministers|date=25 January 2017|accessdate=4 September 2019|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819215247/https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအား ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ တစ်ပါတီတည်းကသာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=oneparty1&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/cambodian-parliament-launches-era-of-one-party-rule|title=Cambodian Parliament launches era of one-party rule|website=The Straits Times|date=5 September 2018|accessdate=26 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oneparty2&gt;{{Cite news|url=https://www.voacambodia.com/a/cambodia-set-to-become-one-party-state/4505605.html|title=Cambodia Set to Become One Party State|first=David|last=Boyle|work=Voice of America|publisher=VOA Cambodia|date=30 July 2018|accessdate=26 July 2019}}&lt;/ref&gt;

အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ့ နိမ့်ကျသော်လည်း ကမ္ဘောဒီးယားသည် အာရှတွင် တိုးတက်မှုအမြန်ဆုံး စီးပွားရေး ရှိသည့် နိုင်ငံ လွန်ခဲ့သည့် ဆယ်စုနှစ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးမှုနှုန်းမှာ ၇.၆ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးသည် အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍအဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေပြီး နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး တိုးတက်လာမှုကြောင့် ချည်မျှင်လုပ်ငန်း၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း၊  အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း နှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့တွင် ကောင်းမွန်သော ဖွံ့ဖြိုးမှု ရှိသည်။.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |title=Cambodia to outgrow LDC status by 2020 |work=The Phnom Penh Post |date=18 May 2011 |accessdate=20 June 2011 |archivedate=21 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html }}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂမှ ကမ္ဘောဒီးယားအား ဖွံ့ဖြိုးမှု နိမ့်ကျသော နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unctad.org/en/Pages/ALDC/Least%20Developed%20Countries/UN-list-of-Least-Developed-Countries.aspx|website=UNCTAD|title=UN list of Least Developed Countries|accessdate=4 November 2019}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့တရားမျှတမှု စီမံကိန်း၏ တရားဥပဒေ စိုးမိုးမှု ကိန်းညွှန်းမှ နိုင်ငံပေါင်း ၁၂၆ နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအား အဆင့် ၁၂၅ သတ်မှတ်ထားပြီး ဒေသအတွင်း အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အလွန်နောက်ရောက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldjusticeproject.org/|website=World Justice Project|title=WJP Rule of Law Index® 2018–2019|accessdate=4 November 2019|archivedate=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429071718/http://data.worldjusticeproject.org/}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
&quot;ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ&quot; သည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ တရားဝင်ရုံးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား ဆိုသော အမည်မှာ ပြင်သစ်ဘာသာစကား ကမ်ဘိုဒေ့ (Cambodge) မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်စကားမှာလည်း ဒေသခံတို့၏ ခမာစကား ကမ်ပူးချားမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားဆိုသော အသုံးအနှုန်းကို ဥရောပတွင် အစောဆုံး သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရှိရသည်မှာ ၁၅၂၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပြီး အီတလီ စွန့်စားရှာဖွေသူ [[မဂျဲလင်|ဖာဒီနန် မက်ဂျဲလန်]]၏ ကမ္ဘာတခြမ်း ခရီးစဉ်တွင် လိုက်ပါသူ အန်တိုနီယို ပီဂါဖက်တာမှ သူ၏ စာတွင် &quot;ကာမိုဂျီးယား&quot; ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Relazione del primo viaggio intorno al mondo – Wikisource |url=https://it.wikisource.org/wiki/Relazione_del_primo_viaggio_intorno_al_mondo |website=it.wikisource.org}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးများသည် သူတို့၏ နိုင်ငံကို &quot;ဆော့ခမာ&quot; ဟု ညွှန်းဆိုလေ့ရှိပြီး အဓိပ္ပာယ်မှာ &quot;ခမာတို့၏ မြေ&quot; ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပိုမို၍ တိကျသော အခေါ်အဝေါ်အနေနှင့် &quot;ပရာတေး ကမ်ပူးချား (မူလပါဠိစကားလုံး - ပဒေသ ကမ္ဗောဇ)&quot; ဟု သုံးနှုန်းပြီး &quot;ကမ်ပူးချားတို့၏ နိုင်ငံ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အနောက်ကမ္ဘာတွင် &quot;ကမ္ဘောဒီးယား&quot; ဟု အမြဲတစေ ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိသော်လည်း အရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများတွင် ကမ္ဘောဒီးယား အစား ကမ်ပူချီးယား ဟူ၍ အသံထွက်လေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite dictionary |url=http://dictionary.reference.com/browse/kampuchea|title= kampuchea. (n.d.). Collins English Dictionary – Complete &amp; Unabridged 10th Edition.|dictionary= Dictionary.com|accessdate=31 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=5oGnZRd4GKwC&amp;pg=PA3|title= Cambodia|date=|accessdate=31 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nectec.or.th/thai-yunnan/20.html#9|title=On some Cambodian Words|work=Thai-Yunnan Project Newsletter No. 20., Department of Anthropology, Research School of Pacific Studies Australian National University by Serge Thion|publisher=Nectec|date=|accessdate=31 October 2015}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; clear:right;&quot;
|+တရားဝင် အမည်များ
! scope=&quot;col&quot; | နေ့စွဲ
! scope=&quot;col&quot; | အမည်
! scope=&quot;col&quot; | မှတ်ချက်
|-
| အေဒီ ၅၀/၆၈ – အေဒီ ၅၅၀ || '''ဖူနန်း အင်ပိုင်ယာ''' || '''နိုကော် ဖနွမ်''' – (အခြားအမည်)
|-
| ၅၅၀–၈၀၂ || '''ချန်နလာ အင်ပိုင်ယာ''' || အေဒီ ၈ ရာစုတွင် ကုန်းချန်နလာ နှင့် ရေချန်နလာဟု ခွဲခြားခဲ့သည်။
|-
| ၈၀၂–၁၄၃၁ || '''ခမာ အင်ပိုင်ယာ''' || အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဩဇာအာဏာအကြီးဆုံး အင်ပိုင်ယာ တစ်ခု
|-
| ၁၄၃၁–၁၈၆၃ || '''ကမ္ဘောဒီးယား'''|| အလယ်ခေတ် (ချက်တိုမက်ခေတ်၊ လောင်းဗက်ခေတ်၊ အူဒုံခေတ်)
|-
| ၁၈၆၃–၁၉၄၁၊ ၁၉၄၅–၁၉၅၃ || '''ကမ္ဘောဒီးယားပြည် (ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ)'''||
|-
| ၁၉၄၁–၁၉၄၅ || '''ဂျပန်တို့လက်အောက်'''||
|-
| ၁၉၅၃–၁၉၇၀ || '''ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ'''||  (''ပြည်သူ့ ဆိုရှယ်လစ် အဖွဲ့အစည်း'') ကာလ &lt;br /&gt;ကမ္ဘောဒီးယား ပထမနိုင်ငံဟုလည်း ခေါ်သည်။
|-
| ၁၉၇၀–၁၉၇၅ || '''ခမာသမ္မတနိုင်ငံ''' ||အမေရိကန် ဗုံးကြဲခြင်း၊ ပြည်တွင်းစစ်
|-
| ၁၉၇၅–၁၉၇၆ || '''ကမ်ပူးချား''' || ခမာ လူမျိုးတုန်း သတ်ဖြတ်မှု
|-
| ၁၉၇၆–၁၉၈၂ || '''ဒီမိုကရက်တစ် ကမ်ပူးချား''' || ခမာ လူမျိုးတုန်း သတ်ဖြတ်မှု – ကုလသမဂ္ဂအသိအမှတ်ပြု&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1982/07/09/world/3-unlikely-cambodian-allies-map-war-on-vietnam.html|title=3 Unlikely Cambodian Allies Map War on Vietnam|date=9 July 1982|website=The New York Times|accessdate=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| ၁၉၈၂–၁၉၉၀ || '''ဒီမိုကရက်တစ် ကမ်ပူးချား၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ''' || ကုလသမဂ္ဂအသိအမှတ်ပြု
|-
| ၁၉၉၀–၁၉၉၃|| '''ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံတော် အစိုးရ''' || ကုလသမဂ္ဂအသိအမှတ်ပြု
|-
| ၁၉၇၉–၁၉၈၉|| '''ကမ်ပူးချား ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ''' || ကုလသမဂ္ဂမှ အသိအမှတ်မပြု
|-
| ၁၉၈၉–၁၉၉၁|| '''ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ''' ||
|-
| ၁၉၉၁–၁၉၉၃ || '''ကမ္ဘောဒီးယား အသွင်ကူးပြောင်းရေး ကုလသမဂ္ဂ အာဏာပိုင်''' ||
|-
| ၁၉၉၃–ယနေ့ || '''ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင့်နိုင်ငံ''' || ကမ္ဘောဒီးယား ဒုတိယနိုင်ငံ
|}

== သမိုင်း ==
===သမိုင်းမတင်မီကာလ===
[[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|၁၂ ရာစုမှ ကြွေရည်စည့်ရည် သုတ်လိမ်းထားသော ကျောက်သားလက်ရာ တစ်ခု]]
ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနေရာတွင် ပလိုင်စတာဆင်း ခေတ်က လူတို့နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများကို ကျဲပြန့်တွေ့ရှိရပြီး သလင်းနှင့် သလင်းအသွင်ပြောင်း ကျောက်လက်နက်ကိရိယာများမှာ ၎င်းတို့၏ သက်တမ်းသက်မှတ်ခြင်းမှာ ယုံကြည်ရလောက်သော အခြေအနေမရှိသော်လည်း မဲခေါင်မြစ် တစ်လျှောက်ရှိ ကုန်းမြေအဆင့်ဆင့် ဖြစ်နေရာ နေရာများ၊ စတန်ထရန်ပြည်နယ်၊​ကရာတီပြည်နယ် နှင့် ကမ်ပေါ့ပြည်နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref name=stark2004&gt;{{Cite book|author=Stark, Miriam|editor1-first=Ian|editor1-last=Glover|editor2-first=Peter S.|editor2-last=Bellwood|title=Southeast Asia: from prehistory to history|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=Pre-Angkorian and Angkorian Cambodia|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf|access-date=26 August 2020|archive-date=10 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610170734/http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; အချို့သော ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများမှ ဟိုလိုဆင်းခေတ်အတွင်း မုဆိုး-ရှာဖွေစုဆောင်းသူ အုပ်စုများ ဒေသအတွင်း နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ရှေးအကျဆုံးတွေ့ရသော ရှေးဟောင်းသုတေသနဒေသမှာ ဘတ်တမ်ဘမ်ပြည်နယ်ရှိ &quot;လန်းစပင်း&quot; လှိုဏ်ဂူ ဖြစ်ပြီး ဟိုဘင်ဟျန်ခေတ်မှ ဖြစ်သည်။ အနိမ့်ပိုင်း မြေလွှာများအား တူးဆွပြီး ရေဒီယိုကာဘွန်နည်းဖြင့် သက်တမ်းသတ်မှတ်ရာတွင် ဘီစီ ၆၀၀၀ ခန့်ကို ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref name=stark2004 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&amp;catid=80&amp;lang=en|title=The Second Prehistoric Archaeological Excavation in Laang Spean (2009)|first=Michel|last=Tranet|date=20 October 2009|accessdate=17 November 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&amp;catid=80&amp;lang=en|archivedate=1 January 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုနေရာတွင်ပင် အထက်ပိုင်းမြေလွှာများကို တူးဆွရာ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို တွေ့ရပြီး ကမ္ဘောဒီးယားရှိ အစောဆုံးသက်တမ်းရှိသော မြေထည်ကြွေထည်များ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&amp;catid=80&amp;lang=en|title=The Oldest Ceramic in Cambodia's Laang Spean (1966–68)|date=20 October 2009|accessdate=17 November 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&amp;catid=80&amp;lang=en|archivedate=1 January 2011}}&lt;/ref&gt;

ဟိုလိုဆင်းခေတ် နှင့် သံခေတ်ကြားမှ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်မှာလည်း ရှားပါးသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား သမိုင်းမတီမီခေတ်၏ အရေးပါသော ဖြစ်ရပ်မှာ မြောက်ဘက်မှ ပထမဆုံး ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးသူလည်သမားများ ဝင်ရောက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၃ ထောင်စုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=higham2001pre&gt;{{Cite book|author=Higham, Charles |title=The civilization of Angkor|publisher=Phoenix|isbn=978-1-84212-584-7|url=https://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=January 2002}}, pp.13–22&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားတွင် တွေ့ရသော စိတ်ဝင်စားစရာအကောင်းဆုံး သက်သေအထောက်အထားများမှာ အမျိုးမျိုးသော စက်ဝိုင်းပုံ မြေဖို့ခြင်းများ ဖြစ်ပြီး မမ်မော့အနီး မြေသားနီများတွင် လည်းကောင်း ဗီယက်နမ်နှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင်လည်းကောင်း ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ အသုံးပြုမှုနှင့် သက်တမ်းမှာ အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော်လည်း အချို့မှာ ဘီစီ ၂ ထောင်စုနှစ် အတွင်းက ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=Research History|publisher=Memot Centre for Archaeology|accessdate=6 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Albrecht, Gerd|year=2000|title=Circular Earthwork Krek 52/62 Recent Research on the Prehistory of Cambodia|journal=Asian Perspectives|volume=39|issue=1–2|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=15 November 2009|display-authors=1|author2=&lt;Please add first missing authors to populate metadata.&gt;}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf |access-date=20 March 2022 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf |accessdate=20 March 2022 |archivedate=22 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|ဘေယွန်အား လွတ်မြောက်ရန်အတွက် ခမာစစ်တပ်မှ ချမ်တို့နှင့် စစ်တိုက်ရန် သွားရောက်စဉ်]]
အချိန်ကာလ အတိအကျသတ်မှတ်၍ မရသော အခြား သမိုင်းမတင်မီခေတ်ဒေသများမှာ ၁၈၇၅ တွင် ပထမဆုံး စတင် စူးစမ်းခဲ့သော နေရာဖြစ်သည့် ဆမ်ရောင်း ဆန် (ရှေးဟောင်းမြို့တော် အူဒေါင် နှင့် သိပ်မဝေးသောနေရာ) &lt;ref name=higham1989&gt;{{Cite book|author=Higham, Charles |title=The Archaeology of Mainland Southeast Asia|url=https://archive.org/details/archaeologyofmai0000high |year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-27525-5}}, p.120&lt;/ref&gt;နှင့် မြောက်ပိုင်းပြည်နယ် ဘွန်တေးမူရှေး အတွင်းရှိ &quot;ဖွမ်စနေး&quot; တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=O'Reilly, Dougald J.W. |author2=von den Driesch, Angela |author3=Voeun, Vuthy |year=2006|title=Archaeology and Archaeozoology of Phum Snay: A Late Prehistoric Cemetery in Northwestern Cambodia|journal=Asian Perspectives |volume=45|issue=2|issn=0066-8435}}&lt;/ref&gt; ဖွန်စနေးတွင် တူးဖော်မှုများအရ သင်္ချိုင်း ၂၁ ခုကို တွေ့ရှိရပြီး ထိုအတွင်း၌ သံလက်နက်များနှင့် ဦးခေါင်းဒဏ်ရာများတွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအခါက ပဋိပက္ခရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေပြီး အန်ကောရှိ မြို့ကြီးများနှင့် ဖြစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=higham2001pre /&gt;&lt;ref&gt;Domett, K. M., O'Reilly, D. J. W., &amp; Buckley, H. R. (2011). Bioarchaeological evidence for conflict in Iron Age northwest Cambodia. Antiquity, 85(328).441–458&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Domett, K. M., O'Reilly, D. J. W., &amp; Buckley, H. R. (2011). Bioarchaeological evidence for conflict in Iron Age northwest Cambodia. Antiquity, 85(328)&lt;/ref&gt;ရာတာနာကိရိ တွင် သတ္တုတွင်း တူးဖော်ရာ၌ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က လက်မှုပစ္စည်းများကို မကြာခဏတွေ့ရလေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=stark2004 /&gt;

သံကို ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်တွင် စတင် အသုံးပြုခဲ့ပြီး အထောက်အထားများကို ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံနေရာဖြစ်သော ခိုရတ်ကုန်းမြင့်တွင် တွေ့ရသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် သံခေတ် အခြေချနေထိုင်မှုများကို ဘက်ဆေးချမ်ကရောင် ပုထိုး နှင့် အခြားသော အန်ကောခေတ် ပုထိုးများ၏ အောက်ခြေတွင် တွေ့ရပြီး စက်ဝိုင်းပြီးမြေဖို့ခြင်းများကို အန်ကော၏ အနောက်မြောက်ဘက် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ် အကွာတွင် ရှိသော &quot;လိုဗီး&quot; ၏ အောက်ခြေတွင် တွေ့ရသည်။ လူသေမြှုပ်နှံမှုများသည်  အခြားတွေ့ရှိမှုများထက် ပိုများပြီး စားရေရိက္ခာ ရရှိမှု တိုးတက်လာခြင်း နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်း ( ခရီးရှည် ကုန်သွယ်ခြင်းပင် ရှိသည်။ ဘီစီ ၄ ရာစုတွင် အိန္ဒိယနှင့် ကုန်သွယ်ရေးမှာ စတင်နေပြီ ဖြစ်သည်။)တို့အပြင် လူမှုအဆင့်အတန်း နှင့် အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်းများ ရှိကြောင်းလည်း သက်သေပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Carter, A. K. 2011&quot;&gt;Carter, A. K. (2011). Trade and Exchange Networks in Iron Age Cambodia: Preliminary Results from a Compositional Analysis of Glass Beads. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 30, 178–188.&lt;/ref&gt;

သံခေတ်မှ တွေ့ရှိရသော လက်မှုပစ္စည်းများတွင် ဖန်ပုတီးများမှာ အရေးပါသော အထောက်အထား ဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော ဖန်ပုတီးများကို ကမ္ဘောဒီးယား တစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသအချို့တွင် တွေ့ရှိရပြီး အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ဖွန်စနေး နှင့် အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ ပရိုဟီးယားတို့တွင် တွေ့ရှိရသဖြင့် ထိုအချိန်က ပင်မ ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ယက် နှစ်ခု ရှိကြောင်း ပြသနေသည်။ ထိုကွန်ယက်နှစ်ခုမှာ အချိန်နှင့် နေရာ ကွာခြားနေသဖြင့် အေဒီ ၂ ရာစု မှ ၄ ရာစု အတွင်း ကွန်ယက်တစ်ခုမှ အခြားကွန်ယက်တစ်ခု သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်ဟု ညွှန်ပြနေပြီး လူပတ်ဝန်းကျင် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဩဇာအာဏာ ပြောင်းလဲသွားခြင်း ဖြစ်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref name=&quot;Carter, A. K. 2011&quot; /&gt;

===အန်ကောမတိုင်မီခေတ် နှင့် အန်ကောခေတ်===
{{multiple image|caption_align=center|header_align=center
 | direction = vertical
 | width     = 200
 | image1    = Angkor Wat.jpg
 | caption1  = [[အန်ကောဝပ်]].
 | image2    = Bayon Angkor frontal.jpg
 | caption2  = ဗောဓိသတ္တဘုရားလောင်း [[အဝလောကိတေသွာရ]] ၏ မျက်နှာကို ပရာဆတ် ဘာရွန်တွင် တွေ့ရပုံ
}}
အေဒီ ၃ရာစု၊ ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုတို့တွင် အိန္ဒိယ တိုင်းနိုင်ငံများဖြစ်သော ဖူနန်းပြည် နှင့် ၎င်း၏ နေရာအား ဆက်ခံသော ချန်နလာပြည်တို့သည် ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘောဒီးယား နှင့် ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်း နေရာတို့ ပေါင်းစပ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ နှစ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော်တိုင်အောင်ပင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် အိန္ဒိယမှ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို ခံယူပြီး ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် လာအိုနိုင်ငံဖြစ်သော အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုလောကများသို့ ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BRIT&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia |title=History of Cambodia |encyclopedia=Britannica.com |accessdate=16 March 2013}}&lt;/ref&gt; ထိုတိုင်းပြည်များအကြောင်း အခြားသိရှိရသည်မှာ နည်းပါးပြီး တရုတ်တို့၏ သမိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများနှင့် ပဏ္ဍာဆက်မှတ်တမ်းများ အရ ၎င်းတို့ကို ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဖူနန်းနယ်မြေတွင် မဟာအလက်ဇန္ဒား၏ ပထဝီပညာရှင် ကလောဒီးယပ် တော်လမီမှ &quot;ကတ်တီဂါရ&quot; ဟု သိရှိသော ဆိပ်ကမ်းတည်ရှိခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ တရုတ်တို့၏ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ချန်နလာ၏ ပထမ ဂျာယာဗာမန်း ဘုရင်မှာ ၆၈၁ ခုနှစ်ခန့်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်ဟု ညွှန်ပြနေပြီး ထို့နောက်တွင် မငြိမ်သက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ တိုင်းပြည်အား ကုန်းချန်ဒလာ နှင့် ရေချန်ဒလာဟု နှစ်ခြမ်းကွဲသွားစေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အား ဂျားဗားကျွန်း၏ ဩဇာခံသော အင်အားနိမ့်ပါးသော မင်းသားများမှ လျော့ရည်းစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

ခမာဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ချန်နလာ၏ အပျက်အစီးများကြားမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ခိုင်မာစွဦ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကာ ဒုတိယ ဂျာယာဗာမန် ဘုရင် (အေဒီ ၇၉၀မှ အေဒီ ၈၃၅ အထိ အုပ်စိုးခဲ့သည်။) ဂျားဗားပြည်မှ လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ပြီး မိမိဘာသာ ဒေဝါရာဂျာဘွဲ့ ခံယူခဲ့သည်။ သူနှင့် သူ၏ နောက်လိုက်များသည် ဘုရား-ဘုရင် ဂိုဏ်းကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး နယ်မြေသိမ်းပိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်ခဲ့ကာ ၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း ထိုဒေသ၌ ကြွယ်ဝချမ်းသာလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=Khmer Empire Map |publisher=Art-and-archaeology.com |accessdate=27 June 2010}}&lt;/ref&gt; အဋ္ဌမဂျာရာဗာမန် လက်ထက်တွင် အန်ကောဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်အား မွန်ဂိုမှ ကူဗလိုင်ခန်၏ စစ်တပ်မှ တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ဘုရင်အနေနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဝယ်ယူနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Cœdès, George. (1956) ''The Making of South East Asia,'' pp.127–128.&lt;/ref&gt; ၁၃ ရာစုခန့်တွင် သီရိလင်္ကာ ဘုန်းကြီးများမှ အရှေ့တောင်အာရှအား ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=Windows on Asia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=21 May 2007}}&lt;/ref&gt; ဘာသာတရားမှာ ပြန့်ပွားလာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် အန်ကော၌ ရေပန်းစားသော ဘာသာတရားအဖြစ်  ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၂၉၅ ခုနှစ် တတိယ အင်ဒရာ ဗာမန် အာဏာရသည်အထိ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာ ဖြစ်မလာခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;[http://www.cambodia-travel.com/khmer/angkor-era3.htm Angkor Era – Part III (1181–1309 A.D)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201053806/http://www.cambodia-travel.com/khmer/angkor-era3.htm |date=1 December 2012 }}, Cambodia Travel.&lt;/ref&gt;

ခမာဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ၁၂ရာစုအတွင်း အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာအာဏာ ဗဟိုချက်မှာ အန်ကော ဖြစ်ပြီး ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်၏ အထွဋ်အထိပ် ရောက်ရှိစဉ်တွင် မြို့တော်အများအပြားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာမှ သုတေသနပညာရှင် အဖွဲ့က ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံများနှင့် အခြားသော ခေတ်မီနည်းလမ်းများကို အသုံးပြု၍ ကောက်ချက်ချခဲ့သည်မှာ အန်ကောသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စက်မှုခေတ်မတိုင်မီက အကြီးဆုံး မြို့ပြ ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြို့ပြအကျယ်အဝန်းမှာ {{convert|၂,၉၈၀|km2|sqmi|0|abbr=off}} မျှ ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America: A comprehensive archaeological map of the world's largest pre-industrial settlement complex at Angkor, Cambodia |accessdate=27 June 2010 |doi=10.1073/pnas.0702525104 |pmid=17717084 |volume=104 |issue=36 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |pages=14277–14282 |year=2007 |last1=Evans |first1=D. |pmc=1964867 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |access-date=20 March 2022 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225162634/https://www.pnas.org/content/104/36/14277.full }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |accessdate=20 March 2022 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225162634/https://www.pnas.org/content/104/36/14277.full }}&lt;/ref&gt; မြို့တော်မှာ လူဦးရေ ၁ သန်းခန့် အထိ နေထိုင်နိုင်သော အကျယ်အဝန်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110605004646/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, 15 August 2007&lt;/ref&gt; အများဆုံးသိကြပြီး အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည့် အန်ကောဝပ် ဘုရားကျောင်းမှာလည်း ကမ္ဘောဒီးယား၏ အတိတ်က အဓိက ဒေသတွင်း အင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်ကို သတိပေးနေသကဲ့သို့ ရှိသည်။ ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် အင်အားကျဆင်းလာသော်လည်း ၁၅ ရာစု ပျက်သုဉ်းသွားသည့် အချိန်အထိ ထင်ရှားသော အားတစ်ခု အဖြစ် ဆက်လက် ရှိနေသေးသည်။

===အန်ကောလွန်ခေတ်===
[[File:Vietnam 1760.jpg|thumb|၁၇၆၀ တွင် တွေ့ရသော အင်ဒိုချိုင်းနား မြေပုံ]]
အိမ်နီးချင်းတိုင်းပြည်များနှင့် စစ်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် အန်ကောအား အယုဒ္ဓယပြည်မှ ဝင်ရောက်ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၁၄၃၂ တွင် စွန့်ပစ်ခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ဂေဟစနစ် ပျက်ယွင်းမှုနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Chan&quot;&gt;Chandler, David P (1991) ''The Land and the People of Cambodia'', HarperCollins. New York, New York. p. 77, {{ISBN|0060211296}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20041225132009/http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, 13 June 2004&lt;/ref&gt; ထိုအကြောင်းကြောင့် စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တုံ့ဆိုင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး တိုင်းပြည်၏ ပြည်တွင်းရေးကိစ္စရပ်များမှာ အိမ်နီးချင်းတိုင်းပြည်များ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်သို့ ရောက်သောအခါ ခမာတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အဦး တည်ဆောက်မှုများ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်းယုံကြည်မှုများ ဖြစ်သော မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် ဟိန္ဒူ၏ ဘုရင်ဘုရား ဂိုဏ်းတို့၏ နေရာတွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။

မြို့တော်ကို လောင်းဗက် သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ထိုနေရာတွင် တိုင်းပြည်မှာ ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်ရေးဖြင့် တဖန်ပြန်လည် ထွန်းကားအောင် ကြံဆောင်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားအား ဥရောပ မှတ်တမ်းများတွင် ပထမဆုံး ဖော်ပြခြင်းမှာ ၁၅၁၁ တွင် ပေါ်တူဂီတို့မှ ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ပေါ်တူဂီ ခရီးသည်တို့မှ မြို့တော်အား စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်ရေး ထွန်းကားသော မြို့ အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ အယုဒ္ဓယ နှင့် ဗီယက်နမ်တို့နှင့် ဆက်လက် စစ်မက်ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် နယ်မြေများ ထပ်မံဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ၁၅၉၄ တွင် အယုဒ္ဓယ ၏ မဟာ နာရစွမ်ဘုရင်မှ လောင်းဗက်အား အောင်မြင်ပြီး ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ခမာမြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော အူဒေါင်းအား ၁၆၁၈ တွင် လောင်းဗက်၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘုရင်များမှာ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ ဩဇာခံ အဖြစ် တစ်လှည့်စီ ဝင်ရောက်ခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် ၃ ရာစုအတွင်း အသက်ဆက်နိုင်ခဲ့ပြီး လွတ်လပ်သောကာလမှာ အနည်းငယ်သာ ရှိသည်။

ကမ္ဘောဒီးယားရှိ တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးစုများမှာ ဆိုင်ယမ်(ထိုင်း)၊ အန်နာမိုက် (ဗီယက်နမ်) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့မှ လိုက်လံဖမ်းဆီး ကျွန်ပြုခြင်းကို ဆက်တိုက်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Colquhoun, Archibald Ross (1885). Amongst the Shans (p. 53). London: Field &amp; Tuer; New York: Scribner &amp; Welford. https://books.google.com/books?id=3wQPAAAAMAAJ&amp;pg=PA53&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20101009132129/http://kyotoreviewsea.org/slavery4.htm Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand (Page 4 of 6)]&quot;. ''Kyoto Review of South East Asia''; (Colquhoun 1885:53).&lt;/ref&gt;

၁၉ ရာစုအတွင်းတွင် ထိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်တို့မှ ကမ္ဘောဒီးယားအား ထိန်းချုပ်ရန် အပြိုင်အဆိုင်ကြိုးစားခြင်းကြောင့် ဗီယက်နမ် မင်းချင်းတို့က ခမာတို့အား ဗီယက်နမ်တို့၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ကျင့်သုံးရန် ဖိအားပေးခြင်း ခံခဲ့ရသော အချိန်ကာလ ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့အား ပုန်ကန်မှု အချို့ ရှိခဲ့ပြီး ထိုင်းတို့ထံမှ အကူအညီ တောင်းခံခဲ့သည်။ ၁၈၄၁-၁၈၄၅ ထိုင်း-ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲ သည် ကမ္ဘောဒီးယားအား ပူးတွဲ ဆူဇာရိန်တီ (နိုင်ငံခြားရေးကို အုပ်စိုးသူပြည်ပနိုင်ငံမှ စီမံ၍ ပြည်တွင်းရေးကို မိမိဘာသာ စီမံသောနိုင်ငံ) နိုင်ငံ အဖြစ် ထားရှိရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ ထို့မှတဆင့် နိုရိုဒုန် ပရွန်ဘိုရီရက် ဘုရင်မှ ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် ထားရှိရန် စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့သော အနေအထားသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။

===ပြင်သစ်ကိုလိုနီခေတ်===
{{multiple image|caption_align=left|header_align=center
 | align     = right
 | direction = vertical
 | width     = 150
 | image1    =
 | caption1  = ဆီဆိုဝပ် ဘုရင်
 | image2    = Norodom Sihanouk Coronation Regalia 1941 cc.jpg|thumb|left|[[နိုရိုဒွန် သီဟာနု]] ၁၉၄၁ တွင် နန်းတက် ဘိသိက်ခံနေပုံ
 | caption2  = ၁၉၄၁ တွင် နိုရိုဒွန် သီဟာနု ဘိသိက်ခံနေပုံ
 | image3    =
 | caption3  =
}}
၁၈၆၃ တွင် ထိုင်းတို့တင်မြှောက်ထားသော နိုရိုဒွန်ဘုရင် မှ&lt;ref name=&quot;CHANDLER&quot; /&gt; ပြင်သစ်တို့မှ ကမ္ဘောဒီးယားအား ထိုင်းတို့ထံမှ ကာကွယ်ပေးရန် အကူအညီတောင်းခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရာမ ၄ ဘုရင်မှ ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအား ထိန်းချုပ်ခြင်းအား စွန့်လွှတ်ရန် နှင့် ထို့အတွက် ဘတ်တမ်ဘန် နှင့် ဆီရမ်ရိ ပြည်နယ်တို့အား အစားပြန်ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သည့်အတွက် ထိုပြည်နယ်တို့မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း တရားဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ် ပြင်သစ်နှင့် ထိုင်းတို့ နယ်စပ်စာချုပ် ချုပ်ဆိုသော အခါမှသာ ထိုပြည်နယ်များကို ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားသည် ပြင်သစ်တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် ၁၈၆၇ မှ ၁၉၅၃ ခုနှစ်အထိ ရှိနေခဲ့ပြီး ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား ကိုလိုနီ နယ်မြေ၏ တစိတ်တဒေသ အဖြစ် ပြင်သစ်တို့မှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၄၁ မှ ၁၉၄၅ အတွင်းတွင်မူ ဂျပန်တို့မှ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kamm&quot; /&gt;၁၈၇၄ မှ ၁၉၆၂ ခုနှစ်အတွင်း စုစုပေါင်း လူဦးရေမှာ ၉၄၆,၀၀၀ မှ ၅.၇ သန်း အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;&quot;[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm Cambodia – Population]&quot;. Library of Congress Country Studies.&lt;/ref&gt; ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် နိုရိုဒွန် ဘုရင် ကွယ်လွန်သော အခါ ပြင်သစ်တို့မှ ဘုရင်ရွေးချယ်မှုကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး နိုရိုဒွန် နှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ဆီဆိုဝပ်အား ဘုရင်အဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ဆီဆိုဝပ်၏ သားဖြစ်သူ မိုနီဗွန်ဘုရင် ကွယ်လွန်သော အခါတွင် ရာဇပလ္လင်မှာ လစ်လပ်သွားခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့မှ မိုနီဗွန်၏ သား မိုနီရက် သည် အလွန်ပင် လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်တတ်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ဘုရင်အဖြစ် မတင်မြှောက်ခဲ့ပေ။ သူ့အစား ဆီဆိုဝပ်ဘုရင်၏ သမီးမှ မွေးဖွားသော မြေးဖြစ်သူ [[နိုရိုဒွန် သီဟာနု]] အား ဘုရင်အဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့မှ အသက်ငယ်သော သီဟာနုကို အလွယ်တကူ ထိန်းချုပ်နိုင်မည်ဟု ထင်မြင်ယူဆခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kamm&quot;&gt;{{Cite book| last = Kamm | first = Henry | author-link = Henry Kamm | title = Cambodia: report from a stricken land | url = https://archive.org/details/cambodiareportfr00kamm| url-access = registration | publisher=Arcade Publishing | year = 1998 | location = New York | page = [https://archive.org/details/cambodiareportfr00kamm/page/27 27] | isbn = 1-55970-433-0}}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း သူတို့ယူဆချက် မှားယွင်းခဲ့ပြီး နိုရိုဒွန် သီဟာနု ဘုရင် အုပ်စိုးစဉ်ကာလတွင်ပင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် ပြင်သစ်တို့လက်အောက်မှ ၁၉၅၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၉ ရက်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kamm&quot; /&gt;

===လွတ်လပ်ရေးရခြင်း နှင့် ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ===
ကမ္ဘောဒီးယားသည် [[နိုရိုဒွန် သီဟာနု]] ဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံဖြစ်လာသည်။ ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနားအား လွတ်လပ်ရေးပေးသော အခါတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအနေနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းဒေသကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ရန် မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့ခဲ့ရပြီး ထိုဒေသကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသို့ ပေးအပ်လိုက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခင်က ခမာဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော်လည်း ထိုဒေသကို ဗီယက်နမ်တို့က ၁၆၉၈ ခုနှစ်ကတည်းက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့ပြီး ဒုတိယ ချေ ချက်သာ ဘုရင်က ဗီယက်နမ်တို့အား အခြေချနေထိုင်ရန် ထိုအချိန် မတိုင်မီ ဆယ်စုနှစ် အချို့ကတည်းက ခွင့်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite book| last = Kamm | first = Henry | author-link = Henry Kamm | title = Cambodia Report from a Stricken Land | url = https://archive.org/details/cambodiareportfr00kamm | publisher=Arcade Publishing | year = 1998 | location = New York | page = [https://archive.org/details/cambodiareportfr00kamm/page/23 23]| isbn = 1-55970-507-8 }}&lt;/ref&gt; ထိုကိစ္စသည် သံတမန်ရေးရာ ကိစ္စများတွင် အဟန့်အတား တစ်ခုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ခမာလူမျိုး ၁ သန်းကျော်တို့ ထိုဒေသတွင် နေထိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ခမာနီတို့က ထိုဒေသကို ကျူးကျော်ပြီး နယ်မြေကို ပြန်လည်ရယူရန်ကြိုးစားခြင်းက ဗီယက်နမ်တို့ ကမ္ဘောဒီးယားကို ကျူးကျော်ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားတစ်ခု ဖြစ်စေခဲ့ပြီး ခမာနီတို့ ဖြုတ်ချခံခဲ့ရသည်။

[[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|left|[[နိုရိုဒွန် သီဟာနု]] နှင့် [[မော်စီတုန်း]]တို့ကို ၁၉၅၆ တွင် တွေ့ရစဉ်]]

၁၉၅၅ တွင် သီဟာနုသည် သူ့ဖခင်ကို အလေးပေးသော အနေဖြင့် နန်းစွန့်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကာ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အရွေးခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ ဖခင် ၁၉၆၀ တွင် ကွယ်လွန်သည့် အခါတွင် သီဟာနုသည် နိုင်ငံ၏ ဥသျှောင် တဖန် ပြန်ဖြစ်ခဲ့ပြီး မင်းသားကြီး ဘွဲ့ကို ခံယူခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲ အရှိန်မြင့်လာသော အခါ သီဟာနုသည် စစ်အေးတိုက်ပွဲ အတွင်း ကြားနေသည့် ပေါ်လစီကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ သီဟာနု အနေနှင့် ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်တို့အား ကမ္ဘောဒီးယားကို ခိုလှုံရာ နယ်မြေ အဖြစ် အသုံးပြုရန် ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး တောင်ဗီယက်နမ်တွင် တိုက်ခိုက်နေသော သူတို့၏ စစ်တပ်များသို့ လက်နက် နှင့် အခြား အကူအညီများ တင်ပို့ရန် ထောက်ပို့လမ်းကြောင်း အဖြစ် အသုံးပြုခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ထိုပေါ်လစီအား ရှက်စရာကောင်းသော ပေါ်လစီဟု ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသား အမြောက်အမြားက ရှုမြင်ကြသည်။ ၁၉၆၇ တွင် သီဟာနု မှ ဝါရှင်တန်ပို့စ် သတင်းစာမှ သတင်းစာဆရာ စတန်လေ ကာနိုးအား အကယ်၍ အမေရိကန်တို့အနေနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့ကို မထိခိုက်ပါက ဗီယက်နမ်တို့၏ ခိုလှုံရာနေရာများကို ဗုံးကြဲမည် ဆိုလျှင် သူ့အနေနှင့် ကန့်ကွက်မည် မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Washington Post, 29 December 1967&lt;/ref&gt;

ထိုသတင်းစကားကိုပင် [[လန်ဒန် ဘန်းနက်စ် ဂျွန်ဆင်|အမေရိကန်သမ္မတ ဂျွန်ဆင်]] ၏ ကိုယ်စားလှယ်ဖြစ်သော ချက်စတာ ဘောင်း သို့လည်း ၁၉၆၈ ဇန်နဝါရီလတွင် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Morris, p. 44, {{ISBN|0804730490}}.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အများပြည်သူရှေ့တွင် သီဟာနု အနေနှင့် အမေရိကန်တို့အား ကမ္ဘောဒီးယားတွင် လေကြောင်း​ဗုံးကြဲမှု ပြုလုပ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၂၆ တွင် သူက ပြောကြားခဲ့သည်မှာ &quot;ဒီလို ရာဇဝတ်မှုမြောက်တဲ့ တိုက်ခိုက်မှုတွေကို အမြန်ဆုံးနဲ့ အသေအချာကို ရပ်တန့်ပစ်ရမယ်။&quot; ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲကျင်းပခဲ့ပြီး သီဟာနုမှ နိုင်ငံတကာ သတင်းဌာနတို့အား &quot;နိုင်ငံတကာတွင် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ရှင်းလင်းပြတ်သားသော ရပ်တည်မှုကို ထုတ်ဖော်ပေးရန် တောင်းပန်ပါတယ်။​ဒါကတော့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့ ဘယ်လို အခြေအနေမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ် ဘယ်လိုဆင်ခြေနဲ့ပဲ ဖြစ်ဖြစ် ကမ္ဘောဒီးယားနယ်မြေထဲမှာ ဗုံးကြဲတာကို ဆန့်ကျင်ပါတယ်။&quot; ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;''Bombing in Cambodia: Hearings before the Committee on Armed Services, U.S. Senate, 93d Cong., 1st sess.'', July/August 1973, pp. 158–160, the primary source on the &quot;secret bombings&quot;.&lt;/ref&gt; အစိုးရ အဖွဲ့ဝင်များနှင့် စစ်သားများမှ သီဟာနု၏ အုပ်ချုပ်သည့် ပုံစံ အပြင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ ဖယ်ခွါသွားသည်ကို မနှစ်မြို့ကြပေ။

===ခမာပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (၁၉၇၀-၇၅)===
သီဟာနုသည် ၁၉၇၀တွင် ဘေဂျင်းသို့ အလည်အပတ်သွားရောက်နေစဉ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး လွန်နို  နှင့် မင်းသား စီစိုဝပ်သ် စီရစ် မာတပ် ဦးဆောင်သော စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့ အာဏာသိမ်းမှုကို ထောက်ပံ့ကြောင်း သက်သေမပြနိုင်ပေ။&lt;ref&gt;Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အာဏာသိမ်းမှု ပြီးဆုံးသည့်အခါတွင် အစိုးရသစ်သည် ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်တို့အား ကမ္ဘောဒီးယားမှ ထွက်ခွါသွားရန် အမြန်ဆုံး တောင်းဆိုခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ နိုင်ငံရေးအရ ထောက်ခံမှု ရရှိခဲ့သည်။ သူတို့ခိုလှုံရာနေရာများနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ သူတို့၏ ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းရန် အသည်းအသန် ဆန္ဒပြင်းပြနေသော မြောက်ဗီယက်နမ်သားများ နှင့် ဗီယက်ကောင်းတပ်များသည် အစိုးရသစ်အား လက်နက်ကိုင် တိုက်ခိုက်မှု ချက်ချင်း စတင်တော့သည်။ ဘုရင်မှ သူ၏ နောက်လိုက်များအား အစိုးရအား ဖြုတ်ချရန် တိုက်တွန်းခဲ့သဖြင့် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ရန် အခြေအနေသို့ အလျှင်အမြန် ရောက်ရှိခဲ့သည်။  &lt;ref name=&quot;SIHNK&quot;&gt;{{Cite book | author = Norodom Sihanouk | authorlink = နိုရိုဒွန် သီဟာနု| title = My War with the CIA, The Memoirs of Prince Norodom Sihanouk as related to Wilfred Burchett | publisher = Pantheon Books | year = 1973 | isbn = 0-394-48543-2 | url = https://archive.org/details/mywarwithcia00noro }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image|caption_align=left|header_align=center
 | align     = left
 | direction = vertical
 | width     = 215
 | image1    = US aircraft LORAN bombing over Cambodia c1973.JPG
 | caption1  = အမေရိကန်တို့ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ၁၉၇၀ မှ ၁၉၇၃ အတွင်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာတွင် လူပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Owen |first1=Taylor |last2=Kiernan |first2=Ben |title=Bombs Over Cambodia |journal=The Walrus |date=October 2006 |url=http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf |pages=32–36 |quote=The evidence of survivors from many parts of [Cambodia] suggests that at least tens of thousands, probably in the range of 50,000 to 150,000 deaths, resulted from the US bombing campaigns ...&quot; |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420220434/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf |archivedate=20 April 2016 }} See {{cite web |authorlink1=Ben Kiernan |last1=Kiernan |first1=Ben |last2=Owen |first2=Taylor |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |work=The Asia-Pacific Journal |date=26 April 2015 |accessdate=19 September 2016 |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf }}&lt;/ref&gt;
 | image2    = Marines deploy at LZ Hotel.jpg
 | caption2  = အီးဂဲလ်ပူး စစ်ဆင်ရေး
 | image3    =
 | caption3  =
}}

မကြာမီတွင်ပင် ခမာနီသူပုန်တို့က သီဟာနုကို အသုံးပြု၍ ထောက်ခံမှု ရရှိရန် စတင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၇၀ မှ ၁၉၇၂ ခုနှစ် အစောပိုင်း အထိ ကမ္ဘောဒီးယား ပဋိပက္ခမှာ အစိုးရ၊ ကမ္ဘောဒီးယားစစ်တပ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တပ်များ ကြားတွင်သာ ဖြစ်သည်။​သူတို့အနေနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား နယ်မြေအား ထိန်းချုပ်နိုင်လာသော အခါတွင် ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်တို့မှ နိုင်ငံရေး အခြေခံအဆောက်အအုံသစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ထို စနစ်အား ကြီးစိုးခဲ့သည်မှာ ယခုအခါ ခမာနီဟု ရည်ညွှန်းကြသော ကမ္ဘောဒီးယား ကွန်မြူနစ်များပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Morris, pp. 48–51.&lt;/ref&gt; ၁၉၆၉မှ ၁၉၇၃ အတွင်းတွင် ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ​(တောင်ဗီယက်နမ်) နှင့် အမေရိကန်တပ်များက ဗီယက်ကောင်းများနှင့် ခမာနီတို့ကို နှောင့်ယှက်ရန်ကြိုးပမ်းသည့် အနေနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဆိုဗီယက်တို့ သိမ်းဆည်းထားသော မှတ်တမ်းများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ် တို့ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအား သိမ်းဆည်းရန် ကြိုးစားမှုအား ခမာနီတို့မှ အတိအလင်း တောင်းဆိုမှုကြောင့် ဖြစ်ပြီး ပိုပေါ့ နှင့် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဖြစ်သော နွမ်းချာတို့မှ ညှိနှိုင်းခဲ့သည်ဟု သိရသည်။&lt;ref&gt;Mosyakov, Dmitry (2004) [https://web.archive.org/web/20090101000000*/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc &quot;The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives&quot;], in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: &quot;In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: &quot;Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.&quot;&quot; {{cite web|url=http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |title=Archived copy |accessdate=13 April 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |archivedate=9 March 2013 |df= }}&lt;/ref&gt; မြောက်ဗီယက်နမ်တို့မှ ကမ္ဘောဒီးယား စစ်တပ်တို့ တပ်စွဲထားသော နေရာများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ကမ်ပူးချား ကွန်မြူနစ်ပါတီ (စီပီကေ) မှ ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းများကို တိုက်ခိုက်မှုအား တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် အမေရိကန်သမ္မတ [[ရစ်ချက် နစ်ကဆင်]] မှ အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ် ကုန်းတပ်များသည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ အခြေစိုက်စခန်းများကို ဖျက်စီးရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ဝင်ရောက်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Short, Philip (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt &amp; Co.: New York, p. 204, {{ISBN|0805080066}}.&lt;/ref&gt;အမေရိကန်နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တပ်များမှ လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြားကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သော်လည်း မြောက်ဗီယက်နမ်တပ်များကို ထိန်းချုပ်ရန် ကိစ္စမှာ ခက်ခဲခဲ့သည်။

ခမာပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ အဓိက ခေါင်းဆောင် ၃ ဦးဖြစ်သော လွန်နို၊ သီဟာနု၏ ညီအစ်ကိုဝမ်းကွဲဖြစ်သော ဆီရစ်မာတက် နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်ခေါင်းဆောင် အင်တမ်တို့ ကြားတွင် ခေါင်းဆောင်မှုမှာ မညီညွတ်မှုများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ လွန်နိုသည် တစိတ်တပိုင်း အာဏာရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး အခြားသူများမှာ သူ့နေရာကို ရယူရန် မကြိုးစားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့ကာ ပါလီမန်ကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး လွန်နိုသည် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မညီညွတ်ခြင်း၊ လူ ၃၀,၀၀၀ ရှိသော စစ်တပ်အား လူ ၂၀၀,၀၀၀ ကျော် ရှိသော နိုင်ငံတော် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်း နှင့် ခြစားမှုများ ပျံ့နှံ့ခြင်းတို့ကြောင့် အရပ်ဖက် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စစ်တပ်မှာ အားနည်းလာခဲ့သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအတွင်း ကွန်မြူနစ်တို့၏ ထကြွမှုမှာ ဆက်လက် တိုးပွားလာခဲ့ပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ရိက္ခာနှင့် စစ်ရေး ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ပိုပေါ့ နှင့် ယန်ဆာရီတို့သည် ဗီယက်နမ်တွင် လေ့ကျင့်သင်ကြားထားသော ကွန်မြူနစ်များပေါ်တွင် ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး အများစုကို ထုတ်ပစ်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် စီပီကေ တပ်များသည် ပိုမိုအားကောင်းလာခဲ့ပြီး သူတို့အား ထောက်ပံ့ပေးထားသော ဗီယက်နမ်များထံမှ ပို၍ သီးခြား ရပ်တည်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ သို့ရောက်သော အခါတွင် စီပီကေသည် အစိုးရတပ်များနှင့် တိုက်ပွဲများကို မြောက်ဗီယက်နမ်တပ်များ၏ ပံ့ပိုးမှု မပါဘဲ တိုက်ခိုက်လာနိုင်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနယ်မြေ၏ ၆၀% နှင့် လူဦးရေ၏ ၃၀%ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အစိုးရသည် ပုန်ကန်သူများနှင့် စေ့စပ်ဆွေးနွေးရန် ၃ ကြိမ်တိုင်ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ၁၉၇၄ သို့ ရောက်သော အခါတွင် စီပီကေသည် တိုင်းဒေသ များအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ လည်ပတ်ဆောင်ရွက်လာခဲ့ပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်တိုက်ခိုက်ရေး တပ်အချို့မှာ တောင်ဗီယက်နမ်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ လွန်နို ၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ မြို့တော်များ ပတ်ဝန်းကျင် အစိတ်အပိုင်း သေးသေးများ နှင့် အဓိက ပို့ဆောင်ရေး လမ်းကြောင်းများ အထိသာ ရှိသည်အထိ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။ စစ်ပွဲမှ ဒုက္ခသည် ၂ သန်းကျော်တို့သည် ဖနွမ်းပင် နှင့် အခြားမြို့တော်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။

၁၉၇၅ ခုနှစ် နှစ်သစ်ကူးနေ့တွင် ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် ထိုးစစ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး စစ်ပွဲအတွင်း အကြမ်းတမ်းဆုံး ၁၁၇ ရက် ဖြစ်ခဲ့ကာ ခမာပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံကို ပြိုလဲကျစေခဲ့သည်။ ဖနွမ်းပင်မြို့ ဧရိယာတစ်ဝိုက်တွင် တပြိုင်နက်တည်း တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ရီပတ်ဘလစ်ကန် တပ်များကို မလှုပ်ရှားနိုင်အောင် ဖြစ်စေခဲ့ပြီး အခြားသော စီပီကေတပ်ခွဲများက မဲခေါင်အောက်ပိုင်း ပံ့ပိုးရေး လမ်းကြောင်း  ကို ထိန်းချုပ်ထားသော ပစ်ခတ်ရေး အခြေစိုက်စခန်းများကို တစ်ချိန်တည်းတွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ကွန်ဂရက်မှ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ အကူအညီများ ထပ်မံ ခွင့်ပြုရန် သဘောမတူခဲ့သဖြင့် လေကြောင်းမှ လက်နက်နှင့် ဆန်စပါးတို့ အမေရိကန် ဘဏ္ဍာဖြင့် ထောက်ပံခြင်း ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် မစ်ရှင် ကမ္ဘောဒီယားမှ ထွက်ခွာပြီး ၅ ရက်အကြော ၁၉၇၅ ဧပြီလ ၁၇ ရက်တွင် လွန်နို၏ အစိုးရ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Short, Philip (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt &amp; Co.: New York, p. 4, {{ISBN|0805080066}}.&lt;/ref&gt;

===ခမာနီအစိုးရ​ (၁၉၇၅-၇၈)===
[[File:TuolSlang3.jpg|thumb|တူရို စလန်း ပြတိုက်၏ အခန်းများထဲတွင် ခမာနီအစိုးရမှ ရိုက်ကူးထားသော ၎င်းတို့၏ ဒဏ်ကို ခံရသူများ၏ ဓာတ်ပုံအများအပြားကို ပြသထားသည်။]]
[[File:Buddhist Stupa at Choeung Ek killing fields, Cambodia.JPG|thumb|ခမာနီ အစိုးရလက်ထက် မျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်ခံထားရသောသူများ၏ အစုလိုက်အပြုံလိုက် မြှုပ်နှံထားရာ သင်္ချိုင်းမြေဖြစ်သော ချိုရုံ အက်]]

ခမာနီတို့သည် ၁၉၇၅ တွင် ဖနွမ်းပင်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး အာဏာရယူခဲ့သည်။ ပိုပေါ့ ဦးဆောင်သော ခမာနီတို့က နိုင်ငံ၏ တရားဝင် အမည်ကို ဒီမိုကရက်တစ် ကမ်ပူးချား ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ အစိုးရသစ်သည် ၎င်းတို့ဘာသာ မော်စီတုန်းလက်ထက် တရုတ်နိုင်ငံ၏ မဟာခုန်ပျံကျော်လွှားမှုကြီး ပုံစံကို အတုယူပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ပြည်သူများကို မြို့တော်များမှ အလျှင်အမြန် ထွက်ခွာစေခဲ့ကာ ပြည်သူတရပ်လုံးကို ကျေးလက်ရှိ စီမံကိန်းများသို့ အတင်းအကြပ် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်လုပ်စေခဲ့သည်။  သူတို့သည် နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးကို ၁၁ ရာစုမှ ပုံစံအတိုင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး အနောက်တိုင်း ဆေးဝါးများကို စွန့်ပစ်ခဲ့ကာ ဘုရားကျောင်းများ၊ စာကြည့်တိုက်များနှင့် အနောက်တိုင်း ပုံစံရှိသော အရာမှန်သမျှကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။

ခမာနီ အစိုးရလက်ထက်တွင် ပြည်သူမည်မျှ သေဆုံးခဲ့သည် ဆိုခြင်းကို ခန့်မှန်းကြသည်မှာ တစ်သန်းမှ သုံးသန်း အထိရှိပြီး အများဆုံး ရည်ညွှန်းကြသည့် ကိန်းဂဏန်းမှာ နှစ်သန်း (လူဦးရေ၏ ၄ပုံ ၁ပုံ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Locard&quot;&gt;{{cite journal|last=Locard|first=Henri|title=State Violence in Democratic Kampuchea (1975–1979) and Retribution (1979–2004)|journal=European Review of History|volume=12|issue=1|pages=121–143|date=March 2005|doi=10.1080/13507480500047811|citeseerx=10.1.1.692.8388|s2cid=144712717|url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|archive-date=20 October 2017|access-date=2 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020155918/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf |access-date=2 January 2021 |archive-date=31 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031164305/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf |accessdate=2 January 2021 |archivedate=31 October 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211031164305/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CAS&quot;&gt;{{cite journal|author-link=Ben Kiernan|last=Kiernan|first=Ben|title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80|url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/585|journal=Critical Asian Studies|volume=35|issue=4|pages=585–597|year=2003|doi=10.1080/1467271032000147041|s2cid=143971159|quote=We may safely conclude, from known pre- and post-genocide population figures and from professional demographic calculations, that the 1975–79 death toll was between 1.671 and 1.871 million people, 21 to 24 percent of Cambodia's 1975 population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heuveline, Patrick 2001&quot;&gt;{{cite book|last=Heuveline|first=Patrick|chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979|title=Forced Migration and Mortality|url=https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0|publisher=National Academies Press|year=2001|pages=[https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0/page/102 102]–105|isbn=978-0-309-07334-9|quote=As best as can now be estimated, over two million Cambodians died during the 1970s because of the political events of the decade, the vast majority of them during the mere four years of the 'Khmer Rouge' regime. This number of deaths is even more staggering when related to the size of the Cambodian population, then less than eight million.&amp;nbsp;... Subsequent reevaluations of the demographic data situated the death toll for the [civil war] in the order of 300,000 or less.}} cf. {{cite web|url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/cambodia-u-s-bombing-civil-war-khmer-rouge/|title=Cambodia: U.S. bombing, civil war, &amp; Khmer Rouge|publisher=World Peace Foundation|date=7 August 2015|access-date=9 August 2019|archive-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714181839/https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/cambodia-u-s-bombing-civil-war-khmer-rouge/}}&lt;/ref&gt; ထိုခေတ်မှ သတ်ကွင်း ဆိုသော ဝေါဟာရ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး တူရိုစလန်းအကျဉ်းထောင်မှ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်းကြောင့် နာမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားခဲ့သည်။ လူသိန်းပေါင်းများစွာ တို့သည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ အစိုးရသည် အဓိကအားဖြင့် လူမျိုးစု အဖွဲ့များကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်သည်။ ချမ် မွတ်ဆလင်များမှာ အများအပြား ဒဏ်ခံခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;Stanton, Gregory H. (22 February 1992) [https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], Yale Law School.&lt;/ref&gt; ပိုပေါ့သည် ၎င်း၏ အာဏာကို ထိန်းထားနိုင်ရန် အခိုင်အမာ ဆုံးဖြတ်ထားပြီး ရန်သူများနှင့် သူ့အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု ဖြစ်လာနိုင်သူမှန်သမျှကို ဖိနှိပ်ခဲ့သဖြင့် သူ၏ ပြည်သူများသို့ ကြမ်းကြုတ်မှုနှင့် ရက်စက်စွာ ပြုမူမှုများ တိုးမြင့်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.mtholyoke.edu/~amamendo/KhmerRouge.html &quot;&quot;The Khmer Rouge and Pol Pot's Regime] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714104451/http://www.mtholyoke.edu/~amamendo/KhmerRouge.html |date=14 July 2018 }}. Mount Holyoke University.&lt;/ref&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် အတင်းအကြပ် နေရပ်သို့ပြန်စေခြင်း နှင့် ခမာနီအစိုးရ လက်ထက်အတွင်း သေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဗီယက်နမ်လူဦးရေမှာ ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် ၂၅၀,၀၀၀ ဦးမှ ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိရာမှ ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် ၅၆,၀၀၀ သာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Population&quot; /&gt; သို့သော်လည်း ခမာနီအစိုးရ၏ သားကောင်ဖြစ်ရသူများမှာ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများ မဟုတ်ဘဲ ခမာလူမျိုးများသာ ဖြစ်သည်။ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်များ ဖြစ်ကြသော ဆရာဝန်များ၊ ရှေ့နေများနှင့် ကျောင်းဆရာများမှာ ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်ခံရသည်။ ရောဘတ် ဒီ ကပ်ပလန်၏ အဆိုအရ &quot;မျက်မှန်သည် ကြယ်ဝါနှင့် တန်းတူ သေစေလောက်သော အမှတ်တံဆိပ် ဖြစ်သည်&quot; ဟု ဆိုခဲ့ပြီး မျက်မှန်သည် ပညာတတ်ခြင်း၏ သင်္ကေတ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;kaplan&quot;&gt;Kaplan, Robert D. (1996) ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406, {{ISBN|0679751238}}.&lt;/ref&gt;

ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း ခမာနီများက ချမ်းသာ မပေးခဲ့ပေ။ ဘာသာရေးအား ဆိုးရွားစွာ ဖိနှိပ်ခဲ့သည်မှာ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသည့် အတိုင်းအတာ အထိ ဖြစ်သဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယား၏ သမိုင်းဝင် ဗိသုကာ လက်ရာများ ဖြစ်သော ၉၅% သော ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပုထိုးများမှာ လုံးဝ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=la4kBQAAQBAJ&amp;pg=PT23 | title=The Worst World Disasters of All Time | author=Kevin Baker | page=23| isbn=978-1-4566-2343-2 | date=3 November 2014 }}&lt;/ref&gt;

===ဗီယက်နမ်တို့ ကျူးကျော်ခြင်း နှင့် အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ===
၁၉၇၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ခမာနီတို့၏ နယ်စပ်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်းကို တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် ဗီယက်နမ်တပ်များက ကမ္ဘောဒီးယားကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CGG&quot;&gt;{{cite web |url=https://cambodiangenocide.org/definition-of-genocide |title=A Brief History of the Cambodian Genocide |publisher=cambodiangenocide.org |access-date=17 January 2018 |accessdate=4 January 2021 |archivedate=18 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180118064702/https://cambodiangenocide.org/definition-of-genocide }}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်တို့ တည်ထောင်ခဲ့သော ကမ်ပူးချား ပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီအား ပိုပေါ့နှင့် တာမော့တို့၏ သုတ်သင်မှုမှ လွတ်မြောက်ရန် ကမ္ဘောဒီးယားမှ ထွက်ပြေးခဲ့သည့် ခမာနီအုပ်စုမှ ဦးဆောင်၍ ဆိုဗီယက်ဘက် ယိမ်းသော ကမ်ပူးချား ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[[#Morris|Morris]], p. 220&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့သည် ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ထားသော ဗီယက်နမ်စစ်တပ်၏ ကျေးဇူးခံ ကျေးဇူးစား ဖြစ်ပြီး ဖနွမ်ပင် ဗီယက်နမ် သံအမတ်၏ လမ်းညွှန်မှု အောက်တွင် ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ လက်နက်များကို ဗီယက်နမ် နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ ထောက်ပံ့သည်။&lt;ref name=&quot;Daniel Bultmann 2015&quot;&gt;Bultmann, Daniel (2015) ''Inside Cambodian Insurgency. A Sociological Perspective on Civil Wars and Conflict'', Ashgate: Burlington, VT/Farnham, UK, {{ISBN|9781472443076}}.&lt;/ref&gt;

အသစ်တည်ထောင်လိုက်သော နိုင်ငံကို ဆန့်ကျင်သည့် အနေနှင့် ပြည်ပသို့ ထွက်ပြေးနေရသော အစိုးရ၏ အစု ၃ စုမှ ဒီမိုကရက်တစ် ကမ်ပူးချား၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရကို ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Daniel Bultmann 2015&quot; /&gt; ၎င်းတို့တွင် ခမာနီများ၊ သီဟာနု၏ ဘုရင် သစ္စာခံ အစုအဖွဲ့နှင့် ခမာပြည်သူ့ အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့အား ကုလသမဂ္ဂမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ခမာနီတို့၏ ကုလသမဂ္ဂ ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်သော ချွန်း ပရာဆစ်အား ဆက်လက်ထားရှိခဲ့သော်လည်း သူသည် ကွန်မြူနစ် မဟုတ်သော ကမ္ဘောဒီးယား ပါတီများ၏ ကိုယ်စားလှယ်များ နှင့် တိုင်ပင် ဆောင်ရွက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gsp.yale.edu/autobiography-thiounn-prasith|title=Autobiography of Thiounn Prasith – Cambodian Genocide Program – Yale University|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110511225016/http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/%24FILE/A-40-PV69.pdf Provisional verbatim record of the sixty-ninth meeting]. United Nations, General Assembly, New York, 8 November 1985.&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်တို့မှ ကမ္ဘောဒီးယားမှ ဆုတ်ခွာရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် အမေရိကန် နှင့် မဟာမိတ်တို့မှ စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့ အရေးယူ ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/dsptch5&amp;div=58&amp;id=&amp;page=|title=Lifting the US embargo against Cambodia |publisher=Department of State Dispatch 54|date=20 January 1992 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Medvedev_in_Cambodia_01.png|thumb|right|နိုရိုဒွန် သီဟာနု ဘုရင် အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦး]]
၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ပဲရစ်၌ ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်မှုများ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအဖြစ် စတင်ခဲ့ပြီး နှစ်နှစ်အကြာ ၁၉၉၁ အောက်တိုဘာတွင် ပဲရစ် ငြိမ်းချမ်းရေး လုံးဝဥဿုံ သဘောတူညီချက် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂအား အပစ်အခပ်ရပ်စဲရေး၊ ဒုက္ခသည် ကိစ္စ ဆောင်ရွက်ရေး နှင့် လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရေး အတွက် ''ကုလသမဂ္ဂ ကမ္ဘောဒီးယား အပြောင်းအလဲ အာဏာပိုင်'' အဖြစ် လုပ်ကိုင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;USDOS3&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm |title=Country Profile of Cambodia |publisher=State.gov |date=13 June 2012 |access-date=16 March 2013}}&lt;/ref&gt;

===ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခြင်း===
၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် နိုရိုဒွန် သီဟာနုအား ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဘုရင် အဖြစ် ပြန်လည် နန်းတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ယူအင်န်တီအေစီမှ ကြီးမှူးကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲများမှ ဖွဲ့စည်းထားသော အစိုးရထံတွင် အာဏာ အပြည့်အဝ ရှိသည်။ ၁၉၉၇ ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန် ဦးဆောင်သော အစိုးရ အတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ်မဟုတ်သော ပါတီများထံမှ အာဏာသိမ်းမှု ပဋိပက္ခပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံရေး တည်ငြိမ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;97COUP&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf STATEMENT BY AMBASSADOR THOMAS HAMMARBERG, SPECIAL REPRESENTATIVE OF THE SECRETARY-GENERAL OF THE UNITED NATIONS FOR HUMAN RIGHTS IN CAMBODIA]. UN OHCHR Cambodia (9 July 1997)&lt;/ref&gt;အစိုးရအား ဟွန်ဆန်၏ လက်အောက်တွင် တည်ငြိမ်အောင် ဆောင်ရွက်လာနိုင်ပြီးနောက် ၁၉၉၉ ဧပြီလ ၃၀ တွင် အာဆီယံသို့ ဝင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;enlargement&quot;&gt;{{cite book|title=ASEAN Enlargement: impacts and implications|url=https://archive.org/details/aseanenlargement0000asea|author1=Carolyn L. Gates|author2=Mya Than|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2001|isbn=978-981-230-081-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asean.org/3338.htm|title=Statement by the Secretary-General of ASEAN Welcoming the Kingdom of Cambodia as the Tenth Member State of ASEAN: 30 April 1999, ASEAN Secretariat|year=2008|work=ASEAN Secretariat|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511153639/http://www.asean.org/3338.htm|archive-date=11 May 2011|url-status=dead|access-date=28 August 2009}}&lt;/ref&gt;လတ်တလော နှစ်များတွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် တိုးတက်မှု ရှိလာခဲ့ပြီး စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်အောက်တွင် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီစနစ်ဖြင့် နိုင်ငံရေး တည်ငြိမ်မှု အချို့ ရလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CIACB&quot; /&gt; ဟွန်ဆန်၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုနှင့် ခြစားမှုများ ရှိသော်လည်း&lt;ref name=&quot;Strangio&quot;&gt;{{cite book|last1=Strangio|first1=Sebastian|title=Hun Sen's Cambodia|url=https://archive.org/details/hunsenscambodia0000stra|date=2014|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-19072-4}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်များကို ဖြတ်သန်းလာခဲ့ကြသည့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသားများမှာ အစိုးရကို လက်ခံကြသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ကမ္ဘောဒီးယား ကျေးရွာသားများနှင့် အင်တာဗျူးများတွင် ၎င်းတို့မှ ပုံမှန်အတိုင်းရှိနေခြင်းကို ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြမ်းစား ပြောင်းလဲမှုထက် ပိုကြိုက်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Brinkley|first=John|title=Cambodia's Curse: The Modern History of a Troubled Land|date=2011|publisher=Hachette UK|pages=460–463|url=https://books.google.com/books?id=C3bsidxFIuEC|access-date=17 November 2019|quote=[Javier Merelo de Barbera] spoke to dozens of [villagers] during the 2008 election campaign, and he said he observed a constant theme: 'People were very afraid of the CCP losing. They were very afraid of change.' After all, for centuries change in Cambodia has generally led to misery or death.|isbn=978-1-4596-2493-1}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ဇူလိုင်လတွင် ကန်ကက်လူး သည် အက်စ်၂၁ သုတ်သင်ရေးစခန်း၏ ယခင်တာဝန်ခံ အဖြစ် စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူ့ကျင့်ဝတ် ချိုးဖောက်သော ရာဇဝတ်မှုများအတွက် အပြစ်ရှိသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း ခံရသော ပထမဆုံး ခမာနီ ဖြစ်ပြီး ထောင်တစ်သက် အပြစ်ပေးခြင်း ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web|author=De Launey, Guy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 |title=Khmer Rouge prison chief Duch found guilty |publisher=Bbc.co.uk |date=26 July 2010 |access-date=16 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=[[CNN]]|date=3 February 2012}}&lt;/ref&gt;  သို့သော်လည်း ဟွန်ဆန်သည် ယခင်ခမာနီတို့၏ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများအတွက် တရားစွဲဆိုမှုများ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Carmichael, Robert |url=http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html |title=Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials &amp;#124; News &amp;#124; English |publisher=Voanews.com |access-date=15 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108230947/http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html |archive-date=8 November 2011 |url-status=dead |accessdate=4 January 2021 |archivedate=8 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108230947/http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကုလသမဂ္ဂ ကျောထောက်နောက်ခံရှိသော စစ်ရာဇဝတ် တရားရုံးဖြစ်သည့် ကမ္ဘောဒီးယားတရားရုံး၏ အထူးခုံရုံး (ခမာနီ တရားရုံးဟုလည်း သိကြသည်။)မှ ခမာနီအစိုးရ၏ အသက်၈၃ နှစ်ရှိပြီ ဖြစ်သော ယခင် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ ခူးဆမ်ဖန် နှင့် ၈၈ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ဝါဒရေးရာချုပ် နွမ်ချာ တို့အား ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း နိုင်ငံ၏ အကြမ်းဖက်ခေတ်အတွင်း စစ်ရာဇဝတ်မှုများတွင် ၎င်းတို့၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုအတွက် ထောင်တစ်သက် အပြစ်ပေးခဲ့သည်။ ယခင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အီရန် ဆာရီမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး သူ၏ ဇနီးဖြစ်သော လူမှုရေးဝန်ကြီး အီရန် သီရစ်မှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် သတိမေ့လျော့သည့် ရောဂါဖြစ်ပွားနေသဖြင့် တရားရင်ဆိုင်ရန် မသင့်လျော်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။

===၂၀၁၉ ခုနှစ်အခြေအနေ===
ဂျွန် ဒီ စီအိုစီရာရီ၏ အဆိုအရ &quot;၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ကာလကြာမြင့်စွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန်မှ သူ၏ အာဏာထိန်းချုပ်မှုကို ပိုမိုတိုးမြှင့်လာခဲ့သည်။ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ဆက်လက်တိုးတက်နေသော်လည်း အိမ်ခြံမြေ ပူပေါင်းပေါက်ကွဲမှု၊ အကြွေးဝန်ပိမှုနှင့် လူမှုရေး မညီမျှမှုများ အတွက် စိုးရိမ်စရာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ပြင်ပဆက်ဆံရေး အနေဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားသည် တရုတ်အပေါ် မှီခိုမှု ပိုမို နက်ရှိုင်းလာခဲ့သဖြင့် ဟွန်ဆန်အစိုးရအား အချို့နေရာများအတွက် အကာအကွယ်ရသော်လည်း အားနည်းချက် အသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;John D. Ciorciari, &quot;Cambodia in 2019: Backing Further into a Corner&quot; ''Asian Survey'' 60#1 pp. 125–131. [http://www-personal.umich.edu/~johncior/files/2020%20(Cambodia%20in%202019).pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528173838/http://www-personal.umich.edu/~johncior/files/2020%20%28Cambodia%20in%202019%29.pdf |date=28 May 2023 }}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်==
[[File:Cambodia Geographic map en.svg|thumb|upright=1.5|ကမ္ဘောဒီးယား၏ ပထဝီဝင် မြေပုံ]]
[[File:Cambodia Regions Map.png|thumb|upright=1.5|ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဒေသတွင်း မြေပုံ]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် ဧရိယာအားဖြင့် {{convert|၁၈၁,၀၃၅|km2|0|abbr=off}} မျှရှိပြီး အပူပိုင်းဒေသအတွင်း လုံးဝ ကျရောက်ကာ မြောက်လတ္တီကျု ၁၀° မှ ၁၅° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၂° မှ ၁၀၈° ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် လာအိုနိုင်ငံ၊အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။{{convert|443|km|mi|adj=mid|abbr=off}} ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့ တလျှောက်တွင် {{convert|၄၄၃|km|mi|adj=mid|abbr=off}} ရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=10 July 2018|accessdate=4 January 2021|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် မြေနိမ့်ဒေသတွင် တည်ရှိသော အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များအား ကုန်းမြင့်များနှင့် တောင်ကုန်းနိမ့်များက ဝန်းရံထားကာ တုန်နယ်ဆပ် ခေါ် ရေကန်ကြီးများ ဒေသနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းဒေသ၏ အထက်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုအလယ်ပိုင်းဒေသမှ ဖြန့်ထွက်သွားသည့် အခါတွင် အသွင်ပြောင်းသွားသည့် လွင်ပြင်များ၊ ပါးလျသော သစ်တောများနှင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အထက် {{convert|၆၅၀|ft|m|abbr=off}} ခန့် မြင့်တက်သွားသော ဒေသများ ဖြစ်သွားသည်။

မြောက်ဘက်သို့ လားသည့်အခါတွင် ကမ္ဘောဒီးယား၏ လွင်ပြင်သည် တိုက်စားခံရသည့် သဲကျောက်တောင်များဖြင့် ဝန်းရံထားကာ ၎င်းတို့မှ အနောက်မှ အရှေ့သို့ {{convert|၂၀၀|mi|km|abbr=off}} မျှ ရှည်လျားသော တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူနေသည့် တောင်စောင်းများ ဖြစ်ပေါ်နေကာ လွင်ပြင်အထက် ပေ ၆၀၀ မှ ၁၈၀၀ (မီတာ ၁၈၀ မှ ၅၅၀) အထိ ရုတ်တရက် မြင့်တက်နေသည်။ ထိုတောင်စောင်းများသည် ဒန်းဂရက်တောင်များ၏ တောင်ဘက် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။

မဲခေါင်ဒေသသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အရှေ့ပိုင်းဒေသများကို ဖြတ်၍ တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းလျက် ရှိသည်။ မဲခေါင်မြစ်၏ အရှေ့ပိုင်း အသွင်ပြောင်းလွင်ပြင်များသည် အရှေ့ပိုင်းကုန်းမြင့်များ၊ သစ်တောထူထပ်သော တောင်ကုန်းများနှင့် လာအိုနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအထိ ဆန့်ထွက်နေသော ကုန်းမြေမြင့်များနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ထင်ရှားသော ကုန်းမြင့်ဒေသ နှစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ကရာဗန်တောင်တန်း နှင့် ဒမ်မရေးတောင်တန်းတို့ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ပေါင်းစပ်ကာ တုန်နယ်ဆပ် နှင့် ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့တို့ကြားရှိ မြေဧရိယာ အတော်များများတွင် နေရာယူထားသော ကုန်းမြင့်ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိသည်။

ဤသို့ ဝေးလံခေါင်ဖျားပြီး လူသူမနေထိုင်သော ဒေသတွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်သော ဖနွမ်အော်ရယ် သည် အမြင့် {{convert|၅,၉၄၉|ft|m|abbr=off}} ဖြင့် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/asia/cambodia/khland.htm|title=Geography of Cambodia – World Atlas|website=www.worldatlas.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt; တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသသည် ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော ကမ်းမြောင်ဖြင့် ဆက်စပ်နေကာ ထိုဒေသသည် သစ်ပင်ထူထပ်စွာ ပေါက်ရောက်ပြီး လူနေထိုင်မှု ကျဲပါးကာ အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်နှင့် အနောက်တောင် ကုန်းမြေမြင့်မှ ပိုင်းခြားထားသည်။

အထင်ရှားဆုံးသော ပထဝီသွင်ပြင်မှာ တုန်နယ်ဆပ်၏ ရေလွှမ်းမိုးမှု ဖြစ်ပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုတွင် {{convert|၂,၅၉၀|km2|0|abbr=off}} မျှ ရှိပြီး မိုးရာသီတွင် {{convert|၂၄,၆၀၅|km2|0|abbr=off}} အထိ ရှိသည်။ ထိုသို့ လူနေထူထပ်သော လွင်ပြင်မှာ စပါးစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ကိုင်ကြပြီး ကမ္ဘောဒီယားနိုင်ငံ၏ နှလုံးသည်းပွတ် ဒေသ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2f/entry-3506.html|title=TONLE SAP {{!}} Facts and Details|last=Hays|first=Jeffrey|website=factsanddetails.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုဒေသ၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကို ဇီဝထိန်းသိမ်းရေးရပ်ဝန်း အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
===ရာသီဥတု===
[[File:Koppen-Geiger Map KHM present.svg|thumb|left|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ [[ကော့(ခ်)ပန်ရာသီဥတုခွဲခြားမှုများ]] ပြ မြေပုံ]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုသည် အခြား အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် မုတ်သုံလေ လွှမ်းမိုးသော ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး အပူပိုင်း စိုစွတ်ခြင်း နှင့် ခြောက်သွေ့ခြင်း အဖြစ် သိရှိကြကာ ရာသီဥတု ကွဲပြားခြင်းမှာ ထင်ရှားစွာ သိသာနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အပူအချိန်မှာ {{convert|21|မှ|35|°C|°F|0}} အထိရှိပြီး အပူပိုင်းမုတ်သုံလေကို ခံစားရသည်။ အနောက်တောင်မုတ်သုံလေသည် ရေငွေ့များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော လေများကို ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့နှင့် အိန္ဒိယ သမုဒ္ဒရာတို့မှ မေလ မှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း သယ်ဆောင်လာသည်။ အရှေ့မြောက် မုတ်သုံလေသည် နိုဝင်ဘာမှ ဧပြီလအထိ ဖြစ်သော ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုတွင် တိုက်ခတ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်း မိုးအများဆုံးကာလမှ စက်တင်ဘာလမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်ပြီး အခြောက်သွေ့ဆုံးကာလမှာ ဇန်နဝါရီလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ အထိ ဖြစ်သည်။

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး သုတေသနဌာန နှင့် ကုလသမဂ္ဂတို့၏ အဆိုအရ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံနှင့် အတူ အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းအတွက် အထိခိုက်နိုင်ဆုံဂ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.khmertimeskh.com/news/11754/climate-change--rainy-season-wild-card-/|title=Climate Change Hits Coastal Cambodia Hard|last=Laurenson|first=Jack|website=Khmer Times|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.camclimate.org.kh/en/documents-and-media/climate-change-in-the-news/211-un-reports-cambodia-at-high-risk-from-climate-change.html|title=UN Reports: Cambodia At High Risk From Climate Change – Cambodia's Official Climate Change Website|last=Reaksmey|website=www.camclimate.org.kh|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ပြည်နယ်အားလုံးလိုလိုသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း၏ အကျိုးဆက်ကို ခံစားကြရသည်။&lt;ref&gt;Overland, Indra et al. (2017) ''[https://www.researchgate.net/publication/320622312 Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier]'', Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ကျေးလက်နေ လူဦးရေမှာ အန္တရာယ်အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း မဟာမိတ်အဖွဲ့၏ အဆိုအရ သန့်ရှင်းသောရေ ရနိုင်မှု နည်းပါးခြင်း၊ အလွန်အမင်း ရေကြီးခြင်း၊ ရွှံ့နွံမြေပြိုခြင်း၊ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် မြင့်တက်ခြင်း နှင့် ဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည့် မုန်တိုင်းများမှာ အထူးသတိထား စိုးရိမ်ရသည့် ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်သည်။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်းသည် တုန်နယ်ဆပ် ရေကန်ဒေသ၏ ရေအတက်အကျ၊ ဂေဟစနစ်နှင့် ကုန်ထုတ်နိုင်စွမ်းအားကို လတ်တလောနှစ်များတွင် အဓိကအားဖြင့် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယား လူဦးရေ အများစု၏ စားရေရိက္ခာလုံလောက်စွာ ရရှိနိုင်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတို့ကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=@NatGeoUK|date=2020-08-17|title=Cambodia's biggest lake is running dry, taking forests and fish with it|url=https://www.nationalgeographic.co.uk/environment-and-conservation/2020/08/cambodias-biggest-lake-is-running-dry-taking-forests-and-fish|access-date=2020-12-10|website=National Geographic|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Osborne|first=Zoe|date=2019-12-16|title=Mekong basin's vanishing fish signal tough times ahead in Cambodia|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/16/mekong-basins-vanishing-fish-signal-ill-times-ahead-for-cambodia-aoe|access-date=2020-12-10|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် အဓိကအားဖြင့် ရာသီဥတု နှစ်ခု ရှိသည်။​ မိုးရာသီသည် မေလမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်ပြီး အပူချိန်သည် {{convert|၂၂|°C|0}} အထိကျဆင်းလေ့ ရှိပြီး ၎င်းနှင့်အတူ လေထဲတွင် ရေငွေ့ပါဝင်မှုလည်း အလွန်များပြားလေ့ရှိသည်။ ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုသည် နိုဝင်ဘာလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ ဖြစ်ပြီး အပူချိန်သည် ဧပြီလဝန်းကျင်တွင် {{convert|၄၀|°C}} အထိ မြင့်တက်လေ့ ရှိသည်။ ကပ်ဘေးဆိုက်သော ရေကြီးမှုမှာ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် နောက်တစ်ကြိမ်ထပ်ဖြစ်ခဲ့ကာ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိ ရေကြီးလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nobleman|first=Marc Tyler|title=Cambodia|url=https://archive.org/details/cambodia0000nobl|year=2003|publisher=Bridgestone Books|location=Mankato, Minn|isbn=978-0-7368-1370-9|page=[https://archive.org/details/cambodia0000nobl/page/n9 7]}}&lt;/ref&gt; အကြီးအကျယ်ရေလွှမ်းမိုးခြင်းသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း ရာသီအတွင်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ပြည်နယ် ၁၇ ခုကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Dara|first1=Mech|last2=Leakhena|first2=Khan|date=14 October 2020|title=Rising Rivers Flood Schools, Prisons, Over 180,000 Hectares of Farms|url=https://vodenglish.news/rising-rivers-flood-schools-prisons-over-180000-hectares-of-farms/|access-date=2020-12-10|publisher=VOD}}&lt;/ref&gt;

===ဇီဝမျိုးကွဲများ===
[[File:Monkey Mother and Child - Phnom Pros (Man Hill) - Outside Kampong Cham - Cambodia (48354787692).jpg|thumb|ကမ်ပုံးချန်ပြည်နယ် ဖနွမ်ပရော့စ်တွင် တွေ့ရသော မျောက်များ]]

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဇီဝမျိုးကွဲများသည်  အပူပိုင်း ရွက်ကြွေတောများတွင်တွေ့ရပြီး မှတ်တမ်းရှိသော သစ်ပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၈၀ နှင့် ရိုင်ပေးရီးယန်း ဂေဟစနစ်တို့ ရှိကြသည်။ နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ် ၂၁၂ မျိုး၊ ငှက်မျိုးစိတ် ၅၃၆ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါမျိုးစိတ် ၂၄၀ မျိုး၊ ရေချိုငါးမျိုးစိတ် ၈၅၀မျိုး (တုန်နယ်ဆပ် ရေကန်ဒေသ) နှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ် ၄၃၅မျိုးတို့ အား သိပ္ပံနည်းကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဇီဝမျိုးကွဲအများစုသည် တုန်နယ်ဆပ် ရေကန်ဒေသနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဇီဝရပ်ဝန်းဒေသတို့တွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;[https://archive.today/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.&lt;/ref&gt;

တုန်နယ်ဆပ် ဇီဝရပ်ဝန်း ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေမှာ တုန်နယ်ဆပ်ရေကန်များ၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ရေကန်များနှင့် ပြည်နယ် ကိုးခုဖြစ်သော ကမ်ပုံးသွန်၊ ဆီရမ်ယိ၊ ဘာတန်ဘန်၊ ပါဆတ်၊ ကမ်ပုံးချနန်၊ ဘန်တေး မီချေး၊ ပိုင်လင်း၊ အော့ဒါ မီချေး နှင့် ပရီရာ ဗီဟီးယား ပြည်နယ်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို၏ ဇီဝရပ်ဝန်း ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ အဖြစ် အောင်မြင်စွာ စာရင်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090318002520/http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website]. (PDF) . Retrieved on 5 July 2015.&lt;/ref&gt; အခြား တိရစ္ဆာန်တို့ ကျက်စားရာ နေရာများမှာ မွန်ဒိုကီရီပြည်နယ်ရှိ အမြဲစိမ်း နှင့် ခြောက်သွေ့ အင်ကညင်သစ်တောများ အတွင်းရှိ ကီရို ဆေးမား တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ၊ ဖနွမ်ပရစ်ချ် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ နှင့် ဆရီပေါ့ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေ တို့ ဖြစ်ကြပြီး ရာတာနာကီရီ ပြည်နယ်နှင့် ပရီရာ မိုနီဗွန် အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဘိုတမ်-စာကော အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဖနွမ် အော်ရယ် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ နှင့် ဖနွမ်ဆမ်ကော့ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ တို့ ပါဝင်သော ကာဒါမွန်တောင်ကုန်း ဂေဟစနစ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

တကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သဘာဝ ရန်ပုံငွေ အဖွဲ့က ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် ထင်ရှားသောကုန်းမြေ ဇီဝဒေသ ၆ ခုကို သတ်မှတ်ထားပြီး ၎င်းတို့မှာ ကာဒါမွန် တောင်ကုန်း မိုးသစ်တော၊ အင်ဒိုချိုင်းနားအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့တော၊ အရှေ့တောင် အင်ဒိုချိုင်းနား ခြောက်သွေ့အမြဲစိမ်းတော၊ တောင်ပိုင်း အင်နာမိုက်တောင်တန်း အပူပိုင်းသစ်တော၊ တုန်နယ်ဆပ် ရေချို ဒီရေတော နှင့် တုန်နယ်ဆပ်-မဲခေါင် သစ်ဆွေး ဒီရေတော တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, {{ISBN|1559639237}}.&lt;/ref&gt;

===သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်===
[[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|ဖနွမ်ကူလန်ရှိ ရေတံခွန်]]

၂၀၁၆ ခုနှစ် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်လုပ်ဆောင်ချက်ဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်း (EPI) တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၀ တွင် အဆင့် ၁၄၆ ရှိသဖြင့် ဆိုးရွားသော်လည်း တိုးတက်လာနေသော လုပ်ဆောင်မှု ရှိသည်။ အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် အဆိုးဆုံးများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး လာအို နှင့် မြန်မာနိုင်ငံထက်သာ သာလွန်သည်။ အီးပီအိုင်အား ၂၀၀၁ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတစ်ခုချင်းစီ အနေနှင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ စဉ်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ရည်မှန်းချက်ညွှန်းကိန်းများအား အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် မည်မျှကောင်းမွန်သည်ကို တိုင်းတာသည့် တကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ညွှန်ပြချက် ဖြစ်သည်။

အီးပီအိုင်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားအနေနှင့် အဆိုးရွားဆုံး လုပ်ဆောင်ချက် ရှိသည့် နယ်ပယ်များမှာ လေထုအရည်အသွေး (၁၄၈)၊ ရေအရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲမှု (၁၄၀) နှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပြဿနာများပေါ်တွင် မူတည်သည့် ကျန်းမာရေး သက်ရောက်မှု (၁၃၇) တို့ ဖြစ်ပြီး ရေဆိုးနှင့်မိလ္လာကိစ္စရပ်များ၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုနှင့် သစ်တော စီမံခန့်ခွဲမှုတို့မှာ နောက်မှ နီးကပ်စွာ လိုက်လာကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် လွန်စွာကျယ်ပြန့်သော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည့် ဒေသများ ကုန်းပေါ်နှင့် ရေထဲတွင် ရှိပြီး ကုန်းပေါ်တွင် ရှိသော ထိန်းသိမ်းရေးဒေသမှာ နိုင်ငံ၏ ၂၀% ခန့် ရှိသည်။  ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယားအား ဇီဝမျိုးကွဲများနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ ကျက်စားရာမြေနှင့် ပတ်သက်၍​ ပျမ်းမျှထက်သာလွန်သော အဆင့် ၆၁ ရရှိခဲ့သော်လည်း သစ်တောပြုန်းတီးမှု၊ တရားမဝင် သစ်ခုတ်မှု၊ ဆောက်လုပ်ရေး နှင့် တောရိုင်း တိရစ္ဆာန် သတ်ဖြတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ထို ထိန်းသိမ်းရေးဒေသများနှင့် သားကောင်များ ကျက်စားရာမြေတို့မှာ အလွန်အမင်း ပြုန်းတီးလျက် ရှိပြီး အစိုးရအနေနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ဆောင်သည့် နေရာများနှင့် စိုက်ခင်းများကို ထိန်းသိမ်းရေးဒေသများတွင် နေရာချထားမှုကြောင့်လည်း တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;EPI (2016): [http://epi.yale.edu/country/cambodia Cambodia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230134002/http://epi.yale.edu/country/cambodia |date=30 December 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://epi.yale.edu/reports/2016-report|title=2016 Report {{!}} Environmental Performance Index – Development|date=11 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211092345/http://epi.yale.edu/reports/2016-report|archive-date=11 February 2017|url-status=dead|access-date=2 April 2018|accessdate=21 January 2021|archivedate=4 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204021925/http://epi.yale.edu/reports/2016-report}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GreenList&gt;{{cite news|url=http://www.phnompenhpost.com/national/kingdom-ranks-low-global-green-list|title=Kingdom ranks low on global green list|newspaper=The Phnom Penh Post|author=Handley, Erin |date=18 February 2016|access-date=6 September 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:Prey Lang Forest Aerial.jpg|thumb|ပရေလန်း သစ်တော]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှုန်း အမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=GreenList /&gt; ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အဓိကသစ်တောမှာ ၇၀% ကျော် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၃.၁% သာ ကျန်ရှိနေသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်အတွင်း {{convert|၂၅၀၀၀|km2|sqmi|-2|abbr=on}} မျှ ရှိသော သစ်တောဧရိယာ ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် {{convert|၃၃၄၀|km2|sqmi|0|abbr=on}} မှာ ပင်မသစ်တော ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှစ၍ အဓိကသစ်တောမှာ {{convert|၃၂၂၀|km2|sqmi|0|abbr=on}} အောက်သာ ကျန်ရှိတော့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား၏ အနာဂတ်အတွက် သစ်တောထိန်းသိမ်းရေး ဒေသများအား ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် အခြေအနေမှာ အလွန်အမင်း ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=Logging threatens Cambodian tragedy – UN |publisher=Planet Ark |date=6 March 2003 |access-date=27 June 2010 |accessdate=22 January 2021 |archivedate=14 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rainforests.mongabay.com/20cambodia.htm|title=Cambodia|publisher=Mongabay|author=Butler, Rhett |date=15 August 2014|access-date=6 September 2016}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အတွင်းတွင် နှစ်စဉ် သစ်တောပြုန်းတီးမှုနှုန်းမှာ ၁.၃ % ဖြစ်သည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ်များနှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး နယ်မြေများလည်း အများအပြားပါဝင်ပြီး မျိုးသုဉ်းရန်စိုးရိမ်ရသော တိရစ္ဆာန်နှင့် ဒေသရင်းနေ တိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြားမှာ စားကျက်မြေ နည်းပါးလာခြင်းကြောင့် မျိုးသုဉ်းရမည့် အခြေအနေဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ သစ်တောပြုန်းတီးရခြင်းအတွက် အကြောင်းအရင်း များစွာ ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် တရားမဝင် သစ်ခုတ်ခြင်း မှစ၍ ဆောက်လုပ်ရေးစီမံကိန်းများနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ပြုလုပ်ရန်အတွက် ကြီးမားစွာ ရှင်းလင်းမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ တကမ္ဘာလုံး ရင်ဆိုင်နေရသည့် ပြဿနာ ဖြစ်သော မြေရှင်းလင်းခြင်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် နေရာအနှံ့အပြား ဖြစ်ပွားလျက် ရှိသည်။ သစ်တောပြုန်းတီးရခြင်းတွင် ဒေသခံပြည်သူများ၊ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများနှင့် အစိုးရအာဏာပိုင်များ အပြင် တကမ္ဘာလုံးမှ နိုင်ငံတကာ ကော်ပိုရေးရှင်းများလည်း ပါဝင်ပတ်သက်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.illegal-logging.info/regions/cambodia|title=Cambodia|publisher=Chatham House, The Royal Institute of International affairs|date=2015|access-date=6 September 2016|archive-date=21 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221223049/http://www.illegal-logging.info/regions/cambodia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalwitness.org/en-gb/archive/cambodian-government-authorises-clear-cutting-national-park/|title=Cambodian Government Authorises Clear-Cutting in National Park|publisher=Global Witness|date=9 July 2004|access-date=6 September 2016|archive-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928001051/https://www.globalwitness.org/en-gb/archive/cambodian-government-authorises-clear-cutting-national-park/}}&lt;/ref&gt;

မဟာမဲခေါင်ဒေသတွင် အထူးသဖြင့် လာအိုနိုင်ငံ၏ ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေး တည်ဆောက်မှုလုပ်ငန်းများကြောင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အစားအသောက် ရရှိမှုကို အန္တရာယ် အစစ်အမှန် အဖြစ် ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ မြစ်အထက်ပိုင်းမှ ဆည်များ တည်ဆောက်မှုကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အဓိက ပရိုတိန်းအတွက် ပံ့ပိုးပေးနေသော ငါးများကို အန္တရာယ် ဖြစ်စေပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံမှ ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရေးအတွက် လိုအပ်သော မဲခေါင်မြစ်မှ နုန်းမြေကိုလည်း လျော့ကျစေသည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော ရေချိုကန်ဖြစ်သည့် တုန်နယ်ဆပ်မှ ကြွယ်ဝသော ငါးမျိုးစုံတို့သည် ချို့တဲ့သော နိုင်ငံ၏ ပရိုတိန်းကို အများစု ပံ့ပိုးပေးသည်။ ထိုကန်များသည် ပုံမှန် မဟုတ်ပေ။ ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုတွင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီး မိုးရွာ၍ မဲခေါင်မြစ်မှ ရေစီးသည့်အခါတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ချဲ့ကားသွားခဲ့သည်။ ဝါရှင်တန် တက္ကသိုလ်မှ ပါမောက္ခဖြစ်သော ဂေါ်ဒွန် ဟို့ဂရိ မှ &quot;ဒီငါးတွေဟာ သူတို့အသက်ရှင်သန်ရေးအတွက် အရမ်းအရေးကြီးတယ်။ စီးပွားရေးဘက်ကပဲ ကြည့်ကြည့်။ အာဟာရဘက်ကပဲ ကြည့်ကြည့်။&quot; ဟု ပြောပြီး မဲခေါင်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သို့မဟုတ် တည်ဆောက်နေသည့် မည်သည့်ဆည်မဆို ငါးများအတွက် ကောင်းသောအလားအလာ မဟုတ် ဟု သူက ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/06/06/cambodia_sleeps_with_the_fishes|title=Cambodia Sleeps With the Fishes|date=6 June 2014|work=Foreign Policy|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်များတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအစိုးရ နှင့် ပညာရေးစနစ်တို့သည် နိုင်ငံအတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကို တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khmertimeskh.com/news/18498/mother-nature---s-youthful-ambassadors-get-to-work/|title=Mother Nature's Youthful Ambassadors Get to Work|work=Khmer Times|last=LalinDuch|date=9 December 2015|access-date=6 September 2016|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010222149/http://www.khmertimeskh.com/news/18498/mother-nature---s-youthful-ambassadors-get-to-work/|archive-date=10 October 2017|url-status=dead|accessdate=23 January 2021|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171010222149/http://www.khmertimeskh.com/news/18498/mother-nature---s-youthful-ambassadors-get-to-work/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.illegal-logging.info/content/cambodia-environmental-groups-given-chance-address-pm-hun-sen-forum|title=Cambodia: Environmental groups given chance to address PM Hun Sen at forum|publisher=chatham House|date=22 August 2016|access-date=6 September 2016|archive-date=17 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917222216/http://www.illegal-logging.info/content/cambodia-environmental-groups-given-chance-address-pm-hun-sen-forum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unu.edu/publications/articles/boosting-research-capacity-for-environmental-management-in-cambodia.html|title=Environmental management: Boosting research in Cambodia|publisher=United Nations University|date=17 January 2012|author=Otsuki, Kei|access-date=6 September 2016|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203223243/http://unu.edu/publications/articles/boosting-research-capacity-for-environmental-management-in-cambodia.html}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယား၏ နိုင်ငံတော် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် မဟာဗျူဟာနှင့် လုပ်ဆောင်ချက် အစီအစဉ် အသစ်ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းမှ ၂၀၂၃ အထိ အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ပြီး ထိုအစီအစဉ်တွင် စိမ်းလန်းစိုပြေရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ စဉ်ဆက်မပြတ် တိုးတက်နိုင်ခြင်း အတွက် အိုင်ဒီယာအသစ်များ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khmertimeskh.com/news/17414/charting-the-next-seven-years-of-environmental-policy/|title=Charting the Next Seven Years of Environmental Policy|work=Khmer Times|last=Cox|first=Jonathan |date=2 November 2015|access-date=6 September 2016}}&lt;/ref&gt;

ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲအတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအတွင်း ကျရောက်ခဲ့သည့် မြေမြှုပ်မိုင်းများနှင့် ဓာတုလက်နက်များ အပါအဝင် မပေါက်ကွဲသေးသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများကို ကူညီရှင်းလင်းရန်အတွက် ရန်ပုံငွေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ananth Baliga and Phak Seangly [http://www.phnompenhpost.com/national/us-cuts-funding-cmac-amid-governments-war-words-superpower US cuts funding to CMAC amid government’s war of words with superpower] 7 November 2017, The Phnom Penh Post.&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး==
===အစိုးရ===
[[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် နိုရိုဒွန် သီဟာမိုနီ]]

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေ အတိုင်း သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသည်။ အစိုးရမှာ စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် ဖြစ်ပြီး ပါလီမန် ကိုယ်စားပြုဒီမိုကရေစီစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်ပြီး [[ဟွန်မာနက်]]မှ ၂၀၂၃ခုနှစ်တွင် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၎င်း၏ဖခင်ဖြစ်သူ [[ဟွန်ဆန်]]မှာ သက်​တော်ရှည်ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်ပြီး ၁၉၈၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၃ခုနှစ်အထိ ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ကာ လက်ရှိဘုရင်မှာ နိုရိုဒွန် သီဟာမိုနီ ဖြစ်သည်။ သမ္မတအား ဘုရင်မှ ခန့်အပ်ပြီး အမျိုးသား လွှတ်တော်၏ အကြံပေးမှု နှင့် ထောက်ခံမှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသူများသည် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ကျင့်သုံးကြသည်။

ဥပဒေပြုရေးအာဏာကို အစိုးရအဖွဲ့နှင့် လွှတ်တော်နှစ်ရပ်မှ ဝေမျှကျင့်သုံးကြပြီး လွှတ်တော်နှစ်ရပ်တွင် အောက်လွှတ်တော်ဖြစ်သော အမျိုးသား လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော်ဖြစ်သော ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။ ကိုယ်စားလှယ် ၁၂၃ ဦး ပါဝင်သော လွှတ်တော်ကို အချိုးကျ ကိုယ်စားပြုစနစ် ဖြင့် ရွေးချယ်ကြပြီး အများဆုံး သက်တမ်းမှာ ၅ နှစ် ဖြ်စသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် ကိုယ်စားလှယ် ၆၁ ဦး ပါဝင်ပြီး ၂ ဦးကို ဘုရင်မှ ခန့်အပ်ကာ ၂ ဦးကို အမျိုးသား လွှတ်တော်မှ ခန့်အပ်ပြီး ကျန်ကိုယ်စားလှယ်များကို ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ပြည်နယ် ၂၄ခုရှိ မြို့နယ် ကောင်ဆယ်လာများမှ ရွေးချယ်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ်၏ သက်တမ်းမှာ ၆ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cambodia 1993 (rev. 2008)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cambodia_2008?lang=en|website=Constitute|access-date=17 April 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၄ တွင် နိုရိုဒွန် သီဟာမိုနီအား အထူးအဖွဲ့ဝင် ၉ ဦး ပါဝင်သော တော်ဝင်နန်းအပ်ကောင်စီမှ ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး တစ်ပတ်အကြာက ဘုရင် နိုရိုဒွန် သီဟာနု နန်းစွန့်ခဲ့ပြီးနောက် အလျှင်အမြန် ချမှတ်ခဲ့သော ရွေးချယ်ရေး အစီအစဉ်များဖြင့် ဖြစ်သည်။ သီဟာမိုနီအား ရွေးချယ်ခြင်းကို ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန် နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ မင်းသား နိုရိုဒွန် ရာနာရစ်ဒ် (ဘုရင်၏ အဖေတူ အမေကွဲ ညီ နှင့် လက်ရှိ အကြံပေးချုပ်) တို့က ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးမှာ နန်းအပ်ကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဘုရင်အား ၂၀၀၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၉တွင် နန်းတင်ခဲ့သည်။

တရားဝင်အားဖြင့် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ စနစ် ဖြစ်သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် &quot;နိုင်ငံမှာ တစ်ပါတီ စနစ်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်သူ့ပါတီနှင့် ခမာနီ အစိုးရမှ ပြောင်းလဲလာပြီး ၁၉၈၅ ခုနှစ်ကတည်းက အာဏာရခဲ့သော ဟွန်ဆန် တို့မှ သာ ကြီးစိုးလျက် ရှိသည်။ သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် တံခါးဖွင့်ပေးခဲ့သော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအသစ်များမှာ သူနှင့် သူ၏ မိန်းမ ဘန်းရာနီ တို့၏ နောက်လိုက်ခရိုနီများ အတွက်သာ အကျိုးအမြတ် ရှိသည်။&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/meghabahree/2014/09/24/who-you-know-inc-in-cambodia-a-close-friendship-with-the-pm-leads-to-vast-wealth-for-one-power-couple/|title=In Cambodia, A Close Friendship With The PM Leads To Vast Wealth For One Power Couple|author=Bahree, Megha |date=24 September 2014|work=Forbes|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့၏ အာရှ ဒါရိုက်တာ ဒေးဗစ်ရောဘတ်မှ ကမ္ဘောဒီးယား အစိုးရအား &quot;အာဏာရှင် ညွန့်ပေါင်း နှင့် အပေါ်ယံ ဒီမိုကရေစီ&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန်သည် ၇၄ နှစ်အထိ အုပ်ချုပ်မည်ဟု ကြွေးကြော်ထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=NEOU|first=VANNARIN|title=Hun Sen Reveals Plan to Win 3 More Elections, Retire at Age 74|url=http://www.cambodiadaily.com/elections/hun-sen-reveals-plan-to-win-3-more-elections-retire-at-age-74-22700/|access-date=16 February 2014|newspaper=The Cambodia Daily|date=7 May 2013|accessdate=25 January 2021|archivedate=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222040413/http://www.cambodiadaily.com/elections/hun-sen-reveals-plan-to-win-3-more-elections-retire-at-age-74-22700/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Thul|first=Prak Chan|title=As protest looms, Cambodia's strongman Hun Sen faces restive, tech-savvy youth|url=http://uk.reuters.com/article/2013/09/06/uk-cambodia-youth-idUKBRE98500G20130906|access-date=14 February 2014|newspaper=Reuters UK|date=6 September 2013|accessdate=25 January 2021|archivedate=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222220459/http://uk.reuters.com/article/2013/09/06/uk-cambodia-youth-idUKBRE98500G20130906}}&lt;/ref&gt; သူသည် ဘက်ပြောင်းလာသော ခမာနီ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ သူ၏ အစိုးရအား လူ့အခွင့်အရေးကို လျစ်လျူရှုပြီးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ မကျေနပ်မှု ထုတ်ဖော်ခြင်းအား ဖိနှိပ်သည် ဟု အမြဲတစေ စွပ်စွဲခံရသည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်အား ဟွန်ဆန်၏ အတိုက်အခံတို့နှင့် အငြင်းအခုံ ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြို့တော်တွင် ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြသူများသည် ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရရှိ၍ သေဆုံးစေခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က ဆန္ဒပြသူ ၂၀,၀၀၀ စုရုံးခဲ့ပြီး အချို့မှာ အဓိကရုဏ်းရဲများနှင့် ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html Cambodia protest clashes leave one dead, several wounded]. Channel Asia. 16 September 2013&lt;/ref&gt;သာမန် လယ်သမားဘဝမှ လာခဲ့သော ဟွန်ဆန်သည် ၁၉၈၅ ခုနှစ် အာဏာရရှိချိန်တွင် အသက် ၃၃ နှစ်သာ ရှိပြီး သူ့အား အချို့မှ နှစ်ရှည်ကြာ အုပ်ချုပ်သူ အာဏာရှင်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918|title=Analysis: Punished at the polls, Cambodia's long-serving PM is smiling again|work=Reuters|access-date=28 October 2014|accessdate=25 January 2021|archivedate=18 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018093328/http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံရေးအရ ဆန့်ကျင်မှုများနှင့် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ဖိနှိပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားအား တစ်ပါတီနိုင်ငံအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/cambodian-parliament-launches-era-of-one-party-rule|title=Cambodian Parliament launches era of one-party rule|website=[[The Straits Times]]|date=5 September 2018|access-date=15 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.voacambodia.com/a/cambodia-set-to-become-one-party-state/4505605.html|title=Cambodia Set to Become One Party State|first=David|last=Boyle|work=[[Voice of America]]|publisher=VOA Cambodia|date=30 July 2018|access-date=15 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jun/28/cambodian-pm-hun-sen-fully-fledged-military-dictator-says-report|title=Cambodian PM now 'fully fledged military dictator', says report|first=Hannah|last=Ellis-Petersen|work=[[The Guardian]]|date=28 June 2018|access-date=15 July 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
[[File:Cambodia 2011 monuments 28.jpg|thumb|upright=0.95|ဘုရင့်နန်း​တော်]]
|valign=&quot;top&quot;|
|valign=&quot;top&quot;|
[[File:Cambodian National Assembly 2016-7.jpg|thumb|upright=0.93|ပါလီမန်]]
|valign=&quot;top&quot;|
[[File:2016 Phnom Penh, Budynek s%C4%85du (04).jpg|thumb|upright=0.95|တရားလွှတ်တော်ချုပ်]]
|valign=&quot;top&quot;|
|}
&lt;/div&gt;

===နိုင်ငံရေးယဉ်ကျေးမှု===
{{multiple image
| align  = right
| footer = ဟွန်ဆန်သည် ၁၉၈၅ မှစ၍ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
| width1 = 195
| image1 = Hun_Sen_at_12th_ASEM_(cropped).jpg
| alt1   = Portrait
}}
ကမ္ဘောဒီးယားပြည်သူ့ပါတီသည် ကမ္ဘောဒီးယားတွင် တစ်ခုတည်းသော လက်ဝါးကြီးအုပ်ပါတီဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစ၍ စီပီပီသည် ပါလီမန်တွင် ကိုယ်စားလှယ်နေရာ ၄ ခုမှလွဲ၍ ကျန်သော နေရာများကို ရယူထားကာ အမျိုးသားလွှတ်တော်ရှိ ကိုယ်စားလှယ်နေရာ အားလုံးသော ၁၂၅ ခု နှင့် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ရှိ ကိုယ်စားလှယ်နေရာ ၆၂ ခုမှ ၅၈ခုကို ရယူထားသည်။
[[File:6th National Assembly of Cambodia official portrait.jpg|thumb|300px|left|ကမ္ဘောဒီးယား ဆဌမမြောက် လွှတ်တော်၏ ကိုယ်စားလှယ်များ]]
ဟွန်ဆန်နှင့် သူ၏ အစိုးရသည် အငြင်းပွားမှုများစွာ ရှိသော အစိုးရ ဖြစ်သည်။ ဟွန်ဆန်သည် ယခင်က ခမာနီတို့၏ စစ်ဆင်ရေးမှူး ဖြစ်ပြီး မူလက ဗီယက်နမ်တို့ အာဏာပေးအပ်ခဲ့သူ ဖြစ်ကာ ဗီယက်နမ်တို့ နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားသည့် အခါတွင် သူသည် ကြမ်းတမ်းမှုနှင့် ဖိနှိပ်မှုတို့ကို လိုသလိုအသုံးချ၍ သူ၏ အာဏာ ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=HRWAdams&gt;{{cite web|author=Adams, Brad |url=https://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen |title=Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org |publisher=Hrw.org |date=31 May 2012 |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt;၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် သူ၏ လက်ထောက် ဝန်ကြီးချုပ်ဖြစ်သော နိုရိုဒွန် ရာနာရစ်ဒ်၏ အာဏာကြီးထွားလာမှုကို စိုးရိမ်၍ သူသည် စစ်တပ်ကို အသုံးပြု၍ အာဏာသိမ်းခဲ့ပြီး ရာနာရစ်ဒ်နှင့် ၎င်းအား ထောက်ခံသူများကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ ရာနာရစ်ဒ်သည် ရာထူးပြုတ်၍ ပဲရစ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး အခြားသော ဟွန်ဆန်၏ ပြိုင်ဘက်များမှာ အဖမ်းခံရကာ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခံရပြီး အချို့မှာ ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=HRWAdams /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html |title=Open letter to Second Prime Minister Hun Sen from Amnesty International|publisher=Hartford-hwp.com |date=11 July 1997 |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံရေးအရ ဖိနှိပ်မှုအပြင် ကမ္ဘောဒီးယားအစိုးရသည် ရွာသားထောင်ပေါင်းများစွာကို နှင်ထုတ်ကာ မြေများကို နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများသို့ ရောင်းချခဲ့ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Levy, Adrian |author2=Scott-Clark, Cathy |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/26/cambodia |title=Country for Sale|newspaper=Guardian |date=26 April 2008 |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt; လာဘ်ငွေရယူကာ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ရေနံနှင့် သတ္တုရင်းမြစ်များကို ခေါင်းပုံဖြတ်ရယူစေခွင့် ပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Country for Sale |publisher=Global Witness |access-date=16 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |archive-date=6 March 2013 |accessdate=25 January 2021 |archivedate=6 March 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale }}&lt;/ref&gt;အကျင့်ပျက်ခြစားသည်ဟုလည်း စွပ်စွဲခံရသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခြအစားဆုံး အစိုးရအဖြစ် အမြဲတစေ စာရင်းသွင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&amp;id=24490 |title=Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011 |publisher=Asianewsnet.net |access-date=15 March 2013 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810104123/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&amp;id=24490 |archive-date=10 August 2012 |accessdate=25 January 2021 |archivedate=10 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111210062912/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&amp;id=24490 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Perrin, C.J. (30 March 2011) [https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm Australia, Singapore: Least Tainted with Corruption—survey], ''International Business Times''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |publisher=Transparency.org |access-date=15 March 2013 |archive-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM }}&lt;/ref&gt;[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့]] မှ ကမ္ဘောဒီးယားမှ အသက် ၃၃ နှစ်အရွယ်ရှိ မြေယာအခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူ ယောင် ဘိုဖ အား ယုံကြည်ချက်ကြောင့် အကျဉ်းကျခံရသူ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။&lt;ref name=yorm&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27|title=Convictions of activists in Cambodia demonstrates dire state of justice|date=27 December 2012|publisher=Amnesty International|access-date=2 January 2013|archive-date=1 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130101163441/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27|url-status=live|accessdate=25 January 2021|archivedate=1 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101163441/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၂ ရက် ဖနွမ်းပင်တွင် အငြင်းပွားနေသော ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို ဆန္ဒပြနေခြင်းအား သတင်းယူနေသော သတင်းသမားများအား ရဲများနှင့် အရပ်ဝတ်များက လေးဂွများ နှင့် ကျင်စက်များဖြင့် တမင်သက်သက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ နိုင်ငံတကာ သတင်းထောက်ကလပ်၏ ဥက္ကဋ္ဌ ရစ်ခ် ဗယ်လန်ဇူးလားအား တိုက်ခိုက်နေခြင်းကို ဗွီဒီယို မှတ်တမ်းအဖြစ် တွေ့ရသည်။ အတိုက်အခံတို့မှ ရွေးကောက်ပွဲမသမာမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်သဖြင့် ပါလီမန်ဖွင့်လှစ်ခြင်းကို သပိတ်မှောက်ခဲ့ကြသဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ တင်းမာမှု ဖြစ်ပွားပြီး အကြမ်းဖက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အနည်းဆုံး သတင်းထောက် ၇ ယောက်တို့သည် ဒဏ်ရာ အနည်းငယ် ရခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား ဆန္ဒပြသူ အနည်းဆုံး ၂ ဦးမှာ လေးခွထိမှန်ခံခဲ့ရသဖြင့် ဆေးရုံတက်ရောက် ကုသခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738|title=Overseas Press Club of Cambodia condemns violent attack on journalists in Phnom Penh|work=Australia Network News|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား တရားလွှတ်တော်ချုပ်မှ အဓိက အတိုက်အခံ ပါတီဖြစ်သော ကမ္ဘောဒီးယားအမျိုးသားကယ်ဆယ်ရေးပါတီ (စီအင်န်အာရ်ပီ) ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သဖြင့် ပိုမို၍ အာဏာရှင်ဆန်သော နိုင်ငံရေးစနစ်ကို ပြန်လည် အသက်ဝင်ရန် လမ်းခင်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/03/cambodia-strongman-leader-thousands-stability-ceremony-angkor-hun-sen |title=Guardian report on Hun Sen as strongman |newspaper=Guardian | date=3 December 2017}}&lt;/ref&gt;

===အကျင့်ပျက် ခြစားမှု===
ကမ္ဘောဒီးယားရှိ အကျင့်ပျက်ခြစားမှု အဆင့်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအများစုထက် ပို၍မြင့်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် &quot;ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ&quot; ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများ ရှိနေသည်။ ခြစားမှုသည် တရားစီရင်ရေး၊ ရဲ နှင့် အခြားသော နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများကို သက်ရောက်စေသည်။ အစိုးရ အရာရှိများ အနေနှင့် နီးစပ်သူကို ဦးစားပေးခြင်း နှင့် အပြစ်ရှိသူကို လျစ်လျူရှု ပေးခြင်းတို့ကို နေရာတကာ တွေ့ရသည်။ တရားစီရင်ရေး နှင့် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး ဌာနတို့ကြားတွင် ရှင်းလင်းသော ကွဲပြားခြားနားမှုမရှိခြင်းကြောင့် တရားစီရင်ရေးစနစ်တွင် နိုင်ငံရေးအရ လွှမ်းမိုးမှုများစွာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;globalwitness.org&quot;&gt;[http://www.globalwitness.org/campaigns/corruption/oil-gas-and-mining/cambodia Retrieved November-14-2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010033539/http://www.globalwitness.org/campaigns/corruption/oil-gas-and-mining/cambodia |date=10 October 2014 }}. Globalwitness.org. Retrieved on 5 July 2015.&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားပြည်သူတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝတွင် လာဘ်စားမှုများကို ကြုံတွေ့နေရသည်မှာ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ရယူခြင်း၊ ယာဉ်စည်းကမ်း ချိုးဖောက်ခြင်း နှင့် လျှော့ပေါ့သော တရားစီရင်ချက် ရရှိစေရေး တို့အတွက် ဖြစ်သည်။ ကုမ္ပဏီများ အနေနှင့် လိုင်စင်များနှင့် ပါမစ်များ ရယူရန် အထူးသဖြင့် ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် ပတ်သက်သော ပါမစ်များအတွက် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူ ပြုလုပ်ခြင်းမှာ အမြဲတွေ့နေရသော အလေ့အထ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ဥပဒေတွင် သတင်းပေးသူများအား ကာကွယ်ပေးမှု မရှိပဲ သူတို့ သတင်းပေးသည့် ခြစားမှုကို သက်သေမပြနိုင်ပါက ထောင်ခြောက်လအထိ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;globalwitness.org&quot; /&gt;

===နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေး===
[[File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi with the Prime Minister of the Kingdom of Cambodia, Mr. Samdech Akka Moha Sena Padei Techo Hun Sen, at Hyderabad House, in New Delhi on January 27, 2018 (1).jpg|thumb|left|ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန် အား အိန္ဒိယ ဝန်ကြီးချုပ် နာရန်ဒရာ မိုဒီ နှင့် အတူ နယူးဒေလီတွင် တွေ့ရပုံ၊​၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၇ ရက်]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးကို ပရက် ဆိုခွန် ဦးဆောင်သော နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနက ကိုင်တွယ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]]၊ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေ အဖွဲ့]]တို့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[အာရှ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ်]]၊​[[အာဆီယံ]]​တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်း ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့ သို့ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော အရှေ့အာရှထိပ်သီးညီလာခံ သို့ ပထမဆုံးအကြိမ် အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားသည် နိုင်ငံပေါင်း များစွာနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး အစိုးရ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ နိုင်ငံအတွင်း သံရုံး ၂၀ ရှိပြီး&lt;ref&gt;Royal Government of Cambodia.{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=Foreign Embassies |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archive-date=12 February 2007 |accessdate=28 January 2021 |archivedate=12 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html }}&lt;/ref&gt; အာရှတိုက်ရှိ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အပါအဝင် ပဲရစ်ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲတွင် အဓိက ပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့သော နိုင်ငံများဖြစ်သည့် အမေရိကန်၊ ဩစတြေးလျ၊ တရုတ် နှင့် ဥရောပသမဂ္ဂ၊ ဂျပန် နှင့် ရုရှားတို့လည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Dalpino, Catharin E. |author2=Timberman, David G. |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=Cambodia's Political Future: Issues for U.S. Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archive-date=28 October 2005 |work=Asia Society |date=26 March 1998 |accessdate=28 January 2021 |archivedate=28 October 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html }}&lt;/ref&gt;နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးကြောင့် အလှူရှင်အဖွဲ့အစည်းများမှ လူမှုရေး၊​စီးပွားရေး နှင့် မြို့ပြလူမှုအဆောက်အအုံများအတွက် လိုအပ်သည်များကို အကူအညီပေးခဲ့ကြသည်။

[[File:Russian President Vladimir Putin with Cambodian Prime Minister Hun Sen.jpg|thumb|ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန်အား ရုရှားသမတ ဗလာဒီမီယာ ပူတင်နှင့် အတူ မော်စကိုတွင် တွေ့ရပုံ၊​၂၀၁၆ မေ ၁၉]]
၁၉၇၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ပြင်းထန်ကြမ်းတမ်းသော အကွဲအပြဲများကို ကျော်လွန်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အကြား နယ်စပ် အငြင်းပွားမှု အချို့ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ထိုအရာများမှာ ကမ်းလွန်ပင်လယ်အတွင်းရှိ ကျွန်းအချို့၊ ဗီယက်နမ် နှင့် နယ်နိမိတ်၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများ နှင့် သတ်မှတ်မထားသော ပင်လယ်နယ်နိမိတ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့အနေနှင့် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုများ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် ပရီးယား ဗီဟီးယား ပုထိုးနှင့် ကပ်လျက် နေရာတွင် စစ်တပ်အချင်းချင်း ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားပြီး ဆက်ဆံရေး ပျက်ယွင်းခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား အနေနှင့် နယ်မြေအများစုကို ပိုင်ဆိုင်သည် ဖြစ်သော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ နိုင်ငံတကာဥပဒေများကို မလိုက်နာပဲ ကမ္ဘောဒီးယား စစ်တပ်မှ အရင်းအမြစ် အလုံအလောက် မရှိသဖြင့် ၁၉၆၂ ခုနှစ်ကတည်းက မဖြေရှင်းနိုင်ပဲ ထားခဲ့သော နေရာများတွင် အခိုင်အမာတည်ဆောက်မှုများ ပြုလုပ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24897805|title=Preah Vihear temple: Disputed land Cambodian, court rules|work=BBC News|date=11 November 2013|access-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/151/17704.pdf|title=Judgment: Request for Interpretation of the Judgment of 15 June 1962 in the Case Concerning the Temple of Preah Vihear (''Cambodia v. Thailand'')|date=11 November 2013|others=Recorded by L.Tanggahma|publisher=International Court of Justice|location=The Hague, Netherlands|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111173337/http://www.icj-cij.org/docket/files/151/17704.pdf|archive-date=11 November 2013|accessdate=28 January 2021|archivedate=11 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111173337/http://www.icj-cij.org/docket/files/151/17704.pdf}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် တရုတ်တို့သည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များတွင် ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်မှ နောက်ခံပေးထားသော တရုတ်ကုမ္ပဏီတစ်ခုသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ကိုကောင်းပြည်နယ်ရှိ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း၌ {{convert|၉၀|km|abbr=on}} ရှည်လျားသော နေရာတွင် ရေနက်ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု တည်ဆောက်လျက် ရှိသည်။ ထိုဆိပ်ကမ်းသည် အပျော်စီးသင်္ဘောများ၊ ဝမ်းပုံလောင်းသင်္ဘောများ နှင့် စစ်သင်္ဘောများ ကပ်ရောက်နိုင်သည် အထိ ရေစူးနက်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား၏ သံတမန် ရေးအရ ထောက်ခံမှုသည် တရုတ်တို့၏ တောင်တရုတ်ပင်လယ်အတွင်း အငြင်းပွားနေသည့် နေရာများအား ရယူရန်ကြိုးပမ်းမှုကို အထောက်အကူပေးသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အာဆီယံ၏ စည်းမျဉ်းအရ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံက ကန့်ကွက်ပါက အဖွဲ့တစ်ခုလုံး အနေဖြင့် ဦးဆောင်လှုပ်ရှားမှုကို ရပ်တန့်စေနိုင်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးရှိသည့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများ အတွက် တရုတ်တို့အတွက် ချိန်ညှိပေးမည့် အလေးတုံး တစ်ခု ဖြစ်သည်။
&lt;ref&gt;name=&quot;Kynge&quot;James Kynge, Leila Haddou and Michael Peel, [https://www.ft.com/content/23968248-43a0-11e6-b22f-79eb4891c97d?mhq5j=e2 FT Investigation: How China bought its way into Cambodia], ''Financial Times'' (8 September 2016).&lt;/ref&gt;

===စစ်ရေး===
[[File:Royal Cambodian Army soldiers, 2014.jpg|thumb|left|ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင်ကြည်းတပ်မှ အရာရှိများ ချီတက်လာပုံ]]
တော်ဝင် ကမ္ဘောဒီးယားကြည်းတပ်၊ တော်ဝင်ကမ္ဘောဒီးယား ရေတပ် နှင့် တော်ဝင် ကမ္ဘောဒီးယား လေတပ်၊ တော်ဝင်တပ်ရဲ တို့ကို အားလုံးစုပေါင်း၍ ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင်တပ်မတော် ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာ၏ အမိန့်ပေးထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိကာ ၎င်းတို့၏ အထက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား ဝန်ကြီးချုပ် ရှိသည်။ ဘုရင်မင်းမြတ် နိုရိုဒွန် သီဟာမိုနီမှ ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင် တပ်မတော်၏ စစ်သေနာပတိချုပ် ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန်မှာမူ အရေးပါသော ကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ် ရာထူးကို ထိရောက်စွာ ရယူထားသည်။

၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် ပြင်ဆင်ထားသော ဖွဲ့စည်းပုံကို စတင်မိတ်ဆက်ခြင်းသည် ကမ္ဘောဒီးယားစစ်တပ်ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခြင်း၏ အစ ဖြစ်သည်။ ထိုမှတဆင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနသည် လက်အောက်ခံ အထွေထွေ ရုံး ၃ခုဖြစ်သော ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေး၊ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းနှင့် နည်းပညာဌာန၊ ကာကွယ်ရေးဌာနတို့ကို ဗဟိုဌာနချုပ်၏ လက်အောက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးမှာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တီးဘန် ဖြစ်သည်။ သူသည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ၁၉၇၉ မှ စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ကာကွယ်ရေး ဒု-ဝန်ကြီးများမှာ ချေဆိုင်ယွန် နှင့် ပေါ်ဘန်ဆရူး တို့ ဖြစ်ကြသည်။

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင်တပ်မတော်၌ အမြဲတမ်းအင်အား ၁၀၂,၀၀၀ ဦး (အရန်အင်အား ၂၀၀,၀၀၀ ဦး) ရှိသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား၏ စစ်ရေးအသုံးစရိတ်မှာ နိုင်ငံတော် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၃% ရှိသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင်တပ်ရဲတွင် တပ်သား ၇,၀၀၀ ရှိသည်။ ၎င်း၏ တာဝန်များတွင် လုံခြုံရေးနှင့် ပြည်သူတို့ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ရန်၊ စနစ်တကျ စီစဉ်လုပ်ဆောင်သော ရာဇဝတ်မှုကြီးများ၊ အကြမ်းဖက်မှုများနှင့် အခြားကြမ်းတမ်းသော အဖွဲ့အစည်းများကို ကို စုံစမ်းဖော်ထုတ်ရန်နှင့် တားဆီးရန်၊ နိုင်ငံတော်နှင့် အများပြည်သူတို့၏ အိုးအိမ်များကို ကာကွယ်ရန်၊ အရေးပေါ်အခြေအနေများ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ၊ ပြည်တွင်းရေး မတည်ငြိမ်မှုများနှင့် လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများတွင် ပြည်သူများနှင့် အခြား အရေးပေါ်အဖွဲ့များကို အကူအညီပေးရန် တို့ ဖြစ်သည်။

ဟွန်ဆန်သည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအတွင်း အလွန်အားကောင်းသော ဩဇာအာဏာကို တည်ဆောက်ထားပြီး နိုင်ငံ၏ ပုံမှန်စစ်တပ်များနှင့် အပြိုင်နီးပါး စွမ်းရည်ရှိသော ခါးပိုက်ဆောင်တပ်လည်း ပါဝင်ကာ နိုင်ငံရေးအရ ပြိုင်ဘက်များကို ဖိနှိပ်ရန် အသုံးပြုသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;Fuller, Thomas (6 January 2014) [https://www.nytimes.com/2014/01/06/world/asia/cambodia-crackdown-on-dissent.html Cambodia Steps Up Crackdown on Dissent With Ban on Assembly]. New York Times&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားသည် ကုလသမဂ္ဂ၏ အဏုမြူတားဆီးရေး စာချုပ်အား ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}&lt;/ref&gt;

===ဥပဒေဝန်ထမ်း===
ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဥပဒေရေးရာ ဝန်ဆောင်မှုများကို ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ခမာနီအစိုးရကြောင့် ဥပဒေစနစ် တစ်ခုလုံးကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး တရားသူကြီးများနှင့် ရှေ့နေများအားလုံးမှာ ဓနရှင်ရန်သူ များအဖြစ် စွပ်စွဲခံရပြီး ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ ဥပဒေဝန်ထမ်း ၆ ဦးမှ ၁၂ ဦး အထိသာ နိုင်ငံအတွင်း အသက်ရှင် ကျန်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cambodiatribunal.org/assets/pdf/court-filings/e51_7_1_en-1.pdf|title=CO-PROSECUTORS' SUBMISSION ON STATUTE OF LIMITATIONS FOR NATIONAL CRIMES|date=2 May 2011}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၅ ခုနှစ် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဘား အဖွဲ့အား တည်ထောင်သည့် အချိန်အထိ ရှေ့နေ့ မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Introduction to CAMBODIAN LAW|publisher=Konrad-Adenauer-Stiftung, Cambodia|year=2012|isbn=978-99950-982-1-6|editor-last=Peng|editor-first=Hor|pages=7–8, 15–16|editor-last2=Phallack|editor-first2=Kong|editor-last3=Menzel|editor-first3=Jörg}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Chin|last2=Falt|first2=Jeffrey L.|date=1996|title=LAW OF THE BAR: KINGDOM OF CAMBODIA (STATUTORY UNDERPINNINGS OF THE DEVELOPMENT OF AN INDEPENDENT BAR IN CAMBODIA: CODE OF ETHICS; INTERNAL REGULATIONS)|journal=California Western International Law Journal|volume=27: 2, Art. 5|pages=357–387|via=CWSL Scholarly Commons}}&lt;/ref&gt;

===လူ့အခွင့်အရေး===
[[File:Kem Sokha with Sam Rainsy.jpg|thumb| ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဒုတိယ အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် ကမ်ဆိုခ (ဝဲ)အား ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာတွင် ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင် ဆမ်ရိန်းဆီးမှာ ၂၀၁၅ နိုဝင်ဘာလ ကတည်းက ပြည်ပတွင် နေထိုင်ခဲ့ရသည်။]]
အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ အစီရင်ခံစာအရ ဟွန်ဆန်၏ လက်အောက်ရှိ တပ်များနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားပြည်သူ့ပါတီတို့သည် ကြီးကျယ်ပြီး မကြာခဏဖြစ်သော မတရားမှုများကို ကျူးလွန်ကြပြီး ၎င်းတို့တွင် ဥပဒေမဲ့ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့ ပါဝင်ကာ ထိုအတွက် နောက်ဆက်တွဲ အရေးယူမှုများ မရှိဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;World Report 2014: Cambodia Human Right Watch&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခု ကမ္ဘာ့ကျွန်ပြုမှုညွှန်းကိန်း အရ ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ ၂၅၆,၈၀၀ ဦးမျှ ကျွန်ပြုခံနေရပြီး လူဦးရေ စုစုပေါငး်၏ ၁.၆၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bales|first1=Kevin|display-authors=et al|title=Cambodia|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|website=The Global Slavery Index 2016|publisher=The Minderoo Foundation Pty Ltd|access-date=13 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|archive-date=14 March 2018|url-status=dead|accessdate=3 June 2021|archivedate=14 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/}}&lt;/ref&gt;

အစိုးရဝန်ထမ်း ရာထူးကြီးသူများ၊ စစ်တပ်များနှင့် အစိုးရနှင့် ဆက်နွယ်နေသော စီးပွားရေးသမားများမှ မြေမတရားသိမ်းယူခြင်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် အမြဲတွေ့ရလေ့ရှိသည့် ကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bales|first1=Kevin|display-authors=et al|title=Cambodia|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|website=The Global Slavery Index 2016|publisher=The Minderoo Foundation Pty Ltd|access-date=13 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|archive-date=14 March 2018|url-status=dead|accessdate=3 June 2021|archivedate=14 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/}}&lt;/ref&gt; ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုအတွင်း သိန်းပေါင်းများစွာသော ကမ္ဘောဒီးယားပြည်သူများထံမှ မြေယာများကို သိမ်းယူခြင်း ခံခဲ့ရပြီး ကိုယ်ကျိုးစီးပွားအတွက် နှင့် အမျိုးမျိုးသော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဩဇာအာဏာတည်ဆောက်ရန် အစရှိသည်တို့အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bales|first1=Kevin|display-authors=et al|title=Cambodia|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|website=The Global Slavery Index 2016|publisher=The Minderoo Foundation Pty Ltd|access-date=13 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/|archive-date=14 March 2018|url-status=dead|accessdate=3 June 2021|archivedate=14 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314004151/https://www.globalslaveryindex.org/country/cambodia/}}&lt;/ref&gt; ယုံကြည်စိတ်ချရသော အစိုးရဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ ခန့်မှန်းချက်အရ လူဦးရေ ၇၇၀,၀၀၀ တို့သည် အနည်းဆုံး ဟက်တာ ၄ သန်း ( ဧက ၁၀ သန်း) မျှသော မြေသိမ်းမှုကြောင့် နစ်နာဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်ဟု ပဲရစ်တွင် အခြေစိုက်သော နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့အစည်း (IFDH) က ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;rfa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rfa.org/english/news/cambodia/complaint-10072014181216.html|title='Ruling Elite' in Cambodia Face ICC Complaint Over Land Grabs|work=Radio Free Asia|access-date=28 October 2014|archive-date=18 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018152313/http://www.rfa.org/english/news/cambodia/complaint-10072014181216.html/}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၁၄ ရက်တွင် ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေး ကျွမ်းကျင်သူမှ &quot;ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ဇူလိုင်လ ရွေးကောက်ပွဲမတိုင်မီ မီဒီယာများ၊ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ပါဝင်မှုများကို ကန့်သတ်ခြင်းကြောင့် လွန်စွာ စိုးရိမ်ရသည်။&quot; ဟု ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=&quot;Cambodia at a crossroads&quot;: UN expert calls on Government to choose path of human rights |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=22820&amp;LangID=E |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR) |date=14 March 2018}}&lt;/ref&gt;အစိုးရအား ဝေဖန်သူများမှာ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါနှင့် ပတ်သက်၍ သတင်းမှားများ ထုတ်လွှင့်သည် ဆိုသော စွပ်စွဲချက်ဖြင့် ဖမ်းဆီးခြင်း ခံကြရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cambodia accused of political clampdown amid coronavirus outbreak |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/cambodia-accused-political-clampdown-coronavirus-outbreak-200324063233803.html |work=Al Jazeera |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cambodia: Covid-19 Spurs Bogus 'Fake News' Arrests |url=https://www.hrw.org/news/2020/04/29/cambodia-covid-19-spurs-bogus-fake-news-arrests |work=Human Rights Watch |date=29 April 2020}}&lt;/ref&gt;

===အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ===
ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်များနှင့် ပြည်နယ်များသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်များ အပါအဝင် ပြည်နယ် ၂၅ ခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။

စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်များနှင့် ခရိုင်များသည် ဒုတိယအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်များအား ခရိုင် ၁၅၉ခု နှင့် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၂၆ ခု အဖြစ် ထပ်မံပိုင်းခြားထားသည်။ ခရိုင်များနှင့် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်များကို မြို့နယ်နှင့် ရပ်ကွက်များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! စဉ်
! ပြည်နယ်
! မြို့တော်
! ဧရိယာ (km2)
! လူဦးရေ (၂၀၁၉)
|-
| ၁
| ဗန်တေးမိန်ဇယ (Banteay Meanchey)
| ဆရီ ဆေဖိုအမ် နှင့် ပွိုင်းပက်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၆,၆၇၉
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၈၆၁,၈၈၃
|-
| ၂
| ဗတ္တမ်ဗောင်း (Battambang)
| ဗတ္တမ်ဗောင်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၁,၇၀၂
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၉၉၇,၁၆၉
|-
| ၃
| ကမ်ပုန်းချမ် (Kampong Cham)
| ကမ်ပုန်းချမ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၄,၅၄၉
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၈၉၉,၇၉၁
|-
| ၄
| ကမ်ပုန်းချနန်း (Kampong Chhnang)
| ကမ်ပုန်းချနန်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၅,၅၂၁
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၅၂၇,၀၂၇
|-
| ၅
| ကမ်ပုန်စပူ (Kampong Speu)
| ရှဘားမန်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၇,ဝ၁၇
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၈၇၇,၅၂၃
|-
| ၆
| ကမ်ပုန်ထုမ် (Kampong Thom)
| စတန်း စိန်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၃,၈၁၄
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၆၈၁,၅၄၉
|-
| ၇
| ကမ်ပုတ် (Kampot)
| ကမ်ပုတ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၄,၈၇၃
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၅၉၃,၈၂၉
|-
| ၈
| ကဏ္တာလ (Kandal)
| တာခမော
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၃,၁၇၉
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁,၂၀၁,၅၈၁
|-
| ၉
| ကပ် (Kep)
| ကပ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၃၃၆
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၄၂,၆၆၅
|-
| ၁၀
| ကော့ကောင်း (Koh Kong)
| ခက်မရက် ဖိုးမင်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၀,၀၉၀
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၂၅,၉၀၂
|-
| ၁၁
| ကရာကျယ် (Kratié)
| ကရာကျယ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၁,ဝ၉၄
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၃၇၄,၇၅၅
|-
| ၁၂
| မဏ္ဍလဂီရီ (Mondulkiri)
| စန်မိုနိုရွမ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၄,၂၈၈
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၉၂,၂၁၃
|-
| ၁၃
| ဥတ္တရမိန်ဇယ (Oddar Meanchey)
| ဆမ်မရောင်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၆,၁၅၈
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၂၇၆,၀၃၈
|-
| ၁၄
| ပိုင်လင် (Pailin)
| ပိုင်လင်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၈၀၃
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၇၅,၁၁၂
|-
| ၁၅
| ဖနွမ်းပင် (Phnom Penh)
| ဒေါင်ပင်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၆၇၉
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၂,၂၈၁,၉၅၁
|-
| ၁၆
| ဖရဲသီဟနု (Preah Sihanouk)
| ဖရဲသီဟနု
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁,၉၃၈
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၃၁၀,၀၇၂
|-
| ၁၇
| ဖရဲဝိဟာရ (Preah Vihear)
| တိဘန် မိန်းချေး
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၃,၇၈၈
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၂၅၄,၈၂၇
|-
| ၁၈
| ဗောဓိစတ် (Pursat)
| ဗောဓိစတ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၂,၆၉၂
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၄၁၉,၉၅၂
|-
| ၁၉
| ပရေဗင် (Prey Veng)
| ပရေဗင်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၄,၈၈၃
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁,၀၅၇,၇၂၀
|-
| ၂၀
| ရတနဂီရီ (Ratanakiri)
| ဘန်လောင်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၀,၇၈၂
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၂၁၇,၄၅၃
|-
| ၂၁
| ဆီယမ်ရိ (Siem Reap)
| [[ဆီယမ်ရိမြို့]]
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၀,၂၉၉
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁,ဝ၁၄,၂၃၄
|-
| ၂၂
| စီတောင်တရင်း (Stung Treng)
| စီတောင် တရင်း
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၁,ဝ၉၂
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၁၆၅,၇၁၃
|-
| ၂၃
| စဝေရင်း (Svay Rieng)
| စဝေရင်း နှင့် ဘာဗက်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၂,၉၆၆
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၅၂၅,၄၉၇
|-
| ၂၄
| တကောင် (Takéo)
| ဒွန်ကာယက်ဗ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၃,၅၆၃
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၉၀၀,၉၁၄
|-
| ၂၅
| တပေါင်ခနုမ်း (Tboung Khmom)
| ဆူဝမ်
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၅,၂၅၀
| style=&quot;text-align: right;&quot; | ၇၇၆,၈၄၁
|}

== စီးပွားရေး ==
[[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|upright=1.6|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူထုဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (၁၉၇၀-၂၀၁၀)]]
၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူတစ်ဦးချင်းဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၃၀၉ ဖြစ်ပြီး ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်တွက်ပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄,၀၂၂ မျှ ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂမှ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအား ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကျေးလက်အိမ်ထောင်စု အများစုမှာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးနှင့် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော လုပ်ငန်းများ အပေါ်တွင် မှီခိုကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အဓိက တင်ပို့ကုန်များမှာ ဆန်စပါး၊ ငါး၊ သစ်၊ အဝတ်အထည် နှင့် ရာဘာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတကာ ဆန်စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ ၎င်းတို့၏ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ မျိုးစပါးဘဏ်မှ စပါးမျိုးပေါင်း ၇၅၀ ကို ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသို့ ပြန်လည် မိတ်ဆက်တင်ပို့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf ''Rice Today'', April–June 2007, Vol. 6, No. 2]. irri.org&lt;/ref&gt; ထိုမျိုးစပါးများမှာ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ကမ္ဘောဒီးယားမှ စုဆောင်းထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

အီကော်နောမစ်မဂ္ဂဇင်း နှင့် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့တို့၏ အဆိုအရ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပျမ်းမျှ ဂျီဒီပီ တိုးတက်နှုန်းမှာ ၇.၇% ဖြစ်သဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ ဂျီဒီပီ တိုးတက်နှုန်း အများဆုံး ၁၀ နိုင်ငံတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှု အမြန်ဆန်ဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ခရီးသွား ၂၁၉,၀၀၀ မျှ ရှိရာမှာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၂ သန်း အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၁.၇% ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့မှု ပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၆ ဘီလီယံ မျှ ဖြစ်သည်။

[[File:Siem Reap Art Center Night Market, 2018 (06).jpg|thumb|[[ဆီယမ်ရိမြို့]]ရှိ အစားအသောက် အရောင်းဆိုင်တစ်ခု]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံကို လေ့လာတင်ပြသော စာတမ်းဖြစ်သည့် &quot;ဆင်းရဲသားတွေ ဘယ်ရောက်သွားသလဲ။ ကမ္ဘောဒီးယား ဆင်းရဲမွဲတေမှု စစ်တမ်း ၂၀၁၃&quot; တွင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ ကောက်ချက်ဆွဲခဲ့သည်မှာ &quot;၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ၇ နှစ်တာ ကာလအတွင်း ကမ္ဘောဒီးယား၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုသည် အလွန်အမင်းအားကောင်းပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကောင်းဆုံးများထဲတွင် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ထောင်စုများ၏ သုံးစွဲနှုန်းမှာ ၄၀% အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ တိုးတက်မှုများသည် ဆင်းရဲသားများအတွက် ကောင်းမွန်ပြီး ဆင်းရဲချမ်းသာ မညီမျှမှုကို လျှော့ချနိုင်ရုံမျှမက ဆင်းရဲသားများ၏ သုံးစွဲနှုန်းကို ဆင်းရဲသားမဟုတ်သူများနှင့် ယှဉ်လျှင် ပိုမို များပြားလာစေခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းသည် ၅၂.၂% မှ ၂၀.၅% သို့ လျော့ကျခဲ့ပြီး မျှော်မှန်းချက်အားလုံးကို ကျော်လွန်ရုံသာမက နိုင်ငံ၏ ထောင်စုနှစ် ဖွံ့ဖြိုးမှု ပန်းတိုင်၏ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်း ပစ်မှတ်ကိုပင် ကျော်လွန်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုမှ လွတ်မြောက်လာသူ အများစုမှာ အနည်းငယ်မျှသော ပမာဏဖြင့် လွတ်မြောက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး အလွန် စိတ်မချရသော အခြေအနေတွင် ရှိသေးသည်။ အနည်းငယ်မျှသော လှုပ်ခတ်မှုကြောင့်ပင်လျှင် သူတို့အနေနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေသူ အဖြစ် ပြန်လည်သက်ဆင်း သွားနိုင်သည်။&quot; ဟု ဖော်ပြထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;&quot;Where Have All The Poor Gone? Cambodia Poverty Assessment 2013&quot;, World Bank May 2014&lt;/ref&gt;

ဆယ်စုနှစ် နှစ်ခုမျှ စီးပွားရေး တိုးတက်ခဲ့ခြင်းသည် ကမ္ဘောဒီးယားအား ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရာတွင် ကမ္ဘာ့ဦးဆောင်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်စေခဲ့သည်။ အောင်မြင်ခဲ့သော ဇာတ်ကြောင်းအရ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံသည် ဆိုးရွားသော ပြည်တွင်းစစ်ကို ကျော်လွန်ပြီးနောက် ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ အလယ်အလတ်တန်း အနိမ့်ပိုင်း ဝင်ငွေ ရှိသော စီးပွားရေးရှိသည့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော အချက်အလက်ရှိသည့် နိုင်ငံ ၆၉ နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် ၂၀၀၄-၂၀၀၈ အတွင်း အလျှင်အမြန်ဆုံး ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရာ၌ စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းသည် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျခဲ့ပြီး ၂၀၁၅-၂၀၁၆ တွင် ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြ အိမ်ထောင်စုများအတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်း ထပ်မံ လျော့ကျလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ထားသည်။ သို့သော်လည်း လူထုဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း အထူးသဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးတို့တွင် ကမ္ဘောဒီးယားသည် စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နေရဆဲ ဖြစ်ပြီး တိုးတက်မှုအတွက် ဦးစားပေးအဆင့်အတန်း ရှိနေသေးသည်။&lt;ref&gt;[http://blogs.worldbank.org/eastasiapacific/cambodia-is-now-a-lower-middle-income-economy-what-does-this-mean Cambodia is now a lower-middle income economy: What does this mean? | East Asia &amp; Pacific on the rise]. Blogs.worldbank.org (1 July 2016). Retrieved on 20 December 2016.&lt;/ref&gt;

၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား ရေပိုင်နက်အတွင်း တွေ့ရှိခဲ့သော ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များမှာ ထုတ်ယူနိုင်စွမ်း အများအပြား ရှိသော်လည်း ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုကြောင့် အများစုမှာ မထုတ်လုပ်ရသေးပေ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The struggle between Thailand and Cambodia over oil and gas resources|date=17 September 2010|agency=CLC Asia|url=http://www.clc-asia.com/the-struggle-between-thailand-and-cambodia-over-oil-and-gas-resources-2/|access-date=29 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Cambodia Aims for Offshore Production Next Year|author=Gronholt-Pedersen, Jacob |date=26 September 2012|agency=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10000872396390443507204578020023711640726|access-date=29 December 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:Cambodia's rice fields.jpg|thumb|left|ဆီယမ်ရိပြည်နယ်ရှိ စပါးခင်း]]

ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံတော်ဘဏ် သည် နိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ် ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ဘဏ်လုပ်ငန်းကဏ္ဍနှင့် ပတ်သက်၍ နည်းဥပဒေများဖြင့် ထိန်းကြောင်း ကြပ်မတ်ပေးပြီး နိုင်ငံအတွင်း နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဝင်ရောက်ရန်အတွက်လည်း တစိတ်တပိုင်း တာဝန်ရှိသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အတွင်းတွင် နိုင်ငံအတွင်း မှတ်ပုံတင်ထားသော ဘဏ်နှင့် အသေးစားငွေကြေးလုပ်ငန်းများမှာ ၃၁ ခုမှ ၇၀ ကျော်သို့ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် ငွေကြေးကဏ္ဍတွင် တိုးတက်မှုအား ထင်ရှားစေခဲ့သည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား ခရက်ဒစ် ဗျူရို ကို ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတော်ဘဏ်၏ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းအောက်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |publisher=Creditbureaucambodia.com |access-date=15 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |archive-date=13 June 2013 |accessdate=19 July 2021 |archivedate=13 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html }}&lt;/ref&gt; ယခုအခါ ဘဏ်များနှင့် အသေးစား ငွေကြေးလုပ်ငန်းများ အနေနှင့် ဥပဒေအရ ချေးငွေပေးဆပ်မှုနှင့် ဆိုင်သည့် တိကျသော အချက်အလက်နှင့် ကိန်းဂဏန်းများကို အစီရင်ခံရသဖြင့် ခရက်ဒစ်ဗျူရိုမှ တဆင့် ကမ္ဘောဒီးယား ဘဏ်လုပ်ငန်းကဏ္ဍအတွင်း ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုကို ပိုမိုတိုးတက်စေခဲ့သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ကြုံတွေ့နေရသော ကြီးမားသည့် စိန်ခေါ်မှု တစ်ခုမှာ အသက်ကြီးသော လူကြီးများသည် ပညာရေး မရှိကြပေ။ အထူးသဖြင့် ကျေးလက်ဒေသတွင် ဖြစ်ပြီး ထိုဒေသများတွင် အခြေခံ အဆောက်အအုံလည်း မရှိပေ။ အသစ်တဖန် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုများနှင့် အစိုးရအတွင်း အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများကြောင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို တွန့်ဆုတ်စေပြီး နိုင်ငံခြား အကူအညီများကို နှောင့်နှေးစေသည်။ သို့ရာတွင် နိုင်ငံအချင်းချင်း အကူအညီပေးမှုများနှင့် နိုင်ငံများ ပေါင်းစပ်၍ အကူအညီပေးမှုများ ရှိသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်၌ လှူဒါန်းသူများမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅၀၄ သန်း လှူဒါန်းရန် အဆိုပြုခဲ့ပြီး &lt;ref name=&quot;CIACB&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cambodia/ Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610095311/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cambodia/ |date=10 June 2021 }}. CIA World FactBook.&lt;/ref&gt; အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် တစ်ခုတည်းမှ ချေးငွေ၊ အကူအညီနှင့် နည်းပညာ အထောက်အကူ စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၅၀ သန်း အကူအညီပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=ADB&gt;{{cite web |url=http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |title=A Fact Sheet: Cambodia and Asian Development Bank |publisher=Adb.org |date=25 February 2013 |access-date=16 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |archive-date=4 April 2007 |accessdate=19 July 2021 |archivedate=4 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp }}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ကုမ္ပဏီများထံမှ ပါမစ်လျှောက်ရာတွင် လာဘ်ငွေ တောင်းယူခြင်းများ ရှိပြီး ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ပါမစ် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldbulletin.net/todays-news/159794/bribes-hamper-business-in-cambodia|title=Bribes hamper business in Cambodia – Asia-Pacific – Worldbulletin News|work=World Bulletin}}&lt;/ref&gt;

[[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|ဗတ္တမ်ဗောင်းပြည်နယ်တွင် လယ်သမားများ စပါးရိတ်သိမ်းနေပုံ]]
၂၀၁၅ ခုနှစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများ အဖွဲ့ချုပ်၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး ညွှန်းကိန်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအား အလုပ်သမား စုစည်းမှုများအတွက် အဆိုးဆုံး အဆင့်များတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး &quot;အခွင့်အရေးအတွက် အာမခံချက်မရှိ&quot; သည့် နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Teehan, Sean (16 June 2015) [http://m.phnompenhpost.com/national/kingdom-ranked-low-labour-rights-index Kingdom ranked low in labour rights index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706042351/http://m.phnompenhpost.com/national/kingdom-ranked-low-labour-rights-index |date=6 July 2015 }}. Phnompenh Post.&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ဧပြီလတွင် ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများ ဥပဒေကို အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအား စက်ရုံများတွင် အလုပ်သမားများမှ အကန့်အသတ်ရှိသော ဆန္ဒပြမှုများ ပြုလုပ်နေချိန်နှင့် လမ်းမများပေါ်တွင် လစာတိုးရန်နှင့် အလုပ်လုပ်ရသည့် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေ တိုးတက်ကောင်းမွန်စေရန် တောင်းဆိုသည့် အချိန်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://thediplomat.com/2016/04/the-trouble-with-cambodias-new-law-on-trade-unions The Trouble With Cambodia’s New Law on Trade Unions]. The Diplomat. Retrieved on 20 December 2016.&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဥပဒေအသစ်နှင့် ပတ်သက်သည့် စိုးရိမ်မှုများကို အလုပ်သမားနှင့် လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့များသာမကဘဲ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများကပါ ယေဘုယျအားဖြင့် စိုးရိမ်မကင်း ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတကာ အလုပ်သမား အဖွဲ့၏ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် လာအိုနိုင်ငံ ရုံးမှ ထိုဥပဒေတွင် အချို့သော အဓိကစိုးရိမ်ဖွယ် အချက်များနှင့် ဟာကွက်များ ရှိသည်ဟု မှတ်ချက်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.ilo.org/asia/info/public/pr/WCMS_466553/lang--en/index.htm ILO's statement on Trade Unions law in Cambodia]. Ilo.org (4 April 2016). Retrieved on 20 December 2016.&lt;/ref&gt;

အမှီအခိုကင်းသော သမဂ္ဂများနှင့် အလုပ်ရှင်များမှ ညှိမရသော အခြေအနေ ဖြစ်နေဆဲပင်ဖြစ်သည်။ &quot;သမဂ္ဂ ၂၅ ခု ရှိတဲ့ စက်ရုံတစ်ခု အနေနဲ့ ဘယ်လို ရပ်တည်ရမလဲ။&quot; ဟု ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းရှင်အသင်း ဥက္ကဋ္ဌ ဗန်ဆိုအင်းက မေးခွန်းထုတ်ခဲ့သည်။ သူက &quot;အလုပ်ရှင်အနေနှင့် အငြင်းပွားမှုတွေကို အဖွဲ့မတူတဲ့ သမဂ္ဂခေါင်းဆောင် ၂၅ ယောက်နဲ့ ညှိရမယ် ဆိုတာ နားမလည်နိုင်ဘူး။ ဥပဒေ အနေနဲ့ နိုင်ငံအတွင်းက သမဂ္ဂတွေကိုလည်း ထိန်းကွပ်သင့်တယ်။&quot; ဟု ထပ်၍ ပြောခဲ့သည်။ အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းရှင်အသင်း၏ အဆိုအရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ အဝတ်အစားနှင့် အထည်အလိပ်တင်ပို့သော စက်ရုံ ၅၅၇ ရုံနှင့် ဖိနပ်စက်ရုံ ၅၈ ရုံတို့တွင် အလုပ်သမား ၅၀၀,၀၀၀ အတွက် သမဂ္ဂပေါင်း ၃,၁၆၆ ခု ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ အထည်ချုပ် လုပ်ငန်းသည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အကြီးဆုံး လုပ်ငန်း ဖြစ်နေပြီး နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်၏ ၂၆.၂ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ရှိသော်လည်း ဗန်ဆိုအင်း၏ အဆိုအရ အလုပ်သမား သမဂ္ဂ ဥပဒေ မရှိပါက နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ အနေနှင့် စီးပွားရေး လာရောက်လုပ်ကိုင်လိမ့်မည် မဟုတ် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;[http://www.voacambodia.com/a/unions-and-employers-deeply-divided-over-cambodia-trade-union-law/3375693.html Unions and Employers Deeply Divided Over Cambodia’s Trade Union Law]. Voacambodia.com (15 June 2016). Retrieved on 20 December 2016.&lt;/ref&gt;

&quot;အလုပ်သမား သမဂ္ဂ ဥပဒေ ရှိမှသာ ကျွန်တော်တို့ အလုပ်ရှင်တွေ အသက်ဆက်နိုင်မယ်။ ကမ္ဘောဒီးယား တစ်နိုင်ငံတည်း မဟုတ်ဘူး။ နိုင်ငံတိုင်းမှာ အလုပ်သမား သမဂ္ဂ ဥပဒေ ရှိတယ်။ ဥပဒေကို ဝေဖန်တဲ့သူတွေ ကိုယ်တိုင် စီးပွားရေး လုပ်ကြည့်သင့်တယ်။ ဒါမှ သူတို့ နားလည်မယ်။&quot; ဟု သူက ဆိုသည်။

===ချည်မျှင်နှင့် အထည်လုပ်ငန်း===
[[File:Cambodia Exports Treemap 2017.svg|thumb|right|270px|၂၀၁၇ ခုနှစ် ကမ္ဘောဒီးယား ပို့ကုန် ပြပုံ]]
အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၏ အကြီးဆုံးသော အပိုင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ ပို့ကုန်၏ ၈၀% မျှ ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် တင်ပို့မှု ပမာဏ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၆၁ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်နှင့် ယှဉ်လျင် ၈% တိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနစ်၏ ပထမနှစ်ဝက်တွင် အထည်ချုပ်လုပ်ငန်း၏ အစီရင်ခံချက် အရ တင်ပို့ကုန် ပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၅၆ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web|url=http://investvine.com/cambodias-textile-industry-grew-32/|title=Cambodia's textile industry grew 32%|first=Arno|last=Maierbrugger|work=Inside Investor|date=11 July 2013|access-date=11 July 2013|archive-date=2 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002063558/http://investvine.com/cambodias-textile-industry-grew-32/}}&lt;/ref&gt; ထိုကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမား ၃၃၅,၄၀၀ ဦးကို အလုပ်အကိုင်ပေးထားခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၉၁% မှာ အမျိုးသမီးများ ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားအတွက် ပိုမိုကောင်းမွန်သော စက်ရုံများ အဖွဲ့ကို ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား အဖွဲ့နှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်အဖွဲ့မှ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဘဏ္ဍာရေး ကော်ပိုရေးရှင်းတို့ ပူးပေါင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှ အလုပ်သမားများ၊ အလုပ်ရှင်များ နှင့် အစိုးရတို့နှင့် ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်၍ အလုပ်လုပ်ရသည့် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေကို တိုးတက်ရန်နှင့် အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းအတွင်း ပြိုင်ဆိုင်နိုင်မှု ပိုမိုကောင်းမွန်လာစေရန်တို့ အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Better Factories Cambodia Annual Report 2018: An Industry and Compliance Review |url=https://betterwork.org/blog/portfolio/better-factories-cambodia-annual-report-2018-an-industry-and-compliance-review/ |website=betterwork.org |access-date=19 July 2021 |archive-date=8 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008220104/https://betterwork.org/blog/portfolio/better-factories-cambodia-annual-report-2018-an-industry-and-compliance-review/ }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၈ ခုနှစ် မေလ ၁၈ ရက်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့၏ ကမ္ဘောဒီးယားအတွက် ပိုမိုကောင်းမွန်သော စက်ရုံများ အစီအစဉ် မှ စီမံကိန်း၏ အကြံပေးအဖွဲ့သည် ဖနွမ်းပင်မြို့တွင် တွေ့ဆုံပြီး အဖွဲ့၏ ကာလတဝက် သုံးသပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သုံးသပ်ကောက်နှုတ်ချက် နှင့် အကြံပေးချက် မူကြမ်းအတွက် ထည့်သွင်းဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အပြင် အစီအစဉ်အတွက် ပွင့်လင်းမြင်သာသော အစီရင်ခံမှု အစပျိုးရန် အတွက် မည်သို့ ပိုမိုခိုင်မာအောင် လုပ်ဆောင်သင့်သည် ဆိုသည့် နည်းလမ်းများကိုလည်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။

စီမံကိန်း၏ အကြံပေးအဖွဲ့မှ အစီအစဉ်၏ ကမ္ဘောဒီးယား အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းနှင့် လုပ်သားများအပေါ် သက်ရောက်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ဆေးမှုများ၏ တွေ့ရှိချက်များကို အနှစ်ချုပ်သုံးသပ်ရာတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
* အထည်ချုပ်လုပ်ငန်း တစ်ခုလုံး၏ ဖွံ့ဖြိုးမှု အပေါ်တွင် ပါဝင် အကျိုးပြုနိုင်ခဲ့သည်။
* ပိုမိုကောင်းမွန်သော စက်ရုံများ အစီအစဉ်မှာ အလုပ်သမား ၅ သိန်းကျော် အပြင် သူတို့ မိသားစုများ၏ ဘဝများကိုပါ တိုးတက်စေခဲ့သည်။
* အလုပ်သမားများအနေနှင့် မှန်ကန်သော လစာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကာကွယ်မှု အခွင့်အလမ်းများ ရရှိရန် သေချာစေခဲ့သည်။
* ကလေးအလုပ်သမားများကို ထိုကဏ္ဍမှ လုံးဝ နီးပါး ဖယ်ရှားပစ်နိုင်ခဲ့သည်။
* အားလုံး အနေနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား၏ အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းကို ပိုမိုလုံခြုံစိတ်ချရသည့် အနေအထား ဖြစ်စေခဲ့သည်။ 
* အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းအတွင်းရှိ အလုပ်သမားများ အားလုံးအတွက် အခွင့်အလမ်း ညီမျှသော အနေအထား အဖြစ် ဖန်တီးပေးနိုင်ခဲ့သည်။
* စီးပွားရေး လုပ်ငန်း ဆောင်ရွက်ချက်များကို (၁) စက်ရုံ၏ အချက်အလက်များကို အသုံးပြု၍ တိုးတက်နိုင်သည့် နေရာများကို မီးမောင်းထိုးပြခဲ့ခြင်း (၂) နိုင်ငံတကာ အမှတ်တံဆိပ်များ/ဝယ်ယူသူများ၏ အန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် အဓိက အစိတ်အပိုင်းဖြစ် ရပ်တည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြင့် လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statement from the Project Advisory Committee of Better Factories Cambodia on its 47th Meeting – Better Work |url=https://betterwork.org/blog/2018/06/20/statement-from-the-project-advisory-committee-of-better-factories-cambodia-on-its-47th-meeting/ |website=betterwork.org |access-date=20 July 2021 |archive-date=1 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135945/https://betterwork.org/blog/2018/06/20/statement-from-the-project-advisory-committee-of-better-factories-cambodia-on-its-47th-meeting/ }}&lt;/ref&gt;

===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း===
[[File:Angkor Wat Tourists.jpg|thumb|right|220px|နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ [[ဆီယမ်ရိမြို့]] ရှိ [[အန်ကောဝပ်]] သို့ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား ၂.၆ သန်းခန့် လာရောက်လည်ပတ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/business/angkor-hosts-26m-visitors|title=Angkor hosts 2.6M visitors|website=www.phnompenhpost.com}}&lt;/ref&gt;]]

ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း ပြီးလျှင် နိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် ဝင်ငွေအများဆုံး ရရှိသည့် လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;USDOS3&quot; /&gt; ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာမှ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားပေါင်း ၆ သန်းမျှ ရှိခဲ့ပြီး ၂၁ ရာစု အစမှစ၍ ၁၀ ဆမျှ တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Tourism Statistics Report Year 2018 |url=https://www.tourismcambodia.com/img/resources/cambodia_tourism_statistics_2018.pdf |website=Ministry of Tourism |access-date=1 August 2019}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံအတွင်း အလုပ်လုပ်သူ ၂၆% ကို အလုပ်ပေးထားနိုင်ပြီး အရေအတွက်အားဖြင့် ဆိုပါက ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသားတို့အတွက် အလုပ်အကိုင် ၂.၅ သန်းမျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-04-06|title=This Is Why Cambodia Is the BEST Place to Visit Post Coronavirus Pandemic!|url=https://thegotofamily.com/2021/04/this-is-why-cambodia-is-the-best-place-to-visit-post-coronavirus-pandemic/|access-date=2021-04-08|website=The Go To Family|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ဖနွမ်းပင်မြို့ နှင့် အန်ကောဝပ်တို့ အပြင် အခြားသော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ သွားရောက်လည်ပတ်သော နေရာများတွင် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ နာမည်ကျော် ကမ်းခြေများရှိသော သီဟာနုဗေးလ်မြို့ နှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ဗတ္တမ်ဗောင်းတို့ ဖြစ်ကြကာ ထိုနေရာနှစ်ခု စလုံးမှာ ကမ္ဘောဒီးယားသို့ လာရောက်လည်ပတ်သူများ၏ သိသာသော အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော ကျောပိုးအိတ်လွတ် ခရီးသွားများအတွက် ကျော်ကြားသော နေရာများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myfunkytravel.com/backpacking-route-south-east-asia.html|title=Popular Backpacking Destinations in Southeast Asia|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt; ကမ်ပုတ်မြို့ နှင့် ဘိုကာတောင် စတေရှင် အပါအဝင် ကက်ပ် မြို့တို့ ဝန်းကျင်နေရာများမှာလည်း ခရီးသွားများ စိတ်ဝင်စားသော နေရာများ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် UNTAC ရွေးကောက်ပွဲအပြီး တည်ငြိမ်သော ကာလမှစ၍ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာ ပုံမှန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf Tourism Statistics Report March 2010]. cambodia-tourism.org.&lt;/ref&gt;

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လာရောက်လည်ပတ်သော နိုင်ငံခြားသား အများစုမှာ တရုတ်နိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ရရှိသော ဝင်ငွေသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၄ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း အမျိုးသား ထုတ်ကုန်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ခန့်မျှ ဖြစ်သည်။ ဆီယမ်ရိပြည်နယ်ရှိ အန်ကောဝပ် သမိုင်းဝင် ဥယျာဉ်၊ သီဟာနုဗေးလ်ရှိ ကမ်းခြေများ၊ ဖနွမ်းပင် မြို့တော်နှင့် ကမ္ဘောဒီးယား ၏ ၁၅၀ ခုမျှသော ကက်စီနို လောင်းကစားရုံများ (၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၅၇ ခုသာ ရှိသည်။)&lt;ref&gt;{{cite book |title=Transnational Organized Crime in Southeast Asia: Evolution, Growth, and Impact, 2019|url=https://www.unodc.org/documents/southeastasiaandpacific/Publications/2019/SEA_TOCTA_2019_web.pdf |date=2019 |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |location=Bangkok |page=20}}&lt;/ref&gt; တို့မှာ နိုင်ငံခြား ခရီးသွားများ အတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှုများ ဖြစ်သည်။

သို့သော်လည်း ကမ္ဘောဒီးယားအား ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရသည့် လည်ပတ်စရာနေရာ အဖြစ် နာမည်ယူခြင်းမှာ နိုင်ငံရေးနှင့် ပြည်တွင်း မငြိမ်သက်မှုများနှင့်&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cambodiadaily.com/archives/civil-unrest-119267/|title=Civil Unrest|date=16 October 2016|work=The Cambodia Daily|access-date=20 June 2017|language=en-US|accessdate=13 August 2021|archivedate=11 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811055108/https://www.cambodiadaily.com/archives/civil-unrest-119267/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/08/27/kem-lays-murder-puts-cambodia-politics-economy-at-risk-as-unrest-looms.html|title=Kem Ley's murder puts Cambodia politics, economy at risk as unrest looms|website=CNBC|last=Chandran|first=Nyshka|date=27 August 2016|access-date=20 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.travelhappy.me/civil-unrest-in-phnom-penh-cambodia/|title=Civil Unrest in Phnom Penh, Cambodia – TravelHappy.Me|date=20 September 2013|work=TravelHappy.Me|access-date=20 June 2017|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811022429/http://www.travelhappy.me/civil-unrest-in-phnom-penh-cambodia/|archive-date=11 August 2017|accessdate=13 August 2021|archivedate=11 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811022429/http://www.travelhappy.me/civil-unrest-in-phnom-penh-cambodia/}}&lt;/ref&gt; တိုင်းပြည်သို့ လာရောက်လည်ပတ်သည့် နိုင်ငံခြား ခရီးသွားများအပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့သည့် နာမည်ကြီး ကြမ်းတမ်းရက်စက်သော မှုခင်းများကြောင့် ခက်ခဲနှောင့်နှေးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.khmertimeskh.com/news/15252/embassies-warn-of-rise-in-coastal-crime/|title=Embassies Warn of Rise in Coastal Crime|last=Laurenson|first=Jack|work=Khmer Times|access-date=20 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.khmertimeskh.com/news/14091/two-rapes-in-3-days-reveal-resort---s-dark-side/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010224352/http://www.khmertimeskh.com/news/14091/two-rapes-in-3-days-reveal-resort---s-dark-side/|url-status=dead|archive-date=10 October 2017|title=Two Rapes in 3 Days Reveal Resort's Dark Side|last=Laurenson|first=Jack|work=Khmer Times|access-date=20 June 2017|accessdate=13 August 2021|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171010224352/http://www.khmertimeskh.com/news/14091/two-rapes-in-3-days-reveal-resort---s-dark-side/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.khmertimeskh.com/news/12397/deaths-of-foreigners-shrouded-in-mystery/|title=Deaths of Foreigners Shrouded in Mystery|last=Laurenson|first=Jack|website=Khmer Times|access-date=20 June 2017}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအတွက် အိမ်ပြန်လက်ဆောင် ထုတ်လုပ်သည့်လုပ်ငန်းမှာ ခရီးသွားများ စိတ်ဝင်တစား အဓိကလည်ပတ်ရာနေရာများ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် လူအများအပြားကို အလုပ်ပေးထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထုတ်လုပ်နိုင်သော လက်ဆောင်များ၏ အရေအတွက်မှာ တိုးပွားလာသော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ အတွက် မလုံလောက်သဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ အတွက် ရောင်းချသော လက်ဆောင်ပစ္စည်းအများအပြားကို တရုတ်၊ ထိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့မှ တင်သွင်းရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=AHA Angkor Handicraft Association|website=Aha-kh.com |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတွင်း ထုတ်လုပ်သော လက်ဆောင်ပစ္စည်းများတွင်
* ခရာမာ (ရိုးရာခေါင်းစည်း)
*ကြွေထည်များ
* ဆပ်ပြာ၊ ဖယောင်းတိုင်နှင့် ဟင်းခတ် အမွှေးအကြိုင်များ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor |website=Senteursdangkor.com |access-date=15 March 2013 |accessdate=13 August 2021 |archivedate=4 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ }}&lt;/ref&gt;
*သစ်သားပန်းပု၊ ယွန်းထည်နှင့် ငွေပန်းကန်များ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artisansdangkor.com/|title=Artisans d'Angkor|website=Artisans d'angkor|access-date=1 August 2019|archive-date=14 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214110224/http://www.artisansdangkor.com/}}&lt;/ref&gt;
* ဆန်ဝိုင်အရက်ဖြည့်ထားသည့် ဆေးခြယ်ထားသော ပုလင်းများ တို့ ပါဝင်သည်။

===စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး===
{{main|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး}}
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းပေါ်တွင် မှီခိုနေသည်။ ၁၉၈၅ ခုနှစ်၌ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးသည် ဂျီဒီပီ၏ ၉၀% မျှ ရှိပြီး အလုပ်လုပ်နိုင်သူ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို အလုပ်ပေးထားသည်။ ဆန်စပါးသည် အဓိက စားနပ်ရိက္ခာ ဖြစ်သည်။ အဓိကအားဖြင့် အရန်စိုက်ပျိုးသီးနှံများတွင် ပြောင်းဖူး၊ ပီလောပီနံ၊ ကန်စွန်းဥ၊ မြေပဲ၊ ပဲပိစပ်၊ နှမ်း၊ ပဲခြောက် နှင့် ရာဘာ တို့ ပါဝင်သည်။ အဓိက စီးပွားဖြစ် သီးနှံမှာ ရာဘာ ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် ရာဘာသည် အဓိက စိုက်ပျိုးသီးနှံ ဖြစ်ပြီး ဆန်စပါးပြီးလျှင် ဒုတိယလိုက်ကာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားငွေရရှိသည့် နည်းလမ်း အနည်းငယ် အတွင်းမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။

===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး===
[[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|နိုင်ငံတော် အဝေးပြေးလမ်း အမှတ် ၄]]
ပြည်တွင်းစစ်နှင့် လျစ်လျူရှုမှုတို့ကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ အခြားနိုင်ငံများ၏ အကူအညီဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားသည် အဓိက အဝေးပြေးလမ်းမများကို နိုင်ငံတကာစံနှုန်းနှင့် အညီ အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး အများစုမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အဓိကလမ်းမ အများစုမှာ လမ်းခင်းပြီး ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ရထားလမ်း နှစ်ခု ရှိပြီး စုစုပေါင်း အရှည် {{convert|၆၁၂|km|mi|abbr=off}} မျှ ရှိပြီး တစ်လမ်းတည်းသွားသော {{convert|၁|m|ftin|spell=in|adj=mid|abbr=off}} အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CamRail&gt;{{cite news |title=Cambodian railway to be revived by 2013 |url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html |archive-date=1 April 2011 |work=Railway Gazette International |date=16 December 2009 |url-status=dead |accessdate=14 August 2021 |archivedate=1 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html }}&lt;/ref&gt; ရထားလမ်းသည် မြို့တော်မှ တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းရှိ သီဟာနုဗေးလ်မြို့သို့ သွားသည်။ ရထားများသည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ မြို့တော် တစ်မြို့နှင့် တစ်မြို့ အပြင် တောင်ပိုင်းရှိ ဒေသများသို့ ဆက်စပ် ပြေးလွှားလျက် ရှိသည်။ ၁၄ နှစ်ကြာပြီးနောက် မြို့တော် နှစ်ခုကြား ရထားပို့ဆောင်ရေး လတ်တလောတွင် ပြန်လည် စတင်ခဲ့ပြီး ကုန်းလမ်းခရီးသွားသူများ အတွက် ပိုမိုလုံခြုံစိတ်ချရသော ရွေးချယ်စရာ တစ်ခု ဖြစ်စေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2016/jun/05/trains-phnom-penh-sihanoukville-kampot|title=Cambodia revives train service between Phnom Penh and Sihanoukville|work=The Guardian|access-date=4 February 2017}}&lt;/ref&gt; ရထားများသည် ဖနွမ်းပင်မှ ဆီဆိုဖွန်သို့လည်း ဆက်သွယ်ထားကြသည်။ (တစ်ခါတစ်ရံ ဗတ္တမ်ဗောင်း အထိ သွားလေ့ ရှိသည်။) ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဖနွမ်းပင်နှင့် ဗတ္တမ်ဗောင်းကြား တစ်ပတ်လျှင် ရထားတစ်ကြိမ်မျှသာ ရှိသော်လည်း အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်မှ အများဆုံး ထောက်ပံ့ထားသော အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄၁ သန်းတန် စီမံကိန်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယား၏ အားနည်းကျဆင်းနေသော ရထားစနစ်ကို ပြန်လည် အသက်သွင်းပေးခဲ့ပြီး အနာဂတ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားအား ဘန်ကောက်နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးတို့ရှိ အဓိက စက်မှုနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဗဟိုဌာနများသို့ ဆက်သွယ်ပေးမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CamRail /&gt;

ဖနွမ်းပင်နှင့် သီဟာနုဗေးလ်မြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသော ပြည်နယ်ချင်းဆက် လမ်း မျှသာမက ယခင်က မြေကြီးလမ်းများအား ကွန်ကရစ် ကတ္တရာလမ်း အဖြစ် ပြန်လည် ပြောင်းလဲခြင်း အပြင် အဓိက မြစ်များအား ဖြတ်သန်းသွားသော နေရာ ၅ ခုအား တံတား တည်ဆောက်လိုက်ခြင်းကြောင့် ယခုအခါ ဖနွမ်းပင်နှင့် ကိုကောင်း တို့အား အမြဲတမ်း ဆက်သွယ်သွားလာနိုင်ပြီဖြစ်ကာ ထို့အတွက်ကြောင့် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ၎င်း၏ လမ်းများသို့ အဟန့်အတားမရှိသော လမ်းဖြင့်ဆက်သွယ်နိုင်ပြီဖြစ်သည်။

[[File:Phnom Penh Airport Shuttle Train.jpg|thumb|right|ဖနွမ်းပင် လေဆိပ် လွန်းပျံရထား]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လမ်းများပေါ်တွင် ယာဉ်မတော်တဆမှု ဖြစ်ပွားခြင်းမှာ ကမ္ဘာ့စံနှုန်းနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်မြင့်မားသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ကားစင်းရေ ၁၀,၀၀၀ အတွက် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူသေဆုံးမှုနှုန်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် ၁၀ ဆမျှ များပြားသည်။ နောက် ၃ နှစ်တွင် လမ်းမပေါ်တွင် သေဆုံးမှုမှာ နှစ်ဆစီမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf |title=Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System|website=WHO |access-date=16 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယား၏ ကျယ်ပြန့်လှသော ပြည်တွင်းရေလမ်းကြောင်းများမှာ နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေးတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါသည်။ မဲခေါင်မြစ်၊ တုန်လီဆပ်မြစ်နှင့် ၎င်းတို့၏ မြစ်လက်တက်များ ရှိပြီး တုန်လီဆပ်မြစ်၏ သိသာစွာ ရှည်လျားသော ရေလမ်းကြောင်းရှိကာ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ရေစူး {{convert|၀.၆|m|ft|1|abbr=off}} ဖြင့် သွားလာနိုင်သော ရေလမ်းကြောင်း  {{convert|၃,၇၀၀|km|mi|abbr=off}} မျှ ရှိပြီး ရေစူး {{convert|၁.၈|m|ft|1|abbr=off}} ဖြင့် သွားလာနိုင်သော ရေလမ်းကြောင်း {{convert|၂၈၂|km|mi|abbr=off}} မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;CNTRYDTA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=Cambodia – Railroads |website=Country-data.com |access-date=16 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် အဓိကဆိပ်ကမ်း နှစ်ခု ရှိပြီး ဖနွမ်းပင်နှင့် သီဟာနုဗေးလ်တို့ ဖြစ်ကာ ဆိပ်ကမ်း အသေး ၅ ခု ရှိသည်။ ဖနွမ်းပင်ဆိပ်ကမ်းသည် ဘတ်ဆပ်မြစ်၊ မဲခေါင်မြစ်နှင့် တုန်လီဆပ်မြစ်တို့ ဆုံရာတွင် တည်ရှိပြီး စိုစွတ်သော ရာသီတွင် တန်ချိန် ၈,၀၀၀ အထိ သင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်နိုင်ကာ ခြောက်သွေ့သောရာသီတွင် တန်ချိန် ၅,၀၀၀ အထိ သင်္ဘောများ ဆိုက်ကပ်နိုင်သည်။

စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုများ များပြားလာသည်နှင့် အမျှ မော်တော်ကား အသုံးပြုမှု တိုးတက်လာသော်လည်း မော်တော်ဆိုင်ကယ်မှာ အဓိကနေရာယူထားဆဲပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;&quot;Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road 'Death Toll'&quot;, ''The Cambodia Daily'', Saturday, 9–10 March 2002.&lt;/ref&gt; &quot;ဆိုင်ကလို&quot; (ပြင်သစ်စကားမှ ဆင်းသက်သည်) သို့မဟုတ် ဆိုက္ကား များသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် လူကြိုက်များခဲ့သော်လည်း &quot;ဟွီးမော့&quot; (ဆိုင်ကယ်တွင် နောက်တွဲချိတ်ထားသောယာဉ်) နှင့် အိန္ဒိယမှ တင်သွင်းသော လန်ချားတို့သည် တဖြည်းဖြည်း အစားထိုး နေရာယူလာခဲ့သည်။ ဆိုင်ကလိုသည် ကမ္ဘောဒီးယား တစ်နိုင်ငံတည်းတွင်သာ ရှိပြီး ဆိုက္ကားနင်းသူသည် ခရီးသည်၏ နောက်တွင် နေရာယူပြီး နင်းရသည့်ယာဉ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://goseasia.about.com/od/cambodia/g/cyclo.htm |title=Cyclo – Transport in Cambodia |website=Goseasia.about.com |date=9 April 2012 |access-date=16 March 2013 |accessdate=15 August 2021 |archivedate=3 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403102938/http://goseasia.about.com/od/cambodia/g/cyclo.htm }}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ခရီးသည်စီး လေဆိပ် ၃ ခု ရှိသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စံချိန်တင်အဖြစ် ခရီးသည် ၁၀သန်းကို ဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.phnompenhpost.com/business/airports-pass-10m-passenger-mark |title=Airports pass 10M passenger mark |work=The Phnom Penh Post |date=20 December 2018}}&lt;/ref&gt; ဖနွမ်းပင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် သည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ အစည်ကားဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ဆီယမ်ရိ-အန်းကော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်သည် ဒုတိယမြောက် အစည်ကားဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသို့ အဝင်အထွက် ပြုလုပ်သော နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် အများဆုံး ပြေးဆွဲရာ လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ သီဟာနု အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ကမ်းရိုးတန်းမြို့ ဖြစ်သော သီဟာနုဗေးလ်မြို့တွင် တည်ရှိသည်။

==လူ့အဖွဲ့အစည်း==
===လူဦးရေပျံ့နံ့ နေထိုင်မှု===
{{Historical populations|type=Cambodia
| 1962|5728771
| 1980|6600000
| 1994|9900000
| 1996|10700000
| 1998|11437656
| 2004|12800000
| 2008|13395682
| 2013|14700000
| 2019|15552211
| percentages = pagr
| footnote    = National Institute of Statistics: General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019, Chapter 2, p. 6&lt;ref name=&quot;Census 2019&quot; /&gt;
}}

၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ပထမဆုံး တရားဝင် လူဦးရေစာရင်း ကို ကောက်ယူခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အခွန်ကောက်ခံနိုင်ရန်အတွက် အသက် ၂၀ မှ အသက် ၆၀ အတွင်း အမျိုးသားများကို ထည့်သွင်းရေတွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Organization and Administration of the General Population Census of Cambodia, 1998|date=2001|publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning|location=Phnom Penh, Cambodia|page=2|url=https://books.google.com/books?id=KEnkAlnHECYC|access-date=17 July 2020}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၂ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခများနှင့် မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် ၁၉၉၈ ခုနှစ် အခြား တရားဝင် လူဦးရေ စာရင်း ကောက်ယူသည့် အချိန်အထိ ၃၆ နှစ်မျှကြာသော အချိန်ကွာဟမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Huguet, Jerrold R.|author2=Chamratrithirong, Apichat|author3=Rao, Nott Rama|author4=Than, San Sy|title=Results of the 1998 Population Census in Cambodia|journal=Asia-Pacific Population Journal|date=September 2000|volume=15|issue=3|page=1|url=https://www.unescap.org/sites/default/files/APPJ-Vol-15-No-3.pdf|access-date=17 July 2020|publisher=United Nations ESCAP|doi=10.18356/b3b0a408-en}}&lt;/ref&gt;

လက်ရှိအချိန်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားလူဦးရေ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အသက် ၂၂ နှစ်အောက် ဖြစ်သည်။ မိန်းမနှင့် ယောက်ျား အချိုးမှာ ၁.၀၄ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် မဟာမဲခေါင်ရပ်ဝန်းဒေသအတွင်း အမျိုးသမီး အလေးအသာဆုံး အချိုးရှိသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|title=Sex Ratio|work=CIA World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=21 December 2010|accessdate=16 August 2021|archivedate=30 November 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6LWbhGP6T?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html}}&lt;/ref&gt; အသက် ၆၅ နှစ်အထက် ကမ္ဘောဒီးယားများတွင် မိန်းမ နှင့် ယောက်ျား အချိုးမှာ ၁.၆:၁ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;CIACB&quot; /&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ [[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ၂.၅ ဦး မျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?end=2018&amp;locations=KH&amp;start=2018&amp;view=bar|title=Fertility rate, total (births per woman) – Cambodia|date=7 June 2020|work=World Bank|accessdate=16 August 2021|archivedate=7 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200607030457/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?end=2018&amp;locations=KH&amp;start=2018&amp;view=bar}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ ကလေး ၄.၀ ဦး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;CDHS&quot; /&gt; မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသော အမျိုးသမီးများမှာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၂.၂ ဦး မွေးဖွားကြပြီး ကျေးလက်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော အမျိုးသမီးများမှာ ကလေး ၃.၃ ဦး မွေးဖွားကြသည်။ &lt;ref name=&quot;CDHS&quot; /&gt; [[မွေးဖွားနှုန်း]]သည် မွန်ဒိုးကီရီပြည်နယ် နှင့် ရာတာနက် ကီရီပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ပျမ်းမျှ ကလေး ၄.၅ ဦး မွေးဖွားကြသည်။ ဖနွမ်းပင်တွင် အနည်းဆုံး ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ပျမ်းမျှ ကလေး ၂.၀ ဦးသာ မွေးဖွားကြသည်။&lt;ref name=&quot;CDHS&quot;&gt;[http://www.nis.gov.kh/ National Institute of Statistics CAMBODIA DEMOGRAPHIC AND HEALTH SURVEY 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=27 February 2011 }}. Nis.gov.kh (10 November 2013). Retrieved on 5 July 2015.&lt;/ref&gt;

===လူမျိုးများ===
[[File:Cambodia ethnic map colors more distinct.png|thumb|left|380px|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ လူမျိုးများ နေထိုင်ရာပြ မြေပုံ]]
ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အဓိက လူဦးရေမှာ ခမာလူမျိုးများ (၉၅%ကျော်) ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ တစ်ခုတည်းသော ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည့် ခမာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ အများစုမှာ မျိုးတူကြသည်။ လူနည်းစုလူမျိုးများတွင် ချမ်လူမျိုး (၁.၂%)၊ ဗီယက်နမ်လူမျိုး (၀.၁%) နှင့် တရုတ်လူမျိုး (၀.၁%) တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;CIACB&quot; /&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး လူမျိုးစုမှာ ခမာလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား လူဦးရေ၏ ၉၀% ရှိကာ ၎င်းတို့နေထိုင်သော မြေနိမ့်ပိုင်းမဲခေါင်ဒေသတွင် အရင်းခံသော လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ခမာများသည် သမိုင်းကြောင်း အရ မဲခေါင်မြစ်အောက်ပိုင်းအနီးတွင် ကန့်လန့်ဖြတ် မျဉ်းကွေးပုံစံ ဆက်တိုက် နေထိုင်ကြပြီး ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတို့ ဆုံစည်းရာ အနောက်မြောက်ပိုင်းမှ ဗီယက်နမ်အရှေ့တောင်ပိုင်း မဲခေါင်မြစ်ဝအထိ တိုင်အောင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံး လူနည်းစုလူမျိုးစုမှာ ဗီယက်နမ်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၆,၀၀၀ ခန့် ရှိကာ နိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ပိုင်း မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ကပ်လျှက် ပြည်နယ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားအား မွန်-ခမာ ဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ထိုလူမျိုးနှစ်စုမှာ ယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် ဆက်နွယ်မှု လွန်စွာနည်းပါးပြီး အစောပိုင်း ခမာလူမျိုးများမှာ အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှု ရပ်ဝန်း၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ကြရပြီး ဗီယက်နမ်တို့မှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု ရပ်ဝန်း၏ တစ်စိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;David Chandler 2000&quot;&gt;{{cite book |author=Chandler, David |title=A History of Cambodia |url=https://archive.org/details/historyofcambodi0000chan_w6h9 |publisher=Westview Press|date=2000}}&lt;/ref&gt; ခမာလူမျိုးနှင့် ဗီယက်နမ်လူမျိုးတို့အကြား လူမျိုးရေး တင်းမာမှုမှာ အန်ကောခေတ်အလွန် (၁၆ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း) မှစ၍ ခြေရာခံနိုင်ပြီး ထိုအချိန်အတွင်းတွင် တိုင်းပြည်သစ်ဖြစ်သော ဗီယက်နမ် နှင့် ထိုင်းတို့သည် အင်အားနည်းပါးလာသော အန်ကောခေတ်လွန် ကမ္ဘောဒီယားနိုင်ငံအား လက်အောက်ခံဖြစ်ရန် ကြိုးစားကြပြီး အင်ဒိုချိုင်းနားကို ထိရောက်စွာ လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;David Chandler 2000&quot; /&gt;

ကမ္ဘောဒီးယား တရုတ်လူမျိုးတို့မှာ လူဦးရေ၏ ၀.၁% ခန့်မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Birth Rate&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&amp;countryCode=cb&amp;regionCode=eas&amp;rank=57#cb |title=Birth Rate |work=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=15 March 2013 |accessdate=26 August 2021 |archivedate=23 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190223211514/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&amp;countryCode=cb&amp;regionCode=eas&amp;rank=57#cb }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/peo_eth_gro-people-ethnic-groups |title=Ethnic groups statistics – countries compared |publisher=Nationmaster |access-date=2 September 2012}}&lt;/ref&gt; တရုတ်လူမျိုး အများစုမှာ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုအတွင်း ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်အခံ နယ်မြေအဖြစ် ရှိစဉ်က ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး အခွင့်အလမ်းများကြောင့် လာရောက်အခြေချခဲ့ကြသောသူတို့၏ မျိုးဆက်များ ဖြစ်သည်။ အများစုမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။

တောင်ကုန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသော ဒေသရင်း လူမျိုးစုများကို စုပေါင်း၍ မွန်တက်နတ်ဒ် သို့မဟုတ် ခမာလိုး ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး &quot;ကုန်းမြင့်ခမာ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သူတို့သည် ကျောက်ခေတ်သစ် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ပြောင်းရွှေ့လာသော မွန်-ခမာစကားပြောသူ တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများ နှင့် ပြင်ပကို စိတ်မဝင်စားသော အရှေ့တောင်အာရှရှိ အောစထရိုနီးရှန်း စကားပြောသူတို့မှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်များပေါ်တွင် သီးခြားနေထိုင်ကြသောကြောင့် ခမားလိုး လူမျိုး အုပ်စုများမှာ သူတို့၏ ဝမ်းကွဲများဖြစ်ကြသော ခမာများကဲ့သို့ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှု မခံရဘဲ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ယနေ့ခေတ် ခမာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် ဝေးကွာကြသည့် အပြင် အချင်းချင်းလည်း ယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် ဝေးကွာကြပြီး အိန္ဒိယတို့နှင့် မထိတွေ့မီ အချိန်က ရိုးရာနှင့် ယုံကြည်မှဒ အများအပြားကို လေ့လာတွေ့ရှိရသည်။

ချမ်လူမျိုးတို့သည်  ယနေ့ခေတ် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းတွင် ယခင်က တည်ရှိခဲ့ပြီး ခမာအင်ပိုင်ယာ၏ ပြိုင်ဖက် ဖြစ်သော ချမ်ပါးပြည်ရှိ  အော်စထရိုနီးရှန်းလူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ချမ်လူမျိုး ဦးရေမှာ တစ်သန်းအောက်သာ ရှိပြီး နိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် သီးခြားရွာများ ဖြင့် နေထိုင်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ချမ်လူမျိုး အားလုံး နီးပါးမှာ မွတ်ဆလင်များ ဖြစ်သည်။

===လူဦးရေ အများဆုံးဒေသများ===
{{ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}

===ဘာသာစကား===
ခမာဘာသာစကားသည် အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအုပ်စု၏ မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်သည်။ ယခင်က အင်ဒိုချိုင်းနား၏ အစိုးရသုံး ဘာသာစကားဖြစ်သော ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အသက်အရွယ်ကြီးသော ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးတို့ ပြောဆိုရာတွင် အသုံးပြုဆဲဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်အစိုးရ ထောက်ပံ့ထားသော အချို့သော ကျောင်းများနှင့် တက္ကသိုလ်များတွင် သင်ကြားသည့် ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ပြင်သစ်ဘာသာစကားဖြင့် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာရှိပြီး အချို့သော ရုပ်မြင်သံကြား ချန်နယ်များမှာ ပြင်သစ်ဘာသာစကားဖြင့် ဖမ်းယူကြည့်ရှု နိုင်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ပြင်သစ်စကား အသုံးပြုသော လာဖရန်ကိုဖုန်းနီ နိုင်ငံများ အဖွဲ့ ၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ ကိုလိုနီခေတ်က အကြွင်းအကျန် အဖြစ် ကမ္ဘောဒီးယား ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို ကမ္ဘောဒီးယားတွင် တွေ့ရသော ပြင်သစ်ဘာသာစကား မျိုးကွဲ ဖြစ်ပြီး အစိုးရဌာနများတွင် တစ်ခါတစ်ရံ အသုံးပြုကာ အထူးသဖြင့် တရားရုံးများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ်မှစ၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား အသုံးပြုမှု မြင့်တက်လာပြီး အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် ပြင်သစ်စကားအား အဓိကဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုခြင်းမှ အစားထိုး ဝင်ရောက် လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို တက္ကသိုလ်အချို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ သင်ကြားကြပြီး အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေမှုများလည်း သိသာစွာရှိကာ လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်များမှာ ခမာ နှင့် အင်္ဂလိပ် ၂ ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm |title=U.S. helps English program for poor Cambodian students |publisher=News.xinhuanet.com |date=30 June 2010 |access-date=16 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105013936/http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm |archive-date=5 November 2013}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ပြောင်းလဲလာမှုကြောင့် ယခုအခါ ကမ္ဘောဒီးယား၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားအား များသောအားဖြင့် အသုံးပြုလာကြကာ တံဆိပ်ခေါင်းပေါ်ရှိ ပြင်သစ်ဘာသာစကား နေရာတွင်လည်း အစားထိုးလာခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယား ငွေစက္ကူများပေါ်တွင်လည်း ပြင်သစ်ဘာသာစကား အစား အစားထိုးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Igawa |first=Koji |date=2008 |title=English Language and its Education in Cambodia, a Country in Transition |url=https://www.shitennoji.ac.jp/ibu/images/toshokan/kiyo46-20.pdf |language=en |volume=46 |pages=343–369 |access-date=20 December 2016 |work=Shitennōji daigaku kiyō |archive-date=17 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817210033/https://www.shitennoji.ac.jp/ibu/images/toshokan/kiyo46-20.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ခမာစာလုံးများသည် တောင်အိန္ဒိယရှိ ပါလဝါ စာလုံးများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

=== ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ကိုးကွယ်ကြကာ နိုင်ငံအတွင်း ဘုန်းကြီးကျောင်း ပုထိုးပေါင်း ၄,၃၉၂ ခုခန့်မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123110848/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm |url-status=dead |archive-date=23 November 2010 |title=Cambodia |publisher=State.gov |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု တို့မှ နက်ရှိုင်းစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။

နတ်တို့နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့ နီးကပ်သော အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှု ရှိခြင်း၊ မကောင်းသောကံများကို မောင်းထုတ်ခြင်းဖြင့် လိုရာဆန္ဒပြည့်စေခြင်း၊ ကံကောင်းမှုကို ဆွဲဆောင် ညှို့ယူခြင်း နှင့် &quot;ဘာရိုမေး&quot; နတ်တို့ကဲ့သို့သော နတ်များဖြင့် ထိတွေ့ခြင်းဖြင့် လူတစ်ဦး၏ ဘဝကို ချုပ်ကိုင်နိုင်ခြင်း စသည်တို့သည်  ရိုးရာကိုးကွယ်မှုတို့မှ မြစ်ဖျားခံသည်။ ဟိန္ဒူဘာသာသည် ပဉ္စလက်ဆန်သော အပြုအမူများ ဖြစ်သည့် တန်ထရစ်ဝါဒ မှ လွဲ၍ အနည်းငယ်မျှသာ ခြေရာလက်ရာ ကျန်ခဲ့ပြီး ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားများမှာ နတ်များနှင့် ပေါင်းစည်းသွားကြသည်။ (ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယား၏ &quot;နိတနတ်&quot; ဖြစ်သော &quot;ရီမော&quot; သည် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားမ ကာလီမယ်တော်၏ ခေတ်သစ် ပုံသဏ္ဍန် ဖြစ်သည်။

မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်လူမျိုး အများစု ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဘာသာရေး အပြုအမူများဖြစ်သည့် တရုတ်ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်းများ နှင့် ဘိုးဘွားများကို အရိုအသေပေးခြင်း၊ ကွန်ဖြူးရှပ် ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ တို့ကိုလည်း တရုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ရောနှော ကိုးကွယ်ကြသည်။

အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူမှာ လူဦးရေ၏ ၂% မျှ ရှိပြီး ပုံစံသုံးမျိုး ရှိကာ ပုံစံနှစ်မျိုးကို ချမ်လူမျိုးများမှ ကျင့်သုံးကိုးကွယ်ကြပြီး တတိယတစ်မျိုးကို နိုင်ငံအတွင်း မျိုးဆက်ပေါင်း များစွာ နေထိုင်လာခဲ့ကြသော မလေးလူမျိုးတို့၏ မျိုးဆက်များမှ ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ မွတ်ဆလင် ဘာသာဝင်တို့၏ ၈၀% မှာ ချမ်လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khmertimeskh.com/news/13400/ramadan-ends-friday-evening/|title=Ramadan Ends Friday Evening|work=Khmer Times}}&lt;/ref&gt;

===ကျန်းမာရေး===
[[File:Defense.gov photo essay 120801-O-ZZ999-011.jpg|thumb|ကမ္ဘောဒီးယား ဆေးကျောင်းသားများ ခွဲစိတ်ကုသမှုကို ကြည့်ရှုနေကြပုံ]]
၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူတစ်ဦးချင်း ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်ပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khmertimeskh.com/50808278/life-expectancy-increases-to-75-years/ |title=Life expectancy increases to 75 years
|publisher= General Population Census of Cambodia 2019 |access-date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၅ ခုနှစ် ပျမ်းမျှ သက်တမ်း ၅၅ နှစ်မှ ကြီးမားစွာ တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=sp_dyn_le00_in&amp;dl=en#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=sp_dyn_le00_in&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=country:KHM&amp;ifdim=region&amp;dl=en&amp;ind=false|title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer|website=www.google.com|access-date=21 May 2018}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုကို အစိုးရ နှင့် ပုဂ္ဂလိက တို့မှ ဝန်ဆောင်မှု ပေးကြပြီး သုတေသန စစ်တမ်းများအရ ကမ္ဘောဒီးယား ကျေးလက်ဒေသတွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ ကို လက်ခံမှု တိုးတက်လာရခြင်းမှာ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုပေးသူများအား ယုံကြည်မှုကြောင့်ဟု တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ozawa|first=Sachiko|author2=Damian Walker|title=Comparison Of Trust In Public Vs Private Health Care Providers In Rural Cambodia|journal=Health Policy Plan|year=2011|volume=26|issue=Suppl 1|pages=i20 – i29|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|access-date=26 May 2012|doi=10.1093/heapol/czr045|pmid=21729914|doi-access=free|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html |access-date=28 August 2021 |archive-date=11 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html |accessdate=28 August 2021 |archivedate=11 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html }}&lt;/ref&gt; အစိုးရသည် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ ငှက်ဖျားနှင့် အခြား ရောဂါများနှင့် ပတ်သက်သော အသိပညာကို ပွင့်လင်းတိုးတက်စေခြင်းဖြင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု၏ အရည်အသွေးကို တိုးမြင့်စေရန် ကြံစည်ထားသည်။

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကလေးငယ် ၁၀၀၀ လျှင် ၈၆ ဦးမျှ ရှိရာမှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ၂၄ ဦး အထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?end=2018&amp;locations=KH&amp;start=1975&amp;view=chart|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) – Cambodia|date=7 June 2020|publisher=World Bank|archive-date=7 June 2020|access-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607024724/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?end=2018&amp;locations=KH&amp;start=1975&amp;view=chart|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

အဆိုးရွားဆုံး ကျန်းမာရေး ညွှန်းကိန်းရှိသော ရတနဂီရိပြည်နယ်တွင် အသက် ၅ နှစ်မတိုင်မီတွင် ကလေးငယ် ၂၂.၉% မျှ သေဆုံးကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&amp;lang=e &quot;National Child Mortality and Malnutrition (Food Insecurity Outcome) Maps&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&amp;lang=e |date=10 October 2017 }}. UN World Food Programme. Retrieved 4 May 2008.&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မြေမြှုပ်မိုင်း အများဆုံးသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းချက်အချို့အရ မပေါက်ကွဲသေးသော မြေမြှုပ်မိုင်းများကြောင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်မှစ၍ အရပ်သား ၆၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး ထောင်ပေါင်းများစွာမှာ လက်ပြတ်ခြေပြတ်ဖြစ်ခြင်း နှင့် ဒဏ်ရာရခြင်း တို့ ခံခဲ့ကြရသည်။&lt;ref name=&quot;PBSORG&quot;&gt;PBS.org (25 July 2003). [https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20041209070351/https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html |date=9 December 2004 }}&lt;/ref&gt; မြေမြှုပ်မိုင်းကြောင့် သေဆုံးကြောင်း သိရှိရသည့် လူအရေအတွက်မှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၈၀၀ မျှ ရှိရာမှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ၁၁၁ ဦး သို့ သိသာထင်ရှားစွာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last1=ZSOMBOR|first1=PETER|title=Landmine, Unexploded Ordnance Deaths Drop by Half in 2013|url=http://www.cambodiadaily.com/archives/landmine-unexploded-ordnance-deaths-drop-by-half-in-2013-52085/|access-date=23 October 2014|work=The Cambodia Daily|date=13 February 2014|accessdate=28 August 2021|archivedate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706225418/https://www.cambodiadaily.com/archives/landmine-unexploded-ordnance-deaths-drop-by-half-in-2013-52085/}}&lt;/ref&gt; မြေမြှုပ်မိုင်းကြောင့် အသက်မသေသော လူကြီးများမှာ လက်ခြေ တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ဖြတ်တောက်ကြရကာ ဆက်လက်ရှင်သန်နိုင်ရန် အတွက် တောင်းရမ်းစားသောက် ကြရသည်။&lt;ref name=&quot;PBSORG&quot; /&gt; ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် မြေမြှုပ်မိုင်း ကင်းစင်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khmertimeskh.com/news/1976/landmine-casualties-increase-in-2014/|title=Landmine Casualties Increase in 2014|work=KhmerTimes – News Portal Cambodia -|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု ကျန်ရစ်ခြင်းအတွက် မိဘမဲ့ဖြစ်ခြင်း နှင့် လူ ၂၉၀တွင် တစ်ဦးမျှ လက်ပြတ်ခြေပြတ် ဖြစ်နေခြင်းမှာ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Coomes|first1=Phil|title=Tackling the hidden weapons left behind|url=https://www.bbc.com/news/in-pictures-26865946|access-date=23 October 2014|work=BBC News|agency=BBC|date=3 April 2014}}&lt;/ref&gt; လာမည့်နှစ်များတွင် ကမ္ဘောဒီးယားအား ဆက်လက် သက်ရောက်မှု ရှိနေနိုင်သေးသည်။

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် မြေမြှုပ်မိုင်း နှင့် လက်နက်ခဲယမ်း ပေါက်ကွဲမှု များကြောင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အတွင်း ဒဏ်ရာရရှိသူ ၄၄,၆၃၀ ဦးမျှ ရှိကြောင်း ကမ္ဘောဒီးယား မိုင်း/ယူအိတ်စ်အို ခံရသူ အချက်အလက်စနစ် အရ သိရသည်။&lt;ref&gt;Moss, Rebecca (25 June 2015) [http://m.phnompenhpost.com/national/disability-survey-underscores-war-legacy Disability survey underscores war legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626105626/http://m.phnompenhpost.com/national/disability-survey-underscores-war-legacy |date=26 June 2015 }}. Phnompenh Post.&lt;/ref&gt;

===ပညာရေး===
ပညာရေး၊ လူငယ် နှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ပညာရေးနှင့် ပတ်သက်သော တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ပေါ်လစီနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ရန် တာဝန်ရှိသော ဌာန ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပညာရေး စနစ်မှ အလွန်ပင် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု အားနည်းပြီး အစိုးရ၏ အဆင့် ၃ ခု ဖြစ်သော ဗဟို၊ ပြည်နယ် နှင့် ခရိုင် ဆိုင်ရာ အဆင့်တို့သည် စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် အသီးသီး တာဝန်ရှိကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေသည် ၉ နှစ် အထိ မသင်မနေရ အခမဲ့ ပညာရေး စနှစ်ကို အားပေးအားမြှောက် ပြုထားပြီး အခြေခံ အရည်အသွေးရှိ ပညာရေး အတွက် လူတိုင်း အခွင့်အရေးကို အာမခံပေးထားသည်။

[[File:Institute of Foreign Languages.jpg|thumb|left|ဖနွမ်းပင် တော်ဝင် တက္ကသိုလ်၏ နိုင်ငံခြားဘာသာ အင်စတီကျု]]

၂၀၁၉ ခုနှစ် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေစာရင်း အရ လူဦးရေ၏ ၈၈.၅ % သည် စာတတ်မြောက်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ (အမျိုးသား ၉၁.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၈၆.၂%) &lt;ref name=&quot;Census 2019&quot; /&gt; လူငယ်ယောက်ျားလေး အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ် အတွင်းတွင် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းသည် ၈၉% ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ၈၆% ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics |publisher=Unicef.org |access-date=16 March 2013 |accessdate=5 September 2021 |archivedate=2 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html }}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပညာရေးစနစ်သည် စိမ်ခေါ်မှုများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ယခင်နှစ်များအတွင်းက သိသာစွာ တိုးတက်မှုများ ပြသလာပြီး အထူးသဖြင့် မူလတန်းကျောင်းသား ကျောင်းအပ်မှုနှုန်း မြင့်မားလာခြင်း၊ ပရိုဂရမ်ပေါ် အခြေခံသော ဘတ်ဂျက်ကို စတင်ကျင့်သုံးခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးမှု ပုံမှန်မဟုတ်သော ကလေးငယ်များ ပညာသင်ယူခွင့်ရနိုင်ရန် အတွက် ပေါ်လစီ များကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအနေဖြင့် သက်မွေးပညာသင်ကြားမှုတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ကျေးလက်ဒေသတွင် ဖြစ်ကာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် အလုပ်လက်မဲ့ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=KHM|title=Cambodia on UNESCO-UNEVOC|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ntb.gov.kh/tvet/policy/NTDP2008.pdf Cambodia National TVET development Plan −2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131001005023/http://www.ntb.gov.kh/tvet/policy/NTDP2008.pdf |date=1 October 2013 }}. (PDF) . Retrieved on 5 July 2015.&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားရှိ နာမည်ကျော်ကြား လူကြိုက်အများဆုံး တက္ကသိုလ်နှစ်ခုသည် ဖနွမ်းပင်တွင် ရှိသည်။

ရိုးရာအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ပညာရေးမှာ ဝပ် ဟု ခေါ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းကြီးကျောင်းများမှ သင်ကြားပေးကြပြီး ပညာရေးကို ယောက်ျားလေးများအတွက်သာ သီးသန့်သင်ကြားပေးလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090218125514/http://culturalprofiles.net/Cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html The Cambodia Cultural Profile. Education]. culturalprofiles.net&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ခမာနီ အစိုးရလက်ထက်တွင် ပညာရေးသည် သိသာစွာ ဆုတ်ယုတ်သွားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးများကို အလုပ်စေခိုင်းမှုများကြောင့်လည်း ပညာရေးတွင် သိသာစွာ ဆုတ်ယုတ်မှုများ ရှိသည်။ ကင်မ် (၂၀၁၁) ၏ လေ့လာမှုအရ အလုပ်လုပ်နေကြသော ကလေးအများစုမှာ ကျောင်းအပ်ကြသော်လည်း သူတို့၏ အလုပ်ကြောင့် ကျောင်းအပ်နောက်ကျမှုများ ရှိပြီး သူတို့၏ သင်ကြားရေးအတွက် အနှုတ်သဘောဆောင်သော ရိုက်ခတ်မှု ဖြစ်စေခဲ့ကာ ကျောင်းထွက်နှုန်းကိုလည်း မြင့်မားစေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1 September 2011|title=Child labour, education policy and governance in Cambodia|journal=International Journal of Educational Development|language=en|volume=31|issue=5|pages=496–504|doi=10.1016/j.ijedudev.2011.03.002|issn=0738-0593|last1=Kim|first1=Chae-Young}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ မူလတန်းကျောင်းသားများ၏ ကျောင်းတွင် စွမ်းဆောင်နိုင်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ သုတေသနများအရ သိရသည်မှာ မိဘတို့၏ သဘောထားနှင့် ယုံကြည်မှုတို့က အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Eng | first1 = S | year = 2013 | title = Cambodian Early Adolescents' Academic Achievement The Role of Social Capital | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-early-adolescence_2013-04_33_3/page/378 | journal = The Journal of Early Adolescence | volume = 33 | issue = 3| pages = 378–403 | doi=10.1177/0272431612441069| s2cid = 145561471 }}&lt;/ref&gt; ထိုလေ့လာမှုအရ တွေ့ရသည်မှာ အထူးသဖြင့် ကလေးများ၏ ညံ့ဖျင်းမှုသည် မိဘများမှ ကံကိုသာ ပုံချတတ်သော အယူအဆ ပြင်းထန်မှုနှင့် ဆက်စပ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ (လူ၏ ခွန်အားသည် ကံကို မပြောင်းလဲနိုင်ဟု ယုံကြည်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။) ခြုံငုံ၍ ကြည့်မည် ဆိုပါက ထိုလေ့လာမှုက ပြသနေသည်မှာ ပညာရေးတွင် ထူးချွန်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ မိဘတို့၏ သဘောထားနှင့် ယုံကြည်မှုသည် ဗဟိုချက် ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။

===ရာဇဝတ်မှု===
၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ လူသတ်မှုနှုန်းမှာ လူဦးရေ ၁၀၀,၀၀၀ လျှင် ၂.၄ ဦး မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=UNODC&gt;{{cite web|url=https://www.unodc.org/gsh/en/index.html|title=UNODC: Global Study on Homicide|publisher=unodc.org}}&lt;/ref&gt;

ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်းသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် တရားမဝင်လုပ်ငန်း ဖြစ်သော်လည်း နေရာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။ ၁၉၉၃ ခုတွင် အမျိုးသမီးများအား ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်းနှင့် ပတ်သက်၍ အင်တာဗျူး အစီအစဉ်တွင် လေးပုံသုံးပုံမျှသော အင်တာဗျူး ဖြေကြားသူတို့ အနေနှင့် ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်းကို လူမှုရေး သတ်မှတ်ချက် တစ်ခုနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း အလုပ်တစ်ခု အဖြစ်သာ ရှုမြင်ကြပြီး ရှက်စရာ မဟုတ်ဟု ခံစားကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Barry 1&quot; /&gt; ထိုနှစ်တွင်ပင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ လိင်လုပ်သား ၁၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ &lt;ref name=&quot;Barry 1&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=p8N-zQGWVf8C&amp;pg=PA137 |page=137|title=The Prostitution of Sexuality |first=Kathleen |last=Barry |publisher=NYU Press |year=1996 |isbn=978-0-8147-1277-1 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်တွင် ဝန်ကြီးချုပ် ဟွန်ဆန်သည် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန အနေနှင့် အွန်လိုင်းလောင်းကစားလိုင်စင် အသစ်များ ထုတ်ပေးခြင်းမှ တားမြစ်သော အမိန့်ကြော်ငြာစာကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး လက်ရှိ အော်ပရေတာများအနေနှင့် လိုင်စင်သက်တမ်း ကုန်ဆုံးသည် အထိသာ လုပ်ငန်း ဆောင်ရွက်ခွင့် ရရှိကြမည် ဖြစ်သည်။ အမိန့်ကြော်ငြာစာအရ &quot;အချို့သော နိုင်ငံခြားသားများသည် ထိုသို့သော လောင်းကစား ပုံစံကို အသုံးပြု၍ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပမှ သားကောင်များကို လိမ်လည်လှည့်ဖြားကြသည်။&quot; ဆိုသော အချက်ကို ပေါ်လစီအသစ် ထုတ်ပြန်ရခြင်း အကြောင်းအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Narim |first1=Khuon |title=Online, arcade gambling banned by PM |url=https://www.khmertimeskh.com/50634805/online-arcade-gambling-banned/ |website=Khmer Times |access-date=20 August 2019 |date=18 August 2019}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသည် အမိန့်ကြော်ငြာစာအသစ် မထုတ်ပြန်ခင် အချိန် အထိ ထိုသို့သော လိုင်စင်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော်ကို ထုတ်ပေးထားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Cambodia to ban online gambling |url=https://www.igamingbusiness.com/news/cambodia-ban-online-gambling |website=iGaming Business |access-date=20 August 2019 |language=en |date=19 August 2019 |archive-date=20 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820024631/https://www.igamingbusiness.com/news/cambodia-ban-online-gambling |url-status=dead |accessdate=6 September 2021 |archivedate=20 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820024631/https://www.igamingbusiness.com/news/cambodia-ban-online-gambling }}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg|thumb|ဗော်ဗောင်း နှင့် ဆော်ဗောင်းတို့၏ ပုံပြင်ကို ၁၉ ရာစု ခြယ်မှုန်း ပြသထားပုံ]]
ကမ္ဘောဒီးယားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် အကြောင်းအရာများစွာ ပေါင်းစည်းခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ထိုအကြောင်းအရာများထဲတွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ပြင်သစ်ကိုလိုနီစနစ် နှင့် အန်ကော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယနေ့ခေတ် လွှမ်းခြုံဆက်စပ်နေသော ကမ္ဘာ တို့ ပါဝင်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာ ဝန်ကြီးဌာနသည် ကမ္ဘောဒီးယား ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်မြှင့်တင်ရန် အတွက် တာဝန်ရှိသော ဌာန ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ လူအများစုဖြစ်သော မြေနိမ့်ပိုင်း လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသာ ပါဝင်သည် မဟုတ်ပဲ ယဉ်ကျေးမှုအရ သီးသန့်ထင်ရှားသော တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးစု ၂၀ တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုလည်း ပါဝင်သည်။ ထိုလူမျိုးစု ၂၀ တို့အား ခမာလိုး ဟု နိုဒွမ်သီဟာနုမှ နာမည်ပေးခဲ့ပြီး တောင်ကုန်းနှင့် မြေနိမ့်ပိုင်း လူမျိုးတို့အကြား ညီညွတ်မှု ရရှိစေရန် ရည်ရွယ် သုံးနှုန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 

ကျေးလက်နေ ကမ္ဘောဒီးယား ပြည်သူတို့သည် ခရာမာဟု ခေါ်သော ခေါင်းစည်းကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး ထိုခေါင်းစည်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယား ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၏ သီးသန့်ထင်ရှားသော အဝတ်အစားဖြစ်သည်။ ဆမ်ပြာ ဟု ခေါ်သော လက်အုပ်ချီ နှုတ်ဆက်ခြင်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယားတို့၏ ရိုးရာ အရ အခြားသူအား နှုတ်ဆက်ခြင်း သို့မဟုတ် လေးစားသမှု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ခမာ ယဉ်ကျေးမှုကို ခမာအင်ပိုင်ယာမှ ဖော်ထုတ်၍ ပြန့်နှံ့စေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် ထင်ရှားသော အကပုံစံ၊ ဗိသုကာပညာ နှင့် ပန်းပုပညာတို့ ပါဝင်ကာ ၎င်းတို့ကို အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်သော လောနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ယဉ်ကျေးမှု တလျှောက် ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ အန်းကောဝပ် (အန်းကောဆိုသည်မှာ မြို့တော် ဝပ် ဆိုသည်မှာ ပုထိုး ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။) ဆိုသည်မှာ အန်းကောခေတ်မှ ခမာ ဗိသုကာပညာ၏ အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်း ထားနိုင်ခဲ့သော ဥပမာ ဖြစ်ပြီး ထိုဒေသအတွင်းနှင့် ထိုဒေသဝန်းကျင်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော အခြားသော ပုထိုးရာပေါင်းများစွာလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။

ရိုးရာအားဖြင့် ခမာလူမျိုးတို့သည် အချက်အလက်များကို ထန်းရွက်များပေါ်တွင် ရေးသား မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။ ထန်းရွက်စာများတွင် ခမာလူမျိုးတို့၏ ဒဏ္ဍာရိများ၊ ရာမယဏ ဇာတ်တော်၊ ဗုဒ္ဓဝင် နှင့် အခြားသော ဘုရားစာအုပ်များကို မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။ ထိုထန်းရွက်စာများကို ရေငွေ့နှင့် ရာသီဥတုဒဏ်မှ ကာကွယ်နိုင်ရန် အဝတ်ဖြင့် ပတ်၍ သိမ်းဆည်းထားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ A Khmer pagoda stores unique leaf prayer books]. english.vietnamnet.vn (23 September 2008).&lt;/ref&gt;

ဘွန်အွမ်တောက် (ကမ္ဘောဒီးယား ရေနှင့်လ ပွဲတော်) သည် နှစ်စဉ် ကျင်းပသော လှေပြိုင်ပွဲ ဖြစ်ပြီး လူအများဆုံး ပါဝင်တက်ရောက်ကြသော အမျိုးသားပွဲတော် ဖြစ်သည်။ မိုးရာသီ အဆုံးတွင် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး ထိုအချိန်တွင် မဲခေါင်မြစ်အနေနှင့် မူလအခြေအနေသို့ ပြန်လည်ရေကျစ ပြုလာပြီး တုန်လီဆပ်မြစ်ကို ပြောင်းပြန် ပြန်စီးစေသော အချိန်ဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးတို့၏ ၁၀% သည် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ထိုပွဲတော်ကို တက်ရောက်လေ့ ရှိပြီး ဝင်ရောက်ကစားရန်၊ လမင်းကို ကျေးဇူးတင်ရန်၊ မီးရှူးမီးပန်း ကြည့်ရှုရန် နှင့် ပွဲတော်ပုံစံ ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေတွင် ညစာစားရန်နှင့် လှေပြိုင်ပွဲကို တက်ရောက်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;KMGOV&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=Bonn Om Touk, the Water and Moon Festivals |work=Government of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=%40140%7C1%7C1 |archive-date=11 October 2007 |url-status=dead |accessdate=6 September 2021 |archivedate=11 October 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 }}&lt;/ref&gt;

လူကြိုက်များသော ကစားနည်းများတွင် ဘောလုံး၊ အဝတ်လုံးနှင့်တူသော ဆေ ဟုခေါ်သော အလုံးကို ကန်ခြင်း နှင့် စစ်တုရင် တို့ ပါဝင်သည်။ ဂန္ထဝင် အိန္ဒိယ နေအခြေခံ ပြက္ခဒိန်နှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်မှုအရ ကမ္ဘောဒီးယား၏ နှစ်သစ်ကူးပွဲသည် ဧပြီလတွင်ကျရောက်သော အဓိက အားလပ်ရက် ဖြစ်သည်။ လတ်တလော ထင်ရှားသော အနုပညာရှင်များတွင် ဆင်း ဆီဆာမောက် နှင့် ရော့စ်ဆာရေး ဆိုသီ (နောက်ပိုင်းတွင် ပရိ ဆိုဗက် နှင့် ဆိုခွန် နီဆာ) တို့ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ နိုင်ငံအတွင်းသို့ ဂီတပုံစံအသစ်ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ 

နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယားတို့သည် နိုင်ငံအနှံ့ရှိ ဘုရားများကို သွားရောက်ခြင်းဖြင့် ပီချမ်ဘန် ဟုခေါ်သော ဘိုးဘွားနေ့ကို ကျင်းပကြသည်။ ၁၅ ရက်မျှ ကြာသော ပွဲတော်အတွင်းတွင် လူတို့သည် သေဆုံးပြီးသော ဆွေမျိုးများ၏ ဝိဉာဉ်အတွက် ရှိခိုးဆုတောင်းခြင်းနှင့် အစားအသောက်များကို ဆက်ကပ်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား လူမျိုးအများစုအတွက် ထိုအချိန်သည် ခမာနီ အစိုးရလက်ထက် ၁၉၇၅-၁၉၇၉ ခုနှစ်အတွင်း သေဆုံးခဲ့သော ဆွေမျိုးသားခြင်းများကို လွမ်းဆွတ်သတိရသည့် အချိန် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-festival/cambodias-festival-of-the-dead-rice-offerings-and-buddhist-chants-idUSKCN1M50EK?il=0|title=Cambodia's Festival of the Dead: rice offerings and Buddhist chants|work=Reuters|access-date=25 September 2018}}&lt;/ref&gt;

===ဟင်းလျာများ===
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 340
| image1 =
| image2 =
| image3 =
| image4 = Num Banh Chok.jpg
| footer = ထိပ်ဆုံးဘယ်ဖက်မှစ၍ လက်ယာရစ်။ ဟင်းရည်သောက် (&quot;ဆမ်လာကာရီ&quot;)၊ ပရာဟွတ်စိမ်အုန်းသီး (&quot;ပရာဟွတ် ကတစ်&quot;)၊ နမ်ဘန်ချောက် နှင့် ဆမ်မလာကာကိုး
| align = 
| direction = 
| alt1 = 
| caption1 = 
| caption2 = 
}}
အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ဆန်သည် အဓိက စားစရာ ဖြစ်သည်။ မဲခေါင်နှင့် တုန်လီဆပ်မြစ်တို့မှ ငါးများသည်လည် အစားအစာ၏ အရေးပါသော အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် အစားအစာနှင့် ကုန်သွယ်မှုအတွက် ငါးနှင့် ငါးမှရသော ပစ္စည်းတို့မှာ လူတစ်ဦးလျှင် {{convert|၂၀|kg|abbr=off}} သို့မဟုတ် လူတစ်ဦးတစ်နေ့လျှင် ၂ အောင်စ မျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EARTH&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20040720042809/http://www.earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Coastal and Marine Ecosystems-- Cambodia]. Earthtrends.org&lt;/ref&gt; အချို့သောငါးများကို ကြာရှည်အထားခံရန် ပရာဟွတ် အဖြစ် ထုတ်ပိုး ထိန်းသိမ်း ထားကြသည်။

ကမ္ဘောဒီးယားတို့၏ ဟင်းလျာများတွင် အပူပိုင်းသစ်သီးများ၊ စွတ်ပြုတ်များနှင့် ခေါက်ဆွဲများ ပါဝင်သည်။ အဓိကပါဝင်သည့် ပစ္စည်းများမှာ ကပ်ဖာသံပရာသီး၊ စပါးလင်၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ငံပြာရည်၊ ပဲငံပြာရည်၊ မန်းကျည်းသီး၊ ဂျင်း၊ ခရုဆီ၊ အုန်းနို့ နှင့် ငရုတ်ကောင်းမည်း တို့ ပါဝင်သည်။ အထူးဟင်းလျာများ အနေနှင့် နမ်ဘန်ချောက်၊ ငါးအာမော့ နှင့် အာပင်း တို့ ရှိကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ထင်ရှားသော ဒေသတွင်း လမ်းဘေးအစားအသောက်များ အတွက်လည်း ဂုဏ်ယူစွာ ဖော်ပြလေ့ ရှိသည်။

ပြင်သစ်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ကမ္ဘောဒီးယား အစားအသောက်များတွင် တွေ့ရသည်မှာ ကမ္ဘောဒီးယား ဟင်းရည်နီ နှင့် မီးကင်ထားသော ဘာဂက်ပေါင်မုန့် ဖြစ်သည်။ မီးကင်ထားသော ဘာဂက်ပေါင်မုန့် အပိုင်းအစကို ဟင်းရည်ထဲတွင် နှစ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား ဟင်းရည်နီကို ထမင်းနှင့် ကြာဇံ တို့ဖြင့်လည်း စားသုံးကြလေ့ ရှိသည်။ အပြင်တွင် ထွက်၍ ညစာအဖြစ်စားသုံးလေ့ ရှိကြသော အစားအစာများထဲမှ လူကြိုက်များသော အစားအသောက်တစ်ခုမှာ ကူးအီတိဗ် ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ဝက်စွပ်ပြုတ်ရည် ခေါက်ဆွဲပြုတ်ဖြစ်ပြီး ကြက်သွန်ကြော်၊ ကြက်သွန်မြိတ်၊ ကြက်သွန်စိမ်း၊ တို့ ပါဝင်ကာ အမဲသားလုံး၊ ပုဇွန်၊ ဝက်အသည်းနှင့် မုန်လာရွက်တို့ကိုလည်း ထည့်သွင်းစားသောက်လေ့ ရှိသည်။ ကမ်ပေါ့ ငရုတ်ကောင်းအား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကောင်းဆုံးဟု ဆိုလေ့ရှိပြီး ကပ်မြို့ အိုထရိုဂျပ်မြစ် ပေါ်ရှိ ဂဏန်းတဲတွင် ဂဏန်း နှင့် ပြည်ကြီးငါးတို့ဖြင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ &lt;ref&gt;[https://www.msn.com/en-us/foodanddrink/restaurantsandnews/cambodias-perfect-pepper-conquering-worlds-taste-buds/ar-AAmcYA1?li=BBnb7Kz&amp;ocid=mailsignout Cambodia's &quot;perfect pepper&quot; conquering world's taste buds] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204171339/http://www.msn.com/en-us/foodanddrink/restaurantsandnews/cambodias-perfect-pepper-conquering-worlds-taste-buds/ar-AAmcYA1?li=BBnb7Kz&amp;ocid=mailsignout |date=4 February 2017 }}. Msn.com (25 January 2017). Retrieved on 1 March 2017.&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယား ဟင်းလျာများကို အိမ်နီးချင်းဖြစ်သော ထိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့၏ ဟင်းလျာများလောက် ကမ္ဘာက မသိကြပေ။

===အဖျော်ယမကာများ===
ကမ္ဘောဒီးယားတို့သည် မဏ္ဍလဂီရိပြည်နယ်နှင့် ကီရီရွန် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် စိုက်ပျိုးသော လက်ဖက်ရည်ကို အများအပြား သောက်သုံးကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.phnompenhpost.com/lifestyle/khmer-brew-exploring-parviflora-tea-strain|title=Khmer brew: exploring the parviflora tea strain|last=Smits|first=Johann|date=6 October 2009|work=Phnom Penh Post|access-date=20 July 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; &quot;တီ ကရိုလပ်&quot; သည် အလွန် အရသာပြင်းသော လက်ဖက်ရည် ဖြစ်ပြီး ဖန်ခွက်ငယ်အတွင်း လက်ဖက်ရွက် အများအပြားနှင့် ရေတို့ကို ထည့်၍ ပန်းကန်ပြားကို ထိပ်မှ အုပ်ကာ အပေါ်အောက် ပြန်လှန်၍ နှပ်သော လက်ဖက်ရည် ဖြစ်သည်။ ရေသည် လုံလောက်သော အကျရည် အရောင်သို့ ပြောင်းလာပါက အခြားခွက်တစ်ခုထဲကို့ တဖြည်းဖြည်း လောင်းထည့်၍ သကြားအများအပြား ထည့်ကြသော်လည်း နို့ မထည့်ကြပေ။ လီမွန်တီး မှာ တရုတ် အနီရောင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် သံပုယိုရည် တို့ ပေါင်း၍ ဖျော်စပ်ကြသည်။ အပူနှင့် အအေးသည် လူကို လန်းဆန်းစေပြီး သကြား အများအပြား ထည့်၍ ဖျော်စပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;roughguides.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.roughguides.com/destinations/asia/cambodia/food-drink/|title=Food and drink {{!}} About Cambodia|website=Rough Guides|language=en-US|access-date=20 July 2017|archive-date=11 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811055005/https://www.roughguides.com/destinations/asia/cambodia/food-drink/}}&lt;/ref&gt;

ကော်ဖီနှင့် ပတ်သက်၍မူ ကော်ဖီစေ့ကို လာအို နှင့် ဗီယက်နမ်တို့မှ ယေဘုယျအားဖြင့် တင်သွင်းလေ့ရှိကြပြီး အချို့နေရာများတွင် ရတနာဂီရိ ပြည်နယ်နှင့် မဏ္ဍလဂီရိ ပြည်နယ်တို့မှ ပြည်တွင်း စိုက်ပျိုးသော ကော်ဖီများကို တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ ကော်ဖီစေ့များကို ရိုးရာအားဖြင့် ထောပတ်နှင့် သကြားတို့ဖြင့် လှော်လေ့ရှိကြသည့် အပြင် အခြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြသော ရမ်အရက်မှစ၍ ဝက်ဆီ အထိ ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို ထည့်သွင်းလေ့ ရှိကြသဖြင့် အရည်ကို ထူးဆန်းပြီး တခါတရံ ချောကလက်နံ့ ဖျော့ဖျော့ရသော အနံ့ကို ဖြစ်စေသည်။&lt;ref name=&quot;roughguides.com&quot; /&gt;

ကမ္ဘောဒီးယားတွင် သီဟာနုဗေးလ်ပြည်နယ်နှင့် ဖနွမ်းပင်တို့တွင် အဓိကအားဖြင့် တည်ရှိသော ဘီယာစက်ရုံကြီး အချို့ ရှိသည်။ ဖနွမ်းပင်နှင့် ဆီရမ်ယိတို့တွင် တိုးပွားလာသော ဘီယာစက်ရုံ အသေးစားများလည်း ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.phnompenhpost.com/post-plus/craft-beer-phnom-penh|title=Craft Beer Phnom Penh|last=Heliot|first=Rebecca|date=26 May 2015|work=The Phnom Penh Post|access-date=20 July 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.asialifemagazine.com/cambodia/craft-beer-cambodia/|title=Craft Beer in Cambodia|work=AsiaLIFE Cambodia|access-date=20 July 2017|language=en-US|accessdate=7 September 2021|archivedate=11 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811011706/https://www.asialifemagazine.com/cambodia/craft-beer-cambodia/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ် မှ ၂၀၁၈ အတွင်း လက်ချက် ဘီယာစက်ရုံ ၂ ခုမှ ၉ ခုအထိ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ ဆိုင်ချက်ဘီယာဆိုင် သို့မဟုတ် ဘီယာချက်စက် အသေးများမှာ ၁၂ ခု အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pennington |first1=John |title=Brewing up nicely: Cambodia's rapidly growing taste for craft beer |url=https://www.aseantoday.com/2019/05/brewing-up-nicely-cambodias-rapidly-growing-taste-for-craft-beer/ |access-date=14 May 2019 |work=ASEAN Today |date=13 May 2019 |accessdate=7 September 2021 |archivedate=14 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190514104124/https://www.aseantoday.com/2019/05/brewing-up-nicely-cambodias-rapidly-growing-taste-for-craft-beer/ }}&lt;/ref&gt;

ဆန်ဝိုင်အရက်သည် လူကြိုက်များသော အရက်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ကွာလတီမှာ ကျယ်ပြန့်စွာ ကွဲပြားပြီး အမြဲဆိုသလို သစ်သီးများ သို့မဟုတ် ဆေးဘက်ဝင် သစ်မြစ်များဖြင့် ရောစပ် ထုတ်လုပ်လေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.phnompenhpost.com/lifestyle/how-rice-wine-ferments-cambodian-spirit|title=How rice wine ferments the Cambodian spirit|last=Mee|first=Stephanie|date=2 July 2009|work=The Phnom Penh Post|access-date=20 July 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; ဆွမ်ဘိုင်း အရက်ကဲ့သို့ သစ်သီး သို့မဟုတ် ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များကို ရေစိမ်၍ ထုတ်လုပ်သည့် အခါတွင် &quot;ဆရာ ထရမ်&quot; (ရေစိမ်ဝိုင်) ဟို ခေါ်ကြပြီး ဆန်ဝိုင်အရက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပိုမို၍ အဝင်ချောသောကြောင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးလာသည်နှင့် အမျှ ပို၍ ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.asialifemagazine.com/cambodia/cambodian-rice-wine/|title=Cambodian rice wine|work=AsiaLIFE Cambodia|access-date=20 July 2017|language=en-US|accessdate=7 September 2021|archivedate=28 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728164547/https://www.asialifemagazine.com/cambodia/cambodian-rice-wine/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dunston |first=Lara |date=10 July 2014 |title=Cambodian Rice Wine Revival |url=http://www.gourmettraveller.com.au/travel/travel-news-features/2014/7/cambodian-rice-wine-revival/ |access-date=20 July 2017 |website=Gourmet Traveller |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Glasser |first=Miranda |date=1 August 2014 |title=Sombai Rice Wine Purveyors Open New Showroom |work=Phnom Penh Post |url=http://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/sombai-rice-wine-purveyors-open-new-showroom |access-date=20 July 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

===အမျိုးသမီးများ===
[[File:Weddingkhmer.jpg|thumb|right|170px|ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင် ဝတ်စုံ (ဆုံပေါ့၊ ဆဘိုင်း၊ ချောင်ဘန်) ကို ဝတ်ဆင်ထားသော ကမ္ဘောဒီးယား စုံတွဲ]]

ခမာ အမျိုးသမီးများအား ရိုးရာအားဖြင့် နှိမ့်ချ၍၊ စကားပြော သိမ်မွေ့ကာ၊ ကောင်းစွာပြုမူနေထိုင် တတ်ပြီး &lt;ref name=Mekong /&gt; အလုပ်ကို ကြိုးစားလုပ်ကိုင်၍ &lt;ref name=Status /&gt; မိသားစု အား ဂရုစိုက်မည့်သူ နှင့် မိသားစုမှ ဂရုစိုက်ခံမည့်သူ &lt;ref name=Mekong /&gt;ဖြစ်သည့်အပြင် ငွေကြေးကိစ္စများကို စီမံခန့်ခွဲမည့်သူ၊ &lt;ref name=Status /&gt;လက်ထပ်သည့် အချိန်အထိ အပျိုရည်ကို ထိန်းသိမ်းကာ သစ္စာရှိသော ဇနီးမယား အဖြစ် ရှိမည့်သူ &lt;ref name=&quot;Mekong&quot;&gt;{{Cite web |last=Chey |first=Elizabeth |title=The Status of Khmer Women |url=http://www.mekong.net/cambodia/women.htm |website=www.mekong.net |language=en}}&lt;/ref&gt; နှင့် သူတို့၏ ခင်ပွန်းအတွက် အကြံပေး အဖြစ် ဆောင်ရွက်မည့်သူ &lt;ref name=&quot;Status&quot;&gt;{{Cite web |title=Women in Cambodian Society |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/ledgerwood/women.htm |publisher=www.seasite.niu.edu |access-date=7 September 2021 |archive-date=7 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107225356/http://www.seasite.niu.edu/khmer/ledgerwood/women.htm }}&lt;/ref&gt; အဖြစ် ရှုမြင် မျှော်လင့်ကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသမီးများ၏ လမ်းလျှောက်ပုံနှင့် အဝတ်အစားတို့၏ ကောင်းခြင်းရှိပုံတို့အား &quot;လှုပ်ရှားရာတွင် ညင်သာ၍ အခြားသူများ အနေနှင့် သူတို့၏ ပိုးထမီ ပွတ်တိုက်သံကို မကြားနိုင်&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။ &lt;ref name=Status /&gt; ငွေကြေးကို စီမံခန့်ခွဲသူ အနေနှင့် ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသမီးများ အနေနှင့် မိသားစု အဆင့်တွင် အိမ်တွင်း အာဏာရှိသူ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။

=== အားကစား ===
ဘောလုံးကစားခြင်းသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ကြေးစားအဆင့် အားကစားကို စုစည်းဆောင်ရွက်ခြင်းမှာ ကမ္ဘောဒီးယားတွင် စီးပွားရေး အခြေအနေကြောင့် အနောက်နိုင်ငံများကဲ့သို့ မကျယ်ပြန့်ပေ။ ဘောလုံးကစားနည်းကို ပြင်သစ်တို့က ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ယူဆောင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားတို့ အကြားတွင် လူကြိုက်များသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Member Associations – Cambodia |url=http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp |archive-date=26 June 2008 |access-date=16 March 2013 |website=The Official Site of the ASEAN Football Federation |accessdate=7 September 2021 |archivedate=26 June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp }}&lt;/ref&gt;  ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၁၉၇၂ ခုနှစ် အာရှဖလားတွင် စတုတ္ထ ရရှိခဲ့သော်လည်း ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် ထိုအချိန်မှစ၍ တိုးတက်မှု နှေးကွေးခဲ့သည်။ 

အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများ ဖြစ်သော ဘတ်စကက်ဘော၊ ဘောလီဘော၊ ကာယဗလ၊ ဟော့ကီ၊ ရပ်ဂ်ဘီ ယူနီယံ၊ ဂေါက်သီး နှင့် ဘေ့စ်ဘော တို့မှာ လူကြိုက်များ ရေပန်းစားလာကြပြီ ဖြစ်သည်။ ဘော်လီဘော ကစားနည်းသည် အခုအချိန်အထိ ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ရိုးရာလှေပြိုင်ခြင်း၊ ကျွဲပြိုင်ခြင်း၊ ပရာဒယ် ဆီရေး၊ ခမာရိုးရာ နပမ်းသတ်ခြင်း နှင့် ဘိုကေတာ တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ခဲ့ပြီး မြင်းစီးသမားများကို စေလွှတ် ယှဉ်ပြိုင်စေခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ဂိန်းဖို(GANEFO) ဟုခေါ်သော အိုလံပစ်နှင့် အလားတူသော အားကစားပွဲကို ၁၉၆၀ ခုနှစ်များက အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။

===အက===
{{multiple image|caption_align=center|header_align=center
 | align     = right
 | direction = vertical
 | width     = 235
 | image1    = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg
 | caption1  = [[အန်ကောဝပ်]] ရှိ အက်ပ်စာရာ ကချေသည်များ
 | image2    = Danseuses kmer (2).JPG|
 | caption2  = ခမာ အက်ပ်စာရာ ကချေသည်များ
}}
ကမ္ဘောဒီးယား အကကို အဓိက ကဏ္ဍ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်သည်။ ခမာဂန္ထဝင်အက၊ ရိုးရာအက နှင့် ပွဲတက် အက တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခမာဂန္ထဝင် အက၏ ဇာစ်မြစ် အမှန်မှာ အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ ခမာပညာရှင်များက ယနေ့ခေတ် အကပုံစံကို အန်းကောခေတ်သို့ ပြန်လည် ခြေရာခံ ကြပြီး ပုထိုးအတွင်း ရေးဆွဲထွင်းထုထားသော ပုံများနှင့် တူညီမှုကို တွေ့မြင်သောကြောင့် ဖြစ်ကာ အခြားသူများကမူ ယနေ့ခေတ် ခမာ အက စတိုင်လ်များမှာ ၁၈၀၀ ခုနှစ်များ အတွင်း ထိုင်းနန်းတော် ကချေသည်များ ထံမှ သင်ယူ (သို့မဟုတ် ထပ်မံသင်ယူ) ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။

ခမာဂန္ထဝင်အကကို ကမ္ဘောဒီးယား တော်ဝင်နန်းတော်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ပုံစံကျသော ဖျော်ဖြေရေး တစ်ခု ဖြစ်ကာ ဖျော်ဖြေရန် နှင့် အခမ်းအနားများတွင် အသုံးပြုရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=UnescoDance&gt;{{cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 |title=UNESCO Culture Sector – Intangible Heritage – 2003 Convention |publisher=Unesco.org |access-date=15 March 2013}}&lt;/ref&gt; ထိုအကများကို ရှုပ်ထွေးစွာ ဝတ်စားဆင်ယင်ထား၍ အပြင်းအထန် လေ့ကျင့်ထားသော အမျိုးသား အမျိုးသမီးများက အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ပွဲလမ်းများတွင် ရိုးရာ ဇာတ်လမ်းများ နှင့် ရာမယဏဇာတ်အား ခမာမှု ပြုထားသော ရင်းမ်ကာကဲ့သို့သော ကဗျာရှည်ကြီးများကို အမှတ်ရစေရန်၊ ပြန်ပြောင်းသတိရရန် နှင့် သရုပ်ဆောင်ရန် အတွက် ကပြလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Cravath 1968&quot;&gt;{{Cite journal |last=Cravath |first=Paul |date=1986 |title=The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia |journal=Asian Theatre Journal |volume=3 |issue=2 |pages=179–203 |doi=10.2307/1124400 |jstor=1124400}}&lt;/ref&gt; &quot;ရိုဘမ် ပရီယာ ရိချ် ထရိုယပ်&quot; (&quot;တော်ဝင်ကြွယ်ဝမှု၏ ဇာတ်ရုံ&quot;) ဟု သိကြသော အရာမှာ ပင်ပိ တီးဝိုင်းကို အသံပါဝင် ဖျော်ဖြေသည့် ဂီတ ဖြစ်သည်။

ကမ္ဘောဒီးယား ရိုးရာအကကို အမြဲလိုပင် မာဟိုရီဂီတ နှင့် တွဲဖက် ကပြလေ့ ရှိကြပြီး ကမ္ဘောဒီးယားရှိ အမျိုးမျိုးသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမျိုးစု အဖွဲ့တို့၏ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ကပြ လေ့ ရှိကြသည်။ ရိုးရာအကများ မြစ်ဖျားခံသည်မှာ ကျေးရွာများတွင် အစတည်ခဲ့ပြီး များသောအားဖြင့် ရွာသားများက အခြားရွာသားများအတွက် ကပြ ဖျော်ဖြေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;FolkDance&quot;&gt;{{Cite book |last1=Sam |first1=Sam-ang |url=http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf |title=Khmer Folk Dance |last2=Sam |first2=Chan Moly |date=1987 |publisher=Khmer Studies Institute |isbn=0-941785-02-5 |location=Newington, CT |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf |archive-date=2009-09-20}}&lt;/ref&gt; ကကွက်များမှာ စတိုင်သိပ်မကျပဲ ဝတ်ဆင်သည့် အဝတ်အစားမှာလည်း ကချေသည်များ ပုံစံတူ သရုပ်ဆောင်သည့် လူများ၏ အဝတ်အစားသာ ဖြစ်ကာ တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးစုများ၊ ချမ်လူမျိုးများ သို့မဟုတ် လယ်သမားများ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဂန္ထဝင် အကထက် ကကွက်ပိုမြန်ဆန်ပြီး ရိုးရာအကများမှာ သာမန်လူတို့ လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်ဖြစ်သော အချစ်၊ ဟာသ နှင့် မကောင်းဆိုးဝါးများကို မောင်းထုတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြသလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref name=FolkDance /&gt;

ပွဲတက်အကများကို ညစာစားပွဲများ၊ ပါတီများ နှင့် အခြား ကိန်းခမ်းမကြီးသော လူမှုရေးဆိုင်ရာ စုဝေးပွဲများတွင် တက်ရောက်သူများက ကလေ့ ရှိကြသည်။ ခမာတို့၏ ရိုးရာ ပွဲတက်အကမှာ အခြားသော အရှေ့တောင် အာရှနိုင်ငံများနှင့် ပုံစံတူသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဝိုင်းပတ်ကခုန်ရသော ရွန်ဗောင် နှင့် ရွန်ဗတ် တို့အပြင် &quot;ဆာရာဗန်&quot; နှင့် &quot;လမ်လိဗ်&quot; တို့လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ခေတ်ပေါ် အနောက်တိုင်း အကများ ဖြစ်ကြသော ချားချား၊ ဘိုလီရို နှင့် မက်ဒီဆင် တို့သည်လည်း ကမ္ဘောဒီးယား ပွဲတက်အကများ အပေါ်တွင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ 

===စာကြည့်တိုက်များ===
ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသား စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။  &lt;ref&gt;D’Amicantonio, J. (1997). The development of libraries in Cambodia: the post-Khmer Rouge years. ''World Libraries'', 8(1), 36–41.&lt;/ref&gt; စာကြည့်တိုက်သည် ခမာနီ အစိုးရ လက်ထက်တွင် ပျက်စီးမှု အများအပြား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Dean, John F. 1990. “The Preservation of Books and Manuscripts in Cambodia.” ''American Archivist'' 53 (April): 282–97.
&lt;/ref&gt;

===ဂီတ===
ရိုးရာ ကမ္ဘောဒီးယား ဂီတသည် ခမာအင်ပိုင်ယာခေတ်ကပင် အစပြုခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;umbc&quot;&gt;{{Cite web |title=Cambodian History |url=https://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm |publisher=www.umbc.edu}}&lt;/ref&gt;တော်ဝင်အကများ ဖြစ်ကြသော အက်ပ်စာရာအကသည် ကမ္ဘောဒီးယားယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ် ဖြစ်သကဲ့သို့ပင် ၎င်းတို့နှင့် တွဲဖက်ဖျော်ဖြေသော မာဟော်ရီတီးဝိုင်းသည်လည်း ပြယုဂ်ပင် ဖြစ်သည်။ ကျေးလက်ဆန်သော ဂီတ အမျိုးအစားများမှာ &quot;ချာပေး&quot; နှင့် &quot;အာယိုင်&quot; တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &quot;ချာပေး&quot; မှာ အသက်ကြီးသော လူကြီးများအတွင်း ခေတ်စားပြီး အများအားဖြင့် အမျိုးသားတစ်ဦးတည်းက ကမ္ဘောဒီးယား ဂစ်တာ ဖြစ်သော &quot;ချာပေး&quot; ကို သီချင်းစာပိုဒ်များကြားတွင် တီးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သီချင်းစာသားမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ကိုယ်ကျင့်တရား နှင့် ဘာသာရေး အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။

အယိုင် ဆိုသည်မှာမူ အမျိုးသား သို့မဟုတ် အမျိုးသမီး တစ်ဦးတည်းက ဖျော်ဖြေခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ဟာသဆန်သည်။ သီချင်းစာသားပုံစံ ကဗျာဖြစ်ပြီး အမြဲဆိုသလို အဓိပ္ပာယ် နှစ်ခွ ထွက်သည်များ ပြည့်နှက်နေပြီး ၎င်းတို့ကို ကြိုတင်ရေးသားထားခြင်း ရှိသကဲ့သို့ လုံးဝ လက်တမ်းပြောဆိုခြင်း ရှိသလို အလွတ်တမ်း ပြောဆိုခြင်းလည်း ရှိသည်။ စုံတွဲ သီဆိုသည့် အခါတွင် အမျိုးသား နှင့် အမျိုးသမီးတို့ တစ်လှည့်စီ ဆိုကြပြီး အခြားတစ်ဦး၏ စာသားကို ပြန်လည် ဖြေကြားခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသူ ဖြေကြားရန် ပဟေဠိ ဖွက်ခြင်း တို့ဖြစ်ကာ တစ်ပိုဒ်နှင့် တစ်ပိုဒ်ကြားတွင် တီးလုံးဖြင့် အနားပေးလေ့ ရှိသည်။ &quot;ပလန် ကား&quot; (&quot;မင်္ဂလာဆောင် ဂီတ&quot;) မှာမူ တစ်နေကုန်ကြာမြင့်သော ခမာ ရိုးရာမင်္ဂလာဆောင် အတွင်း အမျိုးမျိုးသော အခမ်းအနားများတွင် တွဲဖက်ရန်နှင့် ဖျော်ဖြေရန် အတွက် တီးမှုတ်လေ့ ရှိသော ဂီတနှင့် သီချင်းများ ဖြစ်သည်။ 

ကမ္ဘောဒီးယား၏ လူကြိုက်များ ရေပန်းစားသော ဂီတကို အနောက်တိုင်း တူရိယာများဖြင့် ဖျော်ဖြေတီးခတ်လေ့ ရှိသလို ရိုးရာနှင့် အနောက်တိုင်းတူရိယာများကိုလည်း တွဲဆက် တီးခတ်လေ့ ရှိသည်။ အကအတွက် ဂီတကိုမူ ပွဲတက်အကများအတွက် သီးသန့်စတိုင်လ်ကို ရေးစပ်လေ့ ရှိသည်။ အချစ်အလွမ်းသီချင်းများကို သီဆိုလေ့ရှိသော ၁၉၆၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ စင်း စီစာမောက်၊ ရော့စ် စီရေးစိုသီယာ နှင့် ပန်ရန်တို့အား ကမ္ဘောဒီယား ၏ ဂန္ထဝင်ပေါ့ပ်ဂီတများဟု မှတ်ယူလေ့ ရှိသည်။ ခမာနီ တော်လှန်ရေးအတွင်း ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ ဂန္ထဝင် နှင့် လူကြိုက်များသော အဆိုတော်အများစုမှာ အသတ်ခံရခြင်း၊ သေသည်အထိ အစာငတ် ရေငတ် ပစ်ထားခံရခြင်း နှင့် သေသည်အထိ အလုပ်ခိုင်းခြင်း စသည့် ခမာနီတို့၏ ပြုကျင့်မှုများကို ခံခဲ့ရပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ringer |first=Greg |title=Killing Fields |date=2002 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York, NY |pages=368–370}}&lt;/ref&gt; ထိုခေတ်အခါက မူရင်းမာစတာ တိပ်ခွေများ မှာ ပျောက်ဆုံးပျက်စီး ခဲ့သည်။

၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် ကီယို ဆူရာ့သ် (အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြန်လည်အခြေချသော ဒုက္ခသည်) နှင့် အခြားသူတို့သည် ဂန္ထဝင် အဆိုတော်များ၏ အမွေကို ဆက်ခံ၍ အမြဲဆိုသလိုပင် သူတို့၏ ရေပန်းစားသော သီချင်းများကို ပြန်လည် ထုတ်ဝေကြသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် &quot;ခန်ထရန်&quot; ဂီတ ရေပန်းစားလာခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ခမာဆူရင် လူမျိုးတို့၏ ဂီတပုံစံကို ခေတ်ပေါ် တူရိယာများဖြင့် တီးခတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Cambodia |url=http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818104047/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 |archive-date=18 August 2012 |access-date=16 March 2013 |website=National Geographic World Music |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဩစတြေးလျ ဟစ်ဟော့ပ် အဖွဲ့ အက်စရိုနိုမီ ကလပ်စ် သည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံဖွား အမျိုးသမီးအဆိုတော် ကက် ချန်းသီ နှင့် အတူ အသံသွင်း အခွေထုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Knox |first=Claire |date=21 June 2013 |title=The Show Must Go On Tour |work=The Phnom Penh Post |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/show-must-go-tour |access-date=18 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Will&quot;&gt;{{Cite news |last=Jackson |first=Will |date=2 May 2014 |title=7 Questions with Shannon Kennedy |work=The Phnom Penh Post |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/7-questions-shannon-kennedy |access-date=12 May 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ဒန်ဂီး ဖီဗာ&quot; ရော့ခ်အင်န်ရိုးလ် တီးဝိုင်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယား အမျိုးသမီး အဆိုတော် တစ်ဦးကို အဓိကထားပြီး နောက်ခံအဖြစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားမှ တီးဝိုင်းက တီးခတ်သည်။ ၎င်းအား ကမ္ဘာ့ဂီတ အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကမ္ဘောဒီးယား ဂီတ အား အနောက်တိုင်းစတိုင်လ် ရော့ခ်ဂီတဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

==သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဆိုင်ရာ==
၁၉၉၉ ခုနှစ်မှစ၍ ဝန်ကြီးဌာန ၁၁ ခုပါဝင်သော သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အတွက် နိုင်ငံတော်ကော်မတီ တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးဌာန ၇ ခုနှ နိုင်ငံ၏ အများပိုင် တက္ကသိုလ် ၃၃ ခုအတွက် တာဝန်ရှိသော်လည်း ထိုတက္ကသိုလ် အများစုသည် ပညာရေး၊ လူငယ် နှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန၏ အရိပ်အောက်တွင် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;UNESCO Towards 2030&quot;&gt;{{Cite report |title=UNESCO Science Report: Towards 2030 |last1=Turpin |first1=Tim |last2=Zhang |first2=Jing A. |publisher=UNESCO |location=Paris |pages=698–713 |language=en |isbn=978-92-3-100129-1 |last3=Burgos |first3=Bessie M. |last4=Amaradsa |first4=Wasantha |chapter=Southeast Asia and Oceania |year=2015}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ပညာရေး၊ လူငယ် နှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာနမှ ပညာရေးကဏ္ဍအတွက် သုတေသနဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုင်ရာ ပေါ်လစီ တစ်ခုကို သဘောတူ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စသည် တက္ကသိုလ်များ တဝှမ်းလုံးတွင် သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရန် နှင့် နိုင်ငံဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ သုတေသနရလဒ်များကို အသုံးချနိုင်ရန် အတွက် ပထမဆုံး ခြေလှမ်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;UNESCO Towards 2030&quot; /&gt;

ထိုပေါ်လစီ၏ နောက်တွင် နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး &quot;အမျိုးသား သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ မာစတာ ပလန် ၂၀၁၄-၂၀၂၀&quot; လိုက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းအား စီမံကိန်းဝန်ကြီးဌာနမှ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တရားဝင် စတင်ခဲ့ပြီး ကိုရီးယား နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အေဂျင်စီမှ ပံ့ပိုးသော နှစ်နှစ်စီမံကိန်း၏ အထွဋ်အထိပ်တွင် ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှ စက်မှုဆိုင်ရာ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုများကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ပြီး အထူးသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ အဓိက လုပ်ငန်းများ နှင့် အိုင်စီတီ လုပ်ငန်းများကို အလေးပေးဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;UNESCO Towards 2030&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cambodia National Science and Technology Master Plan 2014–2020|last=Korea International Cooperation Agency|first=Press release|date=2014|work=KOICA Feature News}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘောဒီးယားသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်၌ နိုင်ငံတကာ ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၁၁၀ ရှိပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ် အဆင့် ၉၈ မှ ကျဆင်း သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=RTD - Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2021-09-02|website=ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2013-10-28|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2021-09-02|website=INSEAD Knowledge|language=en|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်.......... ==


== ကိုးကား ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==


{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]
[[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>2b9r785x3jczid0vsgi108stgcf76t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မလေးရှားနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3233</id>
    <revision>
      <id>1032040</id>
      <parentid>1027303</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330987" sha1="6lyaa4j983amsyrdyxt2ahf7j3oo9ra" xml:space="preserve">{{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = မလေးရှား
| common_name            = မလေးရှားနိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = Malaysia&lt;br /&gt;马来西亚&lt;br /&gt;மலேசியா
| ပုံ_အလံ = Flag of Malaysia.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Malaysia.svg
| national_motto         = ''Bersekutu Bertambah Mutu''{{lower|0.2em|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=1 November 2021 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;!--end lower:--&gt;}}&lt;br /&gt;&quot;Unity Is Strength&quot;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[Negaraku]]''&lt;br /&gt;(&quot;My Country&quot;)&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:Negaraku instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပြရန်|default=1}}
| map_caption            = {{map caption |location_color=dark green |region=အာရှတိုက် |subregion= [[အာဆီယံ]]
| subregion_color             = မီးခိုးရင့်}}
| မြို့တော် = {{plainlist|
* [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]&lt;br /&gt;{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}}
* [[ပူတြာဂျယာမြို့]] (အုပ်ချုပ်မှု)&lt;br /&gt;{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}}
}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = ကွာလာလမ်ပူမြို့
| languages_type         = '''ရုံးသုံးဘာသာစကား'''&lt;br /&gt;{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}}
| languages              = [[ပသျှူးဘာသာစကား|ပသျှူး]]&lt;ref name=&quot;Script&quot; group=&quot;n&quot;&gt;Section 9 of the National Language Act 1963/67 states that &quot;The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language&quot;.&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Section 2 of the National Language Act 1963/67 states that &quot;Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes&quot;.|group=&quot;n&quot;}}&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;n&quot;&gt;See Article 152 of the Federal Constitution of Malaysia and National Language Act 1963/67.&lt;/ref&gt;
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကားများ
| languages2             = [[:en:Malaysian English|အင်္ဂလိပ်]]&lt;ref name=&quot;Recognised language&quot; group=&quot;n&quot; /&gt;
| ethnic_groups          = * ၆၈.၈% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]] ([[:en:Malays (ethnic group)|Malay]], [[:en:Orang Asli|Orang Asli]], indigenous groups of [[:en:Sabah|Sabah]] and [[:en:Sarawak|Sarawak]])
* ၂၂.၆% [[:en:Malaysian Chinese|တရုတ်]]
* ၆.၈% [[:en:Malaysian Indian|အိန္ဒိယ]]
* ၁.၀% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|အခြား]]
| ethnic_groups_year     = ၂၀၂၀
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;2017 pop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Current Population Estimates Malaysia 2016–2017|publisher=Department of Statistics, Malaysia|access-date=14 July 2017|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093434/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=155&amp;bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}&lt;/ref&gt;
{{sfn|Department of Statistics Malaysia|2020}}
| religion               = * ၆၁.၃% [[:en:Islam in Malaysia|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=1 November 2021|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}&lt;/ref&gt;
*၁၉.၈% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* ၉.၂% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရစ်ယာန်]]
* ၆.၃% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟိန္ဒူ]]
* ၃.၄% [[:en:Chinese folk religion|တရုတ်ရိုးရာ]]
* ၀.၇% မသိရှိ
* ၀.၅% အခြား
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820201913/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[:en:Malaysians|Malaysian]]
| government_type        = [[:en:Federal monarchy|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]
| leader_title1          = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ယန်းဒီ-ပဲရ်တွမ်း အာဂုံး]] (ဘုရင်)
| leader_name1           = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗ္ဗဒူလာ]]
| leader_title2          = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2           = [[အန်ဝါအီဘရာဟင်ာ့]]
| legislature            = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| sovereignty_type       = လွတ်လပ်ရေးရ
| sovereignty_note       = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ
| established_event1     = [[:en:Federation of Malaya|မလာယဖက်ဒရေးရှင်း]]၏ [[:en:Merdeka Day|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] 
| established_date1      = ၁၉၅၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&amp;pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}&lt;/ref&gt;
| established_event2     = [[:en:Sarawak Self-government Day|ဆာရာဝပ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]]
| established_date2      = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်
| established_event3     = [[:en:Sarawak self-governanceNorth Borneo Self-government Day|မြောက်ဘော်နီယို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]]
| established_date3      = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| established_event4     = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးရှားဟု ကြေညာခြင်း]]
| established_date4      = ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် 
| area_rank              = ၆၇ &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = ၃၃၀,၈၀၃
| area_sq_mi             = ၁၂၇,၇၂၀
| percent_water          = ၀.၃
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} ၃၂,၇၃၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|archive-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=430&amp;bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = Q1 2020
| population_estimate_rank = ၄၃
| population_census_year = ၂၀၁၀
| population_census      = ၂၈,၃၃၄,၁၃၅&lt;ref name=&quot;Population&quot; /&gt;
| population_density_km2 = ၉၂
| population_density_sq_mi = ၂၃၇
| population_density_rank = ၁၁၆
| GDP_PPP_year           = ၂၀၂၀
| GDP_PPP                = {{increase}} $၉၀၀.၄၂၆ ဘီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = ၃၀
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $၂၇,၂၈၇&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၅၁
| GDP_nominal_year       = ၂၀၂၀
| GDP_nominal            = {{increase}} $၃၃၆.၃၃၀ ဘီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = ၃၆
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁၀,၁၉၂&lt;ref name=&quot;IMFWEOMY&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၆၀
| Gini_year              = ၂၀၁၅
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = ၄၁ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=20 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = ၀.၈၁၀&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = ၆၂
| ဗဟိုဘဏ် = 
| ငွေ            = [[မလေးရှား ရင်းဂစ်|ရင်းဂစ်]] (RM)
| currency_code          = MYR
| date_format            = dd-mm-yyyy
| time_zone              = [[မလေးရှားစ့တော်ချိန်ဘ|MST]]
| utc_offset             = +8
| electricity            = [[Mains electricity by country|240 V, 50 Hz]]
| drives_on              = ဘယ်
| calling_code           = +၆၀
| cctld                  = [[.my]]
| အထိမ်းအမှတ်များ = 

}}
'''မလေးရှားနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၇၂၀ စတုရန်းမိုင် (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၃၃၀,၈၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ်  မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၃၀ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၄ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။

မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ဗြိတိသျှ နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ဗြိတိသျှ တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး &quot;ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong&quot; ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။

လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၆.၅% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၅၀ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==
[[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, &quot;MALAYSIA&quot; typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]]
မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး &quot;ရှား&quot; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland &amp; Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား &quot;မလိုင်&quot; နှင့် &quot;အာ&quot;တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး &quot;တောင်ကုန်း&quot; နှင့် &quot;မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ&quot; ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh  |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}&lt;/ref&gt; ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra  |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji  |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal  |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu (&quot;History of the Malay Language&quot;)|pages=9–10|publisher=Utusan Publications &amp; Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}&lt;/ref&gt; ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&amp;printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}&lt;/ref&gt;

ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}&lt;/ref&gt; ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}&lt;/ref&gt; ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}&lt;/ref&gt;&lt;!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&amp;nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--&gt; ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;&gt;{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&amp;printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&amp;PageNumber=72&amp;NavFrom=2&amp;parentActiveTextDocId=1118475&amp;ActiveTextDocId=1118475&amp;filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bound for Glory&quot;&gt;{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}&lt;/ref&gt; သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Bound for Glory&quot;/&gt; ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ &quot;မလေးရှား&quot; ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==
[[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]
မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}&lt;/ref&gt; မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer &amp; Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&amp;printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}&lt;/ref&gt; လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Mapping&quot;/&gt; ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}&lt;/ref&gt; ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;BBCchinesediaspora&quot;&gt;{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}&lt;/ref&gt; မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။

[[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]]
၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}&lt;/ref&gt; ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော  ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}&lt;/ref&gt; အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&amp;pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor &amp; Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}&lt;/ref&gt; ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]]
ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&amp;printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}&lt;/ref&gt; မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။  မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}&lt;/ref&gt; ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ  ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&amp;pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}&lt;/ref&gt;

ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&amp;segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&amp;segid=888373490-000012#888373490-000012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TIME Art&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}&lt;/ref&gt; နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Race war&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}&lt;/ref&gt; အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;New Economic Policy&quot;&gt;{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&amp;panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}&lt;/ref&gt; ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Bound for Glory&quot; /&gt; သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ ==
[[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]]

မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;FITA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။&lt;ref name=&quot;dfat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}&lt;/ref&gt;

ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&amp;action=innerpage&amp;id=5&amp;view=23&amp;uweb=p&amp;lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&amp;action=innerpage&amp;id=5&amp;view=23&amp;uweb=p&amp;lang=en }}&lt;/ref&gt; အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ &lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&amp;pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&amp;printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}&lt;/ref&gt; ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}&lt;/ref&gt; ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;dfat&quot;/&gt;
အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;dfat&quot;/&gt; 

မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}&lt;/ref&gt; တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}&lt;/ref&gt; အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ&lt;ref&gt;{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။

လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=237:dasar-ekonomi-baru-&amp;catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&amp;id=237:dasar-ekonomi-baru-&amp;option=com_content&amp;view=article }}&lt;/ref&gt; ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}&lt;/ref&gt; ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==
မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}&lt;/ref&gt; တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}&lt;/ref&gt; အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}&lt;/ref&gt; ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}&lt;/ref&gt;စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}&lt;/ref&gt; ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;govtnz&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}&lt;/ref&gt;

မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;kln&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}&lt;/ref&gt; အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး&lt;ref name=&quot;govtnz&quot;/&gt; ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;govtnz&quot;/&gt; မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။

နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;  စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MYIDPHSG&quot;&gt;{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}&lt;/ref&gt; စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&amp;nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MYIDPHSG&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

[[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]]

မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref name=&quot;myis&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=624&amp;PID=0&amp;IID=1639&amp;TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=624&amp;PID=0&amp;IID=1639&amp;TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&amp;sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&amp;sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး  ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;myis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nst&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&amp;nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့်  လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}&lt;/ref&gt;

မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&amp;all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;

အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}&lt;/ref&gt;၊တရုတ်၊&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှား&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&amp;nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt; နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}&lt;/ref&gt; နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}&lt;/ref&gt;တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။

== ပြည်နယ်များ ==
&lt;center&gt;
{{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}}
&lt;/center&gt;

မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး  အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။  အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt; ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}&lt;/ref&gt; လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew  |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}&lt;/ref&gt; ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Lim Hong Hai&quot;&gt;{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}&lt;/ref&gt; ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင်  အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&amp;pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}&lt;/ref&gt;  ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊  ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု ==
[[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]]

မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}&lt;/ref&gt; စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}&lt;/ref&gt;၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn = 1-897643-43-8}}&lt;/ref&gt; ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}&lt;/ref&gt; ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}&lt;/ref&gt; စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&amp;nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}&lt;/ref&gt;

မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt;  မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။&lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;&gt;{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&amp;printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}&lt;/ref&gt; အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&amp;printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}&lt;/ref&gt; အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ&lt;ref name=&quot;AZ&quot;&gt;{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}&lt;/ref&gt; တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။  အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt;  ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt; ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;/&gt;

[[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]]

ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;&gt;{{Cite book|title = Malaysia, Singapore &amp; Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thiessen&quot;&gt;{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&amp;pg=PA192}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&amp;nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}&lt;/ref&gt;ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt;

မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}&lt;/ref&gt; ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။&lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;/&gt; ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;/&gt; ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး  ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt;

==ဇီဝမျိုးကွဲများ==
[[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]]

မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။&lt;ref name=&quot;megadiverse&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref name=&quot;Alexander&quot;&gt;{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei &amp; Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&amp;printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}&lt;/ref&gt; ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;&gt;{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&amp;printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt; ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး&lt;ref name=&quot;Alexander&quot;/&gt; အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး&lt;ref name=&quot;Richmond2007&quot;&gt;{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&amp;printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}&lt;/ref&gt; ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt; ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt;  ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt; မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&amp;printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}&lt;/ref&gt; ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Alexander&quot;/&gt; အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး  သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Gardeners&quot;&gt;{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}&lt;/ref&gt; မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}&lt;/ref&gt;

မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင်
အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ &lt;ref&gt;Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.&lt;/ref&gt;

[[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]]
မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး &lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;/&gt; အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt; သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt; မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး &lt;ref name=&quot;Swee-Hock&quot;/&gt; ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;  ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond&quot;/&gt; မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}&lt;/ref&gt; အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;&gt;{{Cite book|title = Malaysia, Singapore &amp; Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;
===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ===

သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Tigers&quot;&gt;{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}&lt;/ref&gt; ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ &lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Gardeners&quot;/&gt; တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;Gardeners&quot;/&gt; ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Artificial&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Richmond2007&quot;/&gt;  အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက်  ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ&lt;ref name=&quot;Gardeners&quot;/&gt; ကျားများအဆုံး&lt;ref name=&quot;Tigers&quot;/&gt; သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။&lt;ref name=&quot;Go&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;

မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ &lt;ref name=&quot;Go&quot;/&gt; တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&amp;nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
[[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]]

မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=15&amp;pr1.y=5&amp;c=548&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား &quot;ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀&quot; ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Mahathir's Speech&quot;&gt;{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&amp;page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&amp;page=1904}}&lt;/ref&gt; နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့်  ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&amp;op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}&lt;/ref&gt; ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ &quot;မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်&quot; ဟု ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&amp;sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&amp;sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု  အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=Globalization&gt;{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Principles&gt;{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Weidenbaum&quot;&gt;{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}&lt;/ref&gt;

[[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]]

မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}&lt;/ref&gt; ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။  မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း&lt;ref name=&quot;WPRO&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&amp;nbsp;– 2006&amp;nbsp;– Malaysia&amp;nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm &lt;!--Added by H3llBot--&gt; |archivedate=29 August 2010}}&lt;/ref&gt; ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}&lt;/ref&gt;

စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.&lt;ref name=&quot;MHbuyout&quot;&gt;{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ &quot;မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်&quot; ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}&lt;/ref&gt;

မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;iht001&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=financial%20equality%20in%20banking&amp;st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune  |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}&lt;/ref&gt; အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;WPRO&quot; /&gt; မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို  ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Globalsecurity&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}&lt;/ref&gt;

မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot; /&gt; မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt; အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&amp;sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&amp;sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

===အခြေခံ အဆောက်အအုံ===
မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး&lt;ref name=&quot;MIDAweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}&lt;/ref&gt; အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;GCI ranking&quot;&gt;{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင်  ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;GCI ranking&quot;/&gt; ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Tele&quot;&gt;{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&amp;countryCode=my&amp;regionCode=eas&amp;rank=31#my |title=Telephones&amp;nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&amp;countryCode=my&amp;regionCode=eas&amp;rank=31#my }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MIDA&quot;/&gt; လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}&lt;/ref&gt; တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။&lt;ref name=&quot;Tele&quot;/&gt;
====စွမ်းအင်====
[[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]]

မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}&lt;/ref&gt; ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Unimap&quot;&gt;{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}&lt;/ref&gt;
====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး====
[[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]]
မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&amp;utm_medium=feed&amp;utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}&lt;/ref&gt;


မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

[[File:KLIA MTB&amp;Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]

မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။  ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး  မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။

[[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]]
မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။

====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု====
လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့်  ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ  ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း  ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။

== လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု ==
 [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]]
၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ &lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;stat2010&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&amp;catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&amp;Itemid=154&amp;lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&amp;catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&amp;Itemid=154&amp;lang=en |archivedate=8 October 2013 }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;stat2010&quot;/&gt; ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}&lt;/ref&gt; ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor &amp; Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}&lt;/ref&gt; မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&amp;sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&amp;sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;stat2010&quot;/&gt; တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barbara&quot;&gt;{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&amp;sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&amp;sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

[[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]]

ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}&lt;/ref&gt; မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}&lt;/ref&gt; အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&amp;printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}&lt;/ref&gt;

[[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]]
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&amp;nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&amp;subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision &amp; Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&amp;subpage=MHTC_mission }}&lt;/ref&gt; လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;/&gt; ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&amp;subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&amp;subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}&lt;/ref&gt; အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision &amp; Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}&lt;/ref&gt; ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&amp;nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&amp;nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&amp;nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}&lt;/ref&gt; လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့်  အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&amp;docid=4a40d2adc&amp;skip=0&amp;query=World%20Refugee%20Survey&amp;coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}&lt;/ref&gt;
{{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}
{{clear}}
=== ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
[[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]]
မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;MSU&quot;&gt;{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&amp;nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။&lt;ref name=&quot;Population&quot;/&gt; မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Peletz2002&quot;&gt;{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ  တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Population&quot;/&gt;

မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။&lt;ref name=&quot;Peletz2002&quot;/&gt; ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&amp;lan=en&amp;sid=1&amp;sp=0&amp;isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&amp;lan=en&amp;sid=1&amp;sp=0&amp;isNew=0 }}&lt;/ref&gt;

===ဘာသာစကားများ===
[[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)&lt;/small&gt;
{{legend|#FF006E|မလာယစ်}}
{{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}}
{{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}}
{{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}}
{{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}}
{{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}}
{{legend|#FFD800|ခရီရိုး}}
{{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]]

မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}&lt;/ref&gt; အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;National Language Act 1967&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။&lt;ref name=&quot;National Language Act 1967&quot;/&gt; ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;lang1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lang2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lang3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}&lt;/ref&gt; မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on &quot;salad language&quot; |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။  ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;/&gt; မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}&lt;/ref&gt; စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&amp;printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] 

မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605  |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။&lt;ref name=&quot;Papers&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}&lt;/ref&gt; ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။&lt;ref name=&quot;Cinema&quot;&gt;{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&amp;printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Papers&quot;/&gt;

မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;AsiaTimes&quot;&gt;{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}&lt;/ref&gt; မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;AsiaTimes&quot;/&gt;
===အနုပညာ===
[[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]]
မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&amp;pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}&lt;/ref&gt; ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Garland&quot;&gt;{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&amp;printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}&lt;/ref&gt;

ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု  ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး &lt;ref name=&quot;Garland&quot;/&gt; အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Asiapac&quot;&gt;{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&amp;printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}&lt;/ref&gt; ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Asiapac&quot;/&gt; ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Garland&quot;/&gt; တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ &lt;ref name=&quot;Asiapac&quot;/&gt; အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ &lt;ref name=&quot;Matusky&quot;&gt;{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&amp;lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}&lt;/ref&gt; ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Matusky&quot; /&gt;

မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;EncyclopediaMy&quot;/&gt; ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့်  ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;EncyclopediaMy&quot;&gt;{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို &quot;မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ&quot; ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို &quot;ဒေသခံစာပေများ&quot; ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cinema&quot;/&gt; မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။&lt;ref name=&quot;EncyclopediaMy&quot;/&gt;

===အစားအသောက်များ===
{{multiple image
| footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;
| align = right

| image1 = Teh Tarik.jpg
| width1 = 110
| alt1 = A glass of Teh tarik
| caption1 = &lt;center&gt;တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)&lt;/center&gt;
| link1 = Teh tarik

| image2 = Nasi lemak.jpg
| width2 = 190
| alt2 = Nasi lemak in a plate
| caption2 = &lt;center&gt;နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)&lt;/center&gt;
| link2 = Nasi lemak
}}
မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ &lt;ref name=&quot;Eckhardt&quot;&gt;{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka &amp; Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&amp;printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး  မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&amp;nbsp;– Features, Food &amp; Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}&lt;/ref&gt; အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး &lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။&lt;ref name=&quot;Barbara&quot;/&gt;

မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&amp;printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}&lt;/ref&gt; ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Richmond2&quot;/&gt; ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Independent&quot;/&gt;  ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;Eckhardt&quot;/&gt;

===မီဒီယာ===
မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}&lt;/ref&gt; အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Mirror&quot;/&gt; မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Mirror&quot;/&gt;

သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}&lt;/ref&gt; အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&amp;nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}&lt;/ref&gt; အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}&lt;/ref&gt; ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Mirror&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}&lt;/ref&gt; ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ &lt;ref name=&quot;McAdams&quot;&gt;{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}&lt;/ref&gt;

===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ===
[[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]]

မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&amp;sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&amp;sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;  အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Marshall&quot;/&gt; မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး &lt;ref name=&quot;MSU&quot;/&gt; တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}&lt;/ref&gt; မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}&lt;/ref&gt; ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ &quot;အိုးပင်းဟောက်စ်&quot; ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;MIDA&quot;&gt;{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===အားကစား ===
[[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]]
မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;MIDA&quot;/&gt; ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}&lt;/ref&gt; မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}&lt;/ref&gt; စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&amp;pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}&lt;/ref&gt; မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}&lt;/ref&gt;မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည်  ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}&lt;/ref&gt; ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&amp;pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}&lt;/ref&gt;

မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&amp;nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}&lt;/ref&gt; မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}&lt;/ref&gt; ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး ==

== မှတ်ချက်များ ==
{{reflist|group=n}}

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}


{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}


[[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>6lyaa4j983amsyrdyxt2ahf7j3oo9ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျပန်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4258</id>
    <revision>
      <id>1032035</id>
      <parentid>1028337</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240039" sha1="b16wsxeh4qbnq7bvw8kpsklviz43k8k" xml:space="preserve">{{Coord|36|N|138|E|type:country_region:JP|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဂျပန်ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| အမည်_ရင်း = {{native name|ja|日本国|italics=off}}&lt;br&gt;{{small|{{transl|ja|Nippon-koku}} or {{transl|ja|Nihon-koku}}}}
| common_name = ဂျပန်
| ပုံ_အလံ = Flag of Japan.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Imperial Seal of Japan.svg
| other_symbol = &lt;div style=&quot;padding:0.2em;&quot;&gt;[[File:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type = အစိုးရ စည်းတံဆိပ်
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = 
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{Nihongo|&quot;[[ကီမီဂါယို]]&quot;|君が代|italics=off}}&lt;br&gt;&quot;အရှင့် နန်းသက်&quot;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = Japan (orthographic projection).svg
| alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green
| map_caption = ဂျပန်နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ကို အစိမ်းရင့်ရောင်ဖြင့်ဖော်ပြထားပြီး ပိုင်ဆိုင်သည်ဟုဆိုသော်လည်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းမရှိသော မြေကို အစိမ်းနုဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။
| မြို့တော် = [[တိုကျိုမြို့]] (東京)
| coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]
| demonym = Japanese
| government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]
| leader_title1 = [[ဂျပန် ဧကရာဇ်|ဧကရာဇ်]]
| leader_name1 = [[နာရူဟီတို]]
| leader_title2 = [[ဂျပန်နိုဘုရင်နိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2 = [[တခအိချိ ဆနအဲ]]
| legislature = [[ဒိုင်းယက်လွှတ်တော်]]
| upper_house = [[:en:House of Councillors (Japan)|House of Councillors]]
| lower_house = [[:en:House of Representatives (Japan)|House of Representatives]]
| sovereignty_type = [[ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| established_event1 = [[:en:Yamato Dynasty|ဧကရာဇ်မင်းဆက်ထူထောင်ခြင်း]]
| established_date1 = ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက် ၆၆၀ ဘီစီ
| established_event2 = [[:en:Meiji Constitution|မေဂျီအခြေခံဥပဒေ]]
| established_date2 = ၁၈၉၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်
| established_event3 = {{nowrap|[[ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]}}
| established_date3 = ၁၉၄၇ ခုနှစ် မေလ ၃ ရက်
| area_km2 = ၃၇၇,၉၇၅
| area_footnote = &lt;ref name=&quot;area-2019&quot;&gt;{{cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=Geospatial Information Authority of Japan|language=ja|date=December 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archive-date=April 15, 2020|url-status=dead|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|accessdate=26 September 2021|archivedate=15 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html}}&lt;/ref&gt;
| percent_water = ၁.၄ (၂၀၁၅ ခုနှစ်အရ)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = ၆၂ &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| population_estimate = {{decrease neutral}} ၁၂၅,၃၆၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population Estimates Monthly Report July 2021)|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|publisher=Statistics Bureau (Japan)|date=July 20, 2021}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = ၁၁
| population_estimate_year = ၂၀၂၁
| population_census = ၁၂၆,၂၂၆,၅၆၈&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&amp;layout=datalist&amp;toukei=00200521&amp;tstat=000001136464&amp;cycle=0&amp;year=20200&amp;month=24101210&amp;tclass1=000001136465&amp;tclass2=000001154388&amp;tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=Statistics Bureau (Japan)}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = ၂၀၂၀
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = ၃၃၄
| population_density_rank = ၂၄
| GDP_PPP = {{increase}} $၅.၅၈၆ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOJP&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=158,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook database: April 2021|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]|date=April 2021}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၁
| GDP_PPP_rank = ၄
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၄၄,၅၈၅
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၇
| GDP_nominal = {{increase}} $၅.၃၇၈ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOJP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၁
| GDP_nominal_rank = ၃
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၄၂,၉၂၈
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၂၃
| Gini = ၃၃.၄ &lt;!-- Number only. --&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၈
| Gini_change = decrease&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=25 July 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = ၇၈
| HDI = ၀.၉၁၉ &lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|accessdate=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၁၉
| currency = [[ဂျပန် ယန်း]] (¥)
| ဗဟိုဘဏ် = 
| time_zone = [[ဂျပန် စံတော်ချိန်|JST]]
| utc_offset = +09:00
| drives_on = ဘယ်
| calling_code = [[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၁]]
| cctld = [[.jp]]
| official_website = &lt;!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----&gt;|today
| conventional_long_name = ဂျပန်
}}
'''ဂျပန်နိုင်ငံ'''({{lang-ja|日本; နိဟွန်}}၊ တရားဝင်အမည်: {{lang-ja|日本国; နိဟွန်းကိုကု}})သည် အရှေ့အာရှတွင်ရှိသော ကျွန်းစုနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်း၌ တည်ရှိပြီး ဂျပန်ပင်လယ်၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၊ [[ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|မြောက်ကိုရီးယား]]၊ [[တောင်ကိုရီးယား]]နှင့် [[ရုရှား]]တို့၏ အရှေ့ဘက်တွင် ရှိပြီး မြောက်ဘက်ရှိ အိုဟွတ်ပင်လယ်မှတောင်ဘက် အရှေ့တရုတ်ပင်လယ်နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]တို့အထိ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဂျပန်၏ နာမည်ကို ဖော်ကျူးထားသော စာလုံးမှာ &quot;နေပင်; နေမြစ်; နေ၏ အရင်းအမြစ်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ဂျပန်သည် ကျွန်းပေါင်း ၆၈၄၈ ကျွန်း ပါဝင်သည့် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းများမှာ ဟွန်ရှူး(本州)၊ ဟော့ကိုင်းဒိုး(北海道)၊ ကျူရှူး (九州) နှင့် ရှီကိုကူး (四国) တို့ဖြစ်ကြပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေနေရာစုစုပေါင်း၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိသည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းပေါ်တွင် မြို့တော်တိုကျိုနှင့် အခြားအိုဆာကာ၊ကျိုတို ကဲ့သို့မြို့ကြီးများလည်းရှိသည်။ ကျွန်းအများစုမှာ တောင်ထူထပ်ပြီးအများအပြားမှာ မီးတောင်များဖြစ်ကြပြီး မီးတောင်ပေါင်း၁၁၀ရှိသည်။ ထိုမီးတောင်များအနက် မီးတောင် ၄၇ ခုသည် မီးတောင်ရှင်များဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ဆိုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျပန်၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်သော [[ဖူဂျီတောင်]] (富士山) သည် [[မီးတောင်]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒဿမမြောက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၁၂၈ သန်းမျှရှိသည်။  တိုကျိုမြို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံးမြို့ကြီးများထဲတွင်ပါဝင်သည်။ မြို့တော်ဖြစ်သော တိုကျိုမြို့ကို စီရင်စု (၃) ခုဖြင့်ဖွဲစည်းထားကာ ခန့်မှန်းလူဦးရေ သန်း ၃္၈.၁၄ နေထိုင်ကြသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသန လေ့လာချက်များအရ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်နှောင်း]] အချိန်ကာလကပင် ဂျပန်ကျွန်းများ ပေါ်တွင် လူများ နေထိုင်လျက် ရှိကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ဂျပန်ဟူသော အမည်နာမကို သမိုင်းမှတ်တမ်းအဖြစ် ပထမအေဒီရာစုနှစ်မှ တရုတ်သမိုင်းစာအုပ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် တွေ့ရှိရပြီး အကျဉ်းချုပ်သာ ဖော်ပြထားသည်။

အချိန်ကာလကြာမြင့်စွာ တသီးတသန့် နေခဲ့ပြီးနောက် ပြင်ပကမ္ဘာမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရောက်ရှိလာခြင်းသည် ဂျပန်သမိုင်း၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာပင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ် ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို စတင်သုံးစွဲသည့် အချိန်မှစ၍ ဂျပန်သည် ဘုရင်ရှိသော စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်နှင့် ဒိုင်းယက်ခေါ် လူထုကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အထက်နှင့် အောက်လွှတ်တော်တို့ တပေါင်းတစည်းတည်းအုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ထိန်းသိမ်းကျင့်သုံးလာခဲ့သည်။

ဂျပန်သည် အဓိက စီးပွားရေး အင်အားစုဖြစ်ပြီး nominal GDP (စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်တန်ဖိုး) အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဝယ်အားရှိသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် ကုလသမဂ္ဂ၊ G8၊ G4၊ OECD နှင့် [[APEC]] တို့၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကာကွယ်ရေးသုံးငွေ ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်စည်တင်ပို့သူဖြစ်ပြီး ဆဋ္ဌမမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်စည် တင်သွင်းသူဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် လူနေမှု အဆင့်အတန်း မြင့်မားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ လူထုဖွံဖြိုးမှုကိန်းညွှန်းနိုင်ငံများ စာရင်းတွင် အဆင့် ၄ ရှိသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နည်းပညာ၊ စက်ပစ္စည်းနှင့် စက်ရုပ် ပိုင်းဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် ဦးစီးဦးဆောင်သည့် နေရာမှာရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ခန့်မှန်းချက်အရ လူ့သက်တမ်းအရှည်ဆုံးနှင့် ကလေးသူငယ်သေဆုံးမှု အနည်းဆုံးနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။

''[[ကီမီဂါယော့]]''သည် ဂျပန်ပြည်၏ နိုင်ငံတော်သီချင်းဖြစ်သည်။ ဤသီချင်းသည် [[ဂျပန်အင်ပါယာ]]၏ နိုင်ငံတော်သီချင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ဂျပန်ဧကရာဇ်၏ ဘုန်းတော်ဘွဲ့တေးလည်းဖြစ်သည်။

== အခေါ်အဝေါ် ==
အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် ဂျပန်နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ဂျပန်ဘာသာ စကားတွင် ဂျပန်နိုင်ငံကို နိပွန် သို့မဟုတ် နိဟွန်း ဟုခေါ်ဆိုကြပြီး ထိုအမည် နှစ်ခုစလုံးကို ဂျပန် ခန်းဂျီး အက္ခရာဖြင့် ( 日本) ဟု ရေးသည်။ ဂျပန်တွင် နိပွန် ဆိုသော အမည်ကို ရုံးသုံးအတွက် အသုံးများကြပြီး ဂျပန်ယန်းငွေ၊ စာတိုက်တံဆိပ်ခေါင်း နှင့် နိုင်ငံတကာ အားကစားပွဲများတွင် သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြသည်။ နိဟွန်း ဆိုသော အခေါ်အဝေါ်ကိုမူ ယနေ့ခေတ် စကားပြောများတွင် သုံးကြသည်။ ဂျပန် လူမျိုးတို့ကို သူတို့ဘာသာ ဂျပန် ဘာသာစကားဖြင့် နိဟွန်းဂျင်း ဟု လည်းကောင်း၊ ဂျပန်ဘာသာကို နိဟွန်းဂေါ့ ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး အဓိပ္ပာယ်မှာ &quot;နေအမျိုးအနွယ်&quot; ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ &quot;နေထွက်ရာတိုင်းပြည်&quot; (Land of the Rising Sun) ဟု ဘာသာပြန်ဆိုတတ်ကြသည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းမှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ဂျပန်သံတမန်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဂျပန်က ပို၍ရှေ့ဘက်သို့ ကျခြင်းကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
{{main|ဂျပန်သမိုင်း}}
=== [[သမိုင်းမတင်မီခေတ်]] နှင့် ရှေးခေတ် သမိုင်းကြောင်း ===
[[File:Horyu-ji11s3200.jpg|thumb|left|200px|ဟိုးယူးဂျိ မှ ရွှေခန်းမ နှင့် ငါးထပ်ဘုရား သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှေးအကျဆုံး သစ်သားအဆောက်အအုံများတွင် ပါဝင်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာ နေရာနှင့် [[ယူနက်စကို]]မှ ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများ စာရင်းဝင် ဖြစ်သည်။]]

ဂျပန်ကျွန်းစုတွင် လူသားတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် လက္ခဏာကို [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]] ကာလ ဘီစီ ၃၀,၀၀၀ ခန့်က ပင်တွေ့ရှိရသည်။ ထို့နောက်တွင် ဂျိုမွန်ကာလ ဘီစီ ၁၄,၀၀၀ ခန့်မှ စ၍ [[ကျောက်ခေတ်လယ်]] နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ကာလရှိ ယနေ့ခေတ် အအီနု လူမျိုးနှင့် ယာမာတိုလူမျိုး &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Matsumara|first=Hirofumi; Dodo, Yukio|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/117/2/117_080325/_article |title=Dental characteristics of Tohoku residents in Japan: implications for biological affinity with ancient Emishi|journal=Anthropological Science|year=2009|volume=117|issue=2|pages=95–105|doi=10.1537/ase.080325|last2=Dodo|first2=Yukio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hammer|first=Michael F., et al|url=http://www.nature.com/jhg/journal/v51/n1/abs/jhg20068a.html |title=Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes|journal=Journal of Human Genetics|year=2006|volume=51|issue=1|pages=47–58|doi=10.1007/s10038-005-0322-0|pmid=16328082|last2=Karafet|first2=TM|last3=Park|first3=H|last4=Omoto|first4=K|last5=Harihara|first5=S|last6=Stoneking|first6=M|last7=Horai|first7=S}}&lt;/ref&gt; တို့၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်ကြသော တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ အမြဲတစေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း မပြုတော့ဘဲ ကျောက်ဂူတွင်း နေထိုင်သော မုဆိုးနှင့် ပစ္စည်းရှာဖွေသူတို့၏ အကြွင်းအကျန်များ နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းတို့၏ အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Travis|first=John|title= Jomon Genes|url=http://www.pitt.edu/~annj/courses/notes/jomon_genes.html|publisher=University of Pittsburgh|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှ ရွှံ့ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး အလှဆင်ထားသော ခွက်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစောဆုံးသော [[အိုးလုပ်ငန်း]]မှ လက်ရာများပင် ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်တွင် ယာယိုအီ လူမျိုးတို့ ဂျပန်ကျွန်းများသို့ ရောက်ရှိလာကြပြီး ဂျိုမွန်လူမျိုးတို့နှင့် ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Denoon|first=Donald; Hudson, Mark|title=Multicultural Japan: palaeolithic to postmodern|url=https://archive.org/details/multiculturaljap0000unse_y4f9|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=0-521-00362-8|pages=[https://archive.org/details/multiculturaljap0000unse_y4f9/page/n31 22]–23}}&lt;/ref&gt;

ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်တွင် စတင်သော ယာယိုအီ ကာလတွင် အလေ့အထအသစ်များ စတင်မိတ်ဆက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း၊&lt;ref&gt;{{cite web|title=Road of rice plant|url=http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html|publisher=[[National Science Museum of Japan]]|accessdate=January 15, 2011|archivedate=30 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430010530/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html}}&lt;/ref&gt; အိုးလုပ်ငန်း ပုံစံအသစ်&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kofun Period|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/kofu/hd_kofu.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; နှင့် သတ္တုပညာ တို့ဖြစ်ပြီး ကိုရီးယား နှင့် တရုတ်မှ ရွှေ့ပြောင်းလာသောသူတို့ ယူဆောင်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Yayoi Culture|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/yayo/hd_yayo.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်သည့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းကို တရုတ်လူမျိုးတို့၏ &quot;ဟန်မှတ်တမ်း&quot; ဟုခေါ်သော တရုတ်သမိုင်းမှ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Takashi | first=Okazaki | last2=Goodwin | first2=Janet | title=The Cambridge history of Japan, Volume 1: Ancient Japan | year=1993 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=0-521-22352-0 | page=275 | chapter=Japan and the continent}}&lt;/ref&gt; တဆင့် တွေ့ရသည်။ တရုတ်တို့၏ &quot;ပြည်ထောင် ၃ ခု မှတ်တမ်း&quot; ဟု အမည်ရသော သမိုင်းစာအုပ်အရ အေဒီ ၃ ရာစုတွင် ဂျပန်ကျွန်းစုပေါ်မှ အင်အားအကောင်းဆုံး တိုင်းပြည်ကို ယာမာတိုင်းကိုကု ဟု ခေါ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် စတင် ရောက်ရှိလာသည်မှာ ကိုရီးယား ပတ်ချဲ တိုင်းပြည်မှ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုးတက် ပြန့်ပွားလာမှုတွင် တရုတ်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှု များစွာ ပါဝင်လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Brown, Delmer M.|year=1993 |title=The Cambridge History of Japan |publisher=Cambridge University Press |pages=140–149}}&lt;/ref&gt; အစောပိုင်းက လက်မခံမှုများရှိသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားများက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ပြန့်ပွားအောင် လုပ်ဆောင်လာကြပြီး အာဆုကာ ခေတ် (၅၉၂-၇၁၀) သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်ခံ လာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Japanese Experience: A Short History of Japan |first=William Gerald|last=Beasley |publisher=University of California Press |year=1999 |page=42 |isbn=0-520-22560-0 }}&lt;/ref&gt;

၈ ရာစုနှစ်၊ နာရာခေတ် (၇၁၀-၇၈၄) သို့ ရောက်သောအခါတွင် ဟဲအိဂျို နန်းတော် (ယနေ့ခေတ် နာရာ နေရာ) နေရာကို ဗဟိုပြု၍ အင်အား အလွန်ကောင်းသော ဂျပန်တိုင်းပြည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နာရာခေတ်မှစ၍ ဂျပန်စာပေ အစပျိုးလာခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာပေါ် အခြေခံသော ဂျပန် အနုပညာ နှင့် ဗိသုကာပညာရပ်တို့ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Conrad|last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=64–79 | isbn=978-1-4051-2359-4}}&lt;/ref&gt; ၇၃၅-၇၃၇ ကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကျောက်ရောဂါ ကပ်‌ဘေးကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ သုံးပုံတစ်ပုံခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hays|first=J.N.|title=Epidemics and pandemics: their impacts on human history|url=https://archive.org/details/cruisersbattlecr00osbo|year=2005|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=1-85109-658-2|page=[https://archive.org/details/cruisersbattlecr00osbo/page/31 31]}}&lt;/ref&gt; ၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကန်မူးမင်းက မြို့တော်ကို နာရာမှ နာဂါအိုကာကျိုး နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ယနေ့ခေတ် [[ကျိုတိုမြို့]] နေရာ ဖြစ်သော ဟဲအိအန်ကျိုး သို့ ၇၉၄ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။

[[File:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|မွန်ဂိုတို့ ဂျပန်သို့ ကျူးကျော်စဉ်အတွင်း ဆာမူရိုင်းများ မွန်ဂိုတို့နှင့် ရင်ဆိုင်နေစဉ်။ ကာမိကာဇဲဟု အမည်ရသော တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း နှစ်ခုက ဂျပန်တို့ကို မွန်ဂိုတပ်တို့၏ ရန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။]]
ထိုအချိန်မှစ၍ ဟဲအိအန် ခေတ် (၇၉၄-၁၁၈၅) ခုနှစ်အတွင်းစတင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ တသီးတခြားဖြစ်သော ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှု ခိုင်မာစွာ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ကာ အနုပညာ၊ အိုးလုပ်ငန်း နှင့် ဘာသာစကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ လေဒီ မူရာဆာကီ၏ ဂန်းဂျိ ပုံပြင်များနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတော် သီချင်းဖြစ်သော ကိမိဂါရိုတို့ကို ထိုအချိန်က ရေးသားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Conrad|last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=79–87, 122–123 | isbn=978-1-4051-2359-4}}&lt;/ref&gt;

ဟဲအိအန်ခေတ်အတွင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြန့်ပွားလာခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် ဂိုဏ်းနှစ်ခု ဖြစ်သော ဆိုင်ချိုး၏ တန်ဒိုင်းဂိုဏ်း နှင့် ကူးကိုင်း၏ ရှင်ဂုံဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော သန့်ရှင်းသောမြေ၏ ဗုဒ္ဓဝါဒ (ဂျိုဒိုရှူး ၊ ဂျိုဒိုရှင်ရှူး ) မှာ ၁၁ ရာစု၏ နောက်တစ်ဝက်တွင် အလွန် ထင်ရှားလာခဲ့သည်။

=== မြေရှင်ပဒေသရာဇ်ခေတ်ကာလ ===
ဂျပန်တို့၏ မြေရှင်ပဒေသရာဇ် ခေတ်ကာလမှ [[ဆာမူရိုင်း]] ဟုခေါ်သော အုပ်ချုပ်သူ စစ်သူရဲများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းနှင့် ထင်ရှားလာခြင်းတို့ဖြင့် အစပျိုးခဲ့သည်။ ၁၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ဂန်ပေးစစ်ပွဲအတွင်း တိုင်ရာ မျိုးနွယ်စုတို့ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် ဟဲအိကဲပုံပြင်များအရ ဆာမူရိုင်း မိနာမိတို နော့ ယိုရီတိုမိုကို [[ရှိုးဂန်း]] အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ကမာကူရာ တွင် အခြေစိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သူ သေဆုံးပြီးနောက် ဟိုဂျို မျိုးနွယ်စုသည် ရှိုးဂန်း များအတွက် အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကမာကူရာ ခေတ် (၁၁၈၅-၁၃၃၃) ခုနှစ်အတွင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ဆာမူရိုင်းအလွှာများ ကြားတွင် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=106–112}}&lt;/ref&gt;  ကမာကူရာ ရှိုးဂန်းတို့က ၁၂၇၄ နှင့် ၁၂၈၁ ခုနှစ်တွင် မွန်ဂို ကျူးကျော်သူတို့ကို တွန်းလှန်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ဂိုဒိုင်ဂိုမင်းမှ နောက်ဆုံးတွင် သူတို့အား ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ ဂိုဒိုင်ဂိုမင်းသည် ၁၃၃၆ ခုနှစ်တွင် အာရှီကာဂါ တာကာအူဂျီ အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။

[[File:Samurai-Edo-Customs-1798-Shiji-no-Yukikai.png|thumb|left|ဆာမူရိုင်းတို့သည် အရပ်သားတို့ကို အသေးအဖွဲစော်ကားမှုများနှင့်ပင် သတ်ဖြတ်တတ်ကြသဖြင့် အဲဒိုခေတ် (၁၇၉၈)အတွင်း ဂျပန်ပြည်သူတို့က အကြီးအကျယ် ကြောက်ရွံ့ကြသည်။]] 
အာရှိကာဂါ တာကာအူဂျီက မူရိုမာချီ ၊ ကျိုတိုတွင် ရှိုးဂန်းနိတ် ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မူရိုမာချီခေတ် (၁၃၃၆-၁၅၇၃) ခုနှစ်အတွင်း စတင်ခဲ့သည်။ အာရှီကာဂါ ရှိုးဂန်းနိတ် သည် အာရှိကာဂါ ယိုရှီမိဆု လက်ထက်တွင် ဂုဏ်ရောင် ထွန်းပြောင်ခဲ့ပြီး ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေခံသော ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်မြင့်မားခဲ့သည်။ ထိုမှတဆင့် ဟီဂါရှိယာမ ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၁၆ ရာစုတိုင်အောင် တိုးတက် မြင့်မားခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ နောက် ဆက်ခံသော အာရှိကာဂါ ရှိုးဂန်းများသည် ဒိုင်မျိုဟုခေါ်သော မြေရှင်ပဒေရာဇ် စစ်ခေါင်းဆောင်များကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ ၁၄၆၇ ခုနှစ်တွင် အိုးနင်စစ်ပွဲဟု ခေါ်သော ပြည်တွင်းစစ် စတင်ခဲ့ကာ ရာစုနှစ်တစ်ခုစာ ကြာသည့် ဆန်ဂိုးကုခေတ် ဟုခေါ်သည် ပြည်ထောင်စစ်ပွဲများ စတင်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=George|last=Sansom |year=1961 |title=A History of Japan: 1334–1615 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00sans|publisher=Stanford University Press|pages=[https://archive.org/details/historyofjapan00sans/page/42 42], 217 | isbn=0-8047-0525-9}}&lt;/ref&gt;

၁၆ရာစု အတွင်းတွင် ပေါ်တူဂီမှ ကုန်သည်များနှင့် ခရစ်ယာန် သာသနာပြုများ ဂျပန်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဂျပန်နှင့် အနောက်တိုင်းတို့အကြား ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တိုက်ရိုက်ဖလှယ်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ အိုဒါ နိုဘူနာဂါသည် အခြား ဒိုင်မျိုများကို ဥရောပ နည်းပညာနှင့် လက်နက်များကို အသုံးပြု၍ အောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၅၂ ခုနှစ်တွင် လုပ်ကြံခံရပြီးနောက် ဆက်ခံသူ တိုယိုတိုမီ ဟီဒဲယိုရှီက ၁၅၉၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံကိုပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ဟီဒဲယိုရှီက ကိုရီးယားကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကျူးကျော်ခဲ့သည်။ ကိုရီးယားနှင့် မင်မင်းဆက်၏ တရုတ်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီး ဟီဒဲယိုရှီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဂျပန်တပ်များ ကိုရီးယားမှ ၁၅၉၈ ခုနှစ်တွင် ဆုတ်ခွာလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Stephen|last=Turnbull|year=2002 |title=Samurai Invasion: Japan's Korean War |url=https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn|publisher=Cassel |page=[https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn/page/227 227]| isbn=978-0-304-35948-6}}&lt;/ref&gt; ထိုခေတ်ကို အာဇူချီ-မိုမိုယာမာခေတ် (၁၅၇၃-၁၆၀၃) ဟု ခေါ်သည်။
[[File:Japan map 1783.jpeg|thumb|ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေပုံကို ပြန်လည် ထွင်းထုထားပုံ]]
တိုဂူဂါဝါ အိအဲယာဆု သည် ဟိဒဲယိုရှီ၏ သားအရွယ်မရောက်မီ ယာယီအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ပြီး သူ၏ နေရာကို အသုံးပြု၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး ထောက်ခံမှု ရရှိစေရန် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသော အခါတွင် သူသည် ၁၆၀၀ ခုနှစ်၌ ပြိုင်ဘက် မျိုးနွယ်စုတို့ကို ဆဲကိဂါဟာရ စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သည်။ အိအဲယာဆုသည် ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ရှိုးဂန်းအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရပြီး အဲဒိုခေါ် ယနေ့ခေတ်တိုကျို နေရာတွင် တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Toyotomi Hideyoshi|url=https://archive.org/details/toyotomihideyosh00turn_184|year=2010|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-84603-960-7|page=[https://archive.org/details/toyotomihideyosh00turn_184/page/n62 61]}}&lt;/ref&gt; တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် သည် ဘူကဲ ရှိုဟတ်တို အပါအဝင် စည်းမျဉ်းများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒိုင်မျိုများ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် အတွက် လိုက်နာရမည့် စည်းမျဉ်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=142–143}}&lt;/ref&gt; ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ဆာကိုကု ဟုခေါ်သော တံခါးပိတ် ဝါဒ ပေါ်လစီကို ရာစုနှစ် ၂ ခုခွဲမျှ ကြာအောင် ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး  အားပျော့သော နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ စည်းလုံးညီညွတ်မှု အချိန်ကာလ ဖြစ်သည့် အဲဒိုခေတ် (၁၆၀၃-၁၈၆၈) အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Toby|first=Ronald P.|title=Reopening the Question of Sakoku: Diplomacy in the Legitimation of the Tokugawa Bakufu|journal=Journal of Japanese Studies|year=1977|volume=3|issue=2|pages=323–363|doi=10.2307/132115}}&lt;/ref&gt;  ရန်းဂါးကု ဟုခေါ်သော အနောက်တိုင်း သိပ္ပံပညာများကို နာဂါဆာကီရှိ ဒတ်ချ်တို့ စုဝေးရာ ဖြစ်သော ဒဲဂျီးမားမှ တဆင့်  ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ကိုကုဂကု (အမျိုးသားရေး ဘာသာ) ဟုခေါ်သော ဂျပန်တို့မှ ဂျပန်နိုင်ငံ အကြောင်း လေ့လာသော ဘာသာရပ်လည်း တိုးတက် ထွန်းကားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ohtsu|first=M.|title=Japanese National Values and Confucianism|journal=Japanese Economy|year=1999|volume=27|issue=2|pages=45–59|doi=10.2753/JES1097-203X270245|last2=Ohtsu|first2=Makoto}}&lt;/ref&gt;

=== ခေတ်သစ်ကာလ ===
၁၈၅၄ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်တွင် အမေရိကန် ရေတပ်ဗိုလ်မှူးချုပ် မက်သယူးပယ်ရီသည် အမေရိကန်ရေတပ်မှ သင်္ဘောနက်ဟု ဂျပန်တို့ခေါ်သော အနောက်တိုင်း သင်္ဘောများဖြင့် ရောက်ရှိလာပြီး ကာနာဂါဝါ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ဂျပန်တို့ကို ဖိအားပေး၍ ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် ဆက်သွယ်စေခဲ့သည်။ ဘာကူမတ်ဆု ခေတ်အတွင်း နောက်ဆက်တွဲ အနောက်နိုင်ငံများနှင့် ချုပ်ဆိုသော အလားတူစာချုပ်များကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ရှိုးဂန်း နုတ်ထွက်ပြီးနောက် ဘိုရှင်းစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ဘုရင်အောက်တွင် အားလုံး စုပေါင်းထိန်းချုပ်သောနိုင်ငံ (မေဂျီပြန်လည်တည်ထောင်ရေး) အဖြစ် စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=289–296}}&lt;/ref&gt;

[[File:Great Victory of Pyongyang and Capture of Chinese Qing Generals by Migita Toshihide 1894.jpg|thumb|left|240px|၁၈၉၄-၁၈၉၅ ပထမ တရုတ်-ဂျပန်စစ်တွင် တရုတ် ဗိုလ်ချုပ်တို့ ဂျပန်တို့ ထံတွင် လက်နက်ချစဉ်]]
အနောက်တိုင်းမှ နိုင်ငံရေး၊ တရားစီရင်ရေး နှင့် စစ်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ ပုံစံကို ယူပြီးနောက် ဂျပန်အစိုးရအဖွဲ့သည် ပရိုင်ဗီကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မေဂျီ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ကို စတင်မိတ်ဆက်ကာ ဂျပန်လွှတ်တော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မေဂျီ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးမှ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာကို စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးသော ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ချဲ့ထွင်ရန်အတွက် စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို စတင် ဖန်တီးခဲ့သည်။ [[ပထမ တရုတ်-ဂျပန်စစ်]] (၁၈၉၄-၁၈၉၅) နှင့် ရုရှား-ဂျပန်စစ် (၁၉၀၄-၁၉၀၅) တို့  အပြီးတွင် ဂျပန်တို့သည် ထိုင်ဝမ်၊ ကိုရီးယား နှင့် ဆာခါလင်၏ တောင်ဘက် တစ်ဝက်ကို ရယူ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Matsusaka|first=Y. Tak|title=Companion to Japanese History|year=2009|publisher=Blackwell|isbn=9781-4051-1690-9|pages=224–241|editor=Tsutsui, William M.|chapter=The Japanese Empire}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် ၃၅ သန်းမှ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် သန်း ၇၀ သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hiroshi|first=Shimizu|title=Japan and Singapore in the world economy : Japan's economic advance into Singapore, 1870–1965|year=1999|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-19236-1|author2=Hitoshi, Hirakawa|page=17}}&lt;/ref&gt;

[[File:Meiji tenno1.jpg|thumb|upright|မေဂျီ ဘုရင် (၁၈၆၈-၁၉၁၂) သူ၏ အမည်ဖြင့် တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် အပြီးတွင် ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။]]
၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် တိုင်းရှိုး ဒီမိုကရေစီခေတ်အနေဖြင့် ခဏတာ ရှိခဲ့သော်လည်း နယ်ချဲ့စနစ်နှင့် စစ်အင်အားတိုးချဲ့မှုတို့က လွှမ်းမိုးသွားခဲ့သည်။ [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] တွင် ဂျပန်တို့သည် စစ်နိုင်သည့် မဟာမိတ်များဘက်မှ ရှိခဲ့ပြီး သူတို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှုကို ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် နယ်ချဲ့ ပေါ်လစီကို ဆက်လက် ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် [[မန်ချူးရီးယား]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံတကာမှ ကန့်ကွက် ရှုံ့ချခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နှစ်နှစ်အကြာတွင် ဂျပန်တို့ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့သည် နာဇီဂျာမနီ နှင့် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး ပဋိညာဉ် စာချုပ်ကို လက်မှတ် ထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် သုံးပွင့်ဆိုင် ပဋိညာဉ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် ဝင်ရိုးတန်းအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Axis Alliance|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/pre-war/361125a.html#3|publisher=iBiblio|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့က ဆိုဗီယက်-ဂျပန် စစ်မတိုက်ရေး ပဋိညာဉ်စာချုပ်ကို ညှိနှိုင်း ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|page=442}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ အခြားဒေသများကို ကျူးကျော်ခဲ့ပြီး [[ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန်စစ်]] (၁၉၃၇-၁၉၄၅) ကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဂျပန် ဘုရင့် တပ်မတော်သည် နန်ကျင်းမြို့ကို အလျှင်အမြန် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး [[နန်ကင်း လူသတ်ပွဲ]]ကို ကျူးလွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |title=Judgment International Military Tribunal for the Far East, Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities) |publisher=iBiblio |date=November 1948}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားကို ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် [[အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]]က ဂျပန်တို့အား လောင်စာဆီ ရောင်းချမှု ပိတ်ပင်ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Roland H., Jr. |last=Worth |title=No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific |publisher=McFarland |year=1995 |pages=56, 86|isbn=0-7864-0141-9}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၁ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ (၇) ရက်တွင် ဂျပန်တို့က အမေရိကန် ရေတပ်စခန်း ဖြစ်သော [[ပုလဲဆိပ်ကမ်း]] ကို တိုက်ခိုက်ပြီး စစ်ကြေညာခဲ့ကာ အမေရိကန်တို့ကို [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းသို့ ဝင်ရောက် လာစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sankei.co.jp/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun3-2.html |title=インドネシア独立運動と日本とスカルノ（２） |work=馬 樹禮 |publisher=産経新聞社 |date=April 2005 |accessdate=October 2, 2009 |language=Japanese |archivedate=1 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501141220/http://www.sankei.co.jp/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun3-2.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208c.html |title=The Kingdom of the Netherlands Declares War with Japan |publisher=iBiblio |accessdate=October 2, 2009}}&lt;/ref&gt; ဆိုဗီယက်တို့က မန်ချူးရီးယားကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီး ဟီရိုရှီးမားနှင့် နာဂါဆာကီ မြို့တို့တွင် [[အနုမြူဗုံး|အဏုမြူဗုံး]] ကြဲချခြင်း ခံရပြီးနောက် ဂျပန်တို့ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်တွင် အကန့်အသတ်မရှိ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pape|first=Robert A.|title=Why Japan Surrendered|url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-1993_18_2/page/154|journal=International Security|year=1993|volume=18|issue=2|pages=154–201|doi=10.2307/2539100}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲကြောင့် ဂျပန် နှင့် အရှေ့အာရှ တစ်ခုလုံးတွင် လူသန်းပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် အခြေခံ အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မဟာမိတ်များက အာရှတဝှမ်းရှိ ကိုလိုနီများ နှင့် စစ်စခန်းများမှ ဂျပန် သန်းပေါင်းများစွာကို အိမ်ပြန်ပို့ခဲ့ရပြီး ဂျပန် အင်ပိုင်ယာကို ဖျက်သိမ်းကာ ၎င်းတို့ သိမ်းယူထားသော နယ်မြေများကို လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည် ရရှိစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Watt|first=Lori|title=When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan|url=https://archive.org/details/whenempirecomesh0000unse|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0-674-05598-8|pages=[https://archive.org/details/whenempirecomesh0000unse/page/n16 1]–4}}&lt;/ref&gt; မဟာမိတ်များက အရှေ့ဖျားဒေသအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စစ်ခုံရုံးကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်၊ မေလ (၃) ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဂျပန်ခေါင်းဆောင် အချို့ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုများ အတွက် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘက်တီးရီးယား သုတေသန ဌာန နှင့် ဘုရင့်မိသားစုတို့ကိုမူ တရားခွင်သို့ တက်ရောက်စေခဲ့သော်လည်း ရာဇဝတ်သားအဖြစ် တရားစွဲဆိုခြင်းမှ မဟာမိတ်တပ်များဆိုင်ရာ စစ်သေနာပတိချုပ်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=J.E.|title=Modern Japan|url=https://archive.org/details/modernjapansocia0000thom|year=1996|publisher=Longman|isbn=0-582-25962-2|pages=[https://archive.org/details/modernjapansocia0000thom/page/284 284]–287}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့က  လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရေစီဝါဒကို အလေးပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအသစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ဆန်ဖရန်စစ္စကို စာချုပ်ဖြင့် မဟာမိတ်တို့ ဂျပန်မှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကာ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ |title='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA |first=Joseph |last=Coleman |date=March 6, 2007 |work=The Japan Times |accessdate=April 3, 2007 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411091335/http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ }}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့အား ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂတွင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် လက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသည် အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသောနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် တရုတ်တို့ကျော်တက် မသွားခင်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ထိုတိုးတက်မှုမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်လည်များတွင် အဓိက စီးပွားရေး ကျဆင်းမှု ကြုံတွေ့ပြီးနောက် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ၂၁ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အပေါင်းလက္ခဏာ ဆန်သော တိုးတက်မှုများဖြင့် စီးပွားရေး ပြန်လည် တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5178822.stm |title=Japan scraps zero interest rates |publisher=BBC News |date=July 14, 2006 |accessdate=December 28, 2006}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်တွင် ဂျပန်တို့သည် သမိုင်းတွင် အပြင်းထန်ဆုံးသော ငလျင်နှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး [[နျူကလီးယားစွမ်းအား|နျူကလီးယား စွမ်းအင်]]၏ သမိုင်းတလျှောက်တွင် အဆိုးရွားဆုံး ဖြစ်သော ဖူကူရှီးမား ဒိုင်အိချိ နျူးကလီးယား ကပ်ဘေးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;nytimes-tsunami&quot;&gt;{{cite news|last=Fackler|first=Martin; Drew, Kevin|title=Devastation as Tsunami Crashes Into Japan|url=http://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html?ref=world|accessdate=March 11, 2011|newspaper=The New York Times|date=March 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

== အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေး ==
[[File:Emperor Naruhito (cropped).jpg|thumb|လက်ရှိ ဧကရာဇ် [[နာရူဟီတို]]]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဘုရင်၏ ဩဇာအာဏာမှာ အနည်းအကျဉ်းမျှသာ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များအတွက် ဥသျှောင် ဖြစ်သော ဘုရင်ကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေက &quot;နိုင်ငံတော်နှင့် ပြည်သူတို့၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ၏ ပြယုဂ်&quot; ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဩဇာအာဏာမှာ ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် ဒိုင်းယက်ဟု ခေါ်သော လွှတ်တော်၏ ရွေးချယ်ခံ အမတ်များ တွင်သာ ရှိသည်။ အချုပ်အခြာ အာဏာမှာ ပြည်သူတို့ ထံတွင်သာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |date=November 3, 1946 |accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်မှာ နာရူဟီတိုဖြစ်သည်

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဥပဒေပြု အစိတ်အပိုင်းမှာ နေရှင်နယ် ဒိုင်းယက် ဟုခေါ်သော လွှတ်တော် နှစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်တွင် အမတ် နေရာ ၄၈၀ ပါသော အောက်လွှတ်တော် ပါဝင်ပြီး ၄ နှစ်တကြိမ် သို့မဟုတ် ဖျက်သိမ်းသည့် အခါတွင် ပေါ်ပြူလာ ဖြစ်သော မဲဖြင့် ရွေးချယ်ခန့်အပ် ကြသည်။ ဟောက်စ်အော့ဖ် ကောင်ဆယ်လာ ခေါ်သော အထက်လွှတ်တော်တွင် အမတ်နေရာ ၂၄၂ နေရာ ပါဝင်ပြီး ၆ နှစ်သက်တမ်း ရှိသည်။ အသက် ၂၀ ပြည့်ပြီးသူတိုင်း မဲပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ရွေးချယ်ခံ နေရာများ အားလုံးအတွက် လျှို့ဝှက်မဲစနစ်&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt; ကို ကျင့်သုံးသည်။ လွှတ်တော်တွင် ဆိုရှယ်လစ်ဘရယ် ပါတီ ဖြစ်သော ဂျပန် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ နှင့် ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်သော လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီတို့ ကြီးစိုးနေကြသည်။ လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာ ၁၉၅၅ မှစ၍ မဲအရေအတွက် အသာရခဲ့ပြီဂ ၁၉၉၃ နှင့် ၁၉၉၄ ကြား ၁၁ လ နှင့် ၂၀၀၉ နှင့် ၂၀၁၂ ကြား ကာလများမှ လွဲ၍ ဖြစ်သည်။ လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အောက်လွှတ်တော်တွင် ၂၉၄ နေရာနှင့် အထက်လွှတ်တော်တွင် ၈၃ နေရာ ရရှိထားသည်။

ဝန်ကြီးချုပ်မှာ ဂျပန်အစိုးရ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်ပြီး လွှတ်တော်များမှ အမတ်များထဲနေ၍ ရွေးချယ် သတ်မှတ်ပြီးနောက် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် နှင့် ထုတ်ပယ်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပြီး လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် [[ရှင်ဇို အာဘေး]]မှ ယိုရှီဟီကို နိုဒါ၏ နေရာတွင် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၆ မှစ၍ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Fackler|first=Martin|title=Ex-Premier Is Chosen To Govern Japan Again|url=http://www.nytimes.com/2012/12/27/world/asia/shinzo-abe-selected-as-japans-prime-minister.html?_r=1&amp;|accessdate=March 12, 2013|newspaper=The New York Times|date=December 27, 2013|location=New York}}&lt;/ref&gt;  ဝန်ကြီးချုပ်နေရာကို ဘုရင်က ခန့်အပ်ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ လွှတ်တော်မှ သတ်မှတ်ပေးသူ မည်သူကို မဆို ဘုရင်က ခန့်အပ်ပေးရမည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt;

[[File:Fumio Kishida 20170216.jpeg|thumb|လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ် [[ဖူမီအို ခီရှိဒ]]]]
ဂျပန် ဥပဒေမှာ သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်ဥပဒေ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိသော်လည်း အဲဒိုခေတ် အတွင်းတွင် &quot;ကူဂျီကာတာ အိုဆာဒါမဲဂါကီ&quot; အစရှိသော သီးသန့် ဥပဒေများ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက် လာခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dean|first=Meryll|title=Japanese legal system: text, cases &amp; materials|url=https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean|year=2002|publisher=Cavendish|isbn=978-1-85941-673-0|pages=[https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean/page/55 55]–58|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ စ၍ တရားစီရင်ရေး စနစ်မှာ ဥရောပမှ အရပ်ဘက် ဥပဒေများ ပေါ်တွင် များစွာ အခြေခံလာပြီး အထူးသဖြင့် ဂျာမနီ နိုင်ငံ ဥပဒေ ပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၈၉၆ တွင် ဂျပန် အစိုးရမှ ဂျာမန် ဥပဒေကြမ်း တစ်ခုပေါ်တွင် မူတည်၍ အရပ်ဘက် ဥပဒေ တစ်ခုကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီး ပြင်ဆင် ပြီးချိန် အထိတိုင်အောင် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kanamori|first=Shigenari|title=German influences on Japanese Pre-War Constitution and Civil Code|journal=European Journal of Law and Economics|date=January 1, 1999|volume=7|issue=1|pages=93–95|doi=10.1023/A:1008688209052}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေပြု လွှတ်တော်မှ ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဥပဒေများကို ဘုရင်က တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုပေးရသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဘုရင်သည် လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုလိုက်သော ဥပဒေကို အတည်ပြုပေးရန် လိုအပ်ပြီး ထိုပြဋ္ဌာန်းချက်ကို ဆန့်ကျင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးမထားပေ။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt; ဂျပန် တရားရုံးစနစ်ကို လေးပိုင်း ခွဲခြားထားပြီး တရားရုံးချုပ် နှင့် အောက်ရုံး ၃ ခု တို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |publisher=Office of the Prime Minister of Japan |title=The Japanese Judicial System |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ ပြဋ္ဌာန်း ဥပဒေ၏ အဓိက အပိုင်းကို ဥပဒေ သတ်မှတ်ချက်ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dean|first=Meryll|title=Japanese legal system: text, cases &amp; materials|url=https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean|year=2002|publisher=Cavendish|isbn=978-1-85941-673-0|page=[https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean/page/131 131]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

==နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေး နှင့် စစ်ရေး==
[[File:SM3 from JDS Kongo.jpg|thumb|upright|ဂျေဒီအက်စ် ကွန်ဂို (DDG-173) ထိန်းချုပ် ဒုံးကျည်ဖျက်စနစ်မှ တိုက်ချင်းပစ် ဒုံးပျံ ဖျက် ဒုံးကျည်ကို ပစ်လွှတ်နေစဉ်]]
ဂျပန်သည် ဂျီအိတ် (G8)၊ [[အေးပက်]] နှင့် အာဆီယံ ပေါင်း ၃ နိုင်ငံ တို့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်ပြီး အရှေ့အာရှ ညီလာခံတွင် ပါဝင်သူ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]နှင့် လုံခြုံရေး ပဋိဉာဏ် စာချုပ်ကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် မတ်လတွင် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/australia/joint0703.html |title=Japan-Australia Joint Declaration on Security Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/pmv0810/joint_d.html |title=Joint Declaration on Security Cooperation between Japan and India |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=October 22, 2008 |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးရေး ရန်ပုံငွေ အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အများဆုံး လှူဒါန်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၉.၄၈ ဘီလီယံ လှူဒါန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Net Official Development Assistance in 2009|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=January 16, 2011|archivedate=26 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426173037/https://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေး အရ နီးစပ်မှု ရှိသည်။ ဂျပန်-အမေရိကန် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသည် ဂျပန်နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ၏ အရေးပါသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html |title=Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertiveness Is Good for Washington| author=Michael Green |publisher=Real Clear Politics | accessdate=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၆ ခုနှစ်မှစ၍ ကမ္ဘာ့ကုလသမ္မဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျပန်နိုင်ငံသည် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်းမဟုတ်သော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်မှာ စုစုပေါင်း နှစ် ၂၀ မျှ ရှိပြီး လတ်တလော အနေနှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် ဂျီဖိုး နိုင်ငံများထဲမှ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ရန် ကြိုးစားနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221044357/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |archivedate=February 21, 2007 |title=UK backs Japan for UNSC bid |work=Central Chronicle | accessdate=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်သည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နယ်နိမိတ်ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်လျှင် ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ရုရှားနိုင်ငံနှင့် တောင်ကူရေးကျွန်းများ အငြင်းပွားမှု၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် လျန်ကုတ် ကျောက်ဆောင် အငြင်းပွားမှု နှင့် တရုတ်၊ ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတို့နှင့် ဆန်ကာကူးကျွန်း အငြင်းပွားမှု၊ တရုတ်နှင့် အိုကီနိုတိုရီရှီမာ ပတ်ဝန်းကျင် သီးသန့်စီးပွားရေးဇုန် ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Peace in Northeast Asia|url=https://archive.org/details/peacenortheastas00scho|year=2008|publisher=Edward Elgar Publishing Limited|pages=[https://archive.org/details/peacenortheastas00scho/page/n33 26]–29|editor=Schoenbaum, Thomas J.}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဂျပန်တို့သည် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံသားတို့အား ပြန်ပေးဆွဲမှု နှင့် နျူးကလီးယားလက်နက် နှင့် ဒုံးကျည်များ ကိစ္စတို့ကြောင့် ပြဿနာ ဖြစ်ပွားလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Chanlett-Avery|first=Emma|title=North Korea's Abduction of Japanese Citizens and the Six-Party Talks|url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS22845.pdf|work=CRS Report for Congress|publisher=Federation of American Scientists|accessdate=January 7, 2011|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212430/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS22845.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံများထဲမှ စစ်ရေး အသုံးစရိတ် အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 15 countries with the highest military expenditure in 2009|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=January 16, 2011|archivedate=17 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217084451/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15}}&lt;/ref&gt; အီရတ်စစ်ပွဲ အတွင်းက ဂျပန်နိုင်ငံမှ တိုက်ခိုက်ရေး မဟုတ်သော တပ်များကို စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Iraq deployment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |title=Tokyo says it will bring troops home from Iraq |work=International Herald Tribune |date=June 20, 2006 |accessdate=March 28, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060701220151/http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |archivedate=1 July 2006 }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်၏ ရေကြောင်းကာကွယ်ရေးတပ်မှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ကမ်းခြေ နိုင်ငံများ စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုတွင် အမြဲပါဝင်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=About RIMPAC|url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html|publisher=Government of Singapore|accessdate=March 2, 2014|archivedate=6 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806203903/http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်စစ်တပ် (ဂျပန်ကာကွယ်ရေးတပ်) အား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၉ အရ စစ်ကြေညာခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ အငြင်းပွားမှုများတွင် စစ်ရေးအရ ဖြေရှင်းခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။ ဂျပန် ကာကွယ်ရေးတပ်သည် ပုံမှန် စစ်တပ်တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ဂျပန်နိုင်ငံ ပြင်ပတွင် သေနတ်တစ်ချက်မျှ မဖောက်သည့် စစ်တပ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;正論, May 2014 (171).&lt;/ref&gt; ဂျပန်စစ်တပ်ကို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနက အုပ်ချုပ်ပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဂျပန်မြေပြင်ကာကွယ်ရေးတပ်(JGSDF) ၊ ဂျပန်ရေကြောင်း ကာကွယ်ရေးတပ် (JMSDF) နှင့် ဂျပန် လေကြောင်းကာကွယ်ရေးတပ် (JASDF) တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုတပ်များသည် လတ်တလောတွင် ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ အီရတ်သို့ ဂျပန်တပ်များပို့လွှတ်ခြင်းမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ပထမဆုံး ဂျပန်စစ်တပ်အား နိုင်ငံခြားတွင် အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Iraq deployment&quot;/&gt; နိပွန်ကဲအီဒန်ရန် ဟု ခေါ်သော ဂျပန်စီးပွားရေး အသင်းမှ ဂျပန်နိုင်ငံ အနေနှင့် နိုင်ငံတကာ စစ်လေယာဉ်နှင့် ဒုံးကျည် ပူးပေါင်း တည်ဆောက်သည့် စီမံကိန်းလုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရအား လက်နက်တင်ပို့မှုကို ပိတ်ပင်ထားခြင်းမှ ရုပ်သိမ်းရန် တောင်းဆိုလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2010/07/13/idINIndia-50097320100713 |title=Japan business lobby wants weapon export ban eased |publisher=Reuters |date=July 13, 2010 |accessdate=April 12, 2011 |archivedate=29 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029205933/http://in.reuters.com/article/2010/07/13/idINIndia-50097320100713 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှင်ဇိုအာဘေးမှ ဂျပန် အနေနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးသည့် အချိန်မှ စ၍ ထိန်းသိမ်းထားသော ပါဝင်ပတ်သက်မှု မရှိခြင်းကို ရပ်တန့်၍ ဒေသတွင်း လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် တာဝန်ယူဆောင်ရွက်လိုသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သူ၏ ပြောကြားချက်အရ ဂျပန်အနေနှင့် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများအား ဂျပန်၏ ပံ့ပိုးမှုကို ပေး၍ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လိုသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;JapanAsia&quot;&gt;{{cite news|title=Abe offers Japan's help in maintaining regional security|url=http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security|accessdate=May 31, 2014|publisher=Japan Herald|archivedate=31 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531184828/http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security}}&lt;/ref&gt;


==အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ==
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပရီဖက်ချာပေါင်း ၄၇ ခုရှိပြီး ပရီဖက်ချာ တစ်ခုစီတွင် ရွေးချုပ်ထားသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူး၊ ဥပဒေရေးရာ အဖွဲ့ နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့တို့က ကြီးကြပ်သည်။ ပရီဖက်ချာများကို မြို့တော်များ၊ မြို့များ နှင့် ကျေးရွာများ အဖြစ် ဆက်လက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0333710002|pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/84 84]–85}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လက်ရှိတွင် မြို့တော်များ၊ မြို့များ နှင့် ကျေးရွာများကို ပြန်လည် ပေါင်းစပ် ဖွဲ့စည်းလျက် ရှိသည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ပရီဖက်ချာများ၏ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ လျော့နည်းသွားပြီး အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အသုံးစရိတ်ကို လျှော့ချနိုင်ရန် မျှော်လင့်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mabuchi |first=Masaru |url=http://siteresources.worldbank.org/WBI/Resources/wbi37175.pdf |title=''Municipal Amalgamation in Japan''|publisher=World Bank |date=May 2001 | accessdate=December 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

{{ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒေသနှင့်ပရီဖက်ချာများ စာတမ်းထိုးမြေပုံ}}

==ပထဝီဝင်==

[[File:Japan topo en.jpg|thumb|ဂျပန်ကျွန်းများ၏မြေမျက်နှာသွင်ပြင်]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် အရှေ့အာရှ ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်တွင် ကျွန်းပေါင်း ၆,၈၅၂ ကျွန်း ရှိသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ပိုင်ဆိုင်သော ကျွန်းများသည် မြောက်လတ္တီကျု ၂၄° မှ ၂၆° အတွင်း နှင့် အရှေ့ လောင်ဂျီကျု ၁၂၂° မှ ၁၄၆° အတွင်း တည်ရှိသည်။ အဓိကကျွန်းများမှာ မြောက်မှ တောင်သို့ ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း၊ ဟွန်ရှူးကျွန်း၊ ရှိကိုကူးကျွန်း နှင့် ကျူရှူးကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အိုကီနာဝါ ပါဝင်သော ရူကျူးကျွန်းများမှာ ကျူရှူးကျွန်း၏ တောင်ဘက်တွင် ဆက်လျှက် တည်ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများအားလုံးကို စုပေါင်း၍ ဂျပန်ကျွန်းစုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-710002 |pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/8 8]–11}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ သစ်တောထူထပ်ပြီး တောင်ကုန်းများပြားသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ရန် နှင့် လူနေထိုင်ရန် မသင့်လျော်ပေ။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် လူနေထိုင်နိုင်သော အထူးသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် လူနေ အလွန်ထူထပ်သည်။ ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူနေထိုင်မှု သိပ်သည်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esa.un.org/unpp/ |title=World Population Prospects |publisher=UN Department of Economic and Social Affairs |accessdate=March 27, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070321013235/http://esa.un.org/unpp/ &lt;!--Added by H3llBot--&gt; |archivedate=March 21, 2007}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်ကျွန်းများသည် ပစိဖိတ် မီးကွင်းဟု ခေါ်သော မီးတောင်ဇုန်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းရာပေါင်းများစွာက ဆီလူရီယန် အလယ်ပိုင်းမှ ပလေစတိုဆင်း အထိ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရွေ့လျားမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် တောင်ဘက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်ကျောက်လွှာထုမှ အာမူရီယန် ကျောက်လွှာထုနှင့် အိုကီနာဝါ ကျောက်လွှာထု အောက်သို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်တွင် ပစိဖိတ် ကျောက်လွှာထု က အိုကောက်စ် ကျောက်လွှာထုအောက်သို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ရှေးယခင်က ယူရှေးရှန်း တိုက်ကြီး၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် တွဲဆက်နေခဲ့သည်။ ကျောက်လွှာထုများ ရွှေ့လျားပြီး အောက်သို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၅ သန်းခန့်က ဂျပန်ကျွန်းစု နေရာကို အရှေ့သို့ ဆွဲထုတ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်ပင်လယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf|last=Barnes|first=Gina L.|title=Origins of the Japanese Islands|publisher=[[University of Durham]]|year=2003|accessdate=August 11, 2009}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံတွင် မီးမငြိမ်းသေးသော မီးတောင်ပေါင်း ၁၀၈ ခု ရှိသည်။ ရာစုနှစ်အတွင်း အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေသော ငလျင်များနှင့် ဆူနာမီများ မကြာခဏဆိုသလို ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=February 4, 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၃ တိုကျို ငလျင်ကြောင့် လူပေါင်း ၁၄၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=James|first=C.D.|title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire|url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|publisher=University of California Berkeley|accessdate=January 16, 2011|year=2002|archivedate=7 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140807010932/https://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf}}&lt;/ref&gt; လတ်တလော ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဓိက ငလျင်ကြီးများမှာ ၁၉၉၅တွင် ဖြစ်ပွားသော မဟာဟန်ရှင်းငလျင် နှင့် ရစ်ချ်တာစကေး ၉.၀ ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;USGS9.0&quot;&gt;{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of March 12, 2011 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date=June 23, 2011 |accessdate=November 9, 2011 |archivedate=13 March 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5x9dgiIL8?url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php }}&lt;/ref&gt;  ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ရက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုဟိုကူး ငလျင်တို့ ပြီး ထိုငလျင်ကြောင့် ကြီးမားသော ဆူနာမီ လှိုင်းလုံးကြီးများ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ခံခဲ့ရသည်&lt;ref name=&quot;nytimes-tsunami&quot; /&gt; ပစိဖိတ် မီးကွင်း ပေါ်တွင် တည်ရှိသောကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ငလျင်လှုပ်ရန် နှင့် ဆူနာမီ ဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေအနေများပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် အတွက် အမြင့်မားဆုံး အန္တရာယ် ရှိသည့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2013 World Risk Report |url=http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf |accessdate=5 August 2014 |archivedate=16 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140816173655/http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf }}&lt;/ref&gt;

===ရာသီဥတု===
[[File:Cherry blossoms at Yoshinoyama 01.jpg|thumb|ယိုရှီနိုတောင်တွင် ချယ်ရီပန်းများပွင့်နေပုံမှာ ပြဇာတ်များနှင့် ဝါကာ ကဗျာများတွင် ချယ်မှုန်း သရုပ်ဖော်လေ့ ရှိသည်။]]
[[File:Kongobuji Koyasan07n3200.jpg|thumb|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာဖြစ်သော ကိုယာတောင်ပေါ် ကွန်ဂိုဘူဂျိရှိ ဆောင်းဦးရာသီ မေပယ်လ်ရွက်များ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အများအားဖြင့် အပူအအေးမျှတသော်လည်း မြောက်မှတောင်သို့ များစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင် အနေအထားအရ ရာသီဥတုဇုန် ၆ ခု ကွဲပြားနေသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟော့ကိုင်းဒိုး၊ ဂျပန်ပင်လယ်၊ အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့် ဒေသ၊ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်၊ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ နှင့် ရူကျူးကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြောက်ဘက် အစွန်ဆုံး အပိုင်းဖြစ်သော ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင် စိုစွတ်သော ကုန်းမြေ ရာသီဥတု ရှိပြီး ရှည်လျားပြီး အေးမြသော ဆောင်းရာသီများနှင့် အလွန်ပူနွေးသည်မှ အေးမြသော နွေရာသီများ ရှိသည်။ မိုးရေချိန် မများသော်လည်း ဆောင်းရာသီတွင် ဧရာမ နှင်းထုကြီးများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite book|last=Karan|first=Pradyumna Prasad|title=Japan in the 21st century|url=https://archive.org/details/japanin21stcentu0000kara|year=2005|publisher=University Press of Kentucky|isbn=0-8131-2342-9|pages=[https://archive.org/details/japanin21stcentu0000kara/page/18 18]–21, 41|author2=Gilbreath, Dick}}&lt;/ref&gt;

ဟွန်ရှူးကျွန်း၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတွင် ရှိသော ဂျပန်ပင်လယ်ဇုံတွင် အနောက်မြောက် ဆောင်းလေကြောင့် နှင်းများ အများအပြား ကျရောက်တတ်သည်။ နွေရာသီတွင်မူ ပစိဖိတ်ဒေသထက် ပို၍ အေးမြတတ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဖာန်းလေများကြောင့် အလွန်မြင့်မားသော အပူချိန် ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။ အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် ပုံမှန် စိုစွတ်သော ကုန်းမြေရာသီဥတု ရှိသော်လည်း နွေရာသီနှင့် ဆောင်းရာသီ၊ နေ့နှင့်ည တို့တွင် အပူချိန် ကွာခြားမှု မြင့်မားသည်။ မိုးရေချိန်နည်းသော်လည်း ဆောင်းရာသီတွင် အစဉ်သဖြင့် နှင်းကျလေ့ရှိသည်။ ချူးဂိုးကု နှင့် ရှီကိုးကုဒေသတို့မှ တောင်ကုန်းများသည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်ကို ရာသီလေများမှ ကာဆီးထားသဖြင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး မအေးလွန်းသော ရာသီဥတု ရှိသည်။&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;

ပစိဖိတ် ကမ်းရိုးတန်းမှာမူ စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိပြီး အရှေ့တောင် ရာသီလေများကြောင့် တစ်ခါတရံ နှင်းကျတတ်သော မအေးလွန်းသည့် ဆောင်းရာသီနှင့် ပူပြင်းပြီး စိုစွတ်သော နွေရာသီများ ရှိသည်။ ရူကျူးကျွန်းများတွင် အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိပြီး နွေးထွေးသော ဆောင်းရာသီနှင့် ပူပြင်းသော နွေရာသီများ ရှိသည်။ မိုးရေချိန်မှာ အလွန်များပြီး အထူးသဖြင့် မိုးရာသီတွင် ဖြစ်သည်။ ယေဘူယျအားဖြင့် စိုစွတ်ပြီး အပူအအေးမျှတသော ရာသီဥတု များကြောင့် နွေဦးရာသီတွင် ချယ်ရီပန်းများ ပွင့်ဝေခြင်း၊ နွေရာသီ ပုစဉ်းရင်ကွဲတို့၏ အော်မြည်သံများ၊ ဆောင်းရာသီ သစ်ရွက်တို့၏ အရောင်အဆင်းစသည်တို့ကို ဂျပန်အနုပညာ နှင့် ဂျပန် စာပေတို့တွင် ဖော်ထုတ်ခြယ်မှုန်းလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပျမ်းမျှ ဆောင်းရာသီ အပူချိန်မှာ ၅.၁&amp;nbsp;°C (၄၁.၂&amp;nbsp;°F) ဖြစ်ပြီး ပျမ်းမျှ နွေရာသီအပူချိန်မှာ ၂၅.၂&amp;nbsp;°C (၇၇.၄&amp;nbsp;°F) ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Climate|url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html|publisher=[[Japan National Tourism Organization|JNTO]]|accessdate=March 2, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် အမြင့်ဆုံးတိုင်းတာခဲ့သော အပူချိန်မှာ ၄၀.၉&amp;nbsp;°C (၁၀၅.၆&amp;nbsp;°F) ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်တွင် တိုင်းတာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553 |title=Gifu Prefecture sees highest temperature ever recorded in Japan – 40.9 |publisher=Japan News Review Society |date=August 16, 2007 |accessdate=August 16, 2007 |archivedate=18 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818051003/http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553 }}&lt;/ref&gt; မိုးရာသီမှာ အိုကီနာဝါတွင် မေလ အစောပိုင်းတွင် စတင်ပြီး တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားသွားရာ ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင် ဇူလိုင် နှောင်းပိုင်း မှ စတင်လေ့ရှိသည်။ ဟွန်ရှူးကျွန်း နေရာ အများစုတွင် မိုးရာသီသည် ဇွန်လ အလယ်ပိုင်း မတိုင်မီ စတင်လေ့ရှိပြီး ရက်သတ္တပတ် ၆ ပတ်မျှ ကြာမြင့်လေ့ ရှိသည်။ နွေရာသီ နှောင်းပိုင်း နှင့် ဆောင်းဦးရာသီ အစောပိုင်းတွင် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်းများကြောင့် မကြာခဏ မိုးကြီးလေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=[[Japan National Tourism Organization|JNTO]] |accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt;

===ဇီဝမျိုးကွဲများ===
[[File:Jigokudani hotspring in Nagano Japan 001.jpg|thumb|ဂျိဂိုကုဒါနိ ရေပူစမ်းမှ ဂျပန်မျောက်များမှာ ဆောင်းရာသီတွင် ရေပူစမ်းသို့ လာရောက်လေ့ ရှိသည့်အတွက် ထင်ရှားသည်။]]
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် သစ်တော ဂေဟဒေသ ကိုးခု ရှိပြီး ထိုဒေသများမှ ကျွန်းများ၏ ရာသီဥတုနှင့် ပထဝီဝင်ကို ထင်ဟပ်ပြ နေကြသည်။ ထိုဒေသများတွင် ရူကျူး နှင့် ဘိုနင်ကျွန်းများရှိ အပူလျော့ပိုင်း စိုစွတ်သော ဆောင်းရွက်ကြွေ သစ်တောများမှ အအေးလျော့သော ဒေသများနှင့် ပင်မကျွန်းများရှိ သမမျှတသော ဆောင်းရွက်ကြွေနှင့် မျိုးစုံ သစ်တောများ၊ မြောက်ဘက်ကျွန်းများရှိ အအေးပိုင်းဒေသများမှ သမမျှတသော ထင်းရူးတောများ အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archivedate=February 13, 2007 |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးပေါင်း ၉၀,၀၀၀ ကျော် ရှိပြီး [[ဝက်ဝံညို]]၊ [[ဂျပန်မျောက်]]၊ [[ဂျပန် ရက်ကွန်းခွေး]] နှင့် [[ဧရာမ ဂျပန်ရေပုတ်သင်]] တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Wildlife in Japan|url=http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf|publisher=Ministry of the Environment|accessdate=February 19, 2011|archivedate=23 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323165908/http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf}}&lt;/ref&gt; ဒေသရင်း အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အရေးပါသော ဒေသများကို ထိန်းသိမ်းရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ် အများအပြား ရှိပြီး ရမ်ဆာ စိမ့်မြေဒေသ ၃၇ ခုလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/ |title=National Parks of Japan |publisher=Ministry of the Environment |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-annolist-japan/main/ramsar/1-30-168^16573_4000_0__ |title=The Annotated Ramsar List: Japan |publisher=Ramsar |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt; နေရာ ၄ခုမှာ သဘာဝ အတိုင်း အလွန်ထူးခြားသော တန်ဖိုးများ ရှိသဖြင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားခြင်း ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;unesco1&quot;&gt;{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |title=Japan – Properties Inscribed on the World Heritage List |publisher=UNESCO |accessdate=July 5, 2011}}&lt;/ref&gt;

===သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်===
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီး အလျင်အမြန် စီးပွားရေး တိုးတက်လာသော အချိန်များတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို အစိုးရနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်းများမှ ဘေးဖယ်ထားခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုကို အနှံ့အပြား ကြုံတွေ့ရသည်။ ထိုပြဿနာများနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှု များပြားလာသဖြင့် ၁၉၇၀ တွင် အစိုးရမှ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေအချို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=日本の大気汚染の歴史|url=http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html|publisher=Environmental Restoration and Conservation Agency|accessdate=March 2, 2014|language=Japanese|archivedate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရေနံအခက်အခဲကြောင့်လည်း သဘာဝ အရင်းအမြစ် မရှိသော ဂျပန်တို့အား စွမ်းအင်များကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် တွန်းအားဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sekiyama|first=Takeshi|title=Japan's international cooperation for energy efficiency and conservation in Asian region|url=http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216005103/http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archivedate=February 16, 2008|publisher=Energy Conservation Center|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; လက်ရှိ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများတွင် မြို့ပြလေထု ညစ်ညမ်းမှု (မိုနို နိုက်ထရိုဂျင် အောက်ဆိုက်ဒ်၊လေထဲတွင်တွဲခိုနေသော အမှုန်အမွှားများ နှင့် အဆိပ်အတောက်များ) ၊ အညစ်အကြေး စွန့်ထုတ်မှု စီမံခန့်ခွဲရေး၊ ရေထု ညစ်ညမ်းခြင်း၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲ၊ ဓာတုပစ္စည်း စီမံခန့်ခွဲမှု နှင့် ထိန်းသိမ်းရေး အတွက် နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Environmental Performance Review of Japan|url=http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သဟဇာတဖြစ်သော နည်းပညာများကို တီထွင်ထုတ်လုပ်ရာတွင် ကမ္ဘာ့ရှေ့ဆောင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အနာဂတ် ရည်မျှော် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်းကို တိုင်းတာသော ၂၀၁၄ ခုနှစ် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၂၆ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Environmental Performance Index: Japan|url=http://epi.yale.edu/epi/country-profile/japan|publisher=Yale University|accessdate=February 3, 2014|archivedate=19 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219070452/http://epi.yale.edu/epi/country-profile/japan}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၇ ခုနှစ် ကျိုတိုပရိုတိုကောလ် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးထားပြီး နှင့် ၎င်းအစည်းအဝေးကို လက်ခံကျင်းပသော အိမ်ရှင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော ဂျပန်နိုင်ငံအနေနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဒ် ထုတ်လွှတ်မှုကို လျှော့ချရန်နှင့် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲကို ထိန်းချုပ်နိုင်မည့် အခြား လုပ်ဆောင်ချက်များကို ဆောင်ရွက်ရန် စာချုပ်ပါ စည်းကမ်းများအရ တာဝန်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wbcsd.org/plugins/DocSearch/details.asp?txtDocTitle=kyoto%20protocol%20japan&amp;txtDocText=kyoto%20protocol%20japan&amp;DocTypeId=-1&amp;ObjectId=MzQ4ODc&amp;URLBack=result.asp%3FtxtDocTitle%3Dkyoto+protocol+japan%26txtDocText%3Dkyoto+protocol+japan%26DocTypeId%3D-1%26SortOrder%3D%26CurPage%3D1 |title=Japan sees extra emission cuts to 2020 goal -minister |publisher=World Business Council for Sustainable Development |accessdate=March 2, 2011 |archivedate=26 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026035508/http://www.wbcsd.org/plugins/DocSearch/details.asp?txtDocTitle=kyoto%20protocol%20japan&amp;txtDocText=kyoto%20protocol%20japan&amp;DocTypeId=-1&amp;ObjectId=MzQ4ODc&amp;URLBack=result.asp%3FtxtDocTitle%3Dkyoto+protocol+japan%26txtDocText%3Dkyoto+protocol+japan%26DocTypeId%3D-1%26SortOrder%3D%26CurPage%3D1 }}&lt;/ref&gt;

==စီးပွားရေး==

===စီးပွားရေး သမိုင်းကြောင်း===
[[File:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|thumb|အာရှတွင် အကြီးမားဆုံး စတော့ခ်အိတ်ချိန်း ဖြစ်သော တိုကျိုစတော့ အိတ်ချိန်း&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/global-markets/China-becomes-worlds-third-largest-stock-market/articleshow/6068129.cms|title= Japan's Tokyo Stock Exchange is the second largest stock market with a market value of $3.8 trillion |work=The Economic Times |location=India|accessdate=June 19, 2010|date=June 19, 2010}}&lt;/ref&gt;]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် ပတ်သက်သော ဖွဲ့စည်းပုံ အင်္ဂါရပ်များဖြစ်သည့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ ကုန်းလမ်းနှင့် ရေလမ်း လမ်းကြောင်းကွန်ယက်များ နှင့် အိုဆာကာ ဆန်ကုန်သည်တို့၏ အနာဂတ်သို့ ကြိုတင်ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် အာမခံလုပ်ငန်းတို့ မှာ အဲဒိုခေတ်မှ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Origins of Japanese Trade Supremacy |author=Howe, Christopher |publisher=Hurst &amp; Company |year=1996 |isbn=1-85065-538-3|pages=58f}}&lt;/ref&gt; မေဂျီခေတ် ၁၈၆၈ မှစ၍ ဂျပန်သည် စီးပွားရေး အရ ဖွံဖြိုးလာခဲ့ပြီး ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=312–314}}&lt;/ref&gt;
ယနေ့ခေတ်၏ စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အများစုမှာ ထိုအချိန်မှ စတင်ထည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ဂျပန်အနေနှင့် အာရှ၏ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-71000-2 |pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/18 18]–19}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အတွင်း အမှန်တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကို ဂျပန်၏ စစ်ပြီးခေတ် စီးပွားရေး ထူးထွေဆန်းပြားခြင်းများဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၇.၅ ရာခိုင်နှုန်း ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၉၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိ ၃.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ryan|first=Liam|title=The &quot;Asian economic  miracle&quot; unmasked: The political economy of the reality|journal=International Journal of Social Economics|date=January 1, 2000|volume=27|issue=7–10|pages=802–815|doi=10.1108/03068290010335235}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဖွံ့ဖြိုးမှု သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ထိုအချိန်ကို ဂျပန်တို့က ဆုံးရှုံးမှု ဆယ်စုနှစ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် ဂျပန်တို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများဆိုင်ရာ ပူဖောင်း အကျိုးသက်ရောက်မှု အပြီး သက်ရောက်မှုများနှင့် စတော့ခ်ဈေးကွက်နှင့် အိမ်ခြံမြေဈေးကွက်များမှ ဈေးကစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသည့် အပိုတန်ဖိုးများကို ညှစ်ထုတ်ယူရန် ကြိုးစားသည့် ပြည်တွင်း ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ပြန်လည် ရှင်သန်ရန် ကြိုးစားသည့် အစိုးရ၏ ကြိုးပမ်းမှုတွင် အောင်မြင်မှု အနည်းငယ်သာ ရရှိပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုကြောင့်လည်း ပိုမို၍ အဟန့်အတား ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် စီးပွားရေးမှာ ပြန်လည်အသက်ဝင်မည့် လက္ခဏာများ ပြသလာခဲ့ပြီး ထိုနှစ်၏ ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုနှုန်းမှဦ ၂.၈ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပသမဂ္ဂတို့၏ ထိုအချိန်အတွင်း ဖွံ့ဖြိုးမှုနှုန်းထက် သာလွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Masake|first=Hisane|title=A farewell to zero|url=http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Asia Times|date=March 2, 2006|archivedate=20 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061120013846/http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၂ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဂျပန်သည် အမေရိကန်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် နိုင်ငံအဆင့် အမည်ခံ ဂျီဒီပီအားဖြင့် တတိယ စီးပွားရေး အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite news| title=China confirmed as World's Second Largest Economy|newspaper=[[The Guardian]] | date=January 21, 2011| url=http://www.guardian.co.uk/business/2011/jan/21/china-confirmed-worlds-second-largest-economy| accessdate=January 21, 2011 | first=James | last=Inman | location=London}}&lt;/ref&gt; ဝယ်ယူနိုင်စွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်လျှင် အမေရိကန်၊ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် နိုင်ငံအဆင့် စီးပွားရေး အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |title=Japan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=June 28, 2014 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&amp;pr.y=12&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=158&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ အစိုးရ၏ ကြွေးမြီမှာ နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှ ၂၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ထက်ကျော်လွန်သဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအားလုံးတွင် ဒုတိယမြောက် ကြွေးမြီ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ မူဒီ စံသတ်မှတ်ချက်တွင် နိုင်ငံအလိုက် ဘတ်ဂျက် လိုငွေပြမှုနှင့် ချေးငွေအပေါ်တွင် မူတည်၍ ဂျပန်၏ နှစ်ရှည်နိုင်ငံ ကြွေးမြီ စံသတ်မှတ်ချက်အား Aa3 မှ Aa2 သို့ တစ်ဆင့် လျှော့ချ ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ စီးပွားကျဆင်းမှုနှင့် ၂၀၁၁ မတ်လ ငလျင်နှင့် ဆူနာမီတို့ကြောင့် ဖြစ်သော အစိုးရ၏ ကြွေးမြီနှင့် ဘတ်ဂျက် လိုငွေပြမှုတို့ကြောင့် ထိုသို့ စံသတ်မှတ်ချက် လျှော့ချ ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-14625969 |title=Moody's cuts Japan's debt rating on deficit concerns |date=August 24, 2011 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမှ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းဝင်ငွေ၏ ၄ပုံ ၃ပုံမျှကို ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manufacturing and Construction|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c06|work=Statistical Handbook of Japan|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

===တင်ပို့ကုန်များ===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကြီးမားသော လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အကြီးမားဆုံးနှင့် နည်းပညာအားဖြင့် အတိုးတက်ဆုံး ဖြစ်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အချို့ ဖြစ်သည့် မော်တော်ကား၊ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ စက်ကိရိယာများ၊ စတီးလ်နှင့် သံမဟုတ်သော သတ္တုများ၊ သင်္ဘောများ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ အဝတ်အထည်များ၊ အစားအသောက် ကုန်ချောများ စသည်တို့ ထုတ်လုပ်လျက် ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းအားဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် မြေစုစုပေါင်း၏ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းကို စိုက်ပျိုးထားပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ငါး၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ဂျပန်မှ ဖမ်းဆီးလျက် ရှိကာ တရုတ်နိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;  ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်သူ ၆၅.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm |title=Background Note: Japan |publisher=US State Department |accessdate=March 19, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း နည်းပြီး ၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၀ သို့ လူဦးရေ၏ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဆင်းရဲမွဲတေမှု သတ်မှတ်ချက်၏ အောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan Tries to Face Up to Growing Poverty Problem|url=http://www.nytimes.com/2010/04/22/world/asia/22poverty.html?source=patrick.net|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=April 21, 2010|first=Martin|last=Fackler}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံရှိ လူနေအိမ်များမှာ မြို့ပြနေရာများတွင် မြေ မလုံလောက်မှုနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=2008 Housing and Land Survey|url=http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/NewListE.do?tid=000001028768|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 20, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Toyota Prius plug-in -- 2010 DC.jpg|thumb|250px|ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ကားထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သည့် တိုယိုတာမှ ထုတ်လုပ်သော ပလဂ်အင် ဟိုက်ဘရစ် ကား&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Motor Vehicle Production by Country|url=http://oica.net/wp-content/uploads/worldprod_country.PDF|publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့ကုန်မှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးချင်းအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၂၁၀ မျှ ရှိသည်။ ဂျပန်၏ အဓိကတင်ပို့ကုန် ဈေးကွက်မှာ တရုတ်နိုင်ငံ (၁၈.၁ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အမေရိကန် (၁၇.၈ ရာခိုင်နှုန်း)၊ တောင်ကိုရီးယား (၇.၇ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ထိုင်း (၅.၅ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် ဟောင်ကောင် (၅.၁ ရာခိုင်နှုန်း) တို့ဖြစ်သည် အဓိက တင်ပို့ကုန်များမှာ မော်တော်ကား၊ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ လျှပ်စစ်ဆိုင်ရာ ကိရိယာများနှင့် ဓာတုပစ္စည်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဂျပန်၏ အဓိက တင်ပို့ကုန်များမှာ တရုတ် (၂၁.၃ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အမေရိကန် (၈.၈ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ဩစတြေးလျ (၆.၄ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ (၆.၂ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု (၅.၀ ရာခိုင်နှုန်း)၊ တောင်ကိုရီးယား (၄.၆ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် ကာတာ (၄.၀ ရာခိုင်နှုန်း) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;

===တင်သွင်းကုန်များ===
ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အဓိက တင်သွင်းကုန်များမှာ စက်ယန္တရားများ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းမှ ရသော လောင်စာများ၊ အစားအသောက်များ (အထူးသဖြင့် အမဲသား)၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ အဝတ်အထည်များ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ အတွက် ကုန်ကြမ်းများတို့ ဖြစ်သည်။ ဈေးကွက်ဝေစုအားဖြင့် ကြည့်လျှင် ပြည်တွင်း ဈေးကွက်သည် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ပြင်ပသို့ တံခါးဖွင့်မှု အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်၎&lt;ref name=&quot;oecd2008&quot;/&gt; ဂျူနီချီရို ကိုအိဇူမီ ၏ အစိုးရလက်ထက်တွင် ပြိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အလေးပေးသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foreign investment in Japan soars|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4632747.stm|accessdate=January 16, 2011|newspaper=''BBC''|date=June 29, 2005}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ၌ စီးပွားရေးလုပ်ရန် လွယ်ကူသော တိုင်းပြည်များ ညွှန်းကိန်းတွင် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၉နိုင်ငံအတွင်း အဆင့် ၂၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် အခွန်ဝင်ငွေ အနည်းဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အရင်းရှင်စနစ်တွင် သိသာထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များ ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် ကဲရက်ဆု ဟုခေါ်သော ကုမ္ပဏီ အစုအဖွဲ့များမှာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု များခြင်း၊ တသက်တာလုံး အလုပ်ခန့်အပ်မှု ရှိခြင်း၊ အလုပ်တွင် အဆင့်ဆင့်တိုးတက်ရာတွင် လုပ်သက်ကို ဦးစားပေးခြင်းတို့မှာ ဂျပန် လုပ်ငန်း ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ထင်ရှားသည်။&lt;ref name=&quot;oecd2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/17/0,3343,en_2649_34111_40353553_1_1_1_1,00.html |title=Economic survey of Japan 2008 |publisher=[[OECD]] |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.economist.com/node/7193984?story_id=7193984 |title=Japan's Economy: Free at last |newspaper=The Economist |date=July 20, 2006 |accessdate=January 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်ကုမ္ပဏီများတွင် တိုယိုတာ၏နည်းလမ်းကဲ့သို့သော စီမံခန့်ခွဲမှု နည်းလမ်းများမှာ ထင်ရှားပြီး ရှယ်ယာပိုင်ဆိုင်သူတို့၏လှုပ်ရှားပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှုမှာ ရှားပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Activist shareholders swarm in Japan|url=http://www.economist.com/node/9414552?story_id=9414552|accessdate=January 23, 2011|date=June 28, 2007|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီများထဲတွင် တိုယိုတာ၊နစ်တန်ဒိုး၊ အင်န်တီတီ ဒိုကိုမို၊ ကင်နွန်၊ ဟွန်ဒါ၊ တာကဲဒ ဆေးဝါး ကုမ္ပဏီ၊ ဆိုနီ၊ ပင်နာဆိုးနစ်၊ တိုရှီဘာ၊ ရှပ်၊ နစ်ပွန်စတီးလ်၊ နစ်ပွန်ရေနံ နှင့် ဆဲဗင်းန်အင်န် အိုင် ဦးပိုင် ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan 500 2007|url=http://www.ft.com/cms/s/0/1b939a9a-2587-11dc-b338-000b5df10621.html|accessdate=January 23, 2011|newspaper=[[Financial Times]]|archivedate=26 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726122226/http://www.ft.com/cms/s/0/1b939a9a-2587-11dc-b338-000b5df10621.html}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဘဏ်အချို့ ရှိပြီး နစ်ကီ ၂၂၅ နှင့် တိုပစ်အညွှန်းတို့ကြောင့် ထင်ရှားသော တိုကျိုစတော့ခ်အိတ်ချိန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဈေးကွက် အရင်းအနှီးအားဖြင့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Market Data|url=http://www.nyse.com/events/1170156816059.html|publisher=New York Stock Exchange|accessdate=August 11, 2007|date=January 31, 2006|archivedate=11 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011121725/http://www.nyse.com/events/1170156816059.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဖော်ဘီ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကုမ္ပဏီ ၂၀၀၀ စာရင်းတွင် ၃၂၆ ခု ပါဝင်ခဲ့ပြီး ရာခိုင်နှုန်းအားဖြင့် ၁၆.၃ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Forbes 2000|url=http://www.forbes.com/lists/2006/18/06f2000_The-Forbes-2000_Rank.html|work=Forbes|accessdate=January 7, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ယှေလကျောက် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များကို တင်သွင်းမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2013-09-24/abe-says-japan-canada-agree-to-cooperate-on-natural-gas.html Abe Says Japan, Canada Agree to Cooperate on Natural Gas]&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ===
[[File:Kibo PM and ELM-PS.jpg|thumb|250px|နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်းတွင် တွေ့ရသော ဂျပန်တို့၏ စမ်းသပ်မှု အစိတ်အပိုင်း (ကီဘို)]]
ဂျပန်နိုင်ငံသည် သိပ္ပံသုတေသနတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် နည်းပညာ၊ စက်ယန္တရားနှင့် ဇီဝဆေးပညာ သုတေသနတို့တွင် ဖြစ်သည်။ သုတေသနပညာရှင်ပေါင်း ၇၀၀,၀၀၀ ခန့်သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၃၀ ဘီလံယံ မျှ ရှိသော သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်ကို ခွဲဝေသုံးစွဲ နေကြပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြီးမားဆုံး ဘတ်ဂျက်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=McDonald|first=Joe|title=China to spend $136 billion on R&amp;D|newspaper=BusinessWeek|date=December 4, 2006}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အခြေခံ သိပ္ပံ သုတေသနတွင် ကမ္ဘာ့ဦးဆောင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ နှင့် ဆေးပညာတို့တွင် နိုဘယ်လ်ဆုရှင် ၁၆ဦး ၊&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japanese Nobel Laureates |publisher=[[Kyoto University]] |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/nobel.htm/ |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=9 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309181812/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/nobel.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဖီးဒ် တံဆိပ်ဆုရှင် ၃ ဦး ၊ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Japanese Fields Medalists |publisher=Kyoto University |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/fields.htm |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=10 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310203313/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/fields.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဂေါက်စ်ဆုရှင်  တစ်ဦးတို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Kiyoshi Ito receives Gauss Prize |publisher=Kyoto University |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/gauss.htm |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=9 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309181805/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/gauss.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပါဝင်မှုများတွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ မော်တော်ယာဉ်၊ စက်ယန္တရား၊ ငလျင်အင်ဂျင်နီယာဘာသာ၊ စက်ရုံသုံး စက်ရုပ်၊ အော့ပတစ်၊ ဓာတုဗေဒ၊ ဆီမီးကွန်ဒပ်တာ နှင့် သတ္တု နယ်ပယ်တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသည် စက်ရုပ် ထုတ်လုပ်မှုနှင့် အသုံးပြုမှုတွင် ကမ္ဘာ့ရှေ့ဆောင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ စက်ရုပ်များထဲမှ တစ်ဝက် (၇၄၂,၅၀၀၀ မှ ၄၀၂,၂၀၀) ကို ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Boom in Robot Investment Continues|url=http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htm|publisher=UN Economic Commission for Europe|accessdate=December 28, 2006|date=October 17, 2000}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အာကာသဆိုင်ရာ အေဂျင်စီကို ဂျပန် လေကြောင်းနှင့် အာကာသ စူးစမ်းရှာဖွေရေး အေဂျင်စီ (ဂျာဆာ) ဟုခေါ်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အာကာသ၊ ဂြိုဟ်များ၊ လေကြောင်းသွာလာရေးတို့နှင့် ပတ်သက်သော သုတေသနလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ကြပြီး ဒုံးပျံ နှင့် ဂြိုဟ်တိုတို့ကို ထုတ်လုပ်ရာတွက် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်းတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဂျပန်တို့၏ စမ်းသပ်မှု အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်သော ကီဘိုကို ၂၀၀၈ ခုနှစ် အာကာသလွန်းပျံယဉ်၏ တပ်ဆင်ရေးအတွက် ပျံသန်းမှုတွင် နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်းသို့ ထည့်သွင်း တပ်ဆင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japan Aerospace Exploration Agency Homepage |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |date=August 3, 2006 |url=http://www.jaxa.jp/index_e.html |accessdate=March 28, 2007 |archivedate=21 March 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070321160909/http://www.jaxa.jp/index_e.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်များတွင် ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်ကို လေ့လာမည့် အာကာဆူကီ အာကာသ စူးစမ်းရေး ယာဉ် လွှတ်တင်ရေး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html|title=JAXA {{!}} Venus Climate Orbiter &quot;AKATSUKI&quot; (PLANET-C)|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency|accessdate=December 4, 2010|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pe8RvRF?url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/planet-c/index.shtml |title=ISAS {{!}} Venus Meteorology AKATSUKI (PLANET-C) |work=[[Institute of Space and Astronautical Science]] |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |accessdate=December 4, 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513024411/http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/planet-c/index.shtml }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်မည့် မာကျူရီဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းကို လေ့လာမည့် ဂြိုဟ်ပတ်ယာဉ် &lt;ref name=FACTS&gt;{{cite web | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/47346-fact-sheet/ | title=ESA Science &amp; Technology: Fact Sheet | publisher=esa.int | accessdate=February 5, 2014}}&lt;/ref&gt; နှင့် ၂၀၃၀တွင် လကမ္ဘာပေါ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း တည်ဆောက်ရန်တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japan Plans Moon Base by 2030 |publisher=MoonDaily |date=August 3, 2006 |url=http://www.moondaily.com/reports/Japan_Plans_Moon_Base_By_2030_999.html |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၄ ရက်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ဆယ်လင်း ဟုအတိုကောက်ခေါ်သော လကမ္ဘာဆိုင်ရာနှင့် အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ စူးစမ်းလေ့လာရေး ယာဉ်ကို H-IIA ရောကက်ဖြင့် တာနဲဂါရှီးမား အာကာသစခန်းမှ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ ဆယ်လင်းကို ဂျပန် ဝါးခုတ်သမားပုံပြင်ထဲမှ မင်းသမီးလေး၏ အမည် ကာဂုယာ ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;jaxa_nickname&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/countdown/f13/special/nickname_e.html| title=&quot;KAGUYA&quot; selected as SELENE's nickname| accessdate=October 13, 2007}}&lt;/ref&gt; ကာဂုယာသည် အပိုလို အစီအစဉ်ပြီးလျှင် လကမ္ဘာအား စူးစမ်းလေ့လာသော မစ်ရှင်များတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ လကမ္ဘာ၏ မူလအစ နှင့် ဆင့်ကဲ ပြောင်းလဲပုံတို့ကို လေ့လာရန်ဖြစ်သည်။ ထို ယာဉ်သည် လပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ အောက်တိုဘာ ၄ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=15429 |title=Japan Successfully Launches Lunar Explorer &quot;Kaguya&quot; |publisher=Japan Corporate News Network|accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6994272.stm |title=Japan launches first lunar probe |publisher=BBC News |date=September 14, 2007 |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; ၆၂မိုင် (၁၀၀ကီလိုမီတာ) အမြင့်မှ ပျံသန်းနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2008/10/20081009_kaguya_e.html |title=JAXA, KAGUYA (SELENE) Image Taking of &quot;Full Earth-Rise&quot; by HDTV |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |accessdate=August 25, 2010 |archivedate=29 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429155331/http://www.jaxa.jp/press/2008/10/20081009_kaguya_e.html }}&lt;/ref&gt; ထိုစူးစမ်းလေ့လာရေးမှာ ဂျာဆာက ထိုယာဉ်ကို လမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ချခဲ့ခြင်းဖြင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8094863.stm |title=Japanese probe crashes into Moon  |publisher=BBC News |date=June 11, 2009 |accessdate=April 12, 2011}}&lt;/ref&gt;

===အခြေခံ အဆောက်အအုံ===
[[File:Shinkansen Nozomi in Tokyo.jpg|thumb|250px|တိုကျို ဘူတာတွင် တွေ့ရသော ကျည်ဆန်ရထား သို့ နိုဇိုမိ ရှင်းကန်းဆင်&lt;ref&gt;{{Cite book| first=Christopher P. | last=Hood | year=2006 | title=Shinkansen – From Bullet Train to Symbol of Modern Japan | url=https://archive.org/details/shinkansenfrombu00hood | publisher=Routledge | isbn=0-415-32052-6|pages=[https://archive.org/details/shinkansenfrombu00hood/page/61 61]–68}}&lt;/ref&gt;]]

၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်များထဲမှ ၄၆.၁ ရာခိုင်နှုန်းကို လောင်စာဆီ၊ ၂၁.၃ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျောက်မီးသွေး၊ ၂၁.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၊ ၄.၀ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယား စွမ်းအင်နှင့် ၃.၃ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယားစွမ်းအင်မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား၏ ၉.၂ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယားစွမ်းအင်မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ယခင်နှစ် ၂၄.၉ ရာခိုင်နှုန်းမှ ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Energy|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c07|work=Statistical Handbook of Japan 2013|publisher=Statistics Bureau|accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt;  သို့သော်လည်း ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖူကူရှီးမား ဒိုင်အိချိ နျူးကလီးယား ကပ်ဘေး အပြီး အများပြည်သူ၏ ကန့်ကွက်မှုကြောင့် နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ နျူးကလီးယား လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေး စက်ရုံအားလုံးကို ရပ်တန့်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း အစိုးရ တာဝန်ရှိသူများက အများပြည်သူ၏ ဆန္ဒကို ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နျူးကလီးယား ဓာတ်ပေါင်းဖို အနည်းဆုံး ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ပြန်လည် အသုံးပြုနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Tsukimori|first=Osamu|title=Japan nuclear power-free as last reactor shuts|url=http://www.reuters.com/article/2012/05/05/us-nuclear-japan-idUSBRE84405820120505|accessdate=May 8, 2012|agency=[[Reuters]]|date=May 5, 2012|archivedate=18 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185518/http://www.reuters.com/article/2012/05/05/us-nuclear-japan-idUSBRE84405820120505}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံခြားမှ စွမ်းအင် တင်ပို့မှုကို ကြီးမားစွာ မှီခိုနေရသဖြင့်&lt;ref&gt;{{cite web|title=Can nuclear power save Japan from peak oil??url=http://ourworld.unu.edu/en/can-nuclear-power-save-japan-from-peak-oil/|publisher=Our World 2.0|accessdate=March 15, 2011|date=February 2, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ရင်းမြစ်များကို မျိုးစုံအသုံးပြုနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပြီး စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုကို ထိရောက်မှု ရှိစေရန် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=U.S. Department of State|accessdate=March 15, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်းအတွက် အသုံးပြုငွေမှာ အလွန်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan's Road to Deep Deficit is Paved with Public Works|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E3DC1031F932A35750C0A961958260|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|first=Andrew|last=Pollack|date=March 1, 1997}}&lt;/ref&gt; အဓိက သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လမ်းကြောင်းမှာ ၁.၂ သန်း ကီလိုမီတာမျှ ခင်းထားသည့် လမ်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Transport|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c09cont.htm|work=Statistical Handbook of Japan 2007|publisher=Statistics Bureau|accessdate=March 2, 2014|archivedate=27 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427071603/http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c09cont.htm}}&lt;/ref&gt; အဓိကမြို့ကြီးများကို ကွန်ယက်တစ်ခုတည်းဖြစ်ပြီး အမြန်မောင်းနိုင်သော၊ ပိုင်းခြားထားသော၊ သုံးစွဲမှု ကန့်သတ်ထားသော လမ်းအသုံးပြုခ ကောက်ခံသော လမ်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး လမ်းအသုံးပြုခ ကောက်ခံသော ကုမ္ပဏီများမှ တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ကားအသစ်နှင့် အဟောင်းများမှာ ဈေးမကြီးပေ။ ကားပိုင်ဆိုင်မှု အခွန် နှင့် လောင်စာဆီ လဲဗီးများဖြင့် စွမ်းအင် ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်မှုကို မြှင့်တင်လျက် ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ခရီးအားလုံး၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းတွင်သာ ကားကို အသုံးပြုသဖြင့် ဂျီအိတ် နိုင်ငံများတွင် မော်တော်ကား အသုံးပြုမှု အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;transtatsjp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/jp|title=Transport in Japan|accessdate=February 17, 2009|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[International Road Assessment Program]]}} {{subscription required}}&lt;/ref&gt;

ရထားကုမ္ပဏီ ဒါဇင်ပေါင်းများစွာတို့သည် ဒေသတွင်းနှင့် မြို့တွင်း ခရီးသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဈေးကွက်တွင် ပြိုင်ဆိုင်လျက် ရှိကြသည်။ အဓိက ကုမ္ပဏီများတွင်း ဆဲဗင်း ဂျေအာရ် အင်တာပရိုက်စ်၊ ကင်တက်ဆု ကော်ပိုရေးရှင်း၊ ဆဲဘု ရထားကုမ္ပဏီ နှင့် ကဲအိယို ကော်ပိုရေးရှင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အဓိက မြို့ကြီးများကို ရှင်းကန်းဆင်ဟု ခေါ်သော ကျည်ဆန်ရထား ၂၅၀ ဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး ဂျပန်ရထားများမှာ လုံခြုံစိတ်ချရမှုနှင့် အချိန်မှန်မှု တို့အတွက် နာမည်ကြီးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.jr-central.co.jp/about/safety.html|title=About the Shinkansen – Safety|accessdate=October 17, 2011|publisher=Central Japan Railway Company|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212758/http://english.jr-central.co.jp/about/safety.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitachi-rail.com/rail_now/column/just_in_time/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513230217/http://www.hitachi-rail.com/rail_now/column/just_in_time/index.html|archivedate=May 13, 2008|title=Corporate Culture as Strong Diving Force for Punctuality- Another &quot;Just in Time&quot;|accessdate=April 19, 2009|publisher=Hitachi}}&lt;/ref&gt; တိုကျိုနှင့် အိုဆာကာ ကြားတွင် [[သံလိုက်ရထား]]ဖြင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆိုပြုချက်မှာ အတော် ခရီးရောက်နေပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/japan-to-approve-plans-for-new-supertrain-2275308.html |title=Japan to approve plans for a new super-train |work=The Independent |date=April 27, 2011 |accessdate=May 11, 2011 |location=London |archivedate=18 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141118052921/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/japan-to-approve-plans-for-new-supertrain-2275308.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လေဆိပ်ပေါင်း ၁၇၃ ခု ရှိပြီး အကြီးဆုံး ပြည်တွင်းလေဆိပ်ဖြစ်သော ဟနဲဒါလေဆိပ်သည် အာရှတွင် ဒုတိယမြောက် လူသုံးအများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-212-218-222_666_2__ |title=Year to Date Passenger Traffic |publisher=Airports Council International |date=November 11, 2010 |accessdate=March 2, 2014 |archivedate=11 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111152406/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-212-218-222_666_2__ }}&lt;/ref&gt; အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံတကာ လေဆိပ်များမှာ [[နာရိတ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]၊ ကန်ဆိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ချူးဘူး စင်န်တာအဲယား အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nakagawa|first=Dai|title=Transport Policy and Funding|url=https://archive.org/details/transportpolicyf00dnak|year=2006|publisher=Elsevier|isbn=0-08-044852-6|page=[https://archive.org/details/transportpolicyf00dnak/page/n71 63]|author2=Matsunaka, Ryoji}}&lt;/ref&gt; နာဂိုယာ ဆိပ်ကမ်းမှာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အကြီးမားဆုံး နှင့် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံကုန်သွယ်ရေး၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Port Profile|url=http://www.port-of-nagoya.jp/english/about_port.htm|publisher=Port of Nagoya|accessdate=January 7, 2011|archivedate=30 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130050032/http://www.port-of-nagoya.jp/english/about_port.htm}}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ==
[[File:Bjs48 02 Ainu.jpg|thumb|250px|ဂျပန်နိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်သော အအိနု လူမျိုးများ]]
[[File:Meiji-jingu wedding procession - P1000847.jpg|thumb|250px|မေဂျီဘုရားကျောင်းမှ ဂျပန်မင်္ဂလာပွဲ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၂၇.၃သန်းမျှ ရှိပြီး ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ ဟွန်ရှူးကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဂျပန်လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ ဘာသာစကားအားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် ဖြစ်စေ တူညီကြပြီး &lt;ref name=MulticulturalJapan&gt;{{cite news|title='Multicultural Japan' remains a pipe dream|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Japan Times|date=March 27, 2007|archiveurl=https://archive.today/20120716140322/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20070327zg.html%23.UAQfIKgo9Rw|archivedate=16 July 2012}}&lt;/ref&gt; ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဂျပန်လူမျိုးများ ဖြစ်ကာ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=November 9, 2011 |archivedate=20 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151220044055/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား လူနည်းစု ရှိသည်။&lt;ref name=MulticulturalJapan/&gt;  ဇိုင်းနိချိကိုရီးယားလူမျိုး၊&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan-born Koreans live in limbo|url=http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=April 2, 2005}}&lt;/ref&gt; ဇိုင်းနိချိ တရုတ်လူမျိုး၊ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး၊ အများအားဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံတွင်း ဆင်းသက်လာကြသော ဘရာဇီးလူမျိုး&lt;ref name=&quot;nikkeijin&quot;&gt;{{cite news|title=An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan|url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=November 1, 2008|first=Norimitsu|last=Onishi}}&lt;/ref&gt; နှင့် ပီရူးလူမျိုး တို့မှာ ဂျပန်နိုင်ငံအတွင်း လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title='Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians|url=http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Asia Times|date=October 16, 1999|archivedate=6 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106194749/http://atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် လက်တင်အမေရိကမှ မဟုတ်သော အနောက်တိုင်းသား ၁၃၄,၇၀၀ နှင့် လက်တင် အမေရိကမှ ၃၄၅,၅၀၀ မျှ ရှိသော နိုင်ငံခြားသား ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ရှိကြသည်။ လက်တင်အမေရိကသားထဲမှ ၂၇၄,၇၀၀ ဦးမှာ ဘရာဇီးလူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး (ဂျပန်နိုင်ငံတွင်း အဆင့်ဆင့် ဆင်းသက်လာသူ သို့မဟုတ် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းရောက်ရှိသွားသူများနှင့် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ဘက်များ) ဂျပန်နိုင်ငံအတွင်း အကြီးမားဆုံးသော အနောက်နိုင်ငံသား အစုအဝေးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Registered Foreigners in Japan by Nationality|url=http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/y0213014.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050824195238/http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/y0213014.pdf|archivedate=August 24, 2005|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဌာနေလူမျိုးစုများထဲတွင် အများဆုံးမှာ ယာမာတိုလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး အဓိက လူနည်းစု လူမျိုးများတွင် ရှေးဦးနေ အအိနု လူမျိုးများ &lt;ref&gt;{{cite news |first= Philippa |last= Fogarty|title= Recognition at last for Japan's Ainu|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|publisher=BBC|date= June 6, 2008|accessdate=June 7, 2008 }}&lt;/ref&gt; နှင့် ရူကျူးလူမျိုးများ အပြင် လူမှုရေး အရ လူနည်းစု ဖြစ်သော ဘူရာကူမင် လူစု များလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Invisible Race|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Time|date=January 8, 1973|archivedate=16 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216231723/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်က သွေးနှောနေခဲ့သော လူများလည်း ဂျပန်လူမျိုး သို့ ယာမာတိုများထဲတွင် ရှိနေပြီး ဥပမာအားဖြင့် အိုဂါဆာဝါရာ ကျွန်းစုများမှ ဂျပန်များတွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ဥရောပ၊ အမေရိကန်၊ မိုက်ခရိုနီးရှန်း နှင့် ပိုလီနီးရှင်း နောက်ခံများ ရှိနေပြီး အချို့မှာ မျိုးဆက် ခုနစ်ဆက်မျှ ရှိသည်။ လူအများစုက ဂျပန်တွင် လူမျိုးအားဖြင့် အားလုံးတူညီသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး (၂၀၀၉တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ နေရင်းမဟုတ်သော နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားမှာ လူဦးရေ၏ ၁.၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။)&lt;ref&gt;&quot;[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1892469,00.html Japan to Immigrants: Thanks, But You Can Go Home Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228222338/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1892469,00.html|date=28 December 2012}}&quot;. ''[[Time (magazine)|Time]]''. April 20, 2009.&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသားများတွင် လူမျိုးစု နှင့် ဆိုင်သော စာရင်းဇယားမရှိသော်လည်း ပရော်ဖက်ဆာ ဇွန်လိုင်း ကဲ့သို့သော အနည်းဆုံး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု တစ်ခုအရ ဂျပန်တွင် လူမျိုးကွဲများစွာရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းဟု ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;[[John Lie]] ''Multiethnic Japan'' (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001)&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ထိုယူဆချက်ကို ဂျပန် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အလွှာပေါင်း များစွာမှ လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ကြပြီး သူတို့ အနေနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုတည်းရှိသော နိုင်ငံ ဆိုသည့် အယူအဆကိုသာ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း လိုကြသည်။ ထိုအယူအဆကို လူနည်းစု လူမျိုးစုများ ဖြစ်သော အအိနုနှင့် ရူကျူးလူမျိုးများကပင် ငြင်းဆန်ကြသည်။ ထိုသို့သော လူမျိုးတစ်မျိုးတည်းသာ ရှိသည်ဟူသော အယူအဆကြောင့် လူမျိုးကွဲပြားမှုကို အသိအမှတ်ပြုရန် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ငြင်းဆန်လေ့ ရှိကြသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း တာရို အာဆိုက ဂျပန်သည် &quot;လူမျိုးတစ်မျိုး၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၊ ဘာသာစကားတစ်မျိုး၊ ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခု&quot; ဟု ဆိုခဲ့ဖူးသည်။ &lt;ref&gt;&quot;[http://www.japantimes.co.jp/news/2005/10/18/national/aso-says-japan-is-nation-of-one-race/ Aso says Japan is nation of 'one race'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129014929/http://www.japantimes.co.jp/news/2005/10/18/national/aso-says-japan-is-nation-of-one-race/ |date=29 January 2016 }}&quot;. The Japan Times. October 18, 2005.&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူ့သက်တမ်းအားဖြင့် ဒုတိယမြောက် အရှည်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀-၂၀၁၅ အတွင်း မွေးဖွားသော လူများ၏ သက်တမ်းမှာ ၈၃.၅ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{cite news|title=WHO: Life expectancy in Israel among highest in the world|url=http://www.haaretz.com/news/who-life-expectancy-in-israel-among-highest-in-the-world-1.276618|accessdate=January 15, 2011|newspaper=Haaretz|date=May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Table A.17&quot;&gt;{{cite web|title=Table A.17|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf|work=United Nations World Population Prospects'', 2006 revision''|publisher=UN|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ် လူဦးရေ အများအပြား တိုးတက်မှု နှင့် နောက်ပိုင်း [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကျဆင်းမှုကြောင့် လူဦးရေမှာ အသက်ကြီးသူ များပြားလာသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၂၄.၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အသက်၆၅ နှစ်ကျော်ပြီ ဖြစ်ပြီး ထိုအချိုးမှာ ၂၀၅၀တွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c02 |title=Statistical Handbook of Japan 2013: Chapter 2—Population |publisher=Statistics Bureau |accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

ထိုသို့ လူဦးရေ အချိုးအစား ပြောင်းလဲလာခြင်းသည် လူမှုရေး ဆိုင်ရာ ပြဿနာများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အထူးသဖြင့် အလုပ်လုပ်နိုင်သော လူဦးရေ ကျဆင်းနိုင်ခြင်း နှင့် ပင်စင် ကဲ့သို့သော လူမှုဖူလုံရေး စရိတ်များ များပြားလာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[[Gonzalo Garland]] et al &quot;Dynamics of Demographic Development and its impact on Personal Saving : case of Japan&quot;, with Albert Ando, Andrea Moro, Juan Pablo Cordoba, in ''Ricerche Economiche'', Vol 49, August 1995&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူငယ်များထဲတွင် လက်မထပ်လိုသူနှင့် မိသားစု မထူထောင်လိုသူ များပြားလာသည်။&lt;ref name=&quot;Ogawa&quot;/&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ငါးနှစ်မြောက် အဖြစ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး ၁၂၆.၂၄ သန်းမှ ၂၀၄,၀၀၀ ကျဆင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကျဆင်းမှုမှာ ၁၉၄၇ ခုနှစ် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော စာရင်းဇယား စတင်ကောက်ယူသည့် အချိန်မှစ၍ ပထမအကြိမ် အများဆုံး ကျဆင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-01-02/japanese-population-drops-most-since-world-war-ii-after-quake.html |title=Japan Population Drops Most Since World War II |date=January 2, 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက် ငလျင်နှင့် [[ဆူနာမီ]]ကလည်း ထိုသို့ ကျဆင်းမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၁၆,၀၀၀ နီးပါး သေဆုံးကာ ခန့်မှန်းခြေ လူ ၃,၀၀၀ ခန့်မှာ ပျောက်ဆုံးနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ryall|first=Julian|title=Japan's population contracts at fastest rate since at least 1947|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/8989372/Japans-population-contracts-at-fastest-rate-since-at-least-1947.html|accessdate=October 29, 2013|newspaper=The Telegraph|date=January 3, 2012}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၅၀တွင် ၉၅ သန်းသို့ ကျဆင်းမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_GraphicalDisplay.aspx?ListNames=%27Population%2c+History+and+Forecast%27&amp;HistFor=True&amp;GrpOp=0&amp;Dim1=81&amp;File=0 Forecast provided] by [[International Futures]]&lt;/ref&gt; လူဦးရေ အချိုးအစား လေ့လာသူများနှင့် အစိုးရ စီမံကိန်း ရေးဆွဲသူများက ထိုပြဿနာကို မည်သို့မည်ပုံ ဖြေရှင်းမည် ဆိုသည့် အချက်ကို အပြင်းအထန် ငြင်းခုံဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ogawa&quot;&gt;{{cite web|last=Ogawa|first=Naohiro|title=Demographic Trends and their implications for Japan's future|url=http://www.mofa.go.jp/j_info/japan/socsec/ogawa.html|work=Transcript of speech delivered on 7 March 1997|publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=May 14, 2006}}&lt;/ref&gt; ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကို လက်ခံခြင်းနှင့် ကလေးမွေးသူများကို အကျိုးအမြတ်ပေးခြင်းတို့ဖြင့် လူငယ်များ အနေဖြင့် အသက်ကြီးသူ အများအပြားကို ထောက်ပံ့လာနိုင်မည်ဟု ဆွေးနွေး အဖြေရှာခြင်းမျိုးလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jipi.gr.jp/english/message.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929222250/http://jipi.gr.jp/english/message.html |archivedate=September 29, 2007 |title=Japan Immigration Policy Institute: Director's message| first= Hidenori|last=Sakanaka| publisher=Japan Immigration Policy Institute |date=October 5, 2005 |accessdate=January 5, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=French|first=Howard|title=Insular Japan Needs, but Resists, Immigration|url=http://www.nytimes.com/2003/07/24/international/asia/24JAPA.html?ei=5007&amp;en=53c7315175389e69&amp;ex=1374379200&amp;partner=USERLAND&amp;pagewanted=all&amp;position=|accessdate=February 21, 2007|newspaper=The New York Times|date=July 24, 2003}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံသား အသစ် ၁၅,၀၀၀ ကို နှစ်စဉ် ပုံမှန် လက်ခံလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=帰化許可申請者数等の推移|url=http://www.moj.go.jp/TOUKEI/t_minj03.html|publisher=Ministry of Justice|accessdate=March 17, 2011|language=Japanese}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ ဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး၏ အဆိုအရ ဂျပန်အနေနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဒုက္ခသည် ၁၈ ဦးကိုသာ ပြန်လည် အခြေချနိုင်ရန် လက်ခံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=2012 saw record-high 2,545 people apply for refugee status in Japan |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/20/national/2012-saw-record-high-2545-people-apply-for-refugee-status-in-japan/#.UXWOPEpnhIE |newspaper=Japan Times |date=March 20, 2013 |accessdate=8 August 2014 |archivedate=14 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814171503/http://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/20/national/2012-saw-record-high-2545-people-apply-for-refugee-status-in-japan/#.UXWOPEpnhIE }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်နိုင်ငံကမူ ဒုက္ခသည်ပေါင်း ၇၆,၀၀၀ ကို ထိုအချိန်တွင် လက်ခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidential Memorandum--Fiscal Year 2012 Refugee Admissions Numbers and Authorizations of In-Country Refugee Status|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/09/30/presidential-memorandum-fiscal-year-2012-refugee-admissions-numbers-and-|publisher=The White House|date=September 30, 2011|access-date=8 August 2014|archive-date=28 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128085050/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/09/30/presidential-memorandum-fiscal-year-2012-refugee-admissions-numbers-and-}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံတွင် မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်မှုနှုန်း အလွန်များပြားသည်။&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E1DB173FF936A25754C0A96F958260&amp;sec=health&amp;spon=&amp;scp=29&amp;sq=suicide%20japan&amp;st=cse|title=In Japan, Mired in Recession, Suicides Soar|last=Strom|first=Stephanie|date=July 15, 1999|newspaper=The New York Times|accessdate=September 20, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Times&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4170649.ece|title=Japan gripped by suicide epidemic|last=Lewis|first=Leo|date=June 19, 2008|newspaper=[[The Times (London)|The Times]]|accessdate=September 20, 2008|archivedate=7 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007173721/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4170649.ece}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မိမိကိုယ်ကို သတ်သေသူ ၃၀,၀၀၀ ကျော်သည်မှာ ၁၂ နှစ်ဆက်တိုက် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news| title = Bare statistics mask human cost of Japan’s high suicide rate| newspaper = Japan Today| date = March 31, 2010| url = http://www.japantoday.com/category/opinions/view/bare-statistics-mask-human-cost-of-japan%E2%80%99s-high-suicide-rate| accessdate = February 3, 2014| archivedate = 4 March 2016| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304080231/http://www.japantoday.com/category/opinions/view/bare-statistics-mask-human-cost-of-japan%E2%80%99s-high-suicide-rate}}&lt;/ref&gt; မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်မှုမှာ အသက် ၃၀ အောက် လူငယ်များအတွက် အဓိက သေဆုံးရသည့် အကြောင်းအရင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ozawa-desilva&quot;&gt;{{Cite journal| last = Ozawa-de Silva| first = Chikako
 | title = Too Lonely to Die Alone: Internet Suicide Pacts and Existential Suffering in Japan| url = https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516| journal = Cult Med Psychiatry | volume = 32 | issue = 4 | pages = 516–551 |date=December 2008 | doi = 10.1007/s11013-008-9108-0| pmid = 18800195}}&lt;/ref&gt;

===ဘာသာရေး===
[[File:Itsukushima torii distance.jpg|thumb|250px|ဟီရိုရှီးမားမြို့ အနီးရှိ အိဆုကူရှီးမား ဝတ်ပြုကျောင်းမှ ဂိတ်တံခါး သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလှဆုံးနေရာသုံးခုတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ အပိုဒ် ၂၀ အရ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့် အပြည့်အဝ ရှိသည်။ ခန့်မှန်းချက်အရ ဂျပန်လူဦးရေ ၏ ၈၄ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၉၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သို့မဟုတ် ရှင်တိုဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်ပြီး ထိုဘာသာ နှစ်ခု စလုံးကို လက်ခံသူလည်း အများ အပြား ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71342.htm |title=International Religious Freedom Report 2006 |author=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |publisher=US Department of State |date=September 15, 2006 |accessdate=December 4, 2007}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ထိုခန့်မှန်းချက်မှာ ဘုရားကျောင်းနှင့် ဆက်နွယ်နေသူကိုသာ ခန့်မှန်းခြင်း ဖြစ်ပြီး အမှန်တကယ် ယုံကြည်သက်ဝင်သူကို ခန့်မှန်းခြင်း မဟုတ်ပေ။ အခြားလေ့လာချက်တစ်ခု အရ လူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းက သာလျှင် ဘာသာတရား တစ်ခုခုကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်သူများဟု မိမိတို့ဘာသာ ဆိုကြသည် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=Kisala&gt;{{cite book| last = Kisala | first = Robert | editor= Wargo, Robert| title = The Logic Of Nothingness: A Study of Nishida Kitarō | url = https://archive.org/details/logicofnothingne0000warg | publisher = University of Hawaii Press| year = 2005| pages = [https://archive.org/details/logicofnothingne0000warg/page/n3 3]–4 | isbn = 0-8248-2284-6}}&lt;/ref&gt; အက်ဒ်ဝင် ရိုင်းရှာဝါ နှင့် မားရီးယပ်စ် ဂျန်ဆန်တို့၏ အဆိုအရ ဂျပန်လူမျိုး ၇၀ မှ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စာရင်းဇယား ကောက်ယူသူများအား သူတို့သည် မည်သည့်ဘာသာကိုမှ ကိုးကွယ်သူများ မဟုတ်ဟု ပြောလေ့ရှိကြောင်း သိရသည်။&lt;ref name=ReischauerJansen215&gt;{{Cite book
| publisher = Belknap Press of Harvard University Press
| isbn = 978-0-674-47184-9
| last1 =
| first1 = Edwin Oldfather
| author1-link = Edwin O. Reischauer
| first2 = Marius B.
| last2 = Jansen
| author2-link = Marius Jansen
| title = The Japanese today: change and continuity
| year = 1988
| edition = 2nd
| page = 215
}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း ဘာသာရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုမှာ မြင့်မားပြီး အထူးသဖြင့် ပွဲတော်များနှင့် နှင့် နှစ်သစ်ကူး ပထမဆုံး ဘုရားကျောင်းသို့ သွားခြင်း စသော အခါကြီးများတွင် ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံမှာ တာအိုဘာသာ နှင့် ကွန်ဖြူးရှပ် ဘာသာတို့မှာလည်း ဂျပန်တို့၏ ယုံကြည်မှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|page=72}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ ရှိ လမ်းများမှာ တာနာဘာတာ (ကြယ်ပွဲတော်)၊ အိုဘွန် (သင်္ချိုင်းကန်တော့ပွဲ) နှင့် ခရစ်စမတ်တို့တွင် အလှဆင်ထားလေ့ ရှိသည်။ ဂျပန်လူဦးရေ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်း အောက်မှာသာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ကိုကိုးကွယ်သူများလည်းရှိသည်။[[File:Tokyo Camii 2009.jpg|thumb|ဂျပန်နိုင်ငံတိုကျိုမြို့ရှိဗလီပုံ]]ျပန်နိုင်ငံရှိ[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ဝင်လူဦးရေ၏၉၀ရာခိုင်နှုန်းမှာ[[ပါကစ္စတန်]]၊[[အင်ဒိုနီရှား]]အစရှိသည့်[[မွတ်ဆလင်]]နိုင်ငံများမှလာရောက်အလုပ်လုပ်ကိုင်ကြသည့်ပြောင်းရွှေ့လုပ်သားများဖြစ်ပြီးကျန်၁၀ရာခိုင်နှုန်းမှာဂျပန်နိုင်ငံသားများဖြစ်သည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]အားကိုးကွယ်သူ၂၀၀၀၀၀ရှိသည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ကိုဂျပန်နိုင်ငံလူဦးရေ၏၀ဒဿမ၁ရာခိုင်နှုန်းကိုးကွယ်ကြသည်&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kato|first=Mariko|title=Christianity's long history in the margins|newspaper=Japan Times|date=February 24, 2009}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဟိန္ဒူဘာသာဝင်၊ ဆစ်ခ်ဘာသာဝင်နှင့် ဂျူးဘာသာဝင် အနည်းငယ်မျှလည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Clarke&quot;&gt;{{cite book|title=The World's religions : understanding the living faiths|url=https://archive.org/details/isbn_9780895775016|year=1993|publisher=Reader's Digest|isbn=978-0-89577-501-6|editor=Clarke, Peter|page=[https://archive.org/details/isbn_9780895775016/page/208 208]}}&lt;/ref&gt;

===ဘာသာစကား===
ဂျပန်လူဦးရေ၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းမှာ [[ဂျပန်ဘာသာစကား]]ကို ပထမ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;  ဂျပန်ဘာသာမှာ အဓိပ္ပာယ်ရှိသာ စာလုံးတစ်လုံးစီကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် စာလုံးတွဲ ဖြစ်ပေါ်သော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဂုဏ်ပြုခြင်း ချီးမြှောက်ခြင်းကို အလေးပေးကာ ဂျပန် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဝါစဉ် ခွဲခြားမှု သဘာဝကို ထင်ဟပ်ပြနေပြီး ကြိယာနှင့် အချို့သော စကားလုံးများမှာ နားထောင်သူနှင့် ပြောကြားသူတို့၏ အဆင့်ကို ညွှန်းဆိုလျက် ရှိသည်။ ဂျပန် စာ ရေးသားရာတွင် ခန်းဂျီး ဟု ခေါ်သော တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြုကြပြီး ရိုးရှင်းသော တရုတ်အက္ခရာများကို အခြေခံထားသော ခါန ဟုခေါ်သော အက္ခရာစဉ် နှစ်မျိုးရှိကာ လက်တင် အက္ခရာနှင့် အာရပ်ကိန်းဂဏန်းများကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyagawa|first=Shigeru|title=The Japanese Language|url=http://web.mit.edu/jpnet/articles/JapaneseLanguage.html|publisher=Massachusetts Institute of Technology|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်ဘာသာစကား အပြင် ရူကျူးဘာသာစကားများ ဖြစ်သော အာမာမိ၊ ကူနိဂါမိ၊ အိုကီနာဝန်၊ မိယာကို၊ ယဲယမာ၊ ယိုနဂူနိ အစရှိသော ဂျပိုနစ် မိသားစုဝင် ဖြစ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သော ဘာသာစကားများကိုလည်း ရူကျူးကျွန်းများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ကလေးငယ်များထဲမှ ထိုဘာသာစကားများကို သင်ယူသူ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Heinrich|first=Patrick|title=Language Planning and Language Ideology in the Ryūkyū Islands|journal=Language Policy|date=January 2004|volume=3|issue=2|pages=153–179|doi=10.1023/B:LPOL.0000036192.53709.fc}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ယခု လတ်တလောနှစ်များတွင် ဒေသခံ အစိုးရများက ရိုးရာ ဘာသာစကားနှင့် ပတ်သက်၍ စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာရန် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ အိုကီနာဝါ ဂျပန်ဘာသာစကားခွဲကိုလည်း ထိုနယ်မြေတွင် ပြဆိုကြသည်။ အအိနု ဘာသာစကားမှာ ဂျပန်ဘာသာစကားနှင့် မည်သည့် ဘာသာစကားနှင့်မျှ ဆက်စပ်ခြင်း မရှိဘဲ ပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေဖြစ်နေပြီး ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင်သာ အသက်ကြီးသော ဌာနေ စကားပြောသူ အချို့  ကျန်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106062419/http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |archivedate=January 6, 2008 |title=15 families keep ancient language alive in Japan |publisher=UN | accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; အစိုးရကျောင်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကျောင်း အတော်များများတွင် ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ဂျပန်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ နှစ်ခုစလုံးကို သင်ယူရန် လိုအပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427225148/http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |archivedate=April 27, 2006 |title=Japan Digest: Japanese Education |date=September 1, 2005 |first= Lucien|last=Ellington|publisher=Indiana University |accessdate=April 27, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ItaGiappone&gt;Ambasciata d'Italia a Tokio: [http://www.ambtokyo.esteri.it/Ambasciata_Tokyo/Menu/I_rapporti_bilaterali/Cooperazione_culturale/linguaitaliana_Giappone/ Lo studio della lingua e della cultura italiana in Giappone.]&lt;/ref&gt;

===ပညာရေး===
[[File:Tokyo University Entrance Exam Results 6.JPG|thumb|250px|တိုကျိုတက္ကသိုလ်တွင် ဝင်ခွင့် စာမေးပွဲ အောင်စာရင်းကို ထုတ်ပြန်ကြေညာနေစဉ်]]

၁၈၇၂ ခုနှစ် မေဂျီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးခေတ်တွင် မူလတန်းကျောင်းများ၊ အထက်တန်းကျောင်းများ နှင့် တက္ကသိုလ်များကို စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |first=Lucien |last=Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=December 1, 2003 |accessdate=April 1, 2007 |archivedate=5 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html }}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၇ ခုနှစ်မှစ၍ မူလတန်းနှင့် အလယ်တန်း ပညာရေးကို မသင်မနေရ ပညာရေး အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး အချိန်ကာလ အားဖြင့် အသက် ၆ နှစ် မှ ၁၅ နှစ် အထိ ၉ နှစ် ကြာမြင့်သည်။ [[ပညာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ အားကစား၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန (ဂျပန်)|ဂျပန် ပညာရေး၊ယဉ်ကျေးမှု၊ အားကစား၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန]] ၏ အဆိုအရ အလယ်တန်း အောင်မြင်ပြီးသော ကလေးငယ် အတော်များများက အထက်တန်း ၃ နှစ်ကို ဆက်လက်သင်ယူကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်း အောင်မြင်ပြီးသူ ၇၅.၉ ရာခိုင်နှုန်းသည် တက္ကသိုလ်၊ ဂျူနီယာ ကောလိပ်၊ ကုန်သွယ်ရေး သင်တန်းကျောင်းနှင့် အခြားသော အဆင့်မြင့်ပညာသင်ကျောင်းများသို့ ဆက်လက် တက်ရောက်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title= School Education |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology (Japan)|MEXT]] |accessdate= March 2, 2014 |archivedate= 2 January 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf }}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်တွင် ထိပ်ဆုံးအဆင့် သတ်မှတ်ထားသော တက္ကသိုလ် နှစ်ခုမှာ တိုကျိုတက္ကသိုလ် နှင့် ကျိုတိုတက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globaluniversitiesranking.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94&amp;Itemid=131|title=TOP – 100|publisher=Global Universities Ranking|year=2009|accessdate=March 22, 2010|archivedate=16 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316173528/http://www.globaluniversitiesranking.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94&amp;Itemid=131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010|title=QS World University Rankings 2010|publisher=QS TopUniversities|year=2010|accessdate=January 15, 2010|archivedate=3 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010}}&lt;/ref&gt; အိုအီးစီဒီမှ ကြီးမှူးကျင်းပသော နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများ၏ အရည်အချင်းစစ် စာမေးပွဲတွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ၁၅ နှစ်သား ကျောင်းသားတစ်ဦး၏ အသိပညာနှင့် အတတ်ပညာကို တကမ္ဘာလုံး ဆဋ္ဌမ အဆင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=OECD's PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes|url=http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html|publisher=[[OECD]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

===ကျန်းမာရေး===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုကို နိုင်ငံအစိုးရနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက တာဝန်ယူပေးသည်။ တစ်ဦးချင်းအတွက် ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုနှင့် သက်ဆိုင်သော အဖိုးအခများကို အားလုံးနှင့် ဆိုင်သော ကျန်းမာရေး အာမခံစနစ်မှ ပေးဆောင်ပြီး အားလုံး တန်းတူညီမျှ အသုံးပြုနိုင်ကာ အစိုးရ ကော်မတီမှ အဖိုးအခများကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အလုပ်ရှင်မှ အာမခံ ထားမပေးသော လူများ အနေဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် ဆိုင်သော ကျန်းမာရေး အာမခံတွင် ပါဝင်နိုင်ပြီး ဒေသခံ အစိုးရများမှ စီမံခန့်ခွဲပေးသည်။ ၁၉၇၃ မှစ၍ အသက်ကြီးသော သူများအားလုံးကို အစိုးရမှ ထောက်ပံ့သော အာမခံဖြင့် အကာအကွယ် ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |first=Victor|last=Rodwin|title=Health Care in Japan |publisher=New York University |accessdate=March 10, 2007}}&lt;/ref&gt; လူနာများ အနေဖြင့် ဆရာဝန် သို့မဟုတ် ဆေးကုသမည့် နေရာကို မိမိစိတ်ကြိုက် ရွေးချယ်ခွင့် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html |title=Health Insurance: General Characteristics |publisher=National Institute of Population and Social Security Research |accessdate=March 28, 2007 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907184624/http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ယဉ်ကျေးမှု==
[[File:Kinkaku-ji 01.jpg|thumb|250px|ကျိုတိုမြိုမှ ကင်ကကုဂျိ သို့မဟုတ် ရွှေကနား ဘုရားကျောင်း သည် အထူးသမိုင်းဝင်နေရာများ၊ ရှုမျှော်ကွင်း လှပသော အထူးနေရာများနှင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများတွင် ပါဝင်သည်။]]

ဂျပန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ရှေးဦးအစ ယဉ်ကျေးမှုမှ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်ပြောင်းလဲ လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ခေတ်ပြိုင် ယဉ်ကျေးမှုတွင် အာရှ၊ ဥရောပ နှင့် မြောက်အမေရိကမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှုများတွင် လက်မှုပညာများဖြစ်သော ကြွေထည်၊ အဝတ်အထည်၊ ယွန်းထည်၊ ဓား နှင့် အရုပ်များ၊ ဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သော ဘွန်းရာကု (ရုပ်သေး)၊ ကာဘုကီ(ကဇာတ်)၊ နို (ဂီတပဒေသာ)၊ အက နှင့် ရာကုဂို (ကွက်စိပ်)၊ အခြားယဉ်ကျေးမှုများ ဖြစ်သော လက်ဖက်ရည်ပွဲ(ရေနွေးကြမ်း)၊ အိကဲဘာနာ (ပန်းအလှဆင်ခြင်း)၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ လက်ရေးလှပညာ၊ အိုရိဂါမီ (စက္ကူခေါက်ပညာ)၊ အွန်ဆန်(ရေပူစမ်းချိုးခြင်း)၊ ဂေးရှား(ကချေသည်) နှင့် ကစားပွဲများ ပါဝင်သည်။ ဂျပန်သည် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများအပြင် ရုပ်ဝတ္ထုမဟုတ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု လက္ခဏာများနှင့် အမျိုးသားရေး အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန် စနစ်တစ်ခု ထားရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bunka.go.jp/english/index.html |title=Administration of Cultural Affairs in Japan |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt; ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများတွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ နေရာ ၁၆ခု ပါဝင်ပြီး ၁၂ ခုမှာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သက်ဆိုင်သော နေရာများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;unesco1&quot;/&gt;

===အနုပညာ===
အိဆဲ ဝတ်ပြုကျောင်းသည် ဂျပန် ဗိသုကာ ပညာ၏ ဥပမာ တစ်ခု အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |title=Ise: Prototype of Japanese Architecture |author1=Tange, Kenzo |author2=Kawazoe, Noboru |year=1965 |publisher=Massachusetts Institute of Technology Press}}&lt;/ref&gt; အများအားဖြင့် သစ်သားကို အသုံးပြုထားသော ဂျပန်ရိုးရာအိမ်များနှင့် များပြားလှစွာသော ဘုရားကျောင်းများတွင် တာတာမီ ခေါ် မြက်ဖျာများနှင့် ဘေးသို့ ဆွဲဖွင့်ရသော တံခါးများ အသုံးပြုထားသည်ကို တွေ့နိုင်ပြီး ထိုတံခါးများမှာ အခန်းများ အချင်းချင်း ခွဲခြားရန်နှင့် အတွင်းနှင့် အပြင် ခွဲခြားရန် အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map |author1=Kazuo, Nishi |author2=Kazuo, Hozumi |year=1995 |publisher=Kodansha |isbn=978-4-7700-1992-9}}&lt;/ref&gt; အများအားဖြင့် သစ်သား အသုံးပြုသော ဂျပန်ပန်းပုပညာ နှင့် ဂျပန်ပန်းချီတို့မှာ ဂျပန် အနုပညာများထဲတွင် ရှေးအကျဆုံး ဖြစ်ပြီး အစောဆုံး ရုပ်ပုံရေးဆွဲမှုမှာ ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်ကပင် တွေ့နိုင်သည်။ ဂျပန်၏ ပန်းချီ သမိုင်းမှ ဌာနေဂျပန်တို့၏ အမြင် နှင့် ပြည်ပမှ ဝင်ရောက်လာသော အတွေးအမြင်များ ရောနှောမှုနှင့် အားပြိုင်မှုကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite book|last=Arrowsmith|first=Rupert Richard|title=Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-959369-9}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နှင့် ဥရောပ အနုပညာတို့အကြား ဆက်နွယ်မှုမှာ ထင်ရှားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၉ ရာစုတွင် တင်ပို့ခဲ့သော အူကီယို-အဲ ပန်းချီများမှာ ဂျပိုနစ်ဆင်ဟု သိကြပြီး အနောက်တိုင်းတွင် မော်ဒန်ပန်းချီများ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုအတွက် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိကာ အထူးသဖြင့် ပို့စ်အင်ပရက်စ်ရှင်နစ်ဆင် ပေါ်တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=autogenerated3 /&gt; ထင်ရှားသော အူကီယို-အဲ ပန်းချီဆရာများတွင် ဟိုကုဆိုင်းနှင့် ဟိရိုရှိဂဲတို့ ပါဝင်သည်။ ရိုးရာ သစ်သားတုံးဖြင့် ပုံနှိပ်ခြင်းအား အနောက်တိုင်း အနုပညာနှင့် ရောနှောလိုက်သည့်အခါ ယခု ဂျပန်နိုင်ငံတွင်းနှင့် ပြင်ပ တွင် ကျော်ကြားသော မန်ဂါဟူသည့် ရုပ်ပြစာအုပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |title=A History of Manga |publisher=NMP International |accessdate=March 2, 2014 |archivedate=2 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102040820/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html }}&lt;/ref&gt;  မန်ဂါ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော တီဗွီနှင့် ရုပ်ရှင်များကို အန်နီမဲ ဟုခေါ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပြုလုပ်သော ဗွီဒီယိုဂိမ်းစက်များသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ လူကြိုက်များခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929122934/http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |url=http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |title=The History of Video Games |first=Leonard |last=Herman |author2=Horwitz, Jer |author3=Kent, Steve |author4=Miller, Skyler |publisher=[[GameSpot]] |year=2002 |archivedate=29 September 2007 |accessdate=April 1, 2007 }}&lt;/ref&gt;

===ဂီတ===
ဂျပန်တို့၏ ဂီတမှာ ရွေးချယ်စရာ များပြားပြီး အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြားခြားနားသည်။ ရိုးရာတူရိယာများဖြစ်သော ကိုတို ဟုခေါ်သော ဂျပန်ဒုံမင်း စသည်တို့ကို ၉ ရာစု နှင့် ၁၀ ရာစုနှစ်များကပင် စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နို ဂီတပဒေသာများနှင့် အတူ ယှဉ်တွဲတင်ဆက်လေ့ ရှိသော စကားပြောဂီတများမှာ ၁၄ ရာစုကတည်းကပင် ရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များ၍ ရှားမိဆန် ဟုခေါ်သော ဂစ်တာနှင့် အလားသဏ္ဍန်တူသည့် တူရိယာနှင့် တွဲဖက်လေ့ရှိသော ကျေးလက်ရိုးရာ ဂီတများမှာ ၁၆ ရာစုမှပင် အစပျိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Malm|first=William P.|title=Traditional Japanese music and musical instruments|url=https://archive.org/details/traditionaljapan0000malm|year=2000|publisher=Kodansha International|isbn=978-4-7700-2395-7|pages=[https://archive.org/details/traditionaljapan0000malm/page/31 31]–45|edition=New}}&lt;/ref&gt; ၁၉ ရာစုတွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော အနောက်တိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတမှာ ယခုအခါတွင် ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နန်းတော်၏ တူရိယာဝိုင်း၏ ဂါဂါကု ဂီတ သည် အချို့သော ၂၀ရာစု အနောက်တိုင်း ဂန္ထဝင် တေးရေးများ၏ အချို့သော သီချင်းများတွင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;See for example, [[Olivier Messiaen]], ''Sept haïkaï'' (1962),  (''Olivier Messiaen: a research and information guide'', Routledge, 2008, By Vincent Perez Benitez, page 67) and (''Messiaen the Theologian'', Ashgate Publishing, Ltd., 2010, page 243-65, By Andrew Shenton)&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံမှ ဂန္ထဝင် ဂီတဖန်တီးသူများတွင် နာမည်ကျော်ကြားသူများမှာ တိုရု တာကဲမိဆု နှင့် ရန်န်တာရိုး တာကီ တို့ ဖြစ်သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ဂျပန်၏ လူကြိုက်များသော ဂီတများသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပတို့၏ ဂီတရေစီးကြောင်းများမှ အကြီးအကျယ်လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ထိုမှတဆင့် ဂျေပေါ့ပ် ဂီတ သို့မဟုတ် ဂျပန်လူကြိုက်များဂီတ အမျိုးအစား ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/aug/21/popandrock3 |title= J-Pop History |work=The Observer | accessdate=April 1, 2007 | first=Chris | last=Campion | date=August 22, 2005 | location=London}}&lt;/ref&gt; [[ကာရာအိုကေ]] သီဆိုခြင်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား ကျင့်သုံးသော ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အေဂျင်စီ၏ ၁၉၉၃ စစ်တမ်းအရ ဂျပန်အများစုမှာ နှစ်တစ်နှစ်အတွင် ကာရာအိုကေ သီဆိုချိန်သည် အခြားယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့များဖြစ်သော အိကဲဘာနာ ခေါ် ပန်းအလှဆင်ခြင်းနှင့် လက်ဖက်ရည်ပွဲ ကျင်းပခြင်းတို့ထက် ပို၍ များကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The worlds of Japanese popular culture: gender, shifting boundaries and global cultures|url=https://archive.org/details/worldsjapanesepo00mart|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63729-9|page=[https://archive.org/details/worldsjapanesepo00mart/page/n89 76]|edition=Repr.|editor=Martinez, D.P.}}&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
[[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb| ၁၂ ရာစုမှ ဂျပန်အမျိုးသား ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သော ဂန်းဂျိပုံပြင်များလက်ရေးဖြင့် ရေးသားထားသောမူ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံး စာပေများတွင် ကိုဂျိကိ မော်ကွန်းနှင့် နိဟွန်းရှိုးကိ မော်ကွန်းတို့ ပါဝင်သည့်အပြင် မန်းယိုးရှုဟုခေါ်သော ကဗျာညွန့်ပေါင်း များပါဝင်သည်။ ထိုစာပေများကို ၈ ရာစုက ဖန်တီးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး တရုတ်အက္ခရာများဖြင့် ရေးသားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century |author=Keene, Donald |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-11441-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |title=Asian Studies Conference, Japan (2000) |publisher=Meiji Gakuin University |accessdate=April 1, 2007 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116015033/http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm }}&lt;/ref&gt; ဟဲအိအန်ခေတ်တွင် ဟိရာဂန နှင့် ခတ်တာခန အက္ခရာများ တီထွင်ဖန်တီးလာခဲ့သည်။ သစ်ခုတ်သမားပုံပြင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံးပုံပြင်ဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ispmsu&quot;&gt;{{cite web |url=http://isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011065654/http://isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |archivedate=October 11, 2007 |title= Windows on Asia—Literature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past |publisher=Michigan State University |accessdate=December 28, 2007}}&lt;/ref&gt; ဟဲအိအန် နန်းတွင်းဘဝကို ဆဲအိ ရှိုးနာဂွန်၏ ခေါင်းအုံးစာအုပ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ပြီး မူရာဆာကိ ရှိကိဘု၏ ဂန်းဂျိ ပုံပြင်များမှာ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ဝတ္တုဟုပင် အမြဲလိုလို ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=126–127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Tale of Genji|editor=Royall, Tyler|publisher=[[Penguin Classics]]|year=2003|isbn=0-14-243714-X|pages=i–ii, xii}}&lt;/ref&gt;

အဲဒိုခေတ်တွင် ချိုးနင်း ဟုခေါ်သော မြို့နေလူထုက စာပေဖတ်ရှုသူနှင့် ဖန်တီးသူများ အဖြစ် ဆာမူရိုင်း အထက်တန်းလွှာတို့ အား ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ ဆိုင်းကကု၏ စာပေများ လူကြိုက်များလာခြင်းက စာဖတ်သူ လူတန်းစားနှင့် စာရေးဆရာ လူတန်းစား ပြောင်းလဲလာမှုကို ဖော်ပြနေခဲ့ပြီး [[ဘရှိုး]] က ကိုကင်းရှု ကဗျာ ယဉ်ကျေးမှုကို သူ၏ ဟိုက္ကူ ကဗျာများဖြင့် ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့ကာ ခရီးသွား ကဗျာမှတ်တမ်း အိုကုနော့ ဟိုဆိုမိချီကို ဖန်တီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=World Within Walls: Japanese Literature of the Pre-Modern Era, 1600–1867 |url=https://archive.org/details/worldwithinwalls0000keen_w7k3 |author=Keene, Donald |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11467-7}}&lt;/ref&gt; မေဂျီခေတ်တွင် ဂျပန်ရိုးရာ စာပေများ ယုတ်လျော့လာခဲ့ပြီး ဂျပန်စာပေများမှာ အနောက်တိုင်း လွှမ်းမိုးမှုများဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နဆုမဲ ဆိုဆဲကိ နှင့် မိုရိ အိုဂါအိတို့မှာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ခေတ်သစ် ဝတ္ထုရေး ဆရာများ ဖြစ်ကြပြီး သူတို့နောက်တွင် ရူးနိုဆုကဲ အကုတာဂါဝါ၊ ဂျူးနိချိရို တာနိဇာကီ၊ ရူကီအို မီရှိမာတို့ ပေါ်ထွက်ခဲ့ကာ လတ်တလောတွင် [[ဟာရူကီ မူရာကာမီ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဂျပန် စာရေးဆရာ ယာဆုနာရီ ကာဝါဘာတာ နှင့် ကင်ဇာဘူရို အိုအဲ တို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘဲလ်ဆု တစ်ခုစီကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ispmsu&quot;/&gt;

===အစားအသောက်များ===
[[File:Breakfast at Tamahan Ryokan, Kyoto.jpg|thumb|right|ရိုကန်ခေါ် အင်းတွင် တည်ခင်းသော နံနက်စာ]]

ဂျပန်တို့၏ အစားအသောက်များမှာ နေ့စဉ်စားသုံးနေကြဖြစ်သော ထမင်း သို့မဟုတ် ခေါက်ဆွဲကို ဟင်းရည် နှင့် အိုကာဇု ဟုခေါ်သော ငါးဖြင့် ချက်ထားသော ဟင်းတစ်မျိုး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ တို့ဖူးနှင့် အလားသဏ္ဍန်တူသောအရာများဖြင့်  အရသာရှိစေရန် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ ရှိကြသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အစောပိုင်းတွင် ဂျပန်တွင် ယခင်က ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စားသုံးလေ့ မရှိကြသော အသားနီ ခေါ် အမဲသားကဲ့သို့သော အစားအစာများကို စတင် စားသုံးခဲ့ကြသည်။ ဂျပန်အစားအသောက်များသည် ရာသီအလိုက် အစားအစာများပေါ်တွင် အလေးပေးခြင်း&lt;ref&gt;[http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf &quot;A Day in the Life: Seasonal Foods&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116212751/http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf |date=16 January 2013 }}, The Japan Forum Newsletter No.September 14, 1999.&lt;/ref&gt;၊ ပါဝင်သော ဟင်းခတ်များနှင့် ဟင်းပွဲပြင်ဆင်မှုတို့ကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ဂျပန်အစားအသောက်များတွင် ဒေသအလိုက် အထူးပြု ချက်ပြုတ်မှုများ အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိပြီး ရိုးရာချက်ပြုတ်နည်းများနှင့် ဒေသခံ ဟင်းခတ်များကို သုံးစွဲလေ့ ရှိကြသည်။ မီရှဲလင်း လမ်းညွှန်မှ ဂျပန်နိုင်ငံ အတွင်းရှိ စားသောက်ဆိုင်များကို ကြယ်ပွင့် အဆင့် သတ်မှတ်ချက်ပေးရာတွင် ဂျပန်စားသောက်ဆိုင်များ၏ ကြယ်ပွင့်ပေါင်းသည် အခြားတကမ္ဘာလုံးရှိ စားသောက်ဆိုင်များ အားလုံးပေါင်းခြင်းထက် ပိုများသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=michelin20101124&gt;{{cite web|title=「ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行　三つ星が14軒、 二つ星が54軒、一つ星が198軒に|url=http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/|publisher=Michelin Japan|accessdate=February 7, 2011|date=November 24, 2010|language=Japanese|archive-date=29 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129012353/http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===အားကစား===
[[File:Sumo ceremony.jpg|thumb|ဆူမို နပန်းသမားများ ကွင်းတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပွဲတွင် ဒိုင်လူကြီးအား ဝိုင်းရံနေသည်ကို တွေ့ရပုံ]]
ဆူမို နပန်း သတ်ခြင်း သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသား အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html |title=Sumo: East and West |publisher=[[PBS]] |accessdate=March 10, 2007 |archivedate=30 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930041547/http://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန် ကိုယ်ခံပညာများ ဖြစ်သော [[ဂျူဒို]]၊ [[ကရာတေး]] နှင့် ကန်ဒိုတို့ကို လူအများအပြား ကစားကြပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ပရိသတ် အများအပြား ကြည့်ရှုအားပေးကြသည်။ မေဂျီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးခေတ်အပြီးတွင် အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများကို ဂျပန်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ပညာရေးစနစ်အတွင်း ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070317192109/http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports |archivedate=March 17, 2007|title=Culture and Daily Life |publisher=Embassy of Japan in the UK |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ၁၉၆၄တွင် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံကျင်းပ ခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကို နှစ်ကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဆပ်ပိုရို၊ ၁၉၉၈တွင် နာဂါနို တို့၌ ကျင်းပခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olympic History in Japan|url=http://www.joc.or.jp/english/historyjapan/history_japan_bid.html|publisher=Japanese Olympic Committee|accessdate=January 7, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် တိုကျိုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး အာရှမြို့တော်များတွင် အိုလံပစ် ကစားပွဲ နှစ်ကြိမ်တိုင် လက်ခံကျင်းပသော ပထမဆုံး မြို့တော် ဖြစ်လာပေလိမ့်မည်။&lt;ref&gt;[http://www.olympic.org/news/ioc-selects-tokyo-as-host-of-2020-summer-olympic-games/208784 IOC selects Tokyo as host of 2020 Summer Olympic Games]&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ရပ်ဂ်ဘီ ယူနီယံ ကစားနည်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံးသော အာရှနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ ငါးနိုင်ငံပြိုင်ပွဲကို စံချိန်တင် ၆ ကြိမ်တိုင် အနိုင်ရခဲ့ကာ အသစ်ဖွဲ့စည်းသော အိုင်အာရ်ဘီ ပစိဖိတ်နိုင်ငံများ ဖလားကို ၂၀၁၁ တွင် ရရှိခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ၂၀၁၉တွင် အိုင်အာရ်ဘီ ရပ်ဂ်ဘီ ကမ္ဘာ့ဖလားကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rugbyworldcup.com/rugbyworldcup2019/news/newsid=2069327.html#japan+reaches+rest+asia|title=rugbyworldcup.com|accessdate=November 1, 2013|archivedate=17 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217224929/http://www.rugbyworldcup.com/rugbyworldcup2019/news/newsid%3D2069327.html#japan+reaches+rest+asia}}&lt;/ref&gt;

ဘေ့စ်ဘောလ် ကစားနည်းသည် ယခုလက်ရှိတွင် ဂျပန်၌ အားပေးသူ အများဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ဂျပန်၏ ထိပ်တန်း ပရော်ဖက်ရှင်နယ် လိဂ် ဖြစ်သော နိပွန် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဘေ့စ်ဘောလ် ကို ၁၉၃၆ တွင် စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nagata, Yoichi; Holway, John B. |editor=Palmer, Pete |title=Total Baseball |edition=4th |year=1995 |publisher=Viking Press |page=547 |chapter=Japanese Baseball}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဂျပန် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဘောလုံးလိဂ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် ဘောလုံး ကစားနည်းကို အားပေးသူ များပြားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf |title= Soccer as a Popular Sport: Putting Down Roots in Japan |publisher= The Japan Forum | accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် တိုက်ကြီးများ ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ရာ နေရာဖြစ်ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားကို တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ နှင့် အတူ အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/index.html|publisher=[[FIFA]]|accessdate=January 7, 2011|archivedate=2 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102150338/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/index.html}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အာရှတွင် အအောင်မြင်ဆုံး ဘောလုံးအသင်းများတွင် တစ်သင်း အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး အာရှဖလားကို လေးကြိမ်တိုင် ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Team Japan|url=http://www.afcasiancup.com/team/en/Japan|publisher=Asian Football Confederation|accessdate=March 2, 2014|archivedate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125085954/http://www.afcasiancup.com/team/en/Japan}}&lt;/ref&gt; ထို့အတူ မကြာသေးမီက ၂၀၁၁ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့အမျိုးသမီး ဘောလုံးပြိုင်ပွဲတွင် ဂျပန်မှ ဖလားရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/summary.html|title=Japan edge USA for maiden title|date=July 17, 2011|work=[[FIFA]]|accessdate=July 17, 2011|archivedate=12 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112083228/http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/summary.html}}&lt;/ref&gt; ဂေါက်သီးကစားခြင်းမှာလည်း ဂျပန်တွင် လူကြိုက်များသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |title= Japanese Golf Gets Friendly |publisher=''[[Metropolis (English magazine in Japan)|Metropolis]]'' |first=Fred |last=Varcoe|accessdate=April 1, 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926215517/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |archivedate = September 26, 2007}}&lt;/ref&gt; ထို့အတူ ကားပြိုင်ပွဲများ ဖြစ်သော စူပါ ဂျီတီ နှင့် ဖော်မြူလာ နိပွန် တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |title= Japanese Omnibus: Sports |work=Metropolis |first=Len|last=Clarke|accessdate=April 1, 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926215524/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |archivedate = September 26, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အမေရိကန် အင်န်ဘီအေ ဘတ်စကက်ဘော လိဂ်တွင် ကစားသော ကစားသမား ယူတာ တာဘုဆဲကို မွေးထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=consulteny&gt;{{cite news|url=http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/vol_12-4/title_04.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203204908/http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/vol_12-4/title_04.html|archivedate=December 3, 2010|title=Hoop Dreams – Yuta Tabuse, &quot;The Jordan of Japan&quot;|publisher=Consulate General of Japan in New York|date= December 2004 – January 2005|accessdate=January 19, 2009}}&lt;/ref&gt;

အစားအသောက်

==ကိုးကား==
{{reflist|2}}
== အခြားဖတ်ရန် ==
* [[ထွက်နေအလံ]]
* [[မဟာဂျပန်စကြာဝတ္တိ]]
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}


[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့မြောက်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>b16wsxeh4qbnq7bvw8kpsklviz43k8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှမ်းလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4353</id>
    <revision>
      <id>1032004</id>
      <parentid>1029860</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T15:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54054" sha1="mrzjoeansqmrayrb6rtp4lgzjalblfo" xml:space="preserve">'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang|shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}} သို့မဟုတ် {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်စု]] တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးနှင့် လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Britannica-Shan&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် အများစု နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသည့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်|အိန္ဒိယနိုင်ငံ အာသံပြည်နယ်]]၊ [[မေဃာလယ|မေဃာလယပြည်နယ်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]တို့ရှိ ဒေသအချို့တွင်လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt;ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားကြပြီး၊&lt;ref name=&quot;POTWF&quot;&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; ၎င်းပမာဏသည် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Britannica-Shan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းပြည်နယ်အလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။
ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sinsermsakul |first1=P. |last2=Srikaew |first2=K. |last3=Kangwanpong |first3=D. |last4=Kutanan |first4=W. |title=Genetic structure of the Shan people in Northern Thailand and its implications for the Tai-Kadai migration |journal=Scientific Reports |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=21453 |doi=10.1038/s41598-021-00845-x |pmid=34716321}}&lt;/ref&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲတော်===
ရှမ်းပြက္ခဒိန်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံထားသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးသည့် အချိန်၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းများ နားနားနေနေရှိသည့် မြန်မာပြက္ခဒိန်အရ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;calendar&quot;&gt;Sao Noom Han, &quot;The Shan Calendar and Its Significance&quot;, 2015.&lt;/ref&gt;  နှစ်သစ်ကူး နံနက်ခင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို မိဘဘိုးဘွားများထံ သွားရောက်၍ ကန်တော့ကြသည်။ လူငယ်များက လူကြီးမိဘများအား ကျန်းမာပါစေကြောင်း ဆုတောင်းပေးကြပြီး လူကြီးများကလည်း ပြန်လည်၍ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းစကားများ ပြောကြားကြသည်။  ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆွမ်းကျွေးခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် အလှူအတန်း ပြုလုပ်ခြင်းများကို တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကောင်းမှုကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲ၏ အသက်မှာ ရိုးရာဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သည်။ ကတိုးအက နှင့် တိုးနယားအကသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်သံများဖြင့် ကခုန်ကြသည်။ခေါက်ပုဒ် (ရှမ်းခေါပုတ်) ကို နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အိမ်တိုင်းလိုလို ပြုလုပ်၍ ဧည့်ခံကျွေးမွေးကြသည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.&lt;/ref&gt;

===ရှမ်းရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော်===

သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]သို့ အေဒီ (၁၁) ရာစု ပုဂံနိုင်ငံတော်မှတဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ တဖြည်းဖြည်းချင်း စီးဝင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်&quot;၊ ၁၉၆၄။&lt;/ref&gt; ရှမ်းသင်္ကြန် (ပွႆးသၢင်းၵျၢၼ်ႇ) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ အတာနှစ်ကူးကာလ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်ပြီး မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ တွက်ချက်မှုစနစ်အပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့တွင် နတ်တော်လ တွင်ကြရောက်သော ရှမ်း(တိုင်)နှစ်သစ်ကူးနေ့ ရှိသော်လည်း၊ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] အရ ကျရောက်သော သင်္ကြန်ပွဲတော်ကိုလည်း &quot;နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်ကူးခြင်း&quot; အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆင်နွှဲကြသည်။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Sai Kam Mong, &quot;The History and Development of the Shan Scripts and Culture&quot;, 2004.&lt;/ref&gt;
ရှေးယခင်ကပင်ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းစောလက်ထက်မှစ၍ ရှမ်းနှင့် ဗမာလူမျိုး တို့အကြား နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အပြန်အလှန် ထိတွေ့မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၁ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ ပါဠိစာပေ၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်နည်းများ ပါသွားခဲ့သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သင်္ကြန်စာထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နှစ်သစ်ကူးခြင်း ဓလေ့များမှာ ထိုအချိန်မှစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;ရွှေကိုင်းသား၊ &quot;မြန်မာ့ရိုးရာ ၁၂ လရာသီပွဲတော်များ&quot;၊ ၁၉၆၀။&lt;/ref&gt;အင်းဝ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်များတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်အကြား အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။ နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရာမှတဆင့် အတာသင်္ကြန် ဓလေ့များသည် ရှမ်းယဉ်ကျေးမှုအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရတနာပုံခေတ် နန်းတွင်းသင်္ကြန် ကျင်းပပုံများသည် ရှမ်းဟော်နန်းများသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး စော်ဘွားများကဒေသတွင်း မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်အတိုင်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot; /&gt;ရှမ်းရိုးရာတွင် သင်္ကြန်ကာလ၌ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သဲပုံစေတီ တည်ခြင်းကို အလေးအနက် ထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်အတွင်းက မိမိတို့၏ ခြေထောက်တွင် ပါသွားသော ဘုရားဝင်းအတွင်းမှ မြေကြီး၊ သဲများကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းသည့် သဘောနှင့် ကုသိုလ်ယူသည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;sand&quot;&gt;Sao Noom Han, &quot;Rituals of the Shan New Year&quot;, 2018.&lt;/ref&gt;သင်္ကြန်ရေကစားရာတွင် ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်၊ မောင်းနှင့် ကတိုး၊ တိုးနယားအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခြင်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;tradition&quot;&gt;Shan State Cultural Department, &quot;Annual Cultural Report&quot;, 2023.&lt;/ref&gt;

===ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ===

ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ (ပွႆးသၢင်ႇလၢင်း) သည် အမျိုးသားကလေးငယ်များကို သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းချီးမြှင့်သည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ancestry&quot;&gt;Sai Aung Tun, &quot;History of the Shan State&quot;, 2009.&lt;/ref&gt;ရှင်လောင်းများကို နန်းတွင်းမင်းသားငယ်များကဲ့သို့ အလွန်ခမ်းနားစွာ ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ခေါင်းတွင် ပန်းပွင့်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရွှေရောင် ခေါင်းပေါင်းများ ၊ ပိုးထည်ဖြင့်ရက်လုပ်သော ရိုးရာဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ မျက်နှာကိုလည်း အလှပဆုံး မိတ်ကပ်လိမ်းခြယ်ပေးထားပြီး ရှင်လောင်းများကို မြေကြီးပေါ် ခြေမချစေဘဲ &quot;နတ်မြင်း&quot; ဟု ခေါ်သော လူကြီးများက ပခုံးပေါ်တွင် ထမ်း၍ သွားလာကြသည်။&lt;ref name=&quot;rituals&quot;&gt;နန်းယဉ်ယဉ်ဝင်း (၂၀၁၉)၊ &quot;ရှမ်းရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ&quot;&lt;/ref&gt;ရှင်လောင်းများကို ထမ်းထားသူများက ရှမ်းအိုးစည်သံနှင့်အတူ စည်းချက်ကျကျ ကခုန်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;food&quot;&gt;Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.&lt;/ref&gt;

တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

* စာပေ
ယနေ့မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အသုံးပြုနေသော ရှမ်းစာပေ၌ အက္ခရာပေါင်း ၁၉ လုံး ရှိသည်။

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>mrzjoeansqmrayrb6rtp4lgzjalblfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လာအိုနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4650</id>
    <revision>
      <id>1032043</id>
      <parentid>959591</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244177" sha1="ogl0pcaczbs0en5wmhrxnqe102mg3x0" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = လာအို ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;ဆာတာလနလတ် ပဇာတိပတိ ပဇာဇုန် လာဝ်&lt;/small&gt;
| ပုံ_အလံ = Flag of Laos.svg
| ပုံ_တံဆိပ် =Coat_of_arms_of_Laos.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = &lt;small&gt;ငြိမ်းချမ်းရေး၊ လွတ်လပ်ရေး၊ ဒီမိုကရေစီ၊ ညီညွတ်ရေးနှင့် ကြီးပွားရေး&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = ဖေင် ဆတ် လာအို &lt;br /&gt;{{small|(&quot;လာအို ပြည်သူတို့၏ ဂုဏ်ပြုသီချင်း&lt;s&gt;&lt;/s&gt;&quot;)}}&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Laos.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = LocationLaos.svg
| မြို့တော် = [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]]
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ဧရိယာ = ၂၃၆,၈၀၀ km² (၉၁,၄၂၉ sq mi)
| ဧရိယာအဆင့် = ၈၃
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၂.၀
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = 
| အရှေဆုံးမြစ် = 
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| time zone = +၇
| ရုံးသုံးဘာသာများ = လာအို
| လူဦးရေ = ၇,၁၂၃,၂၀၅ (၂၀၁၉)
| လူဦးရေအဆင့် = ၁၀၅
| လူဦးရေအထူ = ၂၆.၇/km² 
| လူဦးရေအထူအဆင့် = ၁၅၁
| လူမျိုးများ = [[လာအိုလူမျိုး ]]&lt;small&gt;(၆၇%)&lt;/small&gt;၊ လော့သွန်း&lt;small&gt;(၁၄%)&lt;/small&gt;၊ လော့စောင်&lt;small&gt;(၉%)&lt;/small&gt;၊ [[ဗီယက်လူမျိုး]]&lt;small&gt;(၂%)&lt;/small&gt;
| ဘာသာတရားများ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]] &lt;small&gt;(၉၈%)&lt;/small&gt;၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] &lt;small&gt;(၁.၅%)၊ အခြား &lt;small&gt;(၀.၅%)&lt;/small&gt;
| ပွဲများ = 
| အမျိုးအစား = [[တစ်ပြည်ထောင်နိုင်ငံ|တစ်ပြည်ထောင်]] [[မက်စ်-လီနင်ဝါဒ|မက်စ်-လီနင်]] [[တစ်ပါတီစနစ်|တစ်ပါတီ]] [[ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = သမ္မတ
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ်
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဝန်ကြီးချုပ်
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = ဖန်ခမ် ဗိဖာ့ဗန်
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၃) = ဒုသမ္မတ(များ)
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၃) = ဘောင်သွန်း ချစ်မာနီ &lt;br&gt;ပါနီ ယာသိုတိုး
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၄) = လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၄) = စေစွမ်ဖုန်း ဖွန်ဗီဟိန်း
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = လွတ်လပ်ရေး (ပြင်သစ်)
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ၁၉ ဇူလိုင် ၁၉၄၉
| GDP_PPP = USD $၁၃.၇၅ သိန်းကုဋေ
| GDP_PPP_အဆင့် = ၁၂၉
| GDP_PPP_per_capita = USD $၂,၂၀၀
| GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၁၃၈
| HDI = ၀.၆၀၁
| HDI_အဆင့် = ၇၈
| ဗဟိုဘဏ် = [[လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရတစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ဘဏ်]]
| ငွေ = [[လော့ကစ်]] (LAK &quot;₭&quot;)
| အထိမ်းအမှတ်များ = ပန်း - [[တရုတ်စကားပန်း|တရုတ်စကား]]၊ သစ်ပင် - 
| ISO 3166-1 = LA
| cctld = .la
| calling_code = +၈၅၆
}}
'''လာအိုနိုင်ငံ''' သို့မဟုတ် '''လာဝ်နိုင်ငံ'''၊({{IPAc-en|audio=En-us-Laos.ogg|ˈ|l|ɑː|oʊ|s}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Laos|title=Laos|via=The Free Dictionary|accessdate=9 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225194143/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Laos}}&lt;/ref&gt; {{IPAc-en|l|aʊ|s|,_|ˈ|l|ɑː|ɒ|s|,_|ˈ|l|eɪ|ɒ|s}};&lt;ref&gt;[http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/laos Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109212153/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/Laos |date=9 November 2015 }}, UK pronunciations&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/laos Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109212153/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/Laos |date=9 November 2015 }}, US pronunciations&lt;/ref&gt; {{lang-lo|ລາວ}}, ''Lāo'' {{IPA-lo|láːw|}}) တရားဝင် အမည်အားဖြင့် '''လာအို ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ''' သည် ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ တစ်ခုတည်းသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသော လာအိုနိုင်ငံသည် အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.na.gov.la/appf17/geography.html|title=About Laos: Geography|website=Asia Pacific Parliamentary Forum|publisher=Government of Laos|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416191557/http://www.na.gov.la/appf17/geography.html|archive-date=16 April 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=16 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416191557/http://www.na.gov.la/appf17/geography.html}}&lt;/ref&gt; မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]] ဖြစ်သည်။

ယနေ့ခေတ် လာအိုနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသတို့ကို ၁၄ရာစုမှ ၁၈ ရာစု အထိ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တည်ရှိခဲ့သော လင်းဇင်းပြည် သို့ ပြန်လည် ခြေရာကောက်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Stuart-Fox&quot;&gt;{{Cite book|title=The Lao Kingdom of Lan Xang: Rise and Decline|url=https://archive.org/details/laokingdomoflanx0000stua|last=Stuart-Fox|first=Martin|publisher=White Lotus Press|year=1998|isbn=974-8434-33-8|pages=[https://archive.org/details/laokingdomoflanx0000stua/page/49 49]}}&lt;/ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်း ပထဝီအနေအထားအရ အလယ်ဗဟိုတွင် ကျရောက်သဖြင့် တိုင်းပြည်သည် ကုန်းတွင်း ကုန်သွယ်ရေး၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး အရအပြင် ယဉ်ကျေးမှု အရပါ ကြွယ်ဝခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Stuart-Fox&quot; /&gt; ရံဖန်ရံခါ မြန်မာတို့၏ သစ္စာခံနိုင်ငံအဖြစ်တည်ရှိခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း များစွာနီးစပ်ခဲ့သည်။ ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် လင်းဇင်းပြည် သည် လွမ်ပရာဘွမ် ၊ ဗီယန်ကျင်း နှင့် ချမ်ပါဆက် တိုင်းပြည် ၃ ခု အဖြစ် ပြိုကွဲခဲ့သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ထိုနယ်မြေ ၃ ခုသည် ပြင်သစ်တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ယခု လာအိုဟု သိကြသော တိုင်းပြည်အဖြစ် ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု ပြီးဆုံးပြီးနောက် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ခဏတာမျှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့က ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင်မှ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ လာအိုနိုင်ငံသည် ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဆီဆာဗန် ဗောင်း၏ လက်အောက်တွင် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်ဖြင့် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ပြည်တွင်းစစ် စတင်ခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်တို့မှ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု၏ အထောက်အပံ့ အဖြင့် နောက်ပိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ အထောက်အပံ့ပေးထားထားသော စစ်အစိုးရဖြစ်လာသည့် ဘုရင် ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲ ပြီးဆုံးပြီးနောက် ဒိုဝိုပါဘူညာ ကွန်မြူနစ် ပသက် လာအို အဖွဲ့ အာဏာရရှိလာခဲ့ပြီး ပြည်တွင်းစစ် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ လာအိုသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသည့် အချိန် အထိ စစ်ရေး နှင့် စီးပွားရေး အထောက်အပံ့များ ဆိုဗီယက်မှ ရယူခဲ့သည်။

လာအိုနိုင်ငံသည် အာရှပစိဖိတ် ကုန်သွယ်ရေးသဘောတူညီချက် အဖွဲ့၊ အာဆီယံ၊ အရှေ့အာရှထိပ်သီးအဖွဲ့၊ လာဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် လျှောက်ထားခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂ ရက်တွင် အပြည့်အဝ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ  ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;wto&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm | title=Lao People's Democratic Republic and the WTO | publisher=World Trade Organization | access-date=9 August 2014 | accessdate=9 September 2021 | archivedate=12 August 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812135345/http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm }}&lt;/ref&gt; လာအိုနိုင်ငံသည် တစ်ပါတီစနစ် ကျင့်သုံးသော ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး မာ့စ်ခ်ဝါဒ နှင့် လီနင်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကာ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီက အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများမှ အမြဲဆိုသလိုပင် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ ဆိုးရွားစွာရှိသည်ဟု မှတ်ချက်ပြုကြပြီး ညှဉ်းပမ်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်မှုကို ကန့်သတ်ခြင်း နှင့် လူမျိုးစုငယ်များကို ဖိနှိပ်အုပ်ချုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

နိုင်ငံရေးအရနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ကြီးစိုးသော လာအိုလူမျိုးတို့သည် လူဦးရေ၏ ၅၃.၂% မျှရှိပြီး အများအားဖြင့် မြေနိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ မွန်-ခမာလူမျိုးစုများ၊ မုန်းလူမျိုးများ နှင့် အခြားသော ဒေသခံ တောင်ပေါ်တိုင်းရင်းသားများသည် တောင်ခြေနှင့် တောင်တန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ လာအို၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာမှာ မြစ်များမှ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်သော ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သို့ ရောင်းချခြင်း ပေါ်တွင် အခြေခံပြီး ကုန်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးနိုင်ငံ ဖြစ်လာစေရန်လည်း စတင်လုပ်ဆောင်နေကြောင်း လာအိုနိုင်ငံနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ ဆက်သွယ်ထားသော မီးရထားလမ်း ၄ ခု ဆောက်လုပ်နေခြင်းက သက်သေပြနေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/china-train-project-runs-roughshod-over-laos/|title=China train project runs roughshod over Laos|last=Janssen|first=Peter|work=Asia Times|access-date=19 January 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=13 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211013074841/https://asiatimes.com/2018/08/china-train-project-runs-roughshod-over-laos/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbcdam&quot;&gt;{{cite news |title=Laos approves Xayaburi 'mega' dam on Mekong |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-20203072 |newspaper=BBC News |date=5 November 2012 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=1 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701091431/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-20203072 }}&lt;/ref&gt; လာအိုနိုင်ငံအား အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသ၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုနှုန်း အမြန်ဆုံးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး နှစ်စဉ် ဂျီဒီပီ တိုးတက်နှုန်းမှု ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ ပျမ်းမျှ ၇.၄% မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/lao/overview|title=Lao PDR [Overview]|website=World Bank|date=March 2018|access-date=26 July 2018|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712034703/http://www.worldbank.org/en/country/lao/overview}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite news |url = https://ftalphaville.ft.com/2011/01/10/454221/laos-securities-exchange-to-start-trading/?ft_site=falcon&amp;desktop=true |title = Laos Securities Exchange to start trading |work = Financial Times |date = 10 January 2011 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 October 2020 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201025201658/https://ftalphaville.ft.com/2011/01/10/454221/laos-securities-exchange-to-start-trading/?ft_site=falcon&amp;desktop=true }}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
အင်္ဂလိပ်အမည် &quot;လာအို&quot; ကို ပြင်သစ်တို့က ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည် ၃ ခုကို စုပေါင်း၍ ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား အောက်သို့ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ အမည်ကို နိုင်ငံအတွင်း အဓိကအကျဆုံး နှင့် အထင်ရှားဆုံး လူမျိုးဖြစ်သော လာအိုလူမျိုးများ၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;tripsavvy&quot; /&gt; အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားတွင် 's' အသံကို မဖျောက်ပဲ အသံထွက်တွင် ထည့်သွင်းရွတ်ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;tripsavvy&quot;&gt;{{cite web |last1=Rodgers |first1=Greg |title=How to Say &quot;Laos&quot; |url=https://www.tripsavvy.com/how-to-say-laos-3976795 |website=TripSavvy |access-date=18 March 2020 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=3 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303055220/https://www.tripsavvy.com/how-to-say-laos-3976795 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fodors&quot;&gt;{{cite web |last1=Ragusa |first1=Nina |title=10 Things You Need to Know Before Visiting Laos |url=https://www.fodors.com/world/asia/laos/experiences/news/10-things-you-need-to-know-before-visiting-laos |website=Fodors |access-date=18 March 2020 |date=4 April 2019 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=23 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323062406/https://www.fodors.com/world/asia/laos/experiences/news/10-things-you-need-to-know-before-visiting-laos }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Meaning of Laos in English|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/laos|website=Cambridge Dictionary|access-date=7 October 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308104428/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/laos}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Laos – definition and synonyms|url=https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/laos|website=Macmillan Dictionary|access-date=7 October 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308155501/https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/laos}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definition of Laos by Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Laos |website=Merriam-Webster |access-date=27 March 2020 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308102619/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Laos }}&lt;/ref&gt;လာအိုဘာသာစကားတွင် နိုင်ငံ၏ အမည်ကို မွမ်လာအို  သို့မဟုတ် ပသက် လာအို ဟု ခေါ်ကြပြီး နှစ်ခုစလုံးမှာ လာအိုနိုင်ငံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ &lt;ref name=&quot;Kislenko2009&quot;&gt;{{cite book |last=Kislenko |first=Arne |title=Culture and customs of Laos |url=https://books.google.com/books?id=D6CuONua48MC&amp;pg=PR20 |year=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33977-6 |page=20 |access-date=9 September 2021 |archive-date=5 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205131619/https://books.google.com/books?id=D6CuONua48MC&amp;pg=PR20 |url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==
===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် အစောပိုင်း သမိုင်း===
[[File:Pha That Luang, Vientiane, Laos.jpg|thumb|ဖသတ်လွမ် သည် ဗီယင်ကျန်းမြို့ ရှိ လာအိုနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ပြယုဂ်ဖြစ်သည်။]]

ရှေးဟောင်းလူ၏ ဦးခေါင်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း အန်းနမိုက်တောင်တန်းရှိ တမ်ပါလင်းလှိုဏ်ဂူတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ထိုဦးခေါင်းခွံသည် အနည်းဆုံး နှစ်ပေါင်း ၄၆,၀၀၀ မျှ သက်တမ်းကြာမြင့်ပြီ ဖြစ်သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ယနေ့အထိ ရှေးအကျဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ယနေ့ခေတ်လူတို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|pmid = 22908291|pmc = 3437904|year = 2012|last1 = Demeter|first1 = F|display-authors=et al.|title = Anatomically modern human in Southeast Asia (Laos) by 46 ka|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 36|pages = 14375–14380|doi = 10.1073/pnas.1208104109|bibcode = 2012PNAS..10914375D|doi-access = free}}&lt;/ref&gt; လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ပလေစတိုဆင်းခေတ် နှောင်းပိုင်းမှ နေရာများတွင် ကျောက်လက်နက်ပစ္စည်းများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဟိုဘင်ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးအစားများလည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|year = 2009|last1 = White|first1 = J.C.|title = Archaeological Investigations in northern Laos: New contributions to Southeast Asian prehistory|journal = Antiquity|volume = 83|issue = 319|last2 = Lewis|first2 = H.|last3 = Bouasisengpaseuth|first3 = B.|last4 = Marwick|first4 = B.|last5 = Arrell|first5 = K|url = http://antiquity.ac.uk/projgall/white/}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://antiquity.ac.uk/projgall/white/ |access-date=9 September 2021 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010191403/http://antiquity.ac.uk/projgall/white/ }}&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များမှ သက်သေပြနေသည်မှာ ဘီစီ ၄ ထောင်စုကပင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ဖွံဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Marwick|first1=Ben|last2=Bouasisengpaseuth|first2=Bounheung|chapter=History and Practice of Archaeology in Laos|editor1-last=Habu|editor1-first=Junko|editor2-last=Lape|editor2-first=Peter|editor3-last=Olsen|editor3-first=John|title=Handbook of East and Southeast Asian Archaeology|publisher=Springer|date=2017|chapter-url=https://osf.io/preprints/socarxiv/75zhc/|access-date=9 September 2021|archive-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706125232/https://osf.io/preprints/socarxiv/75zhc/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; မြှုပ်နှံရာတွင် အသုံးပြုသော ခရားအိုးများနှင့် ဂူသင်္ချိုင်းများကို တွေ့ရှိပြီး ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်က ကြေးထည်များနှင့် ဘီစီ ၇၀၀ ခန့်က သံထည်ကိရိယာများကြောင့် ရှုပ်ထွေးသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု တည်ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ စာရေးသားမှု မပေါ်ပေါက်မီခေတ်က တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုလောကများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည့် လက္ခဏာများကို တွေ့ရသည်။ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာနှင့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ တိုင်း ဘာသာ ပြောကြားသော လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ ကွမ်းရှိးမှ အနောက်တောင်ပိုင်း လာအိုနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့သို့ ၈ ရာစု နှင့် ၁၀ ရာစု အတွင်း ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်ဟု သိရှိနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;PittayawatPittayaporn&quot;&gt;[http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627063518/http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf |date=27 June 2015 }}. ''MANUSYA: Journal of Humanities'', Special Issue No 20: 47–64.&lt;/ref&gt;

===လင်းဇင်းခေတ် (၁၃၅၃-၁၈၉၃)===
{{main|လင်းဇင်းပြည်}}

လာအိုနိုင်ငံ၏သမိုင်းသည် လင်းဇင်း(ဆင်တစ်သန်း)ဘုရင့်နိုင်ငံမှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၄ရာစုနှစ်တွင် လာအိုမင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သော ဖငွန်&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|editor= Walter F. Vella|others= trans. Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968 |publisher= University of Hawaii Press |isbn = 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; က တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သူနှင့်သူ၏ မိသားစုအား သူ၏ဖခင်က ခမာအင်ပိုင်ယာမှ နှင်ထုတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖငွန်သည် ခမာစစ်သည် တစ်သောင်းဖြင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းရှိ လာအိုနယ်များစွာကို အောင်မြင်နိုင်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။

ဖငွန်သည် ခွန်ဘိုလွန်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fa-Ngum|title=Fa Ngum|website=Encyclopædia Britannica|access-date=December 23, 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308050252/https://www.britannica.com/biography/Fa-Ngum}}&lt;/ref&gt; မှ စတင်ခဲ့သော လာအိုမင်းမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသူတစ်ဦးတစ်ဖြစ်သည်။ သူသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာကာ တိုင်းပြည်ကိုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော ဖငွန်ကို သူ၏မှူးမတ်များက သည်းမခံနိုင်သဖြင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ နန်ပြည်နယ်သို့ ၁၃၇၃တွင် နှင်ထုတ်ခဲ့ပြီးနောက် &lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.history.com/topics/fa-ngum |archive-url = https://web.archive.org/web/20100308201136/http://www.history.com/topics/fa-ngum |archive-date = 8 March 2010 |title = Fa Ngum |publisher = History.com |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 8 March 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100308201136/http://www.history.com/topics/fa-ngum }}&lt;/ref&gt; ထိုဒေသတွင်ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဖငွန်၏သားအကြီးဆုံးဖြစ်သူ အွန်ဟွမ် က ဆမ်ဆင်ထိုင်း ဟုဘွဲ့အမည်ခံကာ တိုင်းပြည်ကို ၄၃နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဆမ်ဆင်ထိုင်းလက်ထက်တွင် လင်းဇင်းပြည်သည် ကုန်သွယ်ရေးအချက်အချာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၄၂၁ခုနှစ် ဆမ်ဆင်ထိုင်း ကွယ်လွန်ပြီးနောက်တွင် လင်းဇင်းပြည်ပြိုကွဲပျက်စီးကာ စစ်မက်ဖြစ်ပွားသော ပြည်ထောင်ငယ်များ အဖြစ် ရာစုနှစ် ၁ ခုကြာမျှ တည်ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sanda Simms, ch. 3, &quot;Through Chaos to a New Order&quot;, in ''The Kingdoms of Laos'' (London: Taylor &amp; Francis, 2013). {{ISBN|9781136863370}}&lt;/ref&gt;

မြန်မာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်းမှ ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အလို့ငှာ ၁၅၂၀တွင် နန်းတက်လာသော ဖိုတီဆာရပ် ဘုရင်သည် မြို့တော်ကို [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]]မှ ဗီယင်ကျန်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖိုတီဆာရပ်လုပ်ကြံခံရပြီးနောက် ၁၅၄၈တွင် သားဖြစ်သူ ဆက်သာသီရပ် နန်းတက်လာခဲ့ကာ လာအိုနိုင်ငံ၏ ပြယုဂ်ဖြစ်လာမည့် ဖာ့သက်လွမ် ကို တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေး စေခိုင်းခဲ့သည်။
ဆက်သာသီရပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ စစ်ချီရာမှ အပြန်လမ်း တောင်တန်းပေါ်တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့ပြီးနောက် လင်းဇင်းပြည်သည် နှစ် ၇၀မျှ မတည်မငြိမ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြန်မာတို့ ကျူးကျော်ခြင်း ခံခဲ့ရသည့် အပြင် ပြည်တွင်းစစ်လည်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Sanda Simms, ch. 6, &quot;Seventy Years of Anarchy&quot;, in ''The Kingdoms of Laos'' (London: Taylor &amp; Francis, 2013). {{ISBN|9781136863370}}; see also P.C. Sinha, ed., ''Encyclopaedia of South East and Far East Asia'', vol. 3 (Anmol, 2006).&lt;/ref&gt;

၁၆၃၇ခုနှစ်တွင် နန်းတက်လာသော ဆိုရီငါဗောင်ဆာ လက်ထက်တွင် လင်းဇင်းပြည်သည် နယ်မြေ ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့ပြီး သူအုပ်စိုးသောအချိန်ကာလကို လာအိုတို့၏ရွှေခေတ်ဟုဆိုနိုင်သည်။ သူသေဆုံးပြီးနောက် ဆက်ခံမည့်သူမရှိသည့်အတွက် လင်းဇင်းတိုင်းပြည်သည် သုံးခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ၁၇၆၃မှ ၁၇၆၉ခုနှစ်များတွင် လာအိုမြောက်ပိုင်းသည် မြန်မာတပ်တို့၏ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းခံရပြီး လွမ်ပရာဘွမ်သည် မြန်မာတို့၏ လက်အောက်ခံ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချမ်ပါဆက်မှာလည်း ထိုင်းတို့၏ ဩဇာခံတိုင်းပြည် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Askew, Marc.|title=Vientiane : transformations of a Lao landscape|year=2010|orig-year= 2007|publisher=Routledge|others=Logan, William Stewart, 1942–, Long, Colin, 1966–|isbn=978-0-415-59662-6|location=London|oclc=68416667}}&lt;/ref&gt;

ထိုင်းတို့က ချောင်အနုဗောင်ကို ဗီယင်ကျန်း၏ ရုပ်သေးဘုရင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ထိုမင်းသည် လာအိုအနုပညာ၊ စာပေတို့ကို ပြန်လည်ထုတ်ဖော်ရန် အားပေးခဲ့ပြီး လွမ်ပရာဘွမ်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးတိုးတက်အောင် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်တို့၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ၁၈၂၆ တွင် ထိုင်းတို့ကို ပုန်ကန်ခြားနားခဲ့သည်။ ပုန်ကန်မှု မအောင်မြင်ပဲ ဗီယင်ကျန်းအား ဝင်ရောက်ဖျက်စီးခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=3&amp;id=15718 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126004328/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?id=15718&amp;sec=3 |url-status=usurped |archive-date=26 November 2010 |title=Let's hope Laos hangs on to its identity |publisher=Asianewsnet.net |access-date=23 January 2011 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=26 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126004328/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?id=15718&amp;sec=3 }}&lt;/ref&gt; အနုဗောင်အား ဘန်ကောက်သို့ အကျဉ်းသား အဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး ဘန်ကောက်တွင်ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Imperial Wars 1815–1914|others=Showalter, Dennis|date=17 September 2013|isbn=978-1-78274-125-1|location=London|oclc=1152285624}}&lt;/ref&gt;

၁၈၇၆ လာအိုရှိ ထိုင်းတို့၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို ဗြိတိသျှတစ်ဦးမှ လေ့လာသူနေရာမှ ဖော်ပြခဲ့ရာတွင် &quot;ကျွန်အကြီးအကျယ်ရှာဖွေ ဖမ်းဆီးခြင်း အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101012011239/http://kyotoreviewsea.org/slavery3.htm &quot;Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand: Archival Anecdotes and Village Voices&quot;]. ''The Kyoto Review of Southeast Asia''&lt;/ref&gt;

===ပြင်သစ် လာအို (၁၈၉၃-၁၉၅၃)===
[[File:Local Lao in the French Colonial guard.png|thumb|ပြင်သစ်ကိုလိုနီ အစောင့်အဖြစ် တွေ့ရသော လာအိုစစ်သားများ {{circa|၁၉၀၀}}]]

၁၉ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် လွမ်ပရာဘွမ်သည် တရုတ်အလံနက်တပ်တို့၏ ဖျက်ဆီးခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |author = Librios Semantic Environment |url = http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html |archive-date = 18 July 2007 |title = Laos: Laos under the French |publisher = Culturalprofiles.net |date = 11 August 2006 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 18 July 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html }}&lt;/ref&gt;ပြင်သစ်တို့က လာအိုဘုရင် အွန်ခမ် ကို ကယ်တင်ခဲ့ပြီး လွမ်ပရာဘွမ်အား ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ချမ်ပါဆက်ပြည်နှင့် ဗီယင်ကျန်းနယ်မြေတို့ကိုပါ ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ လွမ်ပရာဘွမ် ဘုရင် ဆီ‌ဆာဗန်ဗောင်သည် ပြန်လည်စုစည်းထားသော လာအိုနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဗီယင်ကျန်းသည် မြို့တော် တဖန်ပြန်လည် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Carine Hahn, ''Le Laos'', Karthala, 1999, pp. 69–72&lt;/ref&gt; လာအိုသည် ပြင်သစ်တို့အတွက် မည်သည့်အခါမျှ အရေးပါသော နေရာ မဖြစ်ခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cummings, Joe and Burke |title=Laos |url = https://archive.org/details/laosjoecummingsa00cumm|url-access=registration |year=2005|publisher=Lonely Planet |isbn = 978-1-74104-086-9 |pages=[https://archive.org/details/laosjoecummingsa00cumm/page/23 23]–}}&lt;/ref&gt; ထိုင်းနိုင်ငံနှင့်  စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော အန်နန်းနယ်နှင့် တုံကင်းနယ်တို့ကြားတွင် ကြားခံနယ်မျှသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။

လာအိုနိုင်ငံသည် ခဲမဖြူ၊ ရာဘာနှင့် ကော်ဖီတို့တွက်ရှိသော်လည်း ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနားမှ ပို့ကုန်၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းထက် မပိုခဲ့ပေ။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသား ၆၀၀ ခန့်မျှ လာအိုတွင် နေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.lonelyplanet.com/laos/history |title = History of Laos |website = Lonely Planet |date = 9 August 1960 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 February 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225100345/https://www.lonelyplanet.com/laos/history }}&lt;/ref&gt; ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့အား လာအိုသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် တိုက်တွန်းကြပြီး ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းမှာ ပြင်သစ်ကိုလိုနီပြုသူများအတွက် အင်ဒိုချိုင်းနားတစ်ခုလုံးစာ ကျယ်ပြန့်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ ကွက်ကွက်ကလေးအတွင်း အလုပ်သမား မလုံလောက်မှုကို ဖြေရှင်းရန် ဓမ္မဓိဌာန်ကျသော အဖြေ အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.lonelyplanet.com/laos/history |title = History of Laos |website = Lonely Planet |date = 9 August 1960 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 February 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225100345/https://www.lonelyplanet.com/laos/history }}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါ ဗီယက်နမ် ဦးရေမှာ ၄၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အထိရှိလာပြီး လာအိုရှိ မြို့ကြီးများတွင် အဓိက ဖြစ်လာကာ ကိုယ်ပိုင်ခေါင်းဆောင် ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်ကို ခံစားရရှိသည် အထိ ဖြစ်လာသည်။&lt;ref name=&quot;MartinStuart-FoxA&quot;&gt;Stuart-Fox, Martin (1997). ''[https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&amp;lpg=PP1&amp;dq=A%20History%20of%20Laos&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q=A%20History%20of%20Laos&amp;f=false A History of Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901064530/https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&amp;lpg=PP1&amp;dq=A%20History%20of%20Laos&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q=A%20History%20of%20Laos&amp;f=false |date=1 September 2020 }}''. Cambridge University Press, p. 51. {{ISBN|978-0-521-59746-3}}.&lt;/ref&gt; ရလဒ်အနေဖြင့် ဗီယင်ကျန်း လူဦးရေ၏ ၅၃% ၊ သာခက်မြို့ လူဦးရေ၏ ၈၅% နှင့် ပါ့ခ်စီမြို့ လူဦးရေ၏ ၆၂% မှာ ဗီယက်နမ် လူမျိုးများ ဖြစ်လာခဲ့ကာ ခြွင်းချက်အနေနှင့် လွမ်ပရာဘွမ်မြို့ တစ်မြို့တည်းသာ လာအိုလူမျိုးများ အများဆုံး လူဦးရေ အဖြစ် ရှိနေခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;MartinStuart-FoxA&quot; /&gt; ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိပင် ပြင်သစ်တို့သည် အဓိကဒေသ သုံးခုဖြစ်သော ဗီယင်ကျန်းလွင်ပြင်၊ ဆာဗန်နာခက်ဒေသ နှင့် ဘိုလာဗန်ကုန်းမြေမြင့် သို့ ဗီယက်နမ် လူမျိုးအများအပြားကို ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းရန်အတွက် အစီအစဉ်ကြီးတစ်ခုကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်တို့၏ အင်ဒိုချိုင်းနားအား ကျူးကျော်မှုကြောင့်သာ အစီအစဉ် ပြောင်းသွားခဲ့ရသည်။ မာတင် စတူးဝပ်ဖောက်၏ အဆိုအရ ထိုသို့ မဟုတ်ပါက လာအိုတို့ အနေနှင့် သူတို့တိုင်းပြည်အား ထိန်းချုပ်နိုင်တော့မည် မဟုတ်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;MartinStuart-FoxA&quot; /&gt;

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗိုင်ချီပြင်သစ်၊ ထိုင်း၊ ဂျပန် နှင့် လွတ်လပ်သောပြင်သစ် တို့က လာအိုနိုင်ငံအား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Paul Lévy, &lt;nowiki&gt;''Histoire du Laos''&lt;/nowiki&gt;, PUF, 1974.&lt;/ref&gt; ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လ ၉ ရက်တွင် မျိုးချစ်အဖွဲ့က လာအိုနိုင်ငံအား တဖန် လွတ်လပ်ရေး ရပြီဟု ကြေညာခဲ့ကာ လွမ်ပရာဘွမ်အား မြို့တော် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန် တပ်မ ၂ ခုမှ မြို့တော်အား ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;A Country Study: Laos&quot;&gt;Savada, Andrea Matles (editor) (1994) &quot;Events in 1945&quot; [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/latoc.html ''A Country Study: Laos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721090309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/latoc.html |date=21 July 2015 }} Federal Research Division, Library of Congress&lt;/ref&gt; ဂျပန်တို့က လွမ်ပရာဘွမ်၏ ဘုရင်ဖြစ်သော ဆီဆာဗန်ဗောင်အား ဖိအားပေး၍ လာအိုနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာစေခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၈ ရက်တွင် သူက လာအိုသည် ပြင်သစ်၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ မဟုတ်တော့ကြောင်းသာ ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဘုရင်သည် ကင်းဒါဗောင်မင်းသား အား မဟာမိတ်တပ်တို့ထံသို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် လျှို့ဝှက်စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ဆီဆာဗန် မင်းသားအား ဂျပန်တို့ထံသို့ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် စေလွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;A Country Study: Laos&quot; /&gt; ဂျပန်တို့ လက်နက်ချပြီးနောက် အချို့သော လာအို မျိုးချစ်ပုဂ္ဂိုလ်များ (ဖတ်စာရတ်မင်းသား အပါအဝင်) သည် လာအို၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တပ်များက နိုင်ငံတွင်း ပြန်လည်ကျူးကျော်ခဲ့ပြီး လာအိုတို့အား အကန့်အသတ်ရှိသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်သာ ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲအတွင်းတွင် အင်ဒိုချိုင်းနား ကွန်မြူနစ်ပါတီမှာ ပါသတ်လာအို လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ပါသတ်လာအိုသည် ပြင်သစ်ကိုလိုနီတပ်တို့အား ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲကို ဗီယက်နမ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သော ဗီယက်မင်းတို့၏ အကူအညီဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့ အနေနှင့် လာအိုအား ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စုအတွင်း &quot;တွဲဖက်တိုင်းပြည်&quot; အနေနှင့် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပေးခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်တို့သည် အမည်ခံအားဖြင့် အုပ်ချုပ်သူ အဖြစ်ရှိနေသည်မှာ ၁၉၅၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၂ ရက်တွင် လာအိုတို့ အနေနှင့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ဖြင့် အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေး ရသည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;bbc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/330219/Laos/52500/People?anchor=ref509292 |title=Laos – Encyclopædia Britannica Overview |encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;

===လွတ်လပ်ရေးရပြီးခေတ်နှင့် ကွန်မြူနစ်အုပ်ချုပ်ခြင်း (၁၉၅၃-ယခု)===
[[File:FrenchLaos1953.png|thumb|ပြင်သစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆာလန် နှင့် မင်းသား ဆီဆာဗန် ဗတ်သာနာတို့အား လွမ်ပရာဘွမ်တွင် တွေ့ရပုံ၊ ၁၉၅၃ မေလ ၄ ရက်]]
ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲသည် ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား တခွင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပြင်သစ်တို့ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ကာ လာအိုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာကွန်ဖရင့်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည်တွင် ပုန်ကန်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံ ပေးထားသော ပါသတ်လာအိုပြောက်ကျား တို့ စစ်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဆိုဗန်နာ ဖိုမာ မင်းသားမှ ဒုတိယ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး ယာယီအစိုးရကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပဲ အခြေအနေသည် တစ်စထက်တစ်စ ပို၍ ယိုယွင်းလာကာ တော်ဝင်လာအိုအစိုးရ နှင့် ပါသတ်လာအိုတို့ အကြား ပြည်တွင်းစစ် အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ပါသတ်လာအိုတို့အား စစ်ရေးအားဖြင့် ပြည်သူ့ဗီယက်နမ်တပ်မတော် (ပီအေဗီအင်န်) နှင့် ဗီယက်ကောင်းတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;bbc&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

[[File:Muang Khoun - Laos - 01.JPG|thumb|right|ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်၏ ယခင်မြို့တော်ဟောင်း မွမ်ခေါင်း၏ အပျက်အစီးများသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန်တို့၏ လာအိုသို့ ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။]]
မြောက်ဗီယက်နမ်က တောင်ဗီယက်နမ်နှင့် စစ်ပွဲတွင်း ထောက်ပို့လမ်းကြောင်းအဖြစ် အသုံးပြုရန် လာအို၏ နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းများကို ကျူးကျော်ကာ သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် လာအိုသည် ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် အမေရိကန်တို့သည် ပီအေဗီအင်န်တို့၏ တပ်စွဲထားသော နေရာများကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး လာအိုနိုင်ငံတွင်း ပုံမှန်နှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေးတပ်များကို ထောက်ပံ့ခဲ့ကာ ဗီယက်နမ်သမ္မတနိုင်ငံ စစ်တပ်၏ လာအိုသို့ ကျူးကျော်မှုအား ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=bbc /&gt;&lt;ref name=britannica /&gt;

၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ပီအေဗီအင်န် တို့မှ ပါသတ်လာအို တို့ တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော်ကို တိုက်ခိုက်မှုကို ကူညီသည့် အနေနှင့် တပ်ရင်းပေါင်းများစွာနှင့် တိုက်ခိုက်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော် အနေနှင့် တပ်အများအပြားကို ဆွဲထုတ်ခဲ့ရပြီး စစ်ပွဲအား အမေရိကန် နှင့် ထိုင်းတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံပေးထားသော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဗန်ပေါင်း ဦးဆောင်သော မုံလူမျိုးတပ်များ၏ &quot;လျှို့ဝှက်စစ်တပ်&quot; ဖြင့်သာ ချန်ထားခဲ့ရသည်။

လာအိုပြည်ဗဟိုအစိုးရ ပြိုလဲသွားမည့် အရေးမှ ကာကွယ်ရန် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အမေရိကန်တပ်များအား တိုက်ခိုက်နိုင်မည့် ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းအား အသုံးမပြုနိုင်စေရန်အတွက် အမေရိကန်တို့သည် ပီအေဗီအင်န်နှင့် ပါသတ်လာအို တပ်များအား လေကြောင်းမှ အကြီးအကျယ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=bbc /&gt; ၁၉၆၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၃ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်တို့သည် လာအိုနိုင်ငံပေါ်သို့ ဗုံးတန်ချိန် ၂ သန်းခန့် ကြဲချခဲ့သဖြင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တစ်ခုလုံး အမေရိကန်တို့က ဥရောပနှင့် အာရှပေါ်တွင် ကြဲချခဲ့သည့် စုစုပေါင်း ဗုံးတန်ချိန် ၂.၁ သန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်မည် ဆိုရင် လာအိုသည် သမိုင်းတလျှောက်တွင် သူ၏ လူဦးရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဗုံးအကြီးအကျယ် ကြဲချခံရဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ နယူးယောက်တိုင်းမ် သတင်းစာမှ ဖော်ပြသည်မှာ ထိုသို့ကြဲချခြင်းသည် &quot;လာအိုရှိ လူတစ်ဦး တစ်ယောက်စီအတွက် ၁ တန်စာမျှဗုံး&quot; ဖြစ်သည် ဟု မှတ်ချက်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author-link1=Ben Kiernan|last1=Kiernan|first1=Ben|last2=Owen|first2=Taylor|url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html|title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications|work=The Asia-Pacific Journal|date=26 April 2015|access-date=18 September 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf}}&lt;/ref&gt; ဗုံးအလုံးရေ သန်း ၈၀ ကျော်သည် မပေါက်ကွဲနိုင်ခဲ့ပဲ နိုင်ငံအနှံ့ပြားတွင် နေရာအနှံ့အပြား ရှိနေဆဲ ဖြစ်ကာ ကျယ်ပြန့်လှသော မြေများအား စိုက်ပျိုးရန် မဖြစ်နိုင်သော အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး နှစ်စစ်နှစ်တိုင်း လာအိုပြည်သူ ၅၀ ခန့်ကို သေဆုံးစေခြင်း သို့မဟုတ် ခြေပြတ်လက်ပြတ် ဖြစ်စေခြင်းတို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author-link1=Ben Kiernan|last1=Kiernan|first1=Ben|last2=Owen|first2=Taylor|url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html|title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications|work=The Asia-Pacific Journal|date=26 April 2015|access-date=18 September 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲအတွင်း ပဒေသာမိုင်းတို့၏ အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေမှုကို ခံခဲ့ရသောကြောင့် လာအိုနိုင်ငံသည် ပဒေသာလက်နက်များအတွက် လိုက်နာဆောင်ရွက်ရမည့် အချက်များမှ ပဒေသာမိုင်းကို တားမြစ်ရန် အချက်ကို အပြင်းအထန် ထောက်ခံသည့် နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုဝင်ဘာလတွင် နိုင်ငံကိုယ်စားပြုများကို ဖိတ်ခေါ်၍ ညီလာခံကို ပထမဆုံး အကြိမ် ကျင်းပခဲသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Disarmament|url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument|work=The United Nations Office at Geneva|publisher=United Nations|access-date=20 September 2013|date=November 2011|accessdate=9 September 2021|archivedate=21 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vientianne1973.jpg|thumb|[ဗီယန်ကျင်းတွင် တွေ့ရသော ပါသတ် လာအိုစစ်သားများ၊ ၁၉၇၂]]
၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ပါသတ်လာအိုတို့သည် ဘုရင်ကိုသစ္စာခံသော အစိုးရကို ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး ၁၉၇၅ ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် ဆာဗန် ဗတ်သာနာ ဘုရင်ကို ဖိအားပေး၍ နန်းစွန့်စေခဲ့သည်။ သူသည် ပြန်လည်ပညာပေးစခန်းတွင် မသင်္ကာစရာ ကောင်းသော အခြေအနေတစ်ခုဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းစစ်အတွင်းတွင် လာအိုပြည်သူ ၂၀,၀၀၀ မှ ၆၀,၀၀၀ ကြား သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=bbc /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Obermeyer|first1=Ziad|last2=Murray|first2=Christopher J. L.|last3=Gakidou|first3=Emmanuela|year=2008|title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme|journal=[[BMJ]]|volume=336|issue=7659|pages=1482–1486|doi=10.1136/bmj.a137|pmid=18566045|pmc=2440905}} See Table 3.&lt;/ref&gt; ဘုရင်ကိုသစ္စာခံသူတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်ပရောက် အစိုးရတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

၁၉၇၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် နိုင်ငံကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီးနောက် ကေဆုန် ဖုန်ဗီဟိန်း ဦးဆောင်သော ပါသတ်လာအို အစိုးရသည် နိုင်ငံအား [[လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] အဖြစ် နာမည် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်တပ်များကို လာအိုနိုင်ငံအတွင်း အခြေချခွင့်နှင့် နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရာတွင် ကူညီရန်အတွက် ဗီယက်နမ် အကြံပေးများ ထားရှိခွင့်တို့အတွက် သဘောတူညီချက်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော စာချုပ်ကြောင့် လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ နီးကပ်မှုကို တရားဝင် ဖြစ်စေခဲ့ပြီး  ထိုစာချုပ်သည် လာအိုတို့၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒများအတွက် လမ်းညွှန်ချက်ပေးသည်သာမက ဗီယက်နမ်တို့အား လာအိုတို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဘဝတို့အတွင် အဆင့်ဆင့်တို့၌ ဝင်ရောက်ပတ်သက်ခွင့်အတွက် အခြေခံ ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=bbc /&gt;&lt;ref name=&quot;Martin Stuart-Fox&quot;&gt;Stuart-Fox, Martin (1980). ''[https://www.jstor.org/stable/27908403?seq=1#page_scan_tab_contents LAOS: The Vietnamese Connection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211013074847/https://www.jstor.org/stable/27908403?seq=1#page_scan_tab_contents |date=13 October 2021 }}''. In Suryadinata, L (Ed.), ''Southeast Asian Affairs'' 1980. Singapore: Institute of Southeast Asian Stuides, p. 191.&lt;/ref&gt; ၁၉၇၉ တွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ဆက်ဆံရေးကို အဆုံးသတ်ရန်အတွက် လာအိုတို့အား ဗီယက်နမ်တို့မှ တောင်းဆိုခဲ့သဖြင့် တရုတ်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အခြားနိုင်ငံတို့နှင့် ကုန်သွယ်ရေးပြတ်တောက်ကာ သင်းကွဲဖြစ်ရန်အတွက် လမ်းစ ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;DamienKingsbury&quot;&gt;Kingsbury, Damien (2016). ''[https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ&amp;pg=PA50 Politics in Contemporary Southeast Asia: Authority, Democracy and Political Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801004847/https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ&amp;pg=PA50 |date=1 August 2020 }}''. Taylor &amp; Francis, p. 50. {{ISBN|978-1-317-49628-1}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံ၌ ဗီယက်နမ် တပ်သားပေါင်း ၅၀,၀၀၀ ကျော် တပ်စွဲထားခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အရပ်သား အရာရှိ ၆,၀၀၀ အထိ ရှိကာ ဗီယန်ကျင်းရှိ ဝန်ကြီးဌာနများတွင် တိုက်ရိုက်တွဲဖက်တာဝန်ပေးထားသော အရာရှိ ၁,၀၀၀ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Savada&quot;&gt;Savada, Andrea M. (1995). ''[http://www.public-library.uk/dailyebook/Laos%20-%20a%20country%20study.pdf Laos: a country study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419183125/http://www.public-library.uk/dailyebook/Laos%20-%20a%20country%20study.pdf |date=19 April 2018 }}''. Federal Research Division, Library of Congress, p. 271. {{ISBN|0-8444-0832-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Prayaga&quot;&gt;Prayaga, M. (2005). ''[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103010/8/08_chapter-iv.pdf Renovation in Vietnam since 1988 a study in political, economic and social change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419122734/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103010/8/08_chapter-iv.pdf |date=19 April 2018 }} (PhD thesis)''. Sri Venkateswara University. Chapter IV: The Metamorphosed Foreign Relations, p. 154.&lt;/ref&gt;

မုန်သူပုန်တို့နှင့် ပဋိပက္ခမှာ အဓိကဒေသများတွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး ဗီယင်ကျန်းပြည်နယ် အနီးရှိ ဆေဆာဗောင်း ကန့်သတ် စစ်ဇုံနှင့် ဇိုင်ဆမ်ဗောင်း ကန့်သတ်စစ်ဇုံ တို့အပြင် ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၇၅ မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ထိုင်းနိုင်ငံမှ လာအိုဒုက္ခသည် ၂၅၀,၀၀၀ ကို ပြန်လည်နေရာချထားပေးခဲ့ပြီး မုန်လူမျိုး ၁၃၀,၀၀၀ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm Laos (04/09)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024185208/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm |date=24 October 2020 }}. U.S. Department of State.{{failed verification|date=January 2021}}&lt;/ref&gt;

==ပထဝီဝင်==
[[File:Mekong River (Luang Prabang).jpg|thumb|[[မဲခေါင်မြစ်]] သည် [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]]အား ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေပုံ ]]
[[File:Laos ricefields.JPG|thumb|လာအိုနိုင်ငံရှိစပါးခင်းများ]]
လာအိုနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တစ်ခုတည်းသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၁၄° နှင့် ၂၃° အကြား (၁၄° ၏ တောင်ပိုင်းတွင် နယ်မြေအနည်းငယ်မျှပါဝင်သည်။) အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၀° နှင့် ၁၀၈° အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အနေအထားမှာ သစ်တောထူထပ်ပြီး ကြမ်းတမ်းမြင့်မားသော တောင်ကုန်းများရှိကာ အမြင့်ဆုံး နေရာမှာ ဖိုဘီယာတောင်  ဖြစ်၍ {{convert|၂၈၁၈|m|ft|0}} မြင့်သည်။ [[မဲခေါင်မြစ်]]သည် နိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် နယ်နိမိတ်အဖြစ် နေရာအတော်များများတွင် တည်ရှိနေပြီး အရှေ့ဘက်တွင် အန်နာမိုက်တောင်တန်းသည် ဗီယက်နမ်နှင့် နယ်ခြားအဖြစ် တည်ရှိကာ လွမ်ပရာဘွမ်တောင်တန်းသည် ထိုင်းကုန်းမြေမြင့်နှင့် အနောက်မြောက်နယ်စပ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ မြောက်ဘက်တွင် ရှန်ခိုအန်းကုန်းမြေမြင့် နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘိုလာဗန်ကုန်းမြေမြင့် ဟူ၍ ကုန်းမြေမြင့် ၂ ခု ရှိသည်။ လာအိုနိုင်ငံကို ပထဝီဝင်အနေအထားအရ မြောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း၊ တောင်ပိုင်း ဟူ၍ သုံးပိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|title=Nsc Lao Pdr|url=http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120123082302/http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm|archive-date=23 January 2012|publisher=Nsc.gov.la|accessdate=6 March 2019|archivedate=23 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123082302/http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm}}&lt;/ref&gt; လာအိုသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် သစ်တောမြင်ကွင်းရှင်းလင်းမှုညွှန်းကိန်းအရ ပျမ်းမျှအမှတ်အနေနှင့် ၅.၅၉/၁၀ ရရှိပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၉၈ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|display-authors=et al.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G}}&lt;/ref&gt; 

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုအစိုးရမှ နိုင်ငံ၏ မြေဧရိယာ ၂၁% ကို တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် စားကျက်မြေ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110175658/http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html|archive-date=10 November 2010|title=Laos travel guides|publisher=Indochinatrek.com|access-date=23 January 2011|accessdate=6 March 2019|archivedate=10 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110175658/http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html}}&lt;/ref&gt; လာအိုနိုင်ငံသည် &quot;ရွှေတြိဂံ&quot; ဟု ခေါ်ဆိုကြသော ဘိန်းစိုက်ပျိုးရာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံ ၄ ခုမှ တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123604085|title=Mekong Divides Different Worlds In 'Golden Triangle'|website=NPR.org|access-date=1 February 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204231526/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123604085}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ကုလသမဂ္ဂ မူးယစ်ဆေးနှင့် ရာဇဝတ်မှုရုံး အချက်အလက်စာအုပ်ဖြစ်သည့် &quot;အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဘိန်းစိုက်ပျိုးမှု&quot; စာအုပ်တွင် ဘိန်းစိုက်ပျိုးသည့် ဧရိယာမှာ {{convert|၁၅|km2|sqmi}}ဖြစ်သဖြင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ် {{convert|၁၈|km2|sqmi}}မှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/2007-opium-SEAsia.pdf|title=Opium Poppy Cultivation in South East Asia|date=October 2007|website=UNODC|accessdate=10 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308175047/https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/2007-opium-SEAsia.pdf}}&lt;/ref&gt;

===ရာသီဥတု===
[[File:Koppen-Geiger Map LAO present.svg|thumb|လာအို၏ ကော့ခ်ပန် ရာသီဥတု အမျိုးအစားပြ မြေပုံ]]
လာအိုနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အများအားဖြင့် အပူပိုင်း ဆာဗားနား ရာသီဥတုမျိုး ဖြစ်ပြီး မုတ်သုံ ပုံစံ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|title=Laos – Climate|url=http://countrystudies.us/laos/45.htm|access-date=23 January 2011|publisher=Countrystudies.us|accessdate=6 March 2019|archivedate=20 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520154327/http://countrystudies.us/laos/45.htm}}&lt;/ref&gt; မေလမှ အောက်တိုဘာလ အထိ မိုးရာသီ ဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိသည် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ ရိုးရာအရ သုံးရာသီ (မိုးရာသီ၊ ဆောင်းရာသီ၊ နွေရာသီ) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ကြပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု အဖြစ် ရာသီဥတုပညာ အရ သတ်မှတ်ထားသော အချိန် အပိုင်းအခြား၏ နောက်ဆုံး ၂ လမှာ အစောပိုင်း ၄ လ ထက် သိသာစွာ ပူပြင်းလေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;climate&quot; /&gt;

=== အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ ===
လာအိုနိုင်ငံကို ပြည်နယ် (province or ''qwang'') ၁၇ခု၊ ဗီယင်ကျန်းမြို့တော်ပါဝင်သော ပရီဖက်ချာ တစ်ခုတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/|title=East Asia/Southeast Asia :: Laos – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=23 May 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/}}&lt;/ref&gt;ပြည်နယ် အသစ်ဖြစ်သော ဆိုင်စောင်ဘွန် ပြည်နယ်ကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919|title=ABOUT XAYSOMBOUN|website=www.tourismlaos.org|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507160148/http://tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919|archive-date=7 May 2019|url-status=dead|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507160148/http://tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919}}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များ အဖြစ် ထပ်မံ ခွဲခြားပြီး ခရိုင်များကို ရွာများ အဖြစ်ထပ်မံ ခွဲခြားသည်။ မြို့ပြ ကျေးရွာမှ မြို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;
{| style=&quot;float:left;&quot;
|
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot;
|- style=&quot;font-size:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;width:40px;&quot;| စဉ် !! style=&quot;width:85px;&quot;| ပြည်နယ် !! style=&quot;width:85px;&quot;| မြို့တော် !! style=&quot;width:85px;&quot;| ဧရိယာ (km²)!! style=&quot;width:85px;&quot;| လူဦးရေ
|-
| ၁ || အတ္တပူး || အတ္တပူး (ဆာမက်ခီဆေး ခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၀,၃၂၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၁၁၄,၃၀၀
|-
| ၂ || ဘိုကို || ဘန်ဟောက်ဆေး (ဟောက်ဆေးခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၆,၁၉၆|| style=&quot;text-align:right&quot;|၁၄၉,၇၀၀
|-
| ၃ || ဘော်လိခမ်စိုင် || ပါ့ခ်စန် (ပါ့ခ်စိန်းခရိုင်) ||style=&quot;text-align:right&quot;|၁၄,၈၆၃|| style=&quot;text-align:right&quot;|၂၁၄,၉၀၀
|-
| ၄ || ချမ်ပါဆပ် || ပါ့ခ်စီ (ပါ့ခ်စီခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၅,၄၁၅|| style=&quot;text-align:right&quot;|၅၇၅,၆၀၀
|-
| ၅ ||  ဟွာဖန်  || ဇမ်နွာ (ဇမ်နွာခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၆,၅၀၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၂၂,၂၀၀
|-
| ၆ || ခမ်မိုးနီး  || သားခက် (သားခက်ခရိုင်) ||style=&quot;text-align:right&quot;|၁၆,၃၁၅|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၅၈,၈၀၀
|-
| ၇ || လွမ်နမ်းသား|| လွမ်နမ်းသား (နမ်းသားခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၉,၃၂၅|| style=&quot;text-align:right&quot;|၁၅၀,၁၀၀
|-
| ၈ || လွမ်ပရာဘွမ် || [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]] (လွမ်ပရာဘွမ်ခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၆,၈၇၅|| style=&quot;text-align:right&quot;|၄၀၈,၈၀၀
|-
| ၉ || အိုဒွမ်ဆေး || မွမ်ဆေး (ဆေးခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၅,၃၇၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၂၇၅,၃၀၀
|-
| ၁၀ || ဖုန်ဆလီ || ဖုန်ဆလီ (ဖုန်ဆလီခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၆,၂၇၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၁၉၉,၀၀၀
|-
| ၁၁ || စိန္တဗျူလီ || ဆာယာဘိုလီ (ဇေယျပူရီခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၆,၃၈၉|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၈၂,၂၀၀
|-
| ၁၂ || ဆာလဗန် || ဆာလဗန် (ဆာလဗန်ခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၀,၆၉၁|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၃၆,၆၀၀
|-
| ၁၃ || ဆာဗန်းနားခေတ် || ဆာဗန်းနားခေတ် (ခန်သဘိုလီခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၂၁,၇၇၄|| style=&quot;text-align:right&quot;|၇၂၁,၅၀၀
|-
| ၁၄ || စီးခေါင် || စီးခေါင် (လာမန်းခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၇,၆၆၅|| style=&quot;text-align:right&quot;|၈၃,၆၀၀
|-
| ၁၅ || ဗီယင်ကျန်း ပရီဖက်ချာ || [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]] (ချမ်းသာဘိုလီခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၃,၉၂၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၇၂၆,၀၀၀
|-
| ၁၆ || ဗီယင်ကျန်းပြည်နယ်  || ဖုန်ဟောင်း (ဖုန်ဟောင်းခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၅,၉၂၇|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၇၃,၇၀၀
|-
| ၁၇ || ရှန်ခိုအန်း || ဖုန်ဆဗန် (ပက်ခရိုင်) || style=&quot;text-align:right&quot;|၁၅,၈၈၀|| style=&quot;text-align:right&quot;|၃၇,၅၀၇
|}
!လာအိုနိုင်ငံ ပြည်နယ်များ၏ မြေပုံ (၂၀၁၄ ခုနှစ်)&lt;br /&gt;[[File:Provinces-Laos.svg|frameless|none|upright=1.75]]
|}

{{clear}}

==အစိုးရ နှင့် နိုင်ငံရေး ==
{{multiple image
| align         = right
| caption_align = center
| image1        = 
| width1        = 126
| caption1      = 
| image2        = Thongloun Sisoulith with Obamas cropped.jpg
| width2        = 137
| caption2      = အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးနှင့် သမ္မတ&lt;br /&gt; သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ်
}}
လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ်ဝါဒကို အတိအလင်း ထောက်ခံသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော တရားဝင် နိုင်ငံရေးပါတီမှာ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် တစ်ပါတီနိုင်ငံ ဖြစ်သဖြင့် အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး (ပါတီခေါင်းဆောင်) သည် နိုင်ငံနှင့် အစိုးရ အပေါ်တွင် အဆုံးစွန်ဆုံး အာဏာနှင့် အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့် ယူထားပြီး ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင် အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref name=bbc&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15355605|title=Laos profile|date=9 January 2018|access-date=26 April 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308064338/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15355605}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် နိုင်ငံ၏ ခေါင်းဆောင်မှာ သမ္မတ သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ် ဖြစ်သည်။ သူသည် လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေး ပါတီ၏ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သဖြင့် သူ့အား လာအိုနိုင်ငံ၏ အလိုအလျောက် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ၂၀၂၁ ဇန်နဝါရီလမှ စတင် သတ်မှတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |last1=ul Khaliq |first1=Riyaz |title=Laos parliament elects new president |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/laos-parliament-elects-new-president/2183905# |access-date=23 March 2021 |agency=Anadolu Agency |date=22 March 2021 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=24 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324021859/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/laos-parliament-elects-new-president/2183905 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kishimoto |first1=Marimi |title=Laos promotes PM Thongloun as leader of communist party |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Laos-promotes-PM-Thongloun-as-leader-of-communist-party |access-date=4 March 2021 |work=Nikkei Asia |date=15 January 2021 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=1 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210701231646/https://asia.nikkei.com/Politics/Laos-promotes-PM-Thongloun-as-leader-of-communist-party }}&lt;/ref&gt; အစိုးရ၏ ပေါ်လစီများကို အာဏာအရှိဆုံး အဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးပါဝင်သည့်  လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ ပေါလစ်ဗျူရို နှင့် အဖွဲ့ဝင် ၆၁ ဦးပါဝင်သော လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီမှ ဆုံးဖြတ်သည်။

လာအိုနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ပြင်သစ်ဘာသာဖြင့် ရေးထားပြီး ၁၉၄၇ခုနှစ် မေလ ၁၁ရက်နေ့တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စုအတွင်းမှ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ တိုင်းပြည်တစ်ခု အဖြစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ် မေလ ၁၁ ရက်တွင် ပြန်လည် ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စု အား ရည်ညွှန်းချက်ကို ဖြုတ်ပစ်ခဲ့သော်လည်း ယခင် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်သူနှင့် ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး နှင့် နည်းပညာ အရ ဆက်ဆံမှုများမှာ နီးကပ်စွာ ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၇ ဥပဒေကို ၁၉၇၅ ဒီဇင်ဘာတွင် ကွန်မြူနစ် ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာသောအခါတွင် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်ကို ၁၉၉၁ တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ထိုဥပဒေတွင် လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ ဦးဆောင်မှု အခန်းကဏ္ဍကို မီးမောင်းထိုး ဖော်ပြထားခဲ့သည်။&lt;ref name=bbc /&gt;
[[File:Flag of LPRP.svg|thumb|200px|အုပ်ချုပ်သူ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ အလံ]]
===နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး===
[[File:Prime Minister Narendra Modi and ASEAN heads of state and government at the Rashtrapati Bhavan in New Delhi.jpg|thumb|ဝန်ကြီးချုပ် သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ်အား အိန္ဒိယ ဝန်ကြီးချုပ် နာရန်ဒရာ မိုဒီ ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံ့ခေါင်းဆောင်များနှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၅ တွင် နယူးဒေလီတွင် တွေ့ရပုံ]]
၁၉၇၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပါသတ်လာအိုတို့ အာဏာရယူပြီးနောက် လာအိုနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် တင်းမာမှုကို ပြသပြီး လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရသည် ဆိုဗီယက်ဘက် ယိမ်းသောနိုင်ငံများနှင့် အတူ ရပ်တည်ကာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး နိုင်ငံခြား အကူအညီများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆိုဗီယက်တို့အပေါ်တွင် အလွန်အမင်း မှီခိုနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7857.html|title=Laos - Foreign Aid|accessdate=11 September 2021|archivedate=30 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170430074145/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7857.html}}&lt;/ref&gt; လာအိုသည် ဗီယက်နမ်နှင့်လည်း အထူး ဆက်ဆံရေးရှိပြီး ၁၉၇၇ ခုနှစ် ချစ်ကြည်ရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စာချုပ်ကို တရားဝင် ချုပ်ဆိုခဲ့သဖြင့် တရုတ်နှင့် တင်းမာမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။


လာအိုသည် ပါကစ္စတန်၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ တရုတ်၊ တူရကီ၊ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ်၊ ဂျပန် နှင့် ဆွီဒင်တို့ဖြင့် တိုးတက်ပြီး ချဲ့ထွင်သော ဆက်ဆံရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံတကာတွင် သင်းကွဲဖြစ်နေခြင်းကို ကျော်လွန်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oec.world/en/profile/country/lao/|title=OEC – Laos (LAO) Exports, Imports, and Trade Partners|website=oec.world|language=en|access-date=30 September 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=13 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413192130/https://oec.world/en/profile/country/lao}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ကွန်ဂရက်မှ အတည်ပြုသော ဥပဒေဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန် ပြန်ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lum|first=Thomas|date=5 February 2007|title=Laos: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|journal=CRS Report for Congress|archive-date=8 March 2021|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf |access-date=11 September 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf }}&lt;/ref&gt; လာအိုသည် အာဆီယံသို့ ၁၉၉၇ ဇူလိုင်လတွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၆တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lum|first=Thomas|date=5 February 2007|title=Laos: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|journal=CRS Report for Congress|archive-date=8 March 2021|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf |access-date=11 September 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို ပထမဆုံး အကြိမ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-asia-summit-east-qa-idUSTRE59N0I020091024|title=Q+A – What is the East Asia Summit all about?|date=24 October 2009|work=Reuters|access-date=30 September 2019|language=en|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143504/https://www.reuters.com/article/us-asia-summit-east-qa-idUSTRE59N0I020091024}}&lt;/ref&gt;

===စစ်ရေး===
၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သော ဒေါင်ချေး ဖီချစ် သည် အခြားသော အဆင့်မြင့် အရာရှိကြီးများနှင့် အတူ လေယာဉ်ပျက်ကျ၍ သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Laos Deputy PM Douangchay Phichit dies in plane crash |work=BBC News |date=17 May 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27452919 |access-date=9 June 2019 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=11 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411011033/https://www.bbc.com/news/world-asia-27452919 }}&lt;/ref&gt; အရာရှိများသည် ယခင် တော်ဝင်လာအိုအစိုးရ တပ်များလက်အောက်မှ ဂျားလွင်ပြင် လွတ်မြောက်မှု အထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနားကို ပါဝင်တက်ရောက်ရန် သွားရောက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;theg_Laos&quot;&gt;{{Cite web |title=Laos plane crash kills defence minister and senior officials |last=Williams |first=Martin |work=the Guardian |date=17 May 2014 |access-date=27 February 2019 |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/17/laos-plane-crash-kills-defence-minister-wife-officials |accessdate=11 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308165254/https://www.theguardian.com/world/2014/may/17/laos-plane-crash-kills-defence-minister-wife-officials }}&lt;/ref&gt; လူ ၂၀ ဦး လိုက်ပါစီးနင်းလာသော ရုရှားထုတ် အန်တိုနော့ဗ် အေအင်န် ၇၄-၃၀၀ လေယာဉ်မှာ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ် အတွင်း ပျက်ကျသွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PlaneCrash&quot;&gt;{{cite news|title=Lao Defense Chief Among Plane Crash Victims|url=http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims|date=18 May 2014|access-date=17 May 2014|website=Laos News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044617/http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims|archive-date=18 May 2014|url-status=dead|accessdate=11 September 2021|archivedate=18 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140518044617/http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims}}&lt;/ref&gt;

=== မုံလူမျိုး ပဋိပက္ခ ===
လာအိုပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့စဉ်က မုံလူမျိုးအချို့သည် [[စီအိုင်အေ]]၏ ကျောထောက်နောက်ခံဖြင့် လာအိုဘုရင့်တပ်မတော်ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါသက်လာအိုများ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် အာဏာရပြီးနောက်တွင် မုံလူမျိုးပဋိပက္ခ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၁၉၇၇တွင် ကွန်မြူနစ်သတင်းစာမှတဆင့် အမေရိကန်အားကိုးများအား အမြစ်ပါမကျန် တိုက်ထုတ်ပစ်မည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့သည်။
&lt;ref name=&quot;timesonline2006&quot;&gt;{{cite news |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article690367.ece |work = The Times |date = 30 July 2006 |title = No way out |location = London |accessdate = 6 March 2019 |archivedate = 18 September 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110918025319/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article690367.ece }}&lt;/ref&gt;မုံလူမျိုး ၂ဝဝ,၀၀၀ ခန့်သည် ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ပြောင်းရွှေ အခြေချနေထိုင်ကြသည်။ အခြားသော မုံလူမျိုးစု သူပုန်များသည် နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသည်အထိ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်ရှိ တောတောင်များထဲတွင် ပုန်းအောင်းတိုက်ခိုက်နေဆဲ ဖြစ်ပြီး လက်ကျန်အချို့မှာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် တောထဲမှ ထွက်လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;timesonline2006&quot; /&gt;

၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး (UNHCR) မှ အမေရိကန် အစိုးရ၏ အကူအညီဖြင့် အသေးစိတ်လုပ်ဆောင်မည့်လုပ်ငန်းစဉ် ကိုရေးဆွဲ၍ လာအို၊ ဗီယက်နမ်နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားမှ အင်ဒိုချိုင်းနား ဒုက္ခသည်များ အလုံးအရင်းဖြင့် လက်ခံမည့် အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ ဒုက္ခသည်အဖြစ် သတ်မှတ်ချက်ကို စစ်ဆေးရေးလုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် အကဲဖြတ်သည်။ ခိုလှုံခွင့် ရရှိသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသူမှာ ပြန်လည်နေရာချထားရန် အခွင့်အလမ်း ရရှိပြီး အခြားသော ဒုက္ခသည်များကို အသက်အန္တရာယ်လုံခြုံရန် အာမခံ၍ ပြန်ပို့ပေးသည်။ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ် နှင့် ထိုင်းအစိုးရတို့နှင့် ဆွေးနွေးပြီးနောက် လာအိုတို့သည် ထိုင်းတွင် နေထိုင်သော ဒုက္ခသည် ၆၀,၀၀၀ ကို ပြန်လည် လက်ခံရန် သဘောတူခဲ့ပြီး မုံလူမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာလည်း ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း လာအိုဒုက္ခသည် အနည်းငယ်သာ မိမိတို့ သဘောဆန္ဒဖြင့် အိမ်ပြန်လိုကြသည်။ &lt;ref&gt;&quot;Laos agrees to voluntary repatriation of refugees in Thailand&quot;, U.P.I., 5 June 1991.&lt;/ref&gt; ထိုင်းအစိုးရမှ ကျန်ရှိနေသော ဒုက္ခသည်စခန်းများကို ပိတ်သိမ်းရန် လုပ်ဆောင်သော အခါတွင် ဒုက္ခသည်များကို ပြန်လည်အခြေချရန် ဖိအား များလာခဲ့သည်။ အချို့သော မုံလူမျိုးများ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ်မှ ဖွံဖြိုးရေး အထောက်အကူများဖြင့် လာအိုသို့ မိမိတို့သဘောဆန္ဒဖြင့် ပြန်သွားကြပြီးနောက် အတင်းအကြပ် နေရပ်ပြန်ခိုင်းခြင်းများ ပြန်လည်ကြားသိလာခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;&quot;Lao Refugees Return Home Under European Union Repatriation Program&quot;, Associated Press Worldstream, 22 11, 1994. Karen J, &quot;House Panel Hears Concerns About Hmong&quot;, States News Service, 26 April 1994.&lt;/ref&gt;လာအိုသို့ ပြန်သွားသော မုံလူမျိုးများထဲမှ အချို့မှ ထိုင်းသို့ အလျှင်အမြန် ထွက်ပြေး လွတ်မြောက်လာကြပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံခံရခြင်းနှင့် လာအိုအာဏာပိုင်တို့၏ လက်တွင် ရက်စက်စွာ ဆက်ဆံခံရခြင်းတို့ကို ပြန်လည်ပြောပြကြသည်။ &lt;ref&gt;Hamilton-Merritt, Jane (1993). ''Tragic Mountains'', Indiana University Press, pp. xix–xxi {{ISBN|0253207568}}.&lt;/ref&gt;

[[File:Hmong girls in Laos 1973 2.jpg|thumb|right|upright|မုံ မိန်းကလေးများကို လာအိုတွင် တွေ့ရပုံ၊ ၁၉၇၃]]

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယခင်က မုံ စစ်သားဟောင်း တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မုံ ဒုက္ခသည်စခန်း၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဗူးမိုင် အား ဘန်ကောက်ရှိ အမေရိကန်သံရုံးမှ နေရပ်ပြန်လည်စေလွှတ်ခြင်း အစီအစဉ် အောင်မြင်ကြောင်း ပြသရန် အတွက် လာအိုသို့ ပြန်သွားရန် တာဝန်ပေးခြင်းခံရပြီးနောက် ဗီယန်ကျင်းတွင် ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒုက္ခသည် ကော်မတီ၏ အဆိုအရ သူ့အား လာအို လုံခြုံရေးတပ်များမှ ဖမ်းဆီးသွားပြီး နောက်တစ်ဖန် ပြန်မတွေ့ရတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.philly.com/1994-05-01/news/25827599_1_vang-pao-vientiane-lao-government|title=Hmong Leader's Vanishing In Laos Reverberates in U.S.|access-date=6 September 2016|accessdate=11 September 2021|archivedate=7 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007062309/http://articles.philly.com/1994-05-01/news/25827599_1_vang-pao-vientiane-lao-government}}&lt;/ref&gt; ဗူးမိုင်၏ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် လာအိုသို့ မုံလူမျိုးများ နေရပ်ပြန်ပို့မည့် အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းအခုံများ အလွန်ပင် ရေချိန်မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖြစ်ကာ အမေရိကန်တွင် ကွန်ဆာဗေးတစ်များနှင့် အချို့သော လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများမှ ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၃ ခုနှစ်တွင် နေရှင်နယ်ရီဗြူး မဂ္ဂဇင်းတွင် ပါရှိသော ယခင် ဟယ်ရီတေ့ချ်ဖောင်ဒေးရှင်း၏ နိုင်ငံခြားရေးရာ ပေါ်လစီကျွမ်းကျင်သူနှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် အိမ်ဖြူတော် အကူ ဖြစ်ခဲ့သူ မိုက်ကယ်ဂျွန်၏ ဆောင်းပါးတွင် ကလင်တန် အစိုးရ၏ မုံ နေရပ်ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရေး ပေါ်လစီကို သစ္စာဖောက်မှု အဖြစ် တံဆိပ်ကပ်ပြီး မုံလူမျိုးများအား &quot;အမေရိကန်တို့၏ ပထဝီနိုင်ငံရေး အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ရင်း သွေးမြေကျသူများ&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;Johns, Michael (23 October 1995) [https://web.archive.org/web/20070705214752/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n20_v47/ai_17443642 &quot;Acts of Betrayal: Persecution of Hmong&quot;]. ''National Review''.&lt;/ref&gt; ထိုပြဿနာနှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ အလျှင်အမြန်ပင် အရှိန်တက်လာခဲ့ပြီး ရီပတ်ဘလစ်ကင် ဦးဆောင်သော အမေရိကန် ဆီးနိတ်လွှတ်တော် နှင့် အောက်လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးမှ ထိုင်းနိုင်ငံအခြေစိုက် မုံလူမျိုးများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အလျှင်အမြန် နေရာချထားပေးရန် ဘဏ္ဍာငွေကို ချပေးခဲ့သည်။ ကလင်တန်ကမူ ထိုဥပဒေကို ဗီတိုအာဏာဖြင့် ပယ်ဖျက်မည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။

နေရပ်ပြန်ပို့မည့် အစီအစဉ်ကို ဆန့်ကျင်သည့် အနေဖြင့် ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ကွန်ဂရက်လွှတ်တော် အမတ်တို့သည် လာအိုတို့၏ အစိုးရအနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့၏ လူ့အခွင့်အရေးကို စနစ်တကျ ချိုးဖောက်နေခြင်း မဟုတ်ဆိုသည့် ကလင်တန်အစိုးရ၏ ရပ်တည်မှုကို စိမ်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန် ကိုယ်စားလှယ် စတိဗ်ဂန်းဒါဆင် က ဥပမာ အနေနှင့် မုံတို့ စုဝေးရာတွင် ပြောကြားခဲ့သည်မှာ &quot;ကျွန်တော့် အနေနဲ့ ကျွန်တော်တို့အစိုးရကို ဆန့်ကျင်ပြီး ခင်ဗျားတို့ အမှန်အတိုင်း မပြောဘူး ဆိုတာ ပြောနေရတာကို ပျော်နေတာတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် အမှန်တရားနဲ့ တရားမျှတမှုကို ခုခံကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်တယ် ဆိုရင်တော့ လုပ်ရမှာပဲ။&quot; ဟူ၍ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt; ရီပတ်ဘလစ်ကင် တို့အနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့ ဖိနှိပ်ခံနေရကြောင်း စွပ်စွဲချက်များကို ကွန်ဂရက်ကြားနာမှုများ မကြာခဏ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး မုံလူမျိုးတို့ကို နေရပ်သို့ပြန်ပို့သည်ကို သူတို့အနေနှင့် ဆန့်ကျင်ရာတွင် ထောက်ခံမှုများ ပိုမိုရရှိစေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။

အချို့သော ဖိအားပေး၍ နေရပ်ပြန်ပို့သည့် စွပ်စွဲချက်များမှာ ငြင်းပယ်ခဲ့သော်လည်း&lt;ref&gt;[http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb909nb5j8&amp;brand=calisphere&amp;doc.view=entire_text Reports on results of investigations of allegations concerning the welfare of Hmong refugees and asylum seekers in Thailand and Laos] Refugee and Migration Affairs Unit, United States Embassy (Thailand), 1992. Retrieved 27 July 2007&lt;/ref&gt; မုံလူမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာသည် လာအိုသည် ပြန်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဒုက္ခသည် စခန်းများ ပိတ်သိမ်းရန် နောက်ဆုံးရက်သို့ ချဉ်းကပ်လာသည့် အခါတွင် ပိုမိုမြင့်တက်လာသော နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖိအားအောက်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနေနှင့် စစ်ဆေးမှုလုပ်ငန်းစဉ် အသစ်ကို အောင်မြင်သော မုံ ဒုက္ခသည်များကို ပြန်လည်နေရာချထားရန် သဘောတူညီခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;[http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb909nb5j8&amp;brand=calisphere&amp;doc.view=entire_text Reports on results of investigations of allegations concerning the welfare of Hmong refugees and asylum seekers in Thailand and Laos] Refugee and Migration Affairs Unit, United States Embassy (Thailand), 1992. Retrieved 27 July 2007&lt;/ref&gt; ဒုက္ခသည်စခန်း ပိတ်သိမ်းချိန်တွင် ပြန်လည်နေရာချထားခြင်း မပြုရသေးသော မုံလူမျိုး ၅,၀၀၀ ခန့်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တစ်ခု ဖြစ်သော ဝပ်သမ်ခရာဘောက် တွင် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံခဲ့ပြီး ထိုနေရာတွင် မုံလူမျိုး ဒုက္ခသည် ၁၀,၀၀၀ ကျော် ရှိနှင့်နေပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုင်းအစိုးရမှ ထိုဒုက္ခသည်များကို နေရပ်ပြန်ပို့ရန် ကြိုးစားသော်လည်း ဝပ်သမ်ခရာဘောက်ရှိ မုံလူမျိုးများမှ ထွက်ခွာရန် ငြင်းဆန်ကြပြီး လာအိုအစိုးရမှလည်း သူတို့အား တရားမဝင် မူးယစ်ဆေးရောင်းဝယ်မှုတွင် ပါဝင်သည် ဆိုသော အချက်နှင့် လာအိုမှ လူများမဟုတ်ဟူသော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် ပြန်လည်လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;&quot;Laos refuses to take back Thai-based Hmong refugees&quot;, ''Deutsche Presse-Agentur'', 20 August 1998.&lt;/ref&gt; သူတို့အား အင်အားသုံး၍ ဖယ်ရှားမည်ဆိုသော ထိုင်းအစိုးရ၏ ခြိမ်းခြောက်မှု အပြီးတွင် မုံတို့၏ သိသာသော အောင်ပွဲအနေနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ဒုက္ခသည် ၁၅,၀၀၀ ကို လက်ခံရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm &quot;Refugee Admissions Program for East Asia&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614201938/https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm |date=14 June 2021 }} Bureau of Population, Refugees, and Migration, 16 January 2004, archived 17 January 2009 from [https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614201938/https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm |date=14 June 2021 }}&lt;/ref&gt; ထောင်ဂဏန်းမျှ ရှိသော မုံလူမျိုးအချို့မှာ သူတို့အား အမေရိကန်အစိုးရမှ ပြန်လည်အခြေချရန် လက်မခံပါက လာအိုသို့ အတင်းအကြပ် ပြန်ပို့မည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြသဖြင့် ဒုက္ခသည် စခန်းမှ ထွက်ပြေးပြီး ၁၉ရာစုမှစ၍ မုံလူမျိုးများ သိသာသော ပမာဏရှိနေသော ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အခြားနေရာများတွင် သွားရောက်နေထိုင်ကြသည်။ .&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html |date = 7 March 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081021133910/http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html |title = History of the Hmong Resettlement Task Force |publisher = Hmong Resettlement Task Force |archive-date = October 2008 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 21 October 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081021133910/http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထောင်ဂဏန်းမျှ ရှိသော မုံလူမျိုးများသည် လာအို၏ တောနက်များအတွင်းမှ ထိုင်းနိုင်ငံ ဖက်ချာဘွန် ပြည်နယ်တွင်ရှိသော ယာယီ ဒုက္ခသည်စခန်းသို့  ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4724199.stm |work = BBC News |title = Hmong refugees pleading to stay |date = 28 July 2005 |access-date = 4 May 2010 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 10 June 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210610101450/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4724199.stm }}&lt;/ref&gt;

လာအိုအစိုးရ အနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့အား ဖိနှိပ်အုပ်ချုပ်သည်ဆိုသော အစောပိုင်းအဆိုကို ထပ်မံထောက်ခံမှု ပြသည့်အနေနှင့် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူ ရဘက်ကာ ဆမ်းမားမှ သူ၏ မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဖြစ်သော &quot;တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ အမဲလိုက်ခံရသူများ&quot; တွင် ကိုယ်တိုင်ကြုံတွေ့သူများမှ ပြောပြချက်များကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;[http://www.sommerfilms.org/documentaries/Hmong/index.php Hunted like animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105092728/http://www.sommerfilms.org/documentaries/Hmong/index.php |date=5 January 2011 }} Rebecca Sommer Film Clips&lt;/ref&gt; ဒုက္ခသည်တို့၏ ပြောဆိုချက်များ အကျဉ်းချုပ်ပါဝင်သော အသေးစိတ် အစီရင်ခံစာကို ကုလသမဂ္ဂသို့  ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.earthpeoples.org/new/report-download/REPORT-Hmong-Rebecca_Sommer.pdf Report on the situation in the Xaysomboun Special Zone and 1100 Hmong-Lao refugees who escaped to Petchabun, Thailand during 2004–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406114320/http://www.earthpeoples.org/new/report-download/REPORT-Hmong-Rebecca_Sommer.pdf |date=6 April 2012 }} Rebecca Sommer, May 2006&lt;/ref&gt;

ဥရောပသမဂ္ဂ &lt;ref name=&quot;EU@UN&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100312015347/http://www.europa-eu-un.org/articles/en/article_6732_en.htm Thailand: EU Presidency Declaration on the situation of Hmong refugees] EU@UN (1 February 2007)&lt;/ref&gt;၊ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ် နှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများမှ ထိုအချိန်မှစ၍ အတင်းအကြပ် နေရပ်ပြန်စေမှုအား ထုတ်ဖော် ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;EU@UN&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013140444/http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong |title = Hmong refugees facing removal from Thailand |work = The Wire |date = March 2007 |archive-date = 13 October 2007 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 13 October 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013140444/http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=812 Deportation of Hmong Lao refugees stopped in last minute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224030721/http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=812 |date=24 February 2012 }}&quot;, ''Gesellschaft für bedrohte Völker'', 30 January 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.unpo.org/article/6250 Hmong: UNHCR Protests Refugee Deportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225231133/https://www.unpo.org/article/6250 |date=25 February 2021 }}&quot;, ''Unrepresented Nations and Peoples Organization'', 5 February 2007&lt;/ref&gt; ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ပြောဆိုသည်မှာ မုံလူမျိုးတို့အား ဩစတြေးလျ၊ ကနေဒါ၊ နယ်သာလန် နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့တွင် ပြန်လည်အခြေချပေးရန် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်နေသည့် အချိန်၌ ၎င်းတို့အနေနှင့် နောင်ခိုင် အကျဉ်းထောင်တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော မုံဒုက္ခသည်များကို ပြန်ပို့ခြင်းအား ရပ်တန့်ထားမည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6314463.stm|work=[[BBC News]]|title=Thailand halts Hmong repatriation|date=30 January 2007|access-date=4 May 2010|accessdate=11 September 2021|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224040721/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6314463.stm}}&lt;/ref&gt;မုံဒုက္ခသည်များကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြန်လည်နေရာချထားမည့် အစီအစဉ်မှာ သမ္မတ ဂျော့ရှ် ဒဗလျူ ဘုရှ်၏ မျိုးချစ်ဥပဒေနှင့် အိုင်ဒီအစစ်အမှန် ဥပဒေတို့ကြောင့် ရပ်တန့်နေခဲ့ရပြီး ထိုဥပဒေများကြောင့် လျှို့ဝှက်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုဘေးမှ ရပ်တည်၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့သော မုံစစ်မှုထမ်းဟောင်းများ အား လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများအတွင်း သမိုင်းကြောင်းအရ ပါဝင်မှုကြောင့် အကြမ်းဖက်သမားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bush Signs Law Excluding Hmong From Patriot Act.|last=Xiong|first=T|date=2008|work=Asianweek}}&lt;/ref&gt;

===လူ့အခွင့်အရေး===
လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုသည် လာအိုနိုင်ငံအတွက် သိသာထင်ရှားသည့် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hrw.org/report/2011/10/11/somsangas-secrets/arbitrary-detention-physical-abuse-and-suicide-inside-lao-drug|title=Somsanga's Secrets {{!}} Arbitrary Detention, Physical Abuse, and Suicide inside a Lao Drug Detention Center|date=11 October 2011|website=Human Rights Watch|access-date=23 May 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=22 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210422060516/https://www.hrw.org/report/2011/10/11/somsangas-secrets/arbitrary-detention-physical-abuse-and-suicide-inside-lao-drug}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/laos/report-laos/|title=Laos 2017/2018|website=www.amnesty.org|access-date=23 May 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308035414/https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/laos/report-laos/}}&lt;/ref&gt; အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်း၏ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီမိုကရေစီ ညွှန်းကိန်းတွင် လာအိုနိုင်ငံအား &quot;အာဏာရှင် အစိုးရ&quot; ဟု သတ်မှတ်ထားပြီး လေ့လာမှုတွင် ပါဝင်သည့် အာဆီယံ ကိုးနိုင်ငံတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့် အဖြစ်သတ်မှတ်ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Cigaral|first1=Ian Nicolas|title=In charts: How the Philippines fares in Southeast Asia|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/11/11/1757872/charts-how-philippines-fares-southeast-asia|access-date=12 November 2017|work=The Philippine Star (Philstar)|date=11 November 2017|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308104435/https://www.philstar.com/headlines/2017/11/11/1757872/charts-how-philippines-fares-southeast-asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Democracy Index 2016|url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index|access-date=12 November 2017|work=The Economist Intelligence Unit|date=2017|accessdate=11 September 2021|archivedate=24 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024223940/http://www.eiu.com/topic/democracy-index}}&lt;/ref&gt; ထင်ရှားသော အရပ်ဖက်လူ့အဖွဲ့အစည်းများမှ အကြံပေးများ၊ လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်သူများ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေး ဆန့်ကျင်လှုပ်ရှားသူများ နှင့် မုံဒုက္ခသည်များသည် လာအို စစ်တပ်နှင့် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ လက်တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့ခြင်းများ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Smith, Philip, Washington, D.C. (12 December 2014) [http://www.centerforpublicpolicyanalysis.org/ CPPA – Center for Public Policy Analysis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406154059/http://www.centerforpublicpolicyanalysis.org/ |date=6 April 2008 }}&lt;/ref&gt;

အတိအလင်းပြဋ္ဌာန်းပြီး တကယ်မဟုတ်သည်မှာ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော လာအို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနှင့် ၎င်းကို ပြင်ဆင်သော ၂၀၀၃ ဥပဒေတို့တွင် လူ့အခွင့်အရေးအတွက် အဓိက ကာကွယ်ထားမှုများ ပါဝင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပုဒ်မ ၈ တွင် လာအိုသည် လူမျိုးပေါင်းစုံ နေထိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစုများအကြား တန်းတူညီမျှမှုကို အာမခံချက်ပေးသည် ဟု ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ကျားမ ညီမျှမှု၊ ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု၊ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်၊ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် နှင့် လွတ်လပ်စွာ စုဝေးခွင့်တို့အတွက် ပြဋ္ဌာန်းချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=2003 Laos Constitution|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|accessdate=11 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225112920/https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၅ တွင် လာအိုနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ပြည်သူ့ဆိုင်ရာ နှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေးများ သဘောတူညီချက် တရားဝင်သဘောတူခဲ့ပြီး စာချုပ်လက်မှတ်ရေးထိုးပြီး ကိုးနှစ်အကြာတွင် ဖြစ်သည်။ လာအို အစိုးရနှင့် နိုင်ငံတကာ လှူဒါန်းသူများ၏ ဖော်ပြထားသော ပေါ်လစီ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှုများကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် နှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုကို လျော့ချရန်တို့အပေါ် ဆက်လက်၍ အာရုံစိုက် ဦးတည်ချက်ထားဆဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldbank.org/lao |title=Lao PDR |publisher=World Bank |date=14 July 2011 |access-date=24 July 2011 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=20 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220084200/http://www.worldbank.org/en/country/lao }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Lao PDR|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|access-date=25 November 2020|accessdate=11 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225112920/https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း လာအိုအစိုးရသည် သူတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို နှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုကို ကိုယ်တိုင်ချိုးဖောက်လေ့ ရှိပြီး တရားရေးဝန်ထမ်းများနှင့် တရားသူကြီးများမှ အုပ်ချုပ်သူ ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ခန့်အပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သီးခြားရပ်တည်ပြီး အကျိုးအမြတ်အတွက် အလုပ်လုပ်ခြင်း မဟုတ်သည့် အစိုးရမဟုတ်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်သော [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့]]&lt;ref name=&quot;Amnesty International&quot; /&gt; ၊ လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်အဖွဲ့ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/supporting_resources/hrw_submission_to_the_european_union-laos_hr_dialogue_-proofed.pdf|title=Human Rights Watch Concerns on Laos Submitted in advance of the EU-Laos Human Rights Dialogue October 2015|date=2015|website=Human Rights Watch|access-date=9 July 2017|accessdate=12 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307213046/https://www.hrw.org/sites/default/files/supporting_resources/hrw_submission_to_the_european_union-laos_hr_dialogue_-proofed.pdf}}&lt;/ref&gt;စသည့် အဖွဲ့များ၊ ပြည်သူ့ရေးရာ အခွင့်အရေးအတွက် ကာကွယ်ရပ်တည်သူများ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/|title=Human Rights Abuses in Laos Must be Tackled Now|date=31 August 2016|website=Civil Rights Defenders|access-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051410/https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/|archive-date=5 October 2017|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=5 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005051410/https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့် အတူ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2016&amp;dlid=265348#wrapper|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2016|last=United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|website=U.S. Department of State|accessdate=12 September 2021|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302094547/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2016&amp;dlid=265348#wrapper}}&lt;/ref&gt;တို့၏ အဆိုအရ အကြီးအကျယ် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ ဖြစ်သည့် လက်လွတ်စပါယ် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ အကျဉ်းထောင်အတွင်း မတရားမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် အခြားသော ချိုးဖောက်မှုများမှာ ဆက်လက်ရှိနေဆဲ ပြဿနာများ ဖြစ်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့က လာအိုအစိုးရ၏ လူ့အခွင့်အရေးစံနှုန်းအပေါ် လိုက်နာကျင့်သုံးမှု မှတ်တမ်း နှင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ လူ့အခွင့်အရေး လုပ်ငန်းစဉ် နှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရန် ပျက်ကွက်ခြင်း နှစ်ခုစလုံးသည် လူ့အခွင့်အရေးအပေါ် မကောင်းသော သက်ရောက်ရိုက်ခတ်မှု ရှိသည်ဟု သူတို့၏ စိုးရိမ်မှုကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ထိုအဖွဲ့အစည်းမှ လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ခွင့်၊ အကျဉ်းထောင်အတွင်း ဆိုးရွားသော အခြေအနေများ၊ ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှုကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများကို ဆက်ဆံခြင်း နှင့် သေဒဏ်ပေးမှုတို့ အပေါ်တွင်လည်း စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Amnesty International&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa26/003/2009/en/ |author=Amnesty International |date=May 2010 |title=Submission to the UN Universal Periodic Review: Eighth session of the UPR Working Group of the Human Rights Council |accessdate=12 September 2021 |archivedate=30 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130202121/https://www.amnesty.org/en/documents/asa26/003/2009/en/ }}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လူငယ် အယောက် ၃၀ သည် လာအိုနိုင်ငံတွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုသော ပိုစတာများ ကိုင်ဆောင်ပြသရန် ကြိုးစားသည့်အတွက် အထိန်းသိမ်းခံ ခဲ့ရသည်။ သူတို့ထဲမှ လူငယ် ၅ ယောက်မှာ အဖမ်းခံခဲ့ရပြီး နောက်ဆက်တွဲ အနေနှင့် နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ်  ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ သူတို့အား ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ပြန်လည် လွှတ်ပေးရမည် ဖြစ်သော်လည်း သူတို့ ဘယ်ရောက်နေသည်ကို မည်သူမျှ မသိပေ။ &lt;ref name=&quot;Amnesty International&quot; /&gt; နောက်ပိုင်း သတင်းများသည် ထိုအချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေပြီး သူတို့အား ထောင်ဒဏ် အနှစ် ၂၀ အပြစ်ပေးခဲ့သည် ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref name=&quot;Worldwide Movement for Human Rights&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/asia/laos/free-former-student-leaders-arbitrarily-detained-for-17-years|website=Worldwide Movement for Human Rights|date=October 2016|title=Free former student leaders arbitrarily detained for 17 years|accessdate=12 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307220737/https://www.fidh.org/en/region/asia/laos/free-former-student-leaders-arbitrarily-detained-for-17-years}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ နှောင်းပိုင်းတွင် သူတို့ထဲမှ နှစ်ဦးကို လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး ၁၇ နှစ်ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Sombath.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sombath.org/en/|author=rsbtws|date=February 2017|title=Amnesty International Report 2016/17: Laos|accessdate=12 September 2021|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410193811/https://www.sombath.org/en/}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန် အခြေစိုက် အစိုးရမဟုတ်သော ပြည်သူ့ရေးရာ မူဝါဒ သုတေသန အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ပြည်သူ့ရေးရာ မူဝါဒ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရေး ဌာန ၏ အဆိုအရ လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်များသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၌ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်တွင် ခရစ်ယာန် မုံလူမျိုး အမျိုးသမီးများကို အဓမ္မပြုကျင့်၍ သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုပြီး အခြားသော ခရစ်ယာန်၊ လွတ်လပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ယုံကြည်သူတို့မှာလည်း ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ခြင်း ခံကြရသည်ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/laos-vietnam-troops-kill-hmong-christians/story-e6freuyi-1226040033388|work=The Telegraph|date=16 April 2011|title=Laos, Vietnam troops kill Hmong Christians|accessdate=12 September 2021|archivedate=12 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212184711/http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/laos-vietnam-troops-kill-hmong-christians/story-e6freuyi-1226040033388}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ |author=AFP |date=15 April 2011 |title=Laos, Vietnam troops kill four Hmong Christians: NGO |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419091651/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ |archive-date=19 April 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=19 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419091651/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ }}&lt;/ref&gt;

လူ့အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူများဖြစ်သော ဗန်ပေါ့ဇပ်၊ ကယ်ရီ နှင့်ကေ ဒိန်း နှင့် အခြားသူများတို့မှလည်း လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်ခြင်း၊ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများကို ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်း တို့အပြင် နိုင်ငံခြား အကျဉ်းသားများကို ဗီယင်ကျန်းရှိ နာမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသော ဖုန်သောင်အကျဉ်းထောင် အပါအဝင် အကျဉ်းထောင်များတွင် ချုပ်နှောင်ခြင်း စသည်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မကင်းမှုများကို ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။

ခန့်မှန်းချက်များအရ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်သည် အစိုးရ၏ ဖိနှိပ်မှုကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် မုံလူမျိုး ၁၀၀,၀၀၀ ပါဝင်ပြီး မုံလူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၃၀% မျှ ဖြစ်ကာ ၉၀% မျှသော လာအိုရှိ ပညာရှင်၊ အထူးပြုကျွမ်းကျင်သူများနှင့် အစိုးရ အရာရှိများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် လူပေါင်း ၁၃၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laos, Peoples Democratic Republic|url=https://communistcrimes.org/en/countries/laos|access-date=2020-08-29|website=Laos, Peoples Democratic Republic {{!}} Communist Crimes|language=en|accessdate=12 September 2021|archivedate=2 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702201720/https://communistcrimes.org/en/countries/laos}}&lt;/ref&gt; လာအိုသည် လိင်ကုန်ကူးခံရသူများ မြစ်ဖျားခံရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://un-act.org/lao-pdr/|title=LAO PDR UN ACT|website=UN ACT|access-date=28 March 2020|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729200446/http://un-act.org/lao-pdr/|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=29 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729200446/http://un-act.org/lao-pdr/}}&lt;/ref&gt; လူမျိုးစု အမျိုးမျိုးမှ အမျိုးသမီးနှင့် မိန်းကလေးများ ဖြစ်ကြသော လာအိုနိုင်ငံသားများသည် လာအိုတွင် လိင်ကုန်ကူးခြင်း၏ သားကောင် ဖြစ်ခဲ့ကြရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.thanhniennews.com/society/two-teenagers-rescued-from-forced-prostitution-in-laos-33562.html|title=Two teenagers rescued from forced prostitution in Laos|date=November 4, 2014|website=Thanh Nien News|accessdate=12 September 2021|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224124915/http://m.thanhniennews.com/society/two-teenagers-rescued-from-forced-prostitution-in-laos-33562.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rfa.org/english/news/laos/trafficking-10142010182720.html|title=Trafficking Racket Smashed|date=October 14, 2010|website=Radio Free Asia|accessdate=12 September 2021|archivedate=4 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210404152404/https://www.rfa.org/english/news/laos/trafficking-10142010182720.html/ampRFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/58f9cad113.html|title=Chinese marriage proposals become prostitution nightmares for some Lao girls|date=February 13, 2017|website=Radio Free Asia|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308171553/https://www.refworld.org/docid/58f9cad113.html}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
[[File:Rice planting near Champasak (Laos).jpg|thumb|လာအိုလူဦးရေ၏ ၈၀% သည် တစ်နိုင်တစ်ပိုင် စိုက်ပျိုးရေးကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။]]
[[File:Laos Product Exports (2019).svg|thumb|right|လာအိုနိုင်ငံ၏ ပို့ကုန်ကို အချိုးကျ ပြသထားပုံ ၊ ၂၀၁၉]]
လာအိုနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများဖြစ်သော ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ကုန်သွယ်မှုတို့ အပေါ်တွင် မှီခိုနေပြီး အထူးသဖြင့် မြောက်ဘက်တွင် ရှိသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ပါ့ခ်ဆီမြို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့၏ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ကုန်သွယ်မှုကြောင့် တိုးတက်မှုကို ခံစားနေရသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်၌ လာအိုအစိုးရသည် တရားဝင်အားဖြင့် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ ဖြစ်နေဆဲပင် ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ရှိ အိုဘားမားအစိုးရမှ လာအိုသည် မာ့ခ်စ် ဝါဒနှင့် လီနင်ဝါဒ ကျင့်သုံးသောနိုင်ငံ မဟုတ်တော့သဖြင့် လာအိုကုမ္ပဏီများ အနေနှင့် အမေရိကန် ထုတ်ကုန်သွင်းကုန်ဘဏ်မှ ငွေကြေးအထောက်အပံ့ ရယူခြင်းအား တားမြစ်ထားသည်ကို ပယ်ဖျက်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/09/18/world/asia/18laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0|work=[[The New York Times]]|author=Thomas Fuller|title=Communism and Capitalism Are Mixing in Laos|date=17 September 2009|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308122542/https://www.nytimes.com/2009/09/18/world/asia/18laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=USA: Obama promotes Laos e Cambogia|url=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/mondo/106182/usa-obama-promuove-laos-e-cambogia.html|access-date=2019-06-01|work=La Gazzetta del Mezzogiorno|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308215939/https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/mondo/106182/usa-obama-promuove-laos-e-cambogia.html}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံသည် လာအိုစီးပွားရေး၏ အကြီးမားဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူဖြစ်ပြီး လာအို စီမံကိန်းနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၁၉၈၉-၂၀၁၄ အစီရင်ခံစာအရ ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅.၃၉၅ ဘီလီယံမျှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၄၈၉ ဘီလီယံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃.၁၀၈ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ) တို့မှာ ဒုတိယနှင့် တတိယ အကြီးဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/china-top-foreign-investor-behind-laos-fast-growth/|title=Out of obscurity|last=Lowe|first=Sandra|date=10 December 2016|work=Asia Times|access-date=14 December 2016|accessdate=12 September 2021|archivedate=13 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211013074849/https://asiatimes.com/2016/12/china-top-foreign-investor-behind-laos-fast-growth/}}&lt;/ref&gt;နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၊ အာရှဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ် နှင့် အခြားသော နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများမှ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အကူအညီများ ရရှိခဲ့ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး၊ စက်မှု၊ ရေအားလျှပ်စစ် နှင့် သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်း (အထူးသဖြင့် ကြေးနီနှင့် ရွှေ) တို့အတွက် နိုင်ငံခြားတိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ရရှိခဲ့သည်။

တစ်နိုင်တစ်ပိုင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးသည် ဂျီဒီပီ၏ တစ်ဝက်မျှ ရှိနေသေးပြီး အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ၈၀% ကို ဖန်တီးပေးထားသည်။ နိုင်ငံ၏ မြေ ၄% မျှသာ စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေဖြစ်ပြီး ၀.၃% သာလျှင် အမြဲတမ်း စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေ ဖြစ်သဖြင့် &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html Field Listing – Land use] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326095031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html |date=26 March 2014 }}, ''CIA World Factbook''.&lt;/ref&gt; မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲ အတွင်း ရာခိုင်နှုန်းအားဖြင့် အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;About Greater Mekong Subregion at [https://web.archive.org/web/20111117130328/http://beta.adb.org/countries/gms/main Asian Development Bank]&lt;/ref&gt; ဆည်မြောင်းရေသွယ်ထားသော စိုက်ပျိုးဧရိယာမှာ စုစုပေါင်း စိုက်ပျိုးဧရိယာ၏ ၂၈% မျှသာရှိပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးမြေ အားလုံးအတွက် ဆိုပါက ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၁၂% မျှသာ ရှိသည်။  စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတွင် ဆန်စပါးသည် အဓိက ဖြစ်ပြီး ၈၀% မျှသော စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေများအား စပါးစိုက်ပျိုးရန် အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref&gt;Kyophilavong, Phouphet, et al. &quot;Effects of AFTA on poverty: Evidence from Laos.&quot; ''Journal of Economic Integration'' (2016): 353–376.&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၇၇% မျှသော လာအိုလယ်သမား မိသားစုများမှာ ဝမ်းစာဖူလုံသည့် စပါး ရှိကြသည်။ &lt;ref&gt;Barclay, Adam and Shrestha, Samjhana (April–June 2006) [https://web.archive.org/web/20061012050925/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/5-2/22-27.pdf &quot;Genuinely Lao&quot;], ''Rice Today''.&lt;/ref&gt; လာအိုသည် မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲတွင် ဆန်စပါးအမျိုးအစား အများဆုံး ရှိသည့်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လာအိုအစိုးရသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာ ဆန်စပါးသုတေသန အင်စတီကျု နှင့် အတူတကွ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် လာအိုတွင်တွေ့ရသော ထောင်ပေါင်းများစွာသော ဆန်စပါးမျိုးများ၏ မျိုးစေ့ဥပမာကို စုဆောင်းရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Race Against Time|url=http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614081343/http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf|archive-date=14 June 2007|access-date=27 June 2010|accessdate=12 September 2021|archivedate=14 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614081343/http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[File:Morning market in Vientiane.JPG|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ နံနက်ခင်းဈေး]]

လာအိုနိုင်ငံသည် သတ္တုတွင်းထွက် ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကို နိုင်ငံခြားမှ တင်သွင်းရသည်။ သတ္တုလုပ်ငန်းသည် အရေးပါသော လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး အစိုးရအနေနှင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို ဆွဲဆောင်၍ များပြားလှစွာသော ကျောက်မီးသွေး၊ ရွှေ၊ ဘောက်ဆိုက်၊ ခဲမဖြူ၊ ကြေးနီနှင့် အခြားသော အဖိုးတန်သတ္တုများကို တူးဖော်နိုင်ရန် မျှော်လင့်လျက် ရှိသည်။ ထိုကဏ္ဍသည် လာအိုနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးအခြေအနေပေါ်တွင် အထင်ရှားဆုံး အထောက်အကူပေးနေသည်။ ရွှေ၊ကြေးနီ၊ ဇင့်၊ ခဲနှင့် အခြားသတ္တုများကို နေရာ ၅၄၀ ကျော်မျှ ရှာဖွေတွေ့ရှိစမ်းသပ်၍ တူးဖော်ထုတ်လုပ်လျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Kyophilvong&quot;&gt;{{Cite web|last=Kyophilvong|first=Phouphet|title=Mining Sector in Laos|url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106165900/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf|archive-date=6 January 2013|access-date=29 November 2015|publisher=Institute of Developing Economies|page=69|accessdate=12 September 2021|archivedate=6 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106165900/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf}}&lt;/ref&gt; ထိုမျှသာမက နိုင်ငံအတွင်း ရေအရင်းအမြစ်ပေါများ၍ တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြေမျက်နှာပြင် အနေအထားအရ ရေအားလျှပ်စစ် စွမ်းအင် ပမာဏအများအပြားကို ထုတ်လုပ်ပြီး တင်ပို့ရောင်းချနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Kyophilvong&quot; /&gt; ဖြစ်တန်စွမ်းရှိသော ပမာဏမှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၈,၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်ပြီး ၈,၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ်ခန့်ကို ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသို့ တင်ပို့ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515093014/http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf |archive-date=15 May 2011 |title=Preparing the Cumulative Impact Assessment for the Nam Ngum 3 Hydropower Project: Financed by the Japan Special Fund |access-date=27 June 2010 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=15 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515093014/http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ဈေးချိုသော ရေအားလျှပ်စစ် ရရှိနိုင်သော်လည်း လာအိုနိုင်ငံအနေနှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ အထူးသဖြင့် ကျောက်မီးသွေးကို ပြည်တွင်း လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေး အတွက် ဆက်လက်မှီခိုနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Sagbakken |first2=Haakon Fossum |last3=Chan |first3=Hoy-Yen |last4=Merdekawati |first4=Monika |last5=Suryadi |first5=Beni |last6=Utama |first6=Nuki Agya |last7=Vakulchuk |first7=Roman |title=The ASEAN climate and energy paradox |journal=Energy and Climate Change |date=December 2021 |volume=2 |page=100019 |doi=10.1016/j.egycc.2020.100019 |hdl=11250/2734506 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံသည် လူထုဖွံ့ဖြိုးရေးညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၁၃၉ မျှ ရှိသဖြင့် အလယ်အလတ်ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ပြသနေသည်။ &lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/LAO.pdf|title=Briefing note for countries on the 2015 Human Development Report – Laos|publisher=HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme|access-date=26 December 2015|accessdate=12 September 2021|archivedate=1 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101054812/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/LAO.pdf}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ ဆာလောင်မှုညွှန်းကိန်း (၂၀၁၈) အရ လာအိုသည် အဆိုးဆုံး ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု ကြုံတွေ့နေရသည့် နိုင်ငံ ၅၂ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၃၆ မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://ghi.ifpri.org/ 2015 Global Hunger Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831100148/http://ghi.ifpri.org/ |date=31 August 2018 }}, International Food Policy Research Institute(IFPRI)&lt;/ref&gt;  ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ်သည် လာအိုနိုင်ငံသို့ တရားဝင် အလည်အပတ်လာရောက်ခဲ့ပြီး သူ၏ တွေ့ရှိချက်အရ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်မှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေး အတွက် နိုင်ငံ၏ အထက်မှ အောက်သို့သွားသော ပုံစံသည် &quot;အမြဲလိုပင် အလုပ်မဖြစ်ဘဲ၊ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ဦးတည်နေကာ ဆင်းရဲသားတို့၏ အခွင့်အရေးကို ဦးတည် ခြိမ်းခြောက်နေသည်။&quot; ဟု ဆိုခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;OHCHR March 2019&quot;&gt;{{cite web|last1=Alston|first1=Philip|author-link1=Philip Alston|title=UN expert: Lao PDR's economic strategy entrenches poverty|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&amp;LangID=E|website=www.ohchr.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=11 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611154553/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&amp;LangID=E|archive-date=11 June 2019|location=[[Vientiane]]|date=28 March 2019|url-status=live|accessdate=12 September 2021|archivedate=11 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190611154553/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&amp;LangID=E}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံ၏ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးထုတ်ကုန်မှာ ဘီယာလာအို ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာအနှံ့ နိုင်ငံပေါင်း ၂၀ ကျော်သို့ တင်ပို့ရောင်းချခဲ့သည်။ ၎င်းအား လာအိုဘီယာချက်ကုမ္ပဏီ မှ ထုတ်လုပ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|date=14 August 2017|title=The Heart of ASEAN sets pulses racing|url=https://panoramagroup.com/reports/2017_Laos_report.pdf|access-date=2 August 2020|accessdate=12 September 2021|archivedate=23 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923155211/https://panoramagroup.com/reports/2017_Laos_report.pdf}}&lt;/ref&gt;
===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း===
[[File:ViewFromWatPhu.JPG|thumb|left|ဗတ်ဖိုး ဘုရားကျောင်း အစုအဝေး၏ အပေါ်ပိုင်းရှိ ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေအနား။ မဲခေါင်မြစ်သို့ နောက်ပြန်ကြည့်နေပုံ]]

ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် အလျှင်အမြန် တိုးတက်လျက် ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာ ခရီးသည်ပေါင်း ၈၀,၀၀၀ မျှ ရှိရာမှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၈၇၆သန်း အထိ တိုးတက်လာခဲ့ကာ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wttc.org/research/economic-data-search-tool/ |title=International visitor data |publisher=World Travel &amp; Tourism Council |access-date=20 January 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=2 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702142820/http://wttc.org/research/economic-data-search-tool/ }}&lt;/ref&gt;၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည်ဦးရေ ၁.၅၈၅၇ သန်းအထိ တိုးတက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အလုပ်အကိုင် ၁၁ ခုတိုင်းတွင် တစ်ခုမှာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းတွင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာခရီးသွားများထံမှ ပို့ကုန်အတွက်ရငွေ နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများမှ ရရှိငွေသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပို့ကုန်တန်ဖိုး၏ ၁၆% သို့မဟုတ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၇၀.၃ သန်း ရရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၈၄.၂ သန်း (စုစုပေါင်း၏ ၁၂.၅%) အထိ တိုးတက်လာမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/|title=Laos – Key Facts|publisher=World Travel &amp; Tourism Council|access-date=20 January 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074239/http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=11 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074239/http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/}}&lt;/ref&gt; ဥရောပ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ကောင်စီက ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံအား ဗိသုကာပညာနှင့် သမိုင်းအတွက် &quot;ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကောင်းဆုံး ခရီးသွား နေရာ&quot; အဖြစ် ဆုချီးမြှင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://ectt.webs.com/apps/blog/show/26368358-european-council-on-tourism-and-trade-delegation-visit-to-laos-world-best-tourist-destination European Council On Tourism And Trade Delegation Visit To Laos-World Best Tourist Destination – European Council On Tourism And Trade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624001335/https://ectt.webs.com/apps/blog/show/26368358-european-council-on-tourism-and-trade-delegation-visit-to-laos-world-best-tourist-destination |date=24 June 2021 }}. Ectt.webs.com. Retrieved on 5 July 2015.&lt;/ref&gt;

လွမ်ပရာဘွမ်မြို့နှင့် ဗတ်ဖိုးတိုသည် ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ ဒေသများ ဖြစ်သည်။ အဓိက ပွဲတော်များတွင် ဧပြီလ ၁၃ မှ ၁၅ ခန့်တွင် ဆင်နွှဲသော လာအိုနှစ်သစ်ကူးပွဲ ရေသဘင်ပွဲ ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် အခြား အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် တူသော်လည်း ပိုမိုပျော့ပြောင်းသည်။

လာအို၏ အမျိုးသား ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံခန့်ခွဲရေး အဖွဲ့၊ ၎င်းနှင့် ပတ်သက်သော အစိုးရ အေဂျင်စီများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍတို့သည် အတူတကွပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် အမျိုးသား ဂေဟခရီးသွားလုပ်ငန်း မဟာဗျူဟာနှင့် လုပ်ဆောင်ရန် အစီအစဉ်များအတွင်း မျှော်မှန်းချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရိုက်ခတ်မှုများကို လျှော့ချခြင်း၊ လူမျိုးစုများ နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ၏ အရေးပါမှုကို ပိုမိုသိရှိနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်း၊ လာအို၏ ထိန်းသိမ်းထားသော နယ်မြေကွန်ယက် နှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်နေရာတို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်၊ အစဉ်တဆက် ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန် ငွေကြေး အရင်းအမြစ်ကို ပံ့ပိုးပေးခြင်း၊ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားဇုန် သတ်မှတ်ရန် လိုအပ်ခြင်းကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ဇီဝခရီးသွားလုပ်ငန်း နေရာအဖြစ် ဖော်ဆောင်မည့် နေရာများအတွက် စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ်များ လိုအပ်ခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122030330/http://ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm|archive-date=22 November 2010|title=The Lao People's Democratic Republic's Vision for Ecotourism|access-date=20 January 2014|accessdate=12 September 2021|archivedate=22 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122030330/http://ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm}}&lt;/ref&gt;

===အခြေခံအဆောက်အအုံ===
[[File:nam ou 1.jpg|thumb|မြစ်များသည် လာအိုအတွက် အရေးပါသော ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးလမ်းကြောင်းများ ဖြစ်သည်။]]

အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်မှာ ဗီယင်ကျန်းမြို့ရှိ ဝပ်တေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်နှင့် လွမ်ပရာဘွမ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်တို့ ဖြစ်ပြီး ပါ့ခ်စီအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တွင်လည်း နိုင်ငံတကာ လေကြောင်းခရီးစဉ် အနည်းငယ် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော် လေကြောင်းလိုင်းမှာ လာအိုလေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်းသို့ ပျံသန်းသော အခြားလေကြောင်းလိုင်းများမှာ ဘန်ကောက်လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယားအေးရှား၊ ထိုင်း လေကြောင်းလိုင်း၊ တရုတ်အရှေ့ပိုင်း လေကြောင်းလိုင်းတို့ ဖြစ်သည်။

လာအိုနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများတွင် လုံလောက်သော အခြေခံ အဆောက်အအုံ မရှိပေ။ လာအိုနိုင်ငံ၏ မီးရထားလမ်းများတွင် ဗီယင်ကျန်းမှ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထိုင်း-လာအို ချစ်ကြည်ရေးတံတားပေါ် မှ ဖြတ်သန်းသွားသော ရထားလမ်း အတိုလေး ရှိပြီး ချမ်ပါဆတ်ပြည်နယ် တွင် ပြင်သစ်တို့ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ဒုံဒတ် နှင့် ဒုံခွန်တို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းကျဉ်း ကုန်သယ် ရထားလမ်းဖြစ်သော ဒုံဒတ်-ဒုံခွန်ရထားလမ်း ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၀ ခုနှစ်များကတည်းက အသုံးမပြုတော့ပေ။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ခမ်မိုးနီးပြည်နယ် သားခက်မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တန်အပ်ဘူတာတို့ကို မူဂျားလှိုဏ်ခေါင်းကို ဖြတ်၍ ဆက်သွယ်မည့် သားခက်-တန်အပ် ရထားလမ်းကို စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ်များတွင် အစီအစဉ်ကို ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကြေညာခဲ့သည်မှာ ၄၁၄ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားပြီး တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ကူမင်းမြို့မှ လာအိုမြို့တော် ဗီယင်ကျန်းမြို့သို့ ဆက်သွယ်မည့် အမြန်ရထားလိုင်းကို ဆောက်လုပ်ရန် ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀ နိုဝင်ဘာလတွင် ၉၀% မျှ ပြီးစီးပြီ ဖြစ်ကာ ရထားလမ်းများ နေရာချထားပြီး ဖြစ်၍ ၂၀၂၂ ခုနှစ်ထဲတွင် စတင်ပြေးဆွဲနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2020/11/chinas-bri-and-its-high-speed-railways-to-nowhere/#:~:text=Announced%20in%202015%2C%20a%20414,operational%20some%20time%20in%202022.|title=China's BRI and its High-Speed Railways to Nowhere|accessdate=12 September 2021|archivedate=20 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520133519/https://thediplomat.com/2020/11/chinas-bri-and-its-high-speed-railways-to-nowhere/#:~:text=Announced%20in%202015%2C%20a%20414,operational%20some%20time%20in%202022.}}&lt;/ref&gt;

မြို့ပြဒေသများကို ဆက်သွယ်ထားသော အဓိကလမ်းများ အထူးသဖြင့် အဝေးပြေး လမ်းမ ၁၃ အား လတ်တလောနှစ်များတွင် သိသာစွာ အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အဓိကလမ်းမများမှ ဝေးကွာသော ကျေးရွာများကို ခင်းမထားသော လမ်းများဖြင့်သာ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး ထိုလမ်းများကို တစ်နှစ်ပတ်လုံး အသုံးမပြုနိုင်ပေ။

ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပသို့ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မိုဘိုင်းဖုန်းများကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။ အိမ်ထောင်စု ၉၃ ရာခိုင်နှုန်းတွင် တယ်လီဖုန်းရှိပြီး ကြိုးဖုန်း သို့မဟုတ် မိုဘိုင်းဖုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LSIS-II&quot; /&gt; လျှပ်စစ်သည် လူဦးရေ ၉၃% အတွက် ရရှိနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;LSIS-II&quot; /&gt; ဆောင်သဲရူး ဟု ခေါ်သော နောက်ပွင့် ပစ်ကပ် ဘတ်စ်ကားများကို ခရီးဝေးသွားရန်နှင့် မြို့တွင်းသွားလာရန် နိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုကြသည်။

===ရေပေးဝေရေး===
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ရရှိသော ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အချက်အလက်များအရ လာအိုနိုင်ငံသည် ယူနီဆက်/ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့တို့ ပေါင်းစပ် စောင့်ကြည့်အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရေနှင့် မိလ္လာနှင့် ပတ်သက်သော ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးမှုပန်းတိုင် ရည်မှန်းချက်ကို ပြည့်မှီသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ လာအိုပြည်သူများတွင် ၁.၉ သန်းတို့သည် တိုးတက်လာသော ရေပေးဝေရေး စနစ်ကို သုံးစွဲခွင့် မရရှိပဲ ရှိသကဲ့သို့  ၂.၄ သန်းသော ပြည်သူတို့သည် တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲခွင့် မရရှိကြပေ။ &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/295731467999376153/pdf/100892-WSP-P131116-AUTHOR-Susanna-Smets-Box393244B-PUBLIC-WSP-SERIES-WSP-LaoPDR-WSS-Turning-Finance-into-Service-for-the-Future.pdf|title=Water Supply and Sanitation in Lao PDR|website=www.worldbank.org|access-date=10 December 2018|accessdate=12 September 2021|archivedate=20 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820000057/http://documents.worldbank.org/curated/en/295731467999376153/pdf/100892-WSP-P131116-AUTHOR-Susanna-Smets-Box393244B-PUBLIC-WSP-SERIES-WSP-LaoPDR-WSS-Turning-Finance-into-Service-for-the-Future.pdf}}&lt;/ref&gt;

လာအိုနိုင်ငံသည် အထူးသဖြင့် မိလ္လာစနစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သုံးစွဲနိုင်ခွင့် တိုးတက်လာမှုသည် မှတ်တမ်းတင်စရာ အခြေအနေ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;ODI1&quot;&gt;O'Meally, Simon (2010). [http://www.developmentprogress.org/progress-stories/lao-pdrs-progress-rural-sanitation Lao PDR's progress in rural sanitation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117181104/http://www.developmentprogress.org/progress-stories/lao-pdrs-progress-rural-sanitation |date=17 January 2012 }}. London: Overseas Development Institute&lt;/ref&gt; လာအို၏ များသောအားဖြင့် ကျေးလက်နေထိုင်သော &lt;ref&gt;Department of Statistics, Ministry of Planning and Investment, 2009&lt;/ref&gt; ပြည်သူတို့သည် မိလ္လာစနစ်အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံ သုံးစွဲရသည်မှာ ခက်ခဲသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ကျေးလက်နေပြည်သူတို့၏ ၈% မျှသာ တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ODI1&quot; /&gt; သုံးစွဲမှုသည် ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၂၃၂,၉၀၀ ဦးတို့သည် ကျေးလက်ဒေသတွင် တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲနိုင်လာကြသည်။ &lt;ref name=&quot;ODI1&quot; /&gt; လာအို၏ တိုးတက်လာမှုသည် အလားတူ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သတိပြုစရာ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;ODI1&quot; /&gt; လာအိုအာဏာပိုင်တို့သည် လတ်တလောတွင် ဆန်းသစ်တီထွင်ထားသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်း မူဘောင်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး လုပ်ငန်းသေးများနှင့် အစိုးရ-ပုဂ္ဂလိက ကန်ထရိုက်စာချုပ်များ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပိုင် ရေလုပ်ငန်းများ၏ သမာရိုးကျ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် အပြိုင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Laponche, Bernard|display-authors=etal|year=2008|title=Focales n° 8. Energy Efficiency Retrofitting of Buildings – Challenges and Methods|url=http://www.afd.fr/lang/en/home/publications/travaux-de-recherche/publications-scientifiques/focales|access-date=17 February 2011|publisher=afd.fr|format=PDF|accessdate=12 September 2021|archivedate=9 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809195444/http://www.afd.fr/lang/en/home/publications/travaux-de-recherche/publications-scientifiques/focales}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု ==
&quot;လာအိုရှန်&quot; ဆိုသော အသုံးအနှုန်းမှာ လာအိုဘာသာစကား၊ လာအိုလူမျိုး၊ ဘာသာစကား နှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာတို့ကို ရည်ညွှန်းသည် မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် နိုင်ငံရေး အသုံးအနှုန်း တစ်ခု ဖြစ်ပြီး လာအိုနိုင်ငံ အတွင်းရှိ လာအိုလူမျိုးမဟုတ်သော လူမျိုးစု အဖွဲ့များလည်း ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ကိုလည်း &quot;လာအိုရှန်&quot; ဟု သတ်မှတ်ကာ နိုင်ငံရေးအရ နိုင်ငံသား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် အာရှတိုက် အတွင်း နိုင်ငံအားလုံးတွင် အသက်အငယ်ဆုံးသော ပြည်သူလူထု ရှိပြီး ပျမ်းမျှအသက်မှာ ၂၁.၆ နှစ် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=factbook&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/|title=Laos|date=17 February 2019|website=Central Intelligence Agency: The World Factbook|access-date=23 February 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/}}&lt;/ref&gt;

လာအိုနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ၇.၄၅ သန်း ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး နိုင်ငံအနှံ့တွင် မညီမမျှ ပြန့်ကြဲလျက် ရှိသည်။ လူအများစုမှာ မဲခေါင်မြစ် နှင့် ၎င်း၏ မြစ်လက်တက်များ၏ တောင်ကြားများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယင်ကျန်း ပရီဖက်ချာ၊ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့တွင် ၂၀၂၀ ခုနှစ်၌ လူဦးရေ ၆၈၃,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။&lt;ref name=factbook /&gt;

{{လာအိုနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}
===လူမျိုးများ===
လာအိုရှိ ပြည်သူများကို ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ အမြင့်ပေ ပေါ်မူတည်၍ အမျိုးအစားခွဲခြားကြကာ (မြေနိမ့်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် ကုန်းမြင့်ပိုင်း) ထိုသို့ခွဲခြားခြင်းသည် လူမျိုးခွဲခြားခြင်းနှင့်လည်း ဆက်စပ်လျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံလူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော်မှာ လာအိုလူမျိုး များဖြစ်ပြီး မြေနိမ့်ပိုင်းတွင် အဓိက နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်ကာ လာအိုနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ကြီးစိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;UN Demographic Yearbooks&quot;&gt;{{Cite web |title=UN Demographic Yearbooks |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225121538/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001 }}&lt;/ref&gt; လာအိုသည် တိုင်း ဘာသာစကား အစုအဝေးတွင် ပါဝင်ပြီး &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=0lmQAgAAQBAJ&amp;lpg=PA680&amp;ots=TpEnWhLSgV&amp;dq=kra%3DKadai&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q=kra=Kadai&amp;f=false Diller, Anthony; Edmondson, Jerry; Luo, Yongxian (2004). The Tai-Kadai Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624001317/https://books.google.com/books?id=0lmQAgAAQBAJ&amp;lpg=PA680&amp;ots=TpEnWhLSgV&amp;dq=kra%3DKadai&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q=kra=Kadai&amp;f=false |date=24 June 2021 }}. ''Routledge (2004)'', pp. 5–6. {{ISBN|1135791163}}.&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံမှ အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင် ရွှေ့ပြောင်းလာကြသောသူများ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627063518/http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf |date=27 June 2015 }}. ''MANUSYA: Journal of Humanities,'' Special Issue No 20: 47–64.&lt;/ref&gt; ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အခြားသော မြေနိမ့်ပိုင်း လူမျိုးစုများဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား လာအိုလူမျိုးတို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ လာအိုလုံ (မြေနိမ့်ပိုင်းလူများ) ဟု ခေါ်သည်။ &lt;ref name=&quot;UN Demographic Yearbooks&quot; /&gt;

အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းတောင်တန်းများတွင် မွန်-ခမာ စကားပြောသော လာအိုသီယမ် ဟု ခေါ်သည့် ကုန်းလျှောအလယ်ပိုင်း လာအိုရှန်များ များပြားစွာ ရှိသည်။ လာအိုလုံတို့က သူတို့အား ခမူး၊ ခါမူး (ကမ်မူး) သို့မဟုတ် ခ ဟု သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြပြီး အော်စထရို-အာရှ ဘာသစကားနှင့် ဆက်နွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ဆုံး စကားလုံးကို မနှစ်မြို့ကြပဲ ကျွန် ဟု အဓိပ္ပာယ် ထွက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဗီယက်နမ်လူမျိုးများ၊ လာအိုတရုတ်များ  &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno%3D1163%26no%3D1163%26level%3DB |title=Archived copy |access-date=2016-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&amp;no=1163&amp;level=B |archive-date=2011-01-04 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=4 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&amp;no=1163&amp;level=B }}&lt;/ref&gt; နှင့် ထိုင်းလူမျိုးများ လူနည်းစု ရှိပြီး အထူးသဖြင့် မြို့များတွင် နေထိုင်ကြသော်လည်း လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းတို့သည် လာအိုနိုင်ငံကို စွန့်ခွာပြီး အများစုမှာ ဗီယက်နမ်၊ ဟောင်ကောင် သို့မဟုတ် ပြင်သစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လာအိုသီယမ်တို့သည် လူဦးရေ၏ ၃၀% ခန့်မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109063510/http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos |url-status=dead |archive-date=9 November 2007 |title=Khmu people of Laos. OMF International |publisher=Omf.org |access-date=23 January 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=9 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109063510/http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos }}&lt;/ref&gt;

တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လာအိုရှိ လူနည်းစု ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်သော မုံလူမျိုးများ၊ ယောင်(မြန်) လူမျိုးများ၊ မုံ-မြန် လူမျိုးများ၊ ဒေါင်လူမျိုးများ၊ ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် အချို့သော တိဘက်-မြန်မာ စကားပြောသော လူမျိုးများသည် လာအိုနိုင်ငံရှိ သီးခြားဖြစ်သော ဒေသများတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် တောင်ကုန်းနှင့် တောင်တန်းနေ လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောပြီး အမွေဆက်ခံထားသော လူမျိုးစုများကိုလည်း တွေ့ရကာ ၎င်းတို့တွင် လွာ လူမျိုး၊ ခမူးလူမျိုးတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် လာအိုရှိ ဒေသရင်း လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ လာအိုဆန် သို့မဟုတ် ကုန်းမြင့်လာအိုရှန်များ ဟု ခေါ်သည်။ လာအိုရှန်တို့သည် လူဦးရေ၏ ၁၀% ခန့်မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

===ဘာသာစကားများ===
ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် အများသုံး ဘာသာစကားမှာ လာအိုဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တိုင်း-ကဒိုင်း ဘာသာစကား မိသားစုဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်စွန်းရုံမျှသာ လာအိုဘာသာစကားကို ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ကျန်ရှိသောသူများ အထူးသဖြင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် လူမျိုးစု ဘာသာစကားများကို အသုံးပြုကြသည်။ လာအိုအက္ခရာသည် ၁၃ ရာစု နှင့် ၁၄ရာစု ကြားတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ရှေးဟောင်း ခမာစာအရေးအသားမှ ဆင်းသက်လာကာ ထိုင်းစာအရေးအသားနှင့် အလွန် ဆင်တူသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.2307/2049433|jstor=2049433|title=Languages and Literatures of Indochina|journal=The Far Eastern Quarterly|volume=6|issue=4|pages=379–389|year=1947|last1=Benedict|first1=Paul K.}}&lt;/ref&gt; အော်စထရိုအာရှ ဘာသာစကားမိသားစုဖြစ်သော ခမူးဘာသာစကား နှင့် မုံ-မြန်ဘာသာစကား မိသားစုဖြစ်သော မုံဘာသာစကားတို့ကို လူနည်းစု လူမျိုးစုများမှ အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် အလယ်ပိုင်းနှင့် ကုန်းမြင့်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ဖြစ်သည်။ မွေးကင်းစကတည်းက နားမကြားသူများ [[မွေးဖွားနှုန်း]] မြင့်မားသော နေရာများတွင် လာအိုလက်ဟန်ခြေဟန် ဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref name=britannica /&gt;

ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အစိုးရနှင့် ကုန်သွယ်ရေး တို့တွင် မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ လာအိုသည် ပြင်သစ်စကားပြော နိုင်ငံများ အသင်းဖြစ်သော လာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အဖွဲ့၏ ခန့်မှန်းချက်အရ လာအိုနိုင်ငံတွင် ပြင်သစ်စကားပြောသူ ၁၇၃,၈၀၀ ဦး (၂၀၁၀ ခန့်မှန်းမှု) ခန့်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Laos |url=https://www.francophonie.org/laos-968 |publisher=La Francophonie |access-date=7 February 2021 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=18 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518191146/https://www.francophonie.org/laos-968 }}&lt;/ref&gt;

အာဆီယံ၏ ဘာသာစကားဖြစ်သော အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို လတ်တလောနှစ်များတွင် သင်ကြားမှု များပြားလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/asie/Laos.htm |title=Languages of Laos |publisher=Laval University |access-date=9 July 2012 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=27 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121027231143/http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/asie/Laos.htm }}&lt;/ref&gt;

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ===
[[File:Estupa That Luang.JPG|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ ဖာ့သတ်လွမ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားသည် လာအို၏ နိုင်ငံတော် ပြယုဂ် ဖြစ်သည်။]]

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံသား ၆၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များ ဖြစ်ပြီး ခရစ်ယာန် ၁.၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ မွတ်စလင် ၀.၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ ဂျူးဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၀.၁ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အခြားသော ၃၂.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အခြားဘာသာဝင်များ သို့မဟုတ် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများ (အများစုမှာ ဖီသာသနာ ခေါ် ထိုင်းရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု)ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Religious Landscape; Table: Religious Composition by Country |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf |website=Pew Research |access-date=16 April 2020 |page=47 |date=2010 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=23 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323215031/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လာအိုနိုင်ငံရှိ အရေးပါသော လူမှုရေးဆိုင်ရာအားတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် နိုင်ငံအတွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်မှစ၍ ဖီသာသနာ နှင့် အတူ ငြိမ်းချမ်းစွာ ယှဉ်တွဲ၍ အတူရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref name=britannica /&gt;

===ကျန်းမာရေး===
[[File:VientianeHospital.jpg|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ မာဟိုဆော့ဆေးရုံ]]
၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားတို့၏ မွေးစတွင် တွက်ချက်သော လူ့သက်တမ်းမှာ ၆၂.၆ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးများအတွက် လူ့သက်တမ်းမှာ ၆၆.၇ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/ Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/ |date=7 March 2021 }}. CIA – The World Factbook. Cia.gov. Retrieved on 28 July 2018.&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာသော သူတစ်ဦး၏ လူ့သက်တမ်းမှာ ၅၄ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707000524/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html|archive-date=7 July 2010|title=Human Development Report 2009. Lao People's Democratic Republic|publisher=HDRstats.undp.org|access-date=27 June 2010|accessdate=13 September 2021|archivedate=7 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707000524/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html}}&lt;/ref&gt; အစိုးရ၏ ကျန်းမာရေးအသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot; /&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ၁၈ ဒေါ်လာ (ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း ထည့်တွက်ပြီး) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot; /&gt;

===ပညာရေး===
[[File:National University of Laos(NUOL)ມ.ຊ - panoramio.jpg|thumb|ဗီယင်ကျန်းမြို့ရှိ လာအိုအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]

၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် လူကြီးများ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၆၂.၉% ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၈.၁% ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LSIS-II&quot;&gt;{{cite book|title=Lao Social Indicator Survey II 2017, Survey Findings Report|date=2018|publisher=Lao Statistics Bureau and UNICEF|location=Vientiane|url=https://laopdr.un.org/sites/default/files/2019-08/2017%20MICS%20Social%20Indicator%20Survey%20II%20Survey_Findings%20Report_0.pdf|access-date=13 September 2021|archive-date=29 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429023811/https://laopdr.un.org/sites/default/files/2019-08/2017%20MICS%20Social%20Indicator%20Survey%20II%20Survey_Findings%20Report_0.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် မူလတန်း ကျောင်းအပ်မှုနှုန်း စုစုပေါင်းမှာ ၈၄% ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot; /&gt; လာအိုအမျိုးသားတက္ကသိုလ်သည် လာအိုနိုင်ငံ၏ ပြည်သူပိုင် တက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။ ဝင်ငွေနည်းပါးသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် ပညာတတ် အများစုမှာ ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသဖြင့် လာအိုနိုင်ငံသည် ဦးနှောက်ယိုစီးမှု ပြဿနာနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ပညာတတ် လာအိုနိုင်ငံသား ၃၇% သည် နိုင်ငံပြင်ပတွင် နေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;TonyFielding&quot;&gt;Fielding, Tony (2015). ''[https://books.google.com/books?id=0hAtCgAAQBAJ&amp;pg=PA77 Asian Migrations: Social and Geographical Mobilities in Southeast, East, and Northeast Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308084500/https://books.google.com/books?id=0hAtCgAAQBAJ&amp;pg=PA77 |date=8 March 2021 }}''. Routledge, p. 77. {{ISBN|978-1-317-95208-4}}.&lt;/ref&gt; လာအိုနိုင်ငံသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဆန်းသစ်တီထွင်မှုညွှန်းကိန်းတွင်  အဆင့် ၁၁၃ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603121259/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101818/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=RTD - Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2021-09-02|website=ec.europa.eu|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902140715/https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2013-10-28|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2021-09-02|website=INSEAD Knowledge|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:3 Nagas Feast.jpg|thumb|လာအိုဟင်းလျာ၏ ဥပမာတစ်ခု ]]
[[File:Phuan Girls.JPG|thumb|လာအိုအမျိုးသမီးများ ဆင်းဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ထားပုံ ]]
[[File:Lao New Year, dancers.jpg|thumb|နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် တွေ့ရသော လာအိုကချေသည်များ]]

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လာအိုယဉ်ကျေးမှုတွင် ကြီးစွာသော လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ ထိုသက်သေများကို နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် တွေ့ရပြီး ဘာသာစကား၊ ဘုရားပုထိုးများ ၊ အနုပညာ နှင့် စာပေတို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ လာအိုယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အများအပြားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ မတိုင်ခင်က ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်များ ရှိသည်။ လာအို ဂီတအား အမျိုးသား တူရိယာ ဖြစ်သော ခန်း တူရိယာက လွှမ်းမိုးထားပြီး ၎င်းမှာ လေမှုတ်တူရိယာဖြစ်ကာ သမိုင်းမတင်မီ ခေတ်ကတည်းက ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ခန်းအား မော်လမ် ဟု ခေါ်သော အဆိုတော်ဖြင့် တွဲဖက်ဖျော်ဖြေပြီး ကျေးလက်ရိုးရာဂီတ၏ ထင်ရှားသော စတိုင်လ် ဖြစ်သည်။

ကောက်ညှင်းသည် အဓိကစားစရာ ဖြစ်ပြီး လာအိုလူမျိုးတို့အတွက် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးအရ အရေးပါမှု ရှိသည်။ ကောက်ညှင်းအား သာမန်ဆန်ထက် ပို၍ နှစ်သက်ကြပြီး ကောက်ညှင်းစိုက်ပျိုးခြင်းသည် လာအိုနိုင်ငံတွင် စတင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ လူမျိုးစုအများကြားနှင့် ကွဲပြားခြားနားသော ပတ်ဝန်းကျင်တို့ကြားတွင် များပြားလှစွာသော ရိုးရာနှင့် ရိုးရာလုပ်ထုံးများ ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လွမ်ပရာဘွမ်ရှိ ခမ်မူး လယ်သမားများသည် ခေါင်ခမ် ဆန်အမျိုးအစားကို လယ်တောအိမ်၏ အနီးတွင် ကွယ်လွန်ပြီးသော မိဘများအား သတိရခြင်း အနေနှင့် အနည်းငယ် စိုက်ပျိုးလေ့ ရှိပြီး စပါးခင်း၏ အစပ်တွင် စိုက်ပျိုးသည် ဆိုပါက မိဘများ အသက်ရှင်ဆဲဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702234215/http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf|archive-date=2 July 2007|title=Evaluation Synthesis of Rice in Lao PDR|access-date=27 June 2010|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702234215/http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf}}&lt;/ref&gt;

ဆင်း ဝတ်စုံသည် လာအိုအမျိုးသမီးတို့ နေ့စဉ် ဝတ်ဆင်သော ရိုးရာအဝတ်အစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ပိုးထည်ထမီ ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတို့၏ ဝတ်ဆင်ပုံကိုလိုက်၍ အဓိပ္ပာယ် အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။

===ရုပ်ရှင်===
၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သည့် အချိန်မှစ၍ လာအိုနိုင်ငံတွင် ထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;Bounchao Pichit, &quot;Laos Cinema,&quot; in David Hanan, ed., ''Film in South East Asia: Views from the Region'', Hanoi, Vietnam Film Institute, 2001, 83–91.&lt;/ref&gt; ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် ပထမဆုံး ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ဇာတ်ကားရှည် ရုပ်ရှင်မှာ &quot;ဂျားလွင်ပြင်မှ သေနတ်သံများ&quot; ဖြစ်ပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ဆွမ်ချစ် ဖိုလ်စီနာ က ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဆင်ဆာဘုတ်အဖွဲ့မှ ထုတ်ဝေ ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Southiponh, Som Ock |author2=Gerow, Aaron |title=Starting an Asian Cinema: Laos Past and Present |journal=Documentary Box |date=1999 |volume=12 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ |access-date=1 January 2019 |publisher=Yamagata International Documentary Film Festival }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ |access-date=13 September 2021 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410140149/https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ }}&lt;/ref&gt; ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းရှည်မှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော &quot;ဆဘိုင်းဒီး လွမ် ပရာဘွမ်&quot; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/good-morning-luang-prabang-ndash-and-hello-to-laoss-film-industry-843557.html|title=Good Good Morning, Luang Prabang – and hello to Laos's film industry|last=Buncomb|first=Andrew|work=The Independent|date=10 June 2010|access-date=22 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=3 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403212836/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/good-morning-luang-prabang-ndash-and-hello-to-laoss-film-industry-843557.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် &quot;သွေးလမ်းမ&quot; မှာ လာအိုတွင် လာအိုအစိုးရ၏ အကူအညီဖြင့် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းနှင့် မှတ်တမ်း အမ်မီဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Citation|title=Blood Road|url=http://www.imdb.com/title/tt6900092/|access-date=2020-04-19|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624003146/https://www.imdb.com/title/tt6900092/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ဩစတြေးလျ ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူ ကင်မ် မော်ဒေါင့်၏ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင်အား လာအိုတွင် ရိုက်ကူးပြီး မိခင်ဘာသာစကား ပြောကြားသော လာအိုသရုပ်ဆောင်များဖြင့် ရိုက်ကူးထားသည်။ ဇာတ်လမ်း၏ အမည်မှာ &quot;ရော့ကက်&quot; ဖြစ်ပြီး မဲလ်ဘုန်းနိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်၌ စတင်ပြသကာ ဘာလင်နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ဆု ၃ ခု ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Q&amp;A with director Kim Mordaunt (The Rocket)|url=http://miff.com.au/kimmorduant|work=Melbourne International Film Festival|publisher=MIFF|date=August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004244/http://miff.com.au/kimmorduant|archive-date=5 October 2013|accessdate=13 September 2021|archivedate=5 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005004244/http://miff.com.au/kimmorduant}}&lt;/ref&gt; ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီများမှ ရိုက်ကူးပြီး လာအိုအား အသားပေးရိုက်ကူးသော ရုပ်ရှင်များကို အောင်မြင်စွာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ လာအိုနယူးဝေ့ဗ်စီနီမာ ကုမ္ပဏီ၏ အန်နီဆေး ကရိုလာ ရိုက်ကူးပြီး အုဇ်အာရှ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ပြသခဲ့သော &quot;မိုးကုတ်စက်ဝိုင်း၌&quot; ရုပ်ရှင် နှင့် &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18770068|title=A tale of revenge in Laos challenges censors|last=Catt|first=Georgia|website=BBC News|date=22 August 2012|access-date=22 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001805/https://www.bbc.com/news/world-asia-18770068}}&lt;/ref&gt; လာအို အာ့တ်မီဒီယာ ကုမ္ပဏီ၏ မက်တီဒေါင် ရိုက်ကူးပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖန်တက်စတစ်ဖတ်ဇ် ပွဲတော်တွင် ပြသခဲ့သော &quot;ချန်သာလီ&quot; တို့ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fantasticfest.com/films/chanthaly|title=Chanthaly|publisher=Fantastic Fest|date=2013|access-date=15 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624004140/https://fantasticfest.com/films/chanthaly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html|title=Fantastic Fest 2013 Review: Chanthaly is A Haunting Portrait of Modern Day Laos|last=Marsh|first=James|work=ScreenAnarchy|date=26 September 2013|access-date=7 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028114355/https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html|archive-date=28 October 2020|accessdate=13 September 2021|archivedate=28 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028114355/https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာလတွင် မက်တီဒေါင်၏ ဒုတိယ ရုပ်ရှင်ဖြစ်သော &quot;အချစ်ရဆုံးသော ညီအစ်မ&quot; ရုပ်ရှင်အား ၉၀ ကြိမ်မြောက် အကယ်ဒမီ ဆုပေးပွဲ (အော်စကာပွဲ) သို့ အကောင်းဆုံးနိုင်ငံခြားဘာသာစကား ရုပ်ရှင် အဖြစ် ရွေးချယ်မှုအတွက် စဉ်းစားနိုင်ရန် တင်သွင်းခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အော်စကာဆုသို့ တင်သွင်းခြင်းအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://variety.com/2017/film/asia/laos-dearest-sister-first-foreign-language-oscar-film-1202563352/|title=Laos Selects 'Dearest Sister' as First Foreign-Language Oscar Submission|last=Frater|first=Patrick|date=19 September 2017|work=Variety|access-date=26 October 2017|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624003212/https://variety.com/2017/film/asia/laos-dearest-sister-first-foreign-language-oscar-film-1202563352/}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံ၌ ရုပ်ရှင်ပြသရန် သီးသန့်ရည်ရွယ် လုပ်ငန်းလည်ပတ်နေသော ရုပ်ရှင်ရုံ ၃ ခု ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Brzeski|first1=Patrick|title=Cannes: Southeast Asia Is Ready for Its Big-Screen Close-up|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/cannes-southeast-asia-is-ready-big-screen-close-up-1110530|access-date=1 January 2019|work=The Hollywood Reporter|publisher=Valence Media|date=9 May 2018|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001857/https://www.hollywoodreporter.com/lists/cannes-southeast-asia-is-ready-big-screen-close-up-1110530}}&lt;/ref&gt;

===ပွဲတော်များ===
လာအိုနိုင်ငံတွင် အများပြည်သူ ရုံးပိတ်ရက်၊ ပွဲတော်နှင့် အခမ်းအနား အချို့ ရှိသည်။
* မုံနှစ်သစ်ကူးပွဲ (နိုပီဂျောင်)
*ဘန်ဖာဝက်
*မာဂါ ပူဂျာ
* တရုတ်နှစ်သစ်ကူး
* ဘွန်ခွန်ခေါင်း
* ဘွန်ပီမိုင်း
* ဗီဆာခါ ပူဂျာ
* ပီမိုင်း/ ဆုံခရမ် (လာအိုနှစ်သစ်ကူးပွဲ)
* ခေါင် ဖန်ဆာ
* ဟော ခေါင် ပါဒပ်ဒင်
* အော့ခ် ဖန်ဆာ
* ဘန်နမ်း
* လာအို အမျိုးသားနေ့ (ဒီဇင်ဘာ ၂) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://gezimanya.com/asya/laosun-festivalleri|title=Laos'un Festivalleri|date=11 November 2016|work=Gezimanya|access-date=6 March 2018|language=tr|accessdate=13 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308151547/https://gezimanya.com/asya/laosun-festivalleri}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.visit-laos.com/festivals.htm#|title=Laos Festivals &amp; Events|work=visit-laos.com|access-date=6 March 2018|accessdate=13 September 2021|archivedate=15 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615025833/http://www.visit-laos.com/festivals.htm}}&lt;/ref&gt;

===မီဒီယာ===
နိုင်ငံခြား ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာနှစ်စောင်ဖြစ်သော နေ့စဉ်ထုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ &quot;ဗီယင်ကျန်းတိုင်းမ်&quot; သတင်းစာ နှင့် အပတ်စဉ်ထုတ် ပြင်သစ်ဘာသာ &quot;လီ ရီနိုဗေတီယာ&quot; အပါအဝင် သတင်းစာ အားလုံးကို အစိုးရမှ ထုတ်ဝေသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်သတင်းဌာန ဖြစ်သော ခေါင်ဆန်ပါသတ်လာအို သည် သူတို၏ နာမည်ပေးထားသော သတင်းစာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြင်သစ်ဘာသာတို့ဖြင့် ထုတ်ဝေကြသည်။ လာအိုနိုင်ငံတွင် နေ့စဉ်ထုတ် သတင်းစာ ၉ စောင်၊ မဂ္ဂဇင်း ၉၀ ခု၊ ရေဒီယိုစတေရှင် ၄၃ ခု၊ တီဗွီစတေရှင် ၃၂ ခု တို့ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် လည်ပတ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၁ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်၏ &quot;နမ်ဒန်&quot; ('ပြည်သူ') နှင့် စင်ဟွာသတင်းဌာနတို့သည် လာအိုတွင် ရုံးဖွင့်ခွင့်ရှိသော နိုင်ငံခြားသတင်းဌာနများ ဖြစ်ပြီး နှစ်ခုစလုံးသည် ဗီယင်ကျန်းတွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၌ သတင်းဗြူရိုကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။

လာအိုအစိုးရသည် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများကို ဝေဖန်ခြင်းအား ဟန့်တားနိုင်ရန် မီဒီယာ ထုတ်လွှင့်မှုဟူသမျှကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Laos: Crony scheme in control of press and civil society |url=http://www.indexoncensorship.org/2014/05/laos-crony-scheme-control-press-civil-society/ |website=index on censorship |date=12 May 2014 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=3 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303175155/https://www.indexoncensorship.org/2014/05/laos-crony-scheme-control-press-civil-society/ }}&lt;/ref&gt; လာအိုအစိုးရအား ဝေဖန်သော လာအိုနိုင်ငံသားများသည် ရုတ်တရက် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း၊ တရားမစွဲဘဲ ဖမ်းဆီးခံရခြင်းနှင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခံရခြင်း များ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eap/204213.htm|title=2012 Human Rights Reports: Laos|publisher=State.gov|access-date=9 August 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001945/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eap/204213.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atimes&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html|title=Off the air in Laos|work=Asia Times Online|access-date=9 August 2014|archive-date=29 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329180831/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html|url-status=unfit|accessdate=13 September 2021|archivedate=29 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329180831/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html}}&lt;/ref&gt;

===အိမ်ထောင်ဖက် အများအပြားရှိခြင်း===
အိမ်ထောင်ဖက် အများအပြားရှိခြင်းသည် လာအိုနိုင်ငံ၌ ရာဇဝတ်မှု ဖြစ်သော်လည်း ပြစ်ဒဏ်မှာ အသေးအမွှားမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့် မိသားစု စည်းမျဉ်းတို့မှ အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထက်ပို၍ ရှိခြင်းအား တရားဝင် သတ်မှတ်ခြင်းမှ တားမြစ်ထားပြီး တစ်လင်တစ်မယားစနစ်မှာ နိုင်ငံအတွင်း အိမ်ထောင်ပြုခြင်း၏ အဓိကပုံစံ ဖြစ်သည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Social Discrimination in the Lao People's Democratic Republic |author=&lt;!--Not stated--&gt; |url=https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf |access-date=1 August 2019 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308025704/https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထက်ပို၍ ရှိခြင်းမှာ မုံလူမျိုးများကြားတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာ အဖြစ် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Social Discrimination in the Lao People's Democratic Republic |author=&lt;!--Not stated--&gt; |url=https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf |access-date=1 August 2019 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308025704/https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ခုနှစ်စာရင်း အရ အမျိုးသမီးများ၏ ၃.၅% နှင့် အမျိုးသားများ၏ ၂.၁% တို့တွင် အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထပ်ပို၍ ရှိသော အိမ်ထောင်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေကြသည်။&lt;ref name=&quot;LSIS-II&quot; /&gt;

=== အားကစား ===
အမျိုးသားအားကစားမှာ ကိုယ်ခံပညာတစ်ခုဖြစ်သော မြွေလာအို ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing|title=Muay Lao, the forgotten art of kickboxing|last=Graceffo|website=GoAbroad Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415230120/http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing|archive-date=15 April 2018|url-status=dead|accessdate=13 September 2021|archivedate=15 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415230120/http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing}}&lt;/ref&gt; ထိုင်းတို့၏ မြွေထိုင်း၊ မြန်မာ့လက်ဝှေ့ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့၏ ပရာဒယ် ဆီရေး တို့နှင့် ဆင်တူသော ကစ်ဘောက်ဆင် တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |title=Thailand – Sports and recreation |publisher=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Thailand/Sports-and-recreation |language=en |access-date=13 September 2021 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624002018/https://www.britannica.com/place/Thailand/Sports-and-recreation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဘောလုံးကစားခြင်းသည် လာအိုတွင် ရေပန်းစား လူကြိုက်အများဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fuller |first1=Thomas |title=Laos Stumbles on Path to Sporting Glory |url=https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |access-date=26 January 2020 |work=The New York Times |date=5 October 2009 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=24 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624002040/https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0 }}&lt;/ref&gt; လာအိုလိဂ်သည် နိုင်ငံအတွင်း ဘောလုံးကလပ်များ၏ ထိပ်ဆုံး ပရော်ဖက်ရှင်နယ် လိဂ် ကစားပွဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fuller |first1=Thomas |title=Laos Stumbles on Path to Sporting Glory |url=https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |access-date=26 January 2020 |work=The New York Times |date=5 October 2009 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=24 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624002040/https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&amp;_r=0 }}&lt;/ref&gt; လိဂ်ကစားပွဲစတင်သည့် အချိန်မှစ၍ လာအိုအာမီ အက်ဖ် စီ အသင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံး အသင်းဖြစ်ပြီး ဖလား ၈ ကြိမ် ရရှိကာ ချန်ပီယံဆု အများဆုံး ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Laos – List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesl/laoschamp.html|access-date=28 Nov 2020|publisher=RSSSF|accessdate=13 September 2021|archivedate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113160830/http://www.rsssf.com/tablesl/laoschamp.html}}&lt;/ref&gt;

လာအိုနိုင်ငံတွင် အဖွဲ့လိုက် အားကစားများနှင့် ပတ်သက်၍ အခြား ရိုးရာ မရှိပေ။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံသည် ဆီးဂိမ်းသို့ ပထမဦးဆုံး အကြိမ် အဖြစ် အသင်းတစ်သင်း စေလွှတ်ခဲ့သည်။ လာအို အမျိုးသား ဘတ်စကက်ဘော အသင်းသည် ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မြန်မာအသင်းကိုသာ အနိုင်ရကာ ပြိုင်ပွဲတွင် အဆင့် ၈ ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.fibalivestats.com/u/SEA/642962/ FIBA LiveStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323032706/http://www.fibalivestats.com/u/SEA/642962/ |date=23 March 2021 }}, FIBA.com, accessed 24 August 2017.&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==

{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ
|Centre    = {{LAO}}
|North     = {{CHN}}
|Northeast = {{VNM}}
|East      = {{VNM}}
|Southeast = {{VNM}}
|South     = {{KHM}}
|Southwest = {{THA}}
|West      = {{THA}}
|Northwest = {{MYA}} 
}}

{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}


[[ကဏ္ဍ:လာအိုနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>ogl0pcaczbs0en5wmhrxnqe102mg3x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သင်္ကြန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4842</id>
    <revision>
      <id>1032069</id>
      <parentid>1028942</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T01:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ */</comment>
      <origin>1032069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48035" sha1="lq4stz1agq88990drk4ncdzmb0qlp0m" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name  = သင်္ကြန်
|type          = buddhist
|image         = Bagan era painting of Thingyan.jpg
|imagesize     = 250px
|caption       = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော်
|official_name = Thingyan (သင်္ကြန်)
|nickname      = အတာရေသဘင်ပွဲတော်
|observedby    = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]]
|litcolor      = 
|longtype      = 
|significance  = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး
|begins        = အကြိုနေ့
|ends          = အတက်နေ့
|date          = နှစ်သစ်
|flower      = [[ပိတောက်ပန်း]]
ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ်
|celebrations  =
|observances   = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။
|relatedto     = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] 
|website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}}
{{Wiktionary}}
'''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] &quot;သင်္ကန္တ&quot; နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] &quot;သင်္ကြန္တ&quot; မှ ဆင်းသက်လာပြီး &quot;ကူးပြောင်းခြင်း&quot; ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}&lt;/ref&gt; ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။

== နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ ==

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ 
နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;dr-than-tun-2002&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း&quot;၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။&lt;/ref&gt;

နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို &quot;သူရိယသိဒ္ဓန္တ&quot; နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ&quot;သင်္ကန္တ&quot;ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။
&lt;ref name=&quot;pho-lat&quot;&gt;ဦးဖိုးလတ်၊ &quot;မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း&quot;၊ ၁၉၆၂။&lt;/ref&gt;ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် &quot;မဟာသင်္ကြန်&quot; ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော &quot;မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ&quot;တွင်&quot;သင်္ကန္တ&quot;ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။&lt;ref name=&quot;inscriptions&quot;&gt;မောင်မောင်တင်၊ &quot;မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း&quot;၊ ၁၉၇၀။&lt;/ref&gt;

မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က &quot;ရေလောင်းခြင်း&quot; ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် &quot;ရေသဘင်ပွဲ&quot; အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော်  မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;dr-than-tun&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း&quot;၊ ၂၀၀၂။&lt;/ref&gt; ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;culture-heritage&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals&quot;, 2012.&lt;/ref&gt; 

အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ &lt;ref name=&quot;aung-hla-thein-2012&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals&quot;, 2012, p. 45.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sai-aung-tun-1998&quot;&gt;Sai Aung Tun, &quot;History of the Myanmar Calendar and Festivals&quot;, 1998.&lt;/ref&gt;

[[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]]

=== ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ ===
[[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို &quot;သင်္ကြန်&quot; ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။

လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။
တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။

&gt; &quot;အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။&quot;
&gt;
သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။

ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။
မငှက်က &quot;မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ&quot; ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က &quot;သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်&quot; ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။
&gt; &quot;နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ **မျက်နှာ** မှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ **ရင်ဘတ်** မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ **ခြေထောက်** မှာ ရှိပါတယ်။&quot;
&gt; 

ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် -

 * မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။
 * သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။
 * မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။

သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန်
သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။
သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို **&quot;သင်္ကန္တ&quot;** သို့မဟုတ် **&quot;သင်္ကြန်&quot;** ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
 * ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။
 * မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။

=== နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ ===

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ &quot;မဇ္ဈိမ&quot;  နှင့် &quot;သဖုဋ&quot; ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;burmese-cal&quot;&gt;ဖိုးလတ်၊ &quot;မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း&quot;၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။&lt;/ref&gt; ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။

နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို &quot;မန္ဒဖလ&quot; ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;suryasiddhanta-translation&quot;&gt;Burgess, Ebenezer, &quot;Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy&quot;, 1860.&lt;/ref&gt;သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် &quot;သဖုဋနေ&quot; ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။

နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို &quot;သင်္ကြန်ကျချိန်&quot; ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် &quot;နိရယဏ&quot; စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;dr-than-tun-culture&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း&quot;၊ ၂၀၀၂။&lt;/ref&gt;

ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ &quot;အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး&quot; အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;sai-aung-tun&quot;&gt;Sai Aung Tun, &quot;History of the Myanmar Calendar and Festivals&quot;, 1998.&lt;/ref&gt;

== ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ ==

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။

[[File:Mandalay Thingyan &amp; Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဥ်]]

=== ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ ===
သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် &quot;ရေသပ္ပာယ်ခြင်း&quot; ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;dr-than-tun&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း&quot;၊ ၂၀၀၂။&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။

=== ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု ===
မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် &quot;ရေသဘင်ပွဲ&quot; ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;glass&quot;&gt;မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။&lt;/ref&gt; ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် &quot;နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်&quot; ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။

=== ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း ===
သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ &quot;သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ&quot; ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

=== ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း ===
သင်္ကြန်ကာလတွင် &quot;မုန့်လုံးရေပေါ်&quot; ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် &quot;မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း&quot; ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;ဦးနု၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ&quot;၊ ၁၉၆၅။&lt;/ref&gt;

=== ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား ===
နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ &quot;အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ&quot; ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။

== မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ==

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏
&quot;တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ...&quot;
ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ &quot;သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်&quot; ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။
မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ &quot;ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ&quot; ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။

== ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု ==
မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ  ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။

[[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]]

မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;dr-than-tun&quot;&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း&quot;၊ ၂၀၀၂။&lt;/ref&gt;

အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် &quot;အချိန်နာရီ စံနှုန်း&quot; အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;calendar&quot;&gt;ဖိုးလတ်၊ &quot;မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း&quot;၊ ၁၉၆၂။&lt;/ref&gt;

ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော &quot;ရေသဘင်&quot; ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ancestry&quot;&gt;Sai Aung Tun, &quot;The History of Myanmar Calendar&quot;, 1998.&lt;/ref&gt;

မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် &quot;သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ&quot;၊ &quot;ငါးလွှတ်ပွဲ&quot; (ဇီဝိတဒါန) နှင့် &quot;မုန့်လုံးရေပေါ်&quot; ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;ritual&quot;&gt;Aung Hla Thein, &quot;The Evolution of Myanmar Traditional Festivals&quot;, 2012.&lt;/ref&gt;

မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် &quot;အစပြုရာ ဗဟိုချက်&quot; အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် သြဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။

== ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ==
မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက်  အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင်  ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို  ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}&lt;/ref&gt; 

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}                      


{{မြန်မာ့ ရာသီ}}
[[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]]
[[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]]</text>
      <sha1>lq4stz1agq88990drk4ncdzmb0qlp0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျင်မီဝေးလ်စ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4953</id>
    <revision>
      <id>1032058</id>
      <parentid>972232</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T23:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54380" sha1="a2wpnu0c03d8oaf4tlte93wm5ra3tke" xml:space="preserve">{{translation incomplete}}
{{Infobox လူ
| အမည် = ဂျင်မီဝေးလ်စ် (Jimmy Wales)
| ပုံ = Jimmy Wales Fundraiser Appeal.JPG
| caption = ၂၀၀၈ ဒီဇင်ဘာတွင် ရိုက်ကူး
| အမည်ရင်း = ဂျင်မီဒေါ်နာဝေးလ်စ်
| အမည်ကွဲ = ဂျင်ဘို
| မွေးရက် = [[၇ ဩဂုတ်]] [[၁၉၆၆]]
| ဌာနေ = {{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု}}
| သေရက် = 
| နိုင်ငံသား = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| လူမျိုး = လူဖြူ
| ပညာ = ဩဘင်တက္ကသိုလ်&lt;br /&gt;အယ်ဘားမားတက္ကသိုလ်&lt;br /&gt;အင်ဒီယားနားတက္ကသိုလ်
| လုပ်ငန်း = ဝီကီယာ၏ ဥက္ကဋ္ဌ၊&lt;br /&gt; ဝီကီမီဒီယာရန်ပုံငွေအဖွဲ့၏ &lt;br /&gt;ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင်ဥက္ကဋ္ဌ
| မွေးဖွားရာ = အယ်ဘားမား၊[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] 
| အမည်အရည် = 
| အရပ် = 
| အလေး = 
| သွေးအုပ်စု = 
| ကြင်ဖော် = 
| သားသမီး = 
| မိဘ = 
| လက်မှတ် = 
| ဝဘ်ဆိုက် = [http://blog.jimmywales.com Personal weblog]
}}

'''ဂျင်မီဒေါ်နာ &quot;ဂျင်ဘို&quot; ဝေးလ်စ်''' (၇ ဩဂုတ် ၁၉၆၆ &lt;ref name=&quot;Birthdate&quot;/&gt;)သည် အမေရိကန် အင်တာနက် လုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဝီကီပီးဒီးယားအား တွဲဖက်တည်ထောင်ကာ တွန်းအားပေး ဆောင်ရွက်နေသူဖြစ်သည်။&lt;ref name='WMF PR 2004-04-25'&gt; {{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_press_releases/500,000_Wikipedia_articles&amp;oldid=473206 |title=Wikipedia: 50 languages, 1/2 million articles |accessdate=2009-04-10 |date=2004-04-25 |work=Wikimedia Foundation Press Release |publisher=[[Wikimedia Foundation]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='WP PR 2004-04-25'&gt;{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Press_releases/January_2003&amp;oldid=93032067 |title=Wikipedia, the free encyclopedia, reaches its 100,000th article |accessdate=2009-04-10 |date=2003-01-21 |work=Wikipedia Press Release |publisher=[[Wikipedia]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Economist2008&quot;&gt;{{cite news|title=Brain scan: The free-knowledge fundamentalist|url=http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062|work=Technology Quarterly|publisher= The Economist|date= 2008-06-05|accessdate=2008-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Andrew Keen&quot;&gt;{{cite news|first=Andrew|last=Keen|title=Andrew Keen on New Media|url=http://www.independent.co.uk/news/media/online/andrew-keen-on-new-media-837997.html|work=[[The Independent]]|date=2008-06-02|accessdate=2008-06-08|archivedate=24 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224021112/http://www.independent.co.uk/news/media/online/andrew-keen-on-new-media-837997.html}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ဝီကီမီဒီယာရန်ပုံငွေအဖွဲ့၏ ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ပြီး ဘုတ်အဖွဲ့မှ ခန့်အပ်သည့် &quot;အဖွဲ့အစည်းထူထောင်သူ&quot; နေရာကို ရရှိထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement|title=Board of Trustees/Restructure Announcement|work=Wikimedia Foundation website|date=April 26, 2008|accessdate=2008-04-27|archivedate=5 April 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090405001840/http://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်းသည် အိန်ဂျယ်လာ ဘီးစ်လီ&lt;ref name=&quot;2.0&quot;/&gt;နှင့်အတူ အခမဲ့ ဝက်ဘ်ဆိုက်ဖြစ်သည့် ဝီကီယာကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ 

လာရီစန်ဂါအပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် ၂၀၀၁-ခုနှစ်တွင် လွှင့်တင်ခဲ့သည့် ဝီကီပီးဒီးယား၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ကူညီထူထောင်ခဲ့သည်။ ဝီကီပီးဒီးယားသည် အခမဲ့ အင်တာနက် စွယ်စုံကျမ်းဖြစ်ပြီး လွှင့်တင်ပြီး မကြာမီပင် အရှိန်အဟုန်နှင့် ကြီးထွားလာကာ လူသိများလာသည်။&lt;ref name=&quot;Michael Singer&quot;&gt;{{cite news
|first=Michael
|last=Singer
|url=http://siliconvalley.internet.com/news/article.php/3531_956641
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030316/http://siliconvalley.internet.com/news/article.php/3531_956641
|archivedate=16 March 2003
|title=Free Encyclopedia Project Celebrates Year One
|work=[[Jupitermedia]]
|date=January 16, 2002
|accessdate=2008-02-27
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Poe |first=Marshall |month=September |year=2006 |url=http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia |title=The Hive |journal=[[The Atlantic Monthly]] |accessdate=February 29, 2008|quote=&lt;small&gt;Wales, though, was a businessman. He wanted to build a free encyclopedia, and Wikipedia offered a very rapid and economically efficient means to that end. The articles flooded in, many were good, and they cost him almost nothing... Wales’s benign rule has allowed Wikipedia to do what it does best: grow. The numbers are staggering.&lt;/small&gt;}}&lt;/ref&gt; ဝီကီပီးဒီးယားအား လူသိများလာသည့်အလျောက် ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် အစီအစဉ်အား တွန်းအားပေးသူနှင့် ပြောခွင့်ရပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လာသည်။ &lt;ref name=&quot;Larry Halstead&quot;&gt;{{cite news
|title=Wikipedia teams with Yahoo!
|first=Larry
|last=Halstead
|url=http://www.bizjournals.com/tampabay/stories/2005/04/04/daily39.html?jst=b_ln_hl
|work=
|publisher=Tampa Bay Business Journal
|date=April 7, 2005
|accessdate=2009-04-12}}&lt;/ref&gt; လူအများက ဂျင်မီဝေးလ်စ်အား ဝီကီပီးဒီးယား၏ တွဲဖက်ထူထောင်သူဟု ကိုးကားဖော်ပြကြသော်လည်း ၎င်းကမူ မိမိသာလျှင် တစ်ဦးတည်းသော ထူထောင်သူဟု ဆိုသည်။ &lt;ref name=&quot;Larry_Sanger_Springs_Citizendium&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Parmy Olson&quot;/&gt;

အမေရိကန် အယ်ဘားမားပြည်နယ် ဟန့်စ်ဗီးလ် (Huntsville, Alabama) တွင် မွေးဖွားသည့် ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် ပုဂ္ဂလိကကျောင်းငယ်တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ဒီ့နောက်တွင် ငွေရေးကြေး အထူးဘာသာဖြင့် တက္ကသိုလ်ဘွဲ့နှင့် မဟာဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ မဟာတန်းကျောင်းသားဘဝတွင် ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် တက္ကသိုလ် ၂ ခုတွင် စာသင်ကြားပြသခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;&lt;ref name=reasonmag/&gt; ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် အိုင်းရန်းဒ်၏ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ အတွေးအခေါ်အား &lt;ref name=&quot;fastcompany&quot;/&gt;လေးစားကြည်ညိုသူဖြစ်ကာ မိမိကိုယ်ကို လွတ်လပ်ရေးဝါဒီဟု သမုတ်လေ့ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;

ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံး စွယ်စုံကျမ်း ဝီကီပီးဒီးယားအား ထူထောင်ခဲ့သည့်အတွက် ''တိုင်းမ်''မဂ္ဂဇင်းက ၎င်းအား ၂၀၀၆ ခုနှစ်၏ ဩဇာလွမ်းမိုးမှု အကြီးမားဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရွေးချယ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=Anderson&gt;{{Cite news |last=Anderson |first=Chris |date=April 30, 2006 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1187286,00.html |title=Jimmy Wales: The (Proud) Amateur Who Created Wikipedia |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=February 17, 2008 |archivedate=30 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930061735/https://time.com/time/magazine/article/0,9171,1187286,00.html/ }}&lt;/ref&gt; ဂျင်မီဝေးလ်စ်သည် လက်တွေ့တွင် ဝီကီပီးဒီးယား၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Economist2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holden Frith&quot;&gt;{{cite news
|first=Holden
|last=Frith
|url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article1571519.ece
|title=Wikipedia founder launches rival online encyclopaedia
|publisher=[[The Times]]
|date=March 26, 2007
|accessdate=2008-03-07
|archivedate=27 April 2011
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427034628/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article1571519.ece
}}&lt;/ref&gt;

== ငယ်စဉ်ဘဝနှင့် ပညာရေး ==
ဝေးလ်စ် ကို [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[အလာဘားမားပြည်နယ်]]၊ [[ဟန့်စ်ဗီးလ်မြို့]] တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ &lt;ref name=reasonmag/&gt; သူ၏ဇနီး ခရစ္စတင်း ရိုဟန်  (to Christine Rohan) နှင့် ၁၉၉၇ ခုနှစ် လက်ထပ်စာချုပ် မှတ်တမ်းအရ သူ၏ မွေးရက်မှာ ၁၉၆၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၇)ရက်နေ့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Birthdate&quot;&gt;{{cite web
|title=Jimmy Wales
|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1192821/Jimmy-Wales
|work=Britannica Book of the Year
|year=2007
|accessdate=2007-07-25
}}. In support of this date, the Britannica article cites:
* {{cite web
|title=Jimmy Wales
|url=http://www.clerk-of-the-court.com/default.asp
|publisher=Monroe, Florida's County Clerk website (Marriage License Database)
|accessdate=2008-05-21
|archive-date=5 November 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105214442/http://www.clerk-of-the-court.com/default.asp
}}
* {{cite book
|title=Current Biography Yearbook
|url=https://archive.org/details/currentbiography2006clif
|year=2006
|publisher=H. W. Wilson
|date=February 28, 2007
|isbn=978-0824210748
}}
* {{cite book
|title=Who's Who In America: Diamond Edition
|publisher=Marquis Who's Who
|edition=60
|date=October 12, 2005
|isbn=978-0837969909}}&lt;/ref&gt; သို့သော် သူ၏ ယာဉ်မောင်းလိုင်စင် မှတ်ပုံတင်ကဒ် ပေါ်တွင်မူ သူ၏ မွေးရက်မှာ ၁၉၆၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၈) ရက် ဖြစ်နေရာ ကွဲလွဲချက် ရှိနေသည်။ &lt;ref name=&quot;Rogoway&quot;&gt;{{cite web|last=Rogoway |first=Mike |date=July 27, 2007 |url=http://blog.oregonlive.com/siliconforest/2007/07/on_wikipedia_and_its_founders.html |title=Wikipedia &amp; its founder disagree on his birth date |work=Silicon Forest |publisher=''[[The Oregonian]]'' |accessdate=October 31, 2008.}}&lt;/ref&gt; သူ၏ ဖခင် ဖြစ်သူ ဂျင်မီ (Jimmy)မှာ ဟင်းသီးဟင်းအရွက်ကုန်စုံဆိုင်မှ မန်နေဂျာ တစ်ယောက် ဖြစ်ပြီး၊ သူ့မခင်ဖြစ်သူ ဒေါရစ် (Doris) နှင့် အဘွားဖြစ်သူ အာရ်မာ (Erma) တို့သည် ကိုယ်ပိုင်ကျောင်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ ကိုယ်ပိုင်ကျောင်း ဆိုသော်လည်း စာသင်ခန်းတစ်ခန်းတည်းသာရှိသော အိမ်ကျောင်းငယ်ကလေးတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဝေးလ်စ် သည် ယင်းကျောင်းလေးမှာပင် ငယ်စဉ်ဘဝ ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref name=reasonmag/&gt; သူနှင့်အတူ အခြားသော ကလေး လေးယောက် သူအပါအဝင် စုစုပေါင်းမှ ကျောင်းသား ငါးယောက်သာ ရှိသော သူ့မိခင်နှင့် အဘွားတို့၏ အဆိုပါ အိမ်ကျောင်းကလေးတွင် သူတို့အားလုံးအား အတန်းတစ်တန်းတည်းသာ ထားပြီး သင်ကြားသည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;&gt;
{{cite news
|title=Q&amp;A: Jimmy Wales, Wikipedia founder
|author=[[Brian Lamb|Lamb, Brian]]
|url= http://www.q-and-a.org/Transcript/?ProgramID=1042
|work=[[C-SPAN]]
|date=September 25, 2005
|accessdate=2006-10-31}}
&lt;/ref&gt;

(၈)တန်း အောင်ပြီးသောအခါ ဝေးလ်စ် သည် ဟန့်စဗီးလ်မြို့ ရှိ တက္ကသိုလ်အကြိုကျောင်း ဖြစ်သော [[ရန်းဒေါ့လ်ဖ်ကျောင်း]] (Randolph School) သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref name = &quot;Randolph&quot;&gt;{{cite news
|url=http://www.randolphschool.net/alumni/welcome/profiles.asp?newsid=432566
|title=Jimmy Wales '83
|accessdate=2008-10-31
|last=Brown
|first=David
|date=2007-12-11
|work=Alumni Profiles
|publisher=[[Randolph School]]
|archivedate=18 April 2010
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100418000631/http://www.randolphschool.net/alumni/welcome/profiles.asp?newsid=432566
}}&lt;/ref&gt;  Wales has said that the school was expensive for his family, but that &quot;Education was always a passion in my household … you know, the very traditional approach to knowledge and learning and establishing that as a base for a good life.&quot;&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt; သူသည် သူ၏ ဘဏ္ဍာရေးပညာဆိုင်ရာ ဘွဲ့ဒီဂရီကို ဩဘွန်းတက္ကသိုလ်မှ ရရှိခဲ့သည်။ ယင်းနောက် မဟာဘွဲ့ကို မပြီးဆုံးသေမီကပင် သူ့သည် ဒေါက်တာဘွဲ့သင်တန်းအတွက် ဝင်ခွင့် ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;&lt;ref name=reasonmag/&gt; ထို့နောက် သူသည် အင်ဒီယားနားတက္ကသိုလ်တွင် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ဘွဲ့ပညာကို ဆည်းပူးခဲ့သည်။ သူသည် ပညာသင်ယူနေစဉ်ကာလအတွင်း တက္ကသိုလ် နှစ်ခုစလုံးတွင် စာသင်ကြားပေးခဲ့သော်လည်း ပါရဂူဘွဲ့ အတွက် လိုအပ်သော ကျမ်းပြုခြင်းကို မပြုလုပ်ခဲ့ပေ။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;&lt;ref name=reasonmag/&gt;

== အလုပ်အကိုင် ==
=== ရှီကာဂို Chicago Options Associates and Bomis ===
From 1994 to 2000, Wales was the research director at Chicago Options Associates,&lt;ref name=&quot;2.0&quot;/&gt; a [[futures contract|futures]] and [[Option (finance)|options]] [[stock trader|trading firm]] in [[Chicago, Illinois|Chicago]].&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt; By &quot;[[speculating]] on [[interest rate]] and [[Currency|foreign-currency]] [[Conjuncture|fluctuations]],&quot; he had soon earned enough to &quot;support himself and his wife for the rest of their lives,&quot; according to Daniel Pink of ''[[Wired (magazine)|Wired]]''.&lt;ref name=bookstopshere&gt;
{{cite news
|url= http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html?pg=3
|title=The Book Stops Here
|date=March 13, 2005
|accessdate=2008-10-31
|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]
|last=Pink
|first=Daniel H.}}
&lt;/ref&gt; During this time, one of the projects Wales undertook was the creation of the [[web portal]] [[Bomis]]&lt;ref name=bookstopshere/&gt; which featured [[user-generated content|user-generated]] [[webring]]s and that, according to ''[[The Atlantic Monthly]]'', &quot;found itself positioned as the [[Playboy]] of the [[Internet]].&quot;&lt;ref&gt;
Poe, Marshall (September 1, 2006). &quot;[http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia/2 The Hive]&quot;. ''[[The Atlantic Monthly]]''. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt; For a time the company sold [[History of erotic photography|erotic photographs]],&lt;ref name=accessforall&gt;{{cite news
|last = Brennen
|first = Jensen
|title = Access for All
|journal = Chronicle of Philanthropy
|volume = 18
|issue = 18
|publisher = Chronicle of Higher Education, Inc.
|location = USA
|date = 2006-06-29}}&lt;/ref&gt; and Wales described the site as a &quot;guy-oriented search engine&quot; with a similar market to ''[[Maxim (magazine)|Maxim]]''.&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt; Questions have arisen about the nature of its content.&lt;ref name=&quot;reasonmag&quot;&gt;{{cite news
|last=Mangu-Ward
|first=Katherine
|title=Wikipedia and beyond: Jimmy Wales' sprawling vision
|journal=Reason
|volume=39
|issue=2
|page=21
|publisher=Reason Foundation
|date=June 2007
|accessdate=2008-10-31
|url=http://www.reason.com/news/show/119689.html
|archivedate=3 September 2009
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903071202/http://reason.com/news/show/119689.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wirednews&quot;&gt;{{cite news
|last=Hansen
|first=Evan
|title=Wikipedia Founder Edits Own Bio
|work=[[Wired (magazine)|Wired]]
|url=http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2005/12/69880
|accessdate=2008-10-31
|archiveurl=https://archive.today/20120530041136/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2005/12/69880
|archivedate=30 May 2012
}}&lt;/ref&gt; Bomis did not become successful, but in March 2000 hosted and provided the initial funding for the [[Nupedia]] project.&lt;ref name=reasonmag/&gt;&lt;ref name=bookstopshere/&gt;

=== နျူပီးဒီးယားနှင့် ဝီကီပီးဒီးယား ===
In March 2000, Wales started a [[peer-review]]ed, [[Open content|open-content]] [[encyclopedia]], [[Nupedia]] (&quot;the free encyclopedia&quot;), and hired [[Larry Sanger]] to be its [[Editor in chief|editor-in-chief]].&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt; Nupedia was characterized by an extensive peer-review process designed to make its articles of a quality comparable to that of professional encyclopedias.&lt;ref name=&quot;Liane Gouthro&quot;&gt;{{cite news
|first=Liane
|last=Gouthro
|title=Building the world's biggest encyclopedia
|url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/computing/03/14/nupedia.idg/
|work=[[PC World (magazine)|PCWorld]]
|publisher=CNN
|date=March 14, 2000
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=3 March 2006
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060303202446/http://archives.cnn.com/2000/TECH/computing/03/14/nupedia.idg/
}}&lt;/ref&gt; After Sanger publicly proposed on January 10, 2001, the idea of using a [[wiki]] to create an encyclopedia, Wales installed wiki software on a server and authorized Sanger to pursue the project under his supervision. Sanger dubbed the project &quot;Wikipedia&quot; and, with Wales, laid down the founding principles and content, establishing an Internet-based community of contributors during that year. Wikipedia was initially intended to be a wiki-based site for collaboration on early encyclopedic content for submission to [[Nupedia]], but Wikipedia's rapid growth quickly overshadowed Nupedia's development.&lt;ref name=&quot;2.0&quot;&gt;{{cite news
|first=Tom
|last=McNichol
|title=Building a Wiki World
|url=http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2007/03/01/8401010/
|work=[[Business 2.0]]
|publisher=CNN
|date=May 1, 2007
|accessdate=2007-10-31
|archive-date=2 March 2007
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302072909/http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2007/03/01/8401010/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Sanger worked on and promoted both the Nupedia and Wikipedia projects until [[Bomis]] discontinued funding for his position in February 2002;&lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_and_why_it_matters&amp;oldid=149626
|author=Sanger, Larry
|date=January 18, 2002
|title=What Wikipedia is and why it matters
|work=meta.wikimedia.org
|publisher=[[Wikimedia Foundation]]
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt; Sanger resigned as editor-in-chief of Nupedia and as &quot;chief organizer&quot; of Wikipedia on March 1.&lt;ref&gt;Sanger Larry (March 5, 2007). &quot;[[m:My resignation--Larry Sanger|My resignation--Larry Sanger]]&quot;. meta.wikimedia.org. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Terdiman, Daniel (January 6, 2006). &quot;[http://news.cnet.com/Wikipedias-co-founder-eyes-a-Digital-Universe/2008-1082_3-6011487.html Wikipedia's co-founder eyes a Digital Universe]&quot;. [[CNET News]]. Retrieved on October 31, 2008.&lt;/ref&gt; Wales has said that he initially was so worried with the concept that he would wake up in the middle of the night, wanting to check the site for [[Wikipedia:Vandalism|vandalism]].&lt;ref name=&quot;utopia&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.msnbc.msn.com/id/16926950/site/newsweek/
|title=In Search of an Online Utopia
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070418204627/http://www.msnbc.msn.com/id/16926950/site/newsweek/
|archivedate=18 April 2007
|publisher=msnbc.msn
|date=February 1, 2007
|accessdate=2008-10-31
}}&lt;/ref&gt; In the early years, Wales supplied the financial backing for the project.&lt;ref name=&quot;Michael Singer&quot;/&gt; In a 2004 interview with [[Slashdot]], Wales explained his motivations about Wikipedia, &quot;Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge. That's what we're doing.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news
|author=Miller, Rob &quot;Roblimo&quot;
|title=Wikipedia Founder Jimmy Wales Responds
|publisher=[[Slashdot]]
|url= http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=04/07/28/1351230
|date=July 28, 2004
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;

=== ဝီကီမီဒီယာရန်ပုံငွေအဖွဲ့ ===
In mid-2003, Wales set up the Wikimedia Foundation (WMF), a [[non-profit organization]] founded in [[St. Petersburg, Florida]], and now based in [[San Francisco, California]].&lt;ref name=BBCTech&gt;
Twist, Jo (November 5, 2005). &quot;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4450052.stm Open media to connect communities]&quot;, [[BBC News]]. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wmfbylaws&quot;&gt;
[http://wikimediafoundation.org/wiki/Wikimedia_Foundation_bylaws Wikimedia foundation bylaws]. [[Wikimedia]]. Retrieved on 2008-10-31.
&lt;/ref&gt; Originally [[Chairman (official)|chairman]] of the foundation, Wales has held the honorary title of Chairman [[Emeritus]] since 2006. He is now one of eight [[Board of directors|directors]] who make up its [[Board of Trustees]].&lt;ref name=&quot;WMFD&quot;&gt;
[http://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees Wikimedia Foundation Board of Trustees]. [[Wikimedia]]. Retrieved on 2008-10-31.
&lt;/ref&gt; The work he carries out for the foundation has always been unpaid, including his appearances to promote the organization at computer and educational conferences.&lt;ref name=accessforall/&gt; In a 2007 interview, Wales said that he thought that &quot;donating&quot; Wikipedia to the foundation was both the &quot;dumbest and the smartest&quot; thing he'd done. On the one hand, he noted, Wikipedia was worth {{USD|3 billion}} (by his estimation); on the other, donating it made possible the success he achieved.&lt;ref name=NEWSCMARKS&gt;{{cite journal
|last=Marks
|first=Paul
|title=Interview with Jimmy Wales: Knowledge to the people
|format=Video
|journal=New Scientist
|url=http://www.newscientist.com/article/mg19325896.300-interview-knowledge-to-the-people.html
|volume=193
|issue=2589
|page=44
|publisher=Reed Business Information Ltd.
|date=February 3, 2007
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;

In March 2008, Wales was accused by former Wikimedia Foundation employee Danny Wool of subsidizing personal expenditures with foundation funds. Wool also stated that Wales had his Wikimedia [[credit card]] taken away in part because of his spending habits, though Wales denied this claim.&lt;ref name=&quot;Moses&quot;&gt;
Moses, Asher (March 5, 2008). &quot;[http://smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort]&quot;, ''[[Sydney Morning Herald]]''. Retrieved on 2008-10-31.
&lt;/ref&gt; Foundation Chair [[Florence Devouard]] and former foundation interim [[Executive Director]] Brad Patrick denied any wrongdoing by Wales or the foundation, saying that Wales accounted for every expense and that, for items for which he lacked receipts, he paid out of his own pocket.&lt;ref name=Ryan/&gt; Later in March 2008, it was alleged by [[Jeff V. Merkey|Jeffrey Vernon Merkey]] that Wales had edited Merkey's Wikipedia entry to make it more favorable in return for donations to the Wikimedia Foundation, an allegation Wales dismissed as &quot;nonsense.&quot;&lt;ref name=&quot;Moses2&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.smh.com.au/news/web/more-woes-for-wikipedias-jimmy-wales/2008/03/11/1205125874243.html| title=More woes for Wikipedia's Jimmy Wales|date=March 11, 2008|publisher=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=2008-03-11|first=Asher|last=Moses}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbcpaidediting&quot;&gt;{{citeweb
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7291382.stm
|title=Wiki boss 'edited for donation'
|date=March 12, 2008
|work=BBC News
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;

=== ဝီကီယာ ===
{{main|ဝီကီယာ}}
In 2004, Wales and then-fellow member of the WMF Board of Trustees [[Angela Beesley]] founded the for-profit company Wikia, Inc.&lt;ref name=&quot;2.0&quot;/&gt; Wikia is a [[wiki farm]]—a collection of individual [[wiki]]s on different subjects, all hosted on the same website.&lt;ref name=&quot;WikiaMain&quot;&gt;[http://www.wikia.com/wiki/Wikia Wikia homepage]. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt; Its most popular wikis include [[Memory Alpha]] (devoted to ''[[Star Trek]]''), [[WoWWiki]] (''[[World of Warcraft]]'') and [[Wookieepedia]] (''[[Star Wars]]'').&lt;ref name=alexa&gt;* {{cite web|title=wikia.com - Traffic Details from Alexa|url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikia.com|publisher=Alexa|accessdate=2008-02-10|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226203523/https://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikia.com}}
[http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikia.com/wiki/Wikia wikia.com - Traffic Details from Alexa&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217051116/https://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikia.com/wiki/Wikia |date=17 December 2024 }}
* [http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wowwiki.com wowwiki.com - Traffic Details from Alexa&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212084717/https://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wowwiki.com |date=12 December 2024 }}&lt;/ref&gt; Another service offered by Wikia is an [[open source]] [[web search engine]] named [[Wikia Search]], intended to challenge [[Google]] and introduce transparency and public dialogue about how it's created into the search engine's operations.&lt;ref name=&quot;fastcompany&quot;&gt;{{cite news
|title=Why Is This Man Smiling?
|author=Deutschman, Alan
|url= http://www.fastcompany.com/magazine/114/features-why-is-this-man-smiling.html
|work=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]
|date=March 2007
|accessdate=2008-10-31
|quote=&lt;small&gt;&quot;Wales revealed that Wikia, his for-profit Silicon Valley startup, was working on Search Wikia, which he touted as &quot;the search engine that changes everything&amp;nbsp;... Just as Wikipedia revolutionized how we think about knowledge and the encyclopedia, we have a chance now to revolutionize how we think about search.&quot;&lt;/small&gt;}}&lt;/ref&gt; Wales stepped down as Wikia [[chief executive officer|CEO]] to be replaced by [[angel investor]] [[Gil Penchina]], a former vice president and [[general manager]] at [[eBay]], on June 5, 2006.&lt;ref name=&quot;CEO&quot;&gt;{{cite web|title=Wikia taps eBay exec as CEO|work=[[San Francisco Business Times]]|url=http://sanfrancisco.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2006/06/05/daily9.html| accessdate = 2006-06-05}}&lt;/ref&gt;

== Biographical and Wikipedia issues ==
[[File:L Sanger.jpg|thumb|upright|Philosopher [[Larry Sanger]], whom Wales hired as editor-in-chief of Nupedia]]
=== Roles of Wikipedia creators ===
{{further|[[History of Wikipedia#Early roles of Wales and Sanger|History of Wikipedia: Early roles of Wales and Sanger]]}}
Wales has asserted that he is the sole founder of Wikipedia&lt;ref name=&quot;Parmy Olson&quot;&gt;{{cite news
|first=Parmy
|last=Olson
|title=A New Kid On The Wiki Block
|url=http://www.forbes.com/2006/10/18/sanger-wikipedia-citizendium-face-cx_po_1018autofacescan02.html
|work=
|publisher=Forbes
|date=October 18, 2006
|accessdate=2009-03-28
|quote=
|archiveurl=https://archive.today/20121206005058/http://www.forbes.com/2006/10/18/sanger-wikipedia-citizendium-face-cx_po_1018autofacescan02.html
|archivedate=6 December 2012
}}&lt;/ref&gt; and has publicly disputed [[Larry Sanger]]'s designation as a co-founder of Wikipedia, describing the claim as &quot;preposterous&quot; to ''[[The Boston Globe]]'' in 2006&lt;ref name=&quot;David Mehegan&quot;&gt;{{cite news
|first=David
|last=Mehegan
|title=Bias, sabotage haunt Wikipedia's free world
|url=http://boston.com/business/technology/articles/2006/02/12/bias_sabotage_haunt_wikipedias_free_world/?page=4
|work=[[The Boston Globe]]
|publisher=[[The New York Times Company]]
|date=February 12, 2006
|page=4
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=4 March 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304062500/http://www.boston.com/business/technology/articles/2006/02/12/bias_sabotage_haunt_wikipedias_free_world/?page=4
}}&lt;/ref&gt; and calling &quot;the whole debate silly&quot; in an April 2009 interview.&lt;ref name=&quot;William Paoletto&quot;&gt;{{cite news
|first=William
|last=Paoletto
|url=http://www.bigoakinc.com/blog/interview-with-wikipedia-founder-jimmy-wales
|title=Interview with Wikipedia Founder Jimmy Wales
|publisher=Big Oak Blog
|date=April 2, 2009
|accessdate=2009-04-02
|quote=
|archivedate=24 February 2021
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224171303/https://www.bigoakinc.com/blog/interview-with-wikipedia-founder-jimmy-wales/
}}&lt;/ref&gt; Sanger was identified as co-founder at least as early as September 2001 by ''[[The New York Times]]''&lt;ref name=&quot;sanger-NYTimes&quot;&gt;
{{cite news
|first=Peter
|last=Meyers
|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You
|url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63
|work=[[The New York Times]]
|publisher=[[The New York Times Company]]
|accessdate=2008-10-31
|date=September 20, 2001
|quote=&lt;small&gt;I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph.&lt;/small&gt;}} &lt;small&gt;—Larry Sanger.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; and was referred to as a founder alongside Wales in Wikipedia's first press release in January 2002.&lt;ref name=&quot;Wikipedia Press Release of 2002&quot;&gt;{{cite news
|title=Free Encyclopedia Project, Wikipedia, Creates 20,000 Articles in a Year (Wikipedia 2002 Press release)
|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Press_releases/January_2002
|publisher=[[Wikipedia]]
|date=January 15, 2002
|accessdate=2009-04-04}}&lt;/ref&gt; In August of that year, Wales identified himself as &quot;co-founder&quot; of Wikipedia.&lt;ref name=&quot;Yahoo!&quot;&gt;{{cite news
|first=Jimmy
|last=Wales
|url=http://tech.groups.yahoo.com/group/xodp/message/1720
|title=3apes open content web directory
|work=[[Yahoo!|Yahoo! Tech Groups forum post]]
|publisher=[[WebCite]]
|archiveurl=https://www.webcitation.org/5fhXjrexf?url=http://tech.groups.yahoo.com/group/xodp/message/1720
|date=August 06, 2002
|accessdate=2009-04-03
|archivedate=1 April 2009
|quote=&lt;small&gt;I'm Jimmy Wales, co-founder of Nupedia and Wikipedia, the open content encyclopedias.&lt;/small&gt;
}}&lt;/ref&gt; In addition to developing Wikipedia in its early phase and guiding the project,&lt;ref name=&quot;Michael Singer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Larry_Sanger_Springs_Citizendium&quot;/&gt; Sanger was responsible for the idea of applying the [[wiki]] concept to the building of a [[encyclopedia#Free encyclopedia|free encyclopedia]], and for the name &quot;Wikipedia&quot;.&lt;ref name=&quot;Larry_Sanger_Springs_Citizendium&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;knowitall&quot;/&gt; In a 2005 memoir for [[Slashdot]], Sanger nevertheless ascribed the broader idea to Wales: &quot;To be clear, the idea of an open source, collaborative encyclopedia, open to contribution by ordinary people, was entirely Jimmy's, not mine, and the funding was entirely by Bomis. … The actual development of this encyclopedia was the task he gave me to work on.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news
|author=Sanger, Larry
|title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir
|work=[[Slashdot]]
|url= http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213
|date=April 18, 2005
|accessdate=2005-10-31}}&lt;/ref&gt; In response to Wales' view,&lt;ref name=&quot;Dan_Mitchell&quot;&gt;
{{cite news
|first=Dan
|last=Mitchell
|title=Insider Editing at Wikipedia
|url= http://www.nytimes.com/2005/12/24/technology/24online.ready.html?ex=1293080400&amp;en=431aff478b00239e&amp;ei=5090
|work=[[The New York Times]]
|date=December 24, 2005
|accessdate=2007-10-31}}&lt;/ref&gt; Sanger posted on his personal webpage many links which appear to confirm his role in founding Wikipedia, all of which described Wales and Sanger as the co-founders.&lt;ref name=&quot;Larry_Sanger_Springs_Citizendium&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SangerLinks&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.larrysanger.org/roleinwp.html
|title=My role in Wikipedia (links)
|author=Sanger, Larry
|work=larrysanger.org
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt; In a discussion in March 2007 with Brian Bergstein of the [[Associated Press]], Wales said: &quot;When you write this up please do not uncritically repeat Sanger's absurd claim to be the co-founder of Wikipedia.&quot; He added: &quot;I am not bent out of shape about it. The facts are on my side, which is why I bother so little about it.&quot;&lt;ref name=&quot;Larry_Sanger_Springs_Citizendium&quot;&gt;{{cite news
|first=Brian
|last=Bergstein
|title=Sanger says he co-started Wikipedia
|url=http://www.msnbc.msn.com/id/17798723/
|work=[[MSNBC]]
|agency=Associated Press
|date=March 25, 2007
|accessdate=2007-03-26
|quote=&lt;small&gt;The nascent Web encyclopedia Citizendium springs from Larry Sanger, a philosophy Ph.D. who counts himself as a co-founder of Wikipedia, the site he now hopes to usurp. The claim does not seem particularly controversial—Sanger has long been cited as a co-founder. Yet the other founder, Jimmy Wales, is not happy about it.&lt;/small&gt;
|archivedate=21 December 2012
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221005757/http://www.msnbc.msn.com/id/17798723/
}}&lt;/ref&gt; Wales' role in the Wikipedia community has been described as [[benevolent dictator]], [[constitutional monarch]] and [[spiritual leader]].&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cohen|first=Noam|title=Open-Source Troubles in Wiki World|work=The New York Times|page=1C|date=2008-03-17|url=http://www.nytimes.com/2008/03/17/technology/17wikipedia.html|accessdate=2009-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== Wikipedia biography ===

[[File:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|Jimmy Wales 2014 on ''[[CeBIT]] Global Conferences'', [[Wikipedia Zero]]]]

In late 2005, Wales edited his own [[biography|biographical]] entry on the [[English Wikipedia]]. Writer [[Rogers Cadenhead]] drew attention to [[Data logging|logs]] showing that in his edits to the page, Wales had removed references to Sanger as the co-founder of Wikipedia.&lt;ref name=&quot;cadenhead&quot;&gt;{{cite web
|url= http://workbench.cadenhead.org/news/2828/wikipedia-founder-looks-out-number-1
|first=Rogers
|last=Cadenhead
|date=December 19, 2005
|accessdate=2008-10-31
|title=Wikipedia Founder Looks Out for Number 1
|publisher=cadenhead.org}}&lt;/ref&gt; Sanger commented that &quot;having seen edits like this, it does seem that Jimmy is attempting to rewrite history. But this is a futile process because in our brave new world of transparent activity and maximum communication, the truth will out.&quot;&lt;ref name=&quot;wirednews&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;timesonline&quot;&gt;{{cite web
|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article774973.ece
|first=Rhys
|last=Blakely
|date=December 20, 2007
|accessdate=2008-10-31
|title=Wikipedia founder edits himself
|work=[[The Times|Times Online]]
|archive-date=21 February 2007
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070221030824/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article774973.ece
}}&lt;/ref&gt; Wales was also observed to have modified references to [[Bomis]] in a way that was characterized as downplaying the sexual nature of some of his former company's products.&lt;ref name=&quot;wirednews&quot;/&gt; In an article in the July 31, 2006, issue of ''[[The New Yorker]]'' magazine, Stacy Schiff expanded on this topic, stating that Wales was &quot;caught airbrushing his Wikipedia entry—eighteen times in the past year&quot; and that he was &quot;sensitive about references to the porn traffic on his Web portal&quot;.&lt;ref name=&quot;knowitall&quot;&gt;{{cite news
|title= Know It All
|first=Stacy
|last=Schiff
|url= http://www.newyorker.com/archive/2006/07/31/060731fa_fact
|publisher =[[The New Yorker]]
|date=2006-07-31
|accessdate=2008-10-31}}&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&quot;Even Wales has been caught airbrushing his Wikipedia entry—eighteen times in the past year. He is particularly sensitive about references to the porn traffic on his Web portal. 'Adult content' or 'glamour photography' are the terms that he prefers, though, as one user pointed out on the site, they are perhaps not the most precise way to describe lesbian strip-poker threesomes. (In January, Wales agreed to a compromise: 'erotic photography').&quot;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; In both cases, Wales argued that his modifications were solely intended to improve the accuracy of the content.&lt;ref name=&quot;wirednews&quot;/&gt; He apologized for editing his own biography, a practice generally frowned upon at Wikipedia. Wales said in the ''[[Wired News|Wired]]'' interview, &quot;People should not do it, including me. I wish I had not done it.&quot;&lt;ref name=&quot;wirednews&quot;/&gt;

== Personal life ==
[[File:Christine and Jimmy Wales.jpg||thumb|upright|Jimmy Wales with his second wife Christine]]
His first wife, Pam, was quoted in a September 2008 [[W (magazine)|''W'' magazine]] article as saying that Wales, because he believed [[altruism]] was evil, discouraged her from pursuing a nursing degree when they were married: &quot;His whole 'Mr. Save the World' is so contrary to what he said every day for seven years.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/09/jimmy_wales
|title=Mr. Know-It-All
|author=Lipsky-Karasz, Alisa
|date=September 2008
|work=[[W (magazine)|''W'' magazine]]
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=20 November 2008
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081120085740/http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/09/jimmy_wales
}}&lt;/ref&gt; Late in March 1997, Wales married his second wife, Christine, in Monroe County, Florida.&lt;ref name=&quot;FMC&quot;&gt;''[http://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?gl=ROOT_CATEGORY&amp;rank=1&amp;new=1&amp;so=3&amp;MSAV=0&amp;msT=1&amp;gss=ms_f-2&amp;_80004000=Jimmy+Donal+Wales Florida Marriage Collection, 1822-1875 and 1927-2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128210718/https://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?gl=ROOT_CATEGORY&amp;rank=1&amp;new=1&amp;so=3&amp;MSAV=0&amp;msT=1&amp;gss=ms_f-2&amp;_80004000=Jimmy+Donal+Wales|date=28 November 2018}}'' (Requires paid membership to view). [[Ancestry.com]]. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt; They have a daughter named Kira and are separated.&lt;ref name=Ryan&gt;{{cite news
|first=Ryan
|last=Kim
|title=Allegations swirl around Wikipedia's Wales
|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/05/BUVFVDM3H.DTL
|work=San Francisco Chronicle
|date=March 5, 2007
|accessdate=2008-10-31
|archive-date=6 March 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306015901/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F03%2F05%2FBUVFVDM3H.DTL
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; {{As of|2007}}, Wales resided in the [[St. Petersburg, Florida]], area.&lt;ref name=&quot;Lewine&quot;&gt;{{cite web
|author=Lewine, Edward
|url= http://www.nytimes.com/2007/11/18/magazine/18wwln-domains-t.html?_r=1&amp;oref=slogin|title=The Encyclopedist’s Lair
|date= November 18, 2007
|work= [[New York Times]]
|accessdate=2008-03-07}}&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;'''''C'''''&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;&quot;Greatest misconception about Wikipedia: We aren’t democratic. Our readers edit the entries, but we’re actually quite snobby. The core community appreciates when someone is knowledgeable, and thinks some people are idiots and shouldn’t be writing.&quot;&lt;/small&gt;
&lt;/ref&gt;

Wales had a brief [[Intimate relationship|relationship]] with Canadian conservative columnist [[Rachel Marsden]] in 2008 that began after Marsden contacted Wales about her Wikipedia biography.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2008/03/02/marsden-breakup.html
|author=The Canadian Press
|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]
|title=Canadian pundit, Wikipedia founder in messy breakup
|date=March 2, 2008
|accessdate=2008-10-31
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080304021035/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2008/03/02/marsden-breakup.html
|archivedate=4 March 2008
}}&lt;/ref&gt; After accusations that Wales' relationship constituted a [[conflict of interest]], Wales announced in March 2008 on his Wikipedia user page (and later on his personal blog) that there had been a relationship but that it was over and claimed that it had not influenced any matters on Wikipedia.&lt;ref name=&quot;Sydney Morning Herald&quot;&gt;{{cite news
|author=Moses, Asher
|url=http://www.smh.com.au/news/web/ex-takes-her-revenge-on-mr-wiki/2008/03/04/1204402405901.html
|title=Ex takes her revenge on Mr Wikipedia
|work=[[The Sydney Morning Herald]]
|date=March 4, 2008
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USATODAY&gt;
{{cite news
|author=Bergstein, Brian
|url=http://www.usatoday.com/tech/webguide/internetlife/2008-03-04-wikipedia-wales_N.htm?csp=34
|title=Wikipedia's Wales defends breakup, expenses
|work=[[USA Today]]
|date=March 5, 2008
|accessdate = 2008-10-31}}&lt;/ref&gt; Marsden claimed to have learned about the breakup by reading about it on Wikipedia.&lt;ref name=&quot;Sydney Morning Herald&quot;/&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080304.wlbreakup04/BNStory/lifeMain/home|title=Ms. Marsden's cyberspace breakup: tit-for-tat-for-T-shirt|author=Agrell, Siri|work=[[The Globe and Mail]]|date=March 4, 2008|accessdate=2008-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306031732/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080304.wlbreakup04/BNStory/lifeMain/home|archivedate=6 March 2008}}
* {{cite news|author=Naughton, Philippe|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,334652,00.html|title=Wikipedia Founder's Fling With Columnist Ends in Nasty Public Breakup|publisher=[[Fox News Channel|FOXNews.com]]|date=March 4, 2008|accessdate=2008-10-31}}
* {{cite news|author=Pavia, Will; Philippe Naughton|url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3475722.ece|title=Fury of a woman scorned&amp;nbsp;– on Wikipedia|work=[[The Times]]|date=March 4, 2008|accessdate=2008-10-31|archivedate=28 April 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428021726/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3475722.ece}}
* Sheehy, Kate (March 4, 2008). &quot;[http://www.nypost.com/seven/03042008/news/regionalnews/one_wild_and_wiki_breakup_100324.htm One wild and Wiki breakup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221064546/http://www.nypost.com/seven/03042008/news/regionalnews/one_wild_and_wiki_breakup_100324.htm|date=21 February 2009}}&quot;. ''[[New York Post]]''. Retrieved on 2008-08-02.&lt;/ref&gt;

=== Philosophy ===
Wales is a self-avowed &quot;[[Objectivism (Ayn Rand)|Objectivist]] to the core&quot;, and named his daughter Kira after the heroine in [[Ayn Rand]]'s debut novel ''[[We the Living]]'',&lt;ref name=&quot;fastcompany&quot;/&gt; although he has said &quot;I think I do a better job—than a lot of people who self-identify as Objectivists—of not pushing my point of view on other people.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Sirius, R.U.
|url=http://www.10zenmonkeys.com/2007/01/29/wikipedia-jimmy-wales-rusirius-google-objectivism/
|title=Jimmy Wales Will Destroy Google
|work=[[10 Zen Monkeys]]
|date=July 29, 2007
|accessdate=2008-10-31
|archive-date=14 February 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214012054/http://www.10zenmonkeys.com/2007/01/29/wikipedia-jimmy-wales-rusirius-google-objectivism/
}}&lt;/ref&gt; He ran an electronic mailing list on &quot;Moderated Discussion of Objectivist Philosophy&quot;.&lt;ref name=reason&gt;{{cite newsgroup
|author=Wales, Jimmy
|title=Re: Objectivism of Ayn Rand
|date=September 23, 1992
|newsgroup=talk.philosophy.misc
|id=Bv1u8x.Bnv@usenet.ucs.indiana.edu
|url= http://groups.google.com/group/talk.philosophy.misc/msg/8c5e626c70a213f8
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt; When asked about Rand by [[Brian Lamb]] in his appearance on [[C-SPAN]]'s ''[[Q&amp;A (talk show)|Q&amp;A]]'' in September 2005, Wales cited &quot;the virtue of independence&quot; as important to him personally. When asked if he could trace &quot;the Ayn Rand connection&quot; to having a political philosophy at the time of the interview, Wales reluctantly labeled himself a [[libertarianism|libertarian]], qualifying his remark by referring to the United States [[Libertarian Party (United States)|Libertarian Party]] as &quot;lunatics&quot; and citing &quot;freedom, liberty, basically individual rights, that idea of dealing with other people in a matter that is not initiating force against them&quot; as his guiding principles.&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt; An interview with Wales served as the cover feature of the June 2007 issue of the libertarian magazine ''[[Reason (magazine)|Reason]]'', in which Wales cited [[Austrian School]] economist [[Friedrich von Hayek]]'s work on [[price theory]] and decentralised information [[The Use of Knowledge in Society]] as &quot;central&quot; to his thinking about &quot;how to manage the Wikipedia project&quot;.&lt;ref name=reasonmag/&gt;

== ဂုဏ်ပုဒ်နှင့် ရာထူးများ ==
[[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|၂၀၀၈ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်နေ့တွင် ဂျင်မီဝေးလ်စ် [[Quadriga (award)|Quadriga award]] ဆုအား လက်ခံယူစဉ်။]]
* Mid-2005 — Wales is appointed as a member of the [[Berkman Center for Internet &amp; Society]] at [[Harvard Law School]].&lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;
* October 3, 2005 — according to a press release, Wales joins the [[Board of Directors]] of [[Socialtext]], a provider of [[wiki]] technology to businesses.&lt;ref&gt;{{cite press release
|title=Jimmy Wales Joins Socialtext Board of Directors; Wikipedia Founder to Advise Leader in Enterprise Wiki Solutions
|publisher=SocialText
|date=October 3, 2005
|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_-142005_Oct_3/ai_n15657890
|accessdate=2008-10-31
|archive-date=26 December 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226162554/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_-142005_Oct_3/ai_n15657890
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
* 2006 — Wales joins the Board of Directors of the [[non-profit organization]] [[Creative Commons]].&lt;ref&gt;{{cite news
|author=Garlick, Mia
|title=Creative Commons Adds Two New Board Members
|date=March 30, 2006
|publisher=[[Creative Commons]]
|accessdate=2008-10-31
|url=http://creativecommons.org/press-releases/entry/5840
|archivedate=22 December 2008
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222104046/http://creativecommons.org/press-releases/entry/5840
}}&lt;/ref&gt;
* May 8, 2006 — Wales is listed in the &quot;Scientists &amp; Thinkers&quot; section of the [[Time 100|100 influential people]] special edition of ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine.&lt;ref name=Anderson/&gt;
* June 3, 2006 — Wales receives an [[honorary degree]] from [[Knox College (Illinois)|Knox College]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.knox.edu/x12330.xml Knox College Honorary Degrees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902200844/http://www.knox.edu/x12330.xml |date=2 September 2006 }}&quot;, knox.edu. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt;
* May 3, 2006 — The [[Electronic Frontier Foundation]] awards him a [[EFF Pioneer Award|Pioneer Award]].&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.infozine.com/news/stories/op/storiesView/sid/14632
|title=EFF Honors Craigslist, Gigi Sohn, and Jimmy Wales with Pioneer Awards
|date=April 28, 2006
|work=Kansas City infoZine News
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=18 May 2019
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518133242/http://www.infozine.com/news/stories/op/storiesView/sid/14632/
}}&lt;/ref&gt;
* 2006 — Wales is appointed to the advisory board of the [[MIT Center for Collective Intelligence]].&lt;ref&gt;
&quot;[http://cci.mit.edu/people/index.html People: Advisory board]&quot;, cci.mit.edu. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt;
* January 23, 2007 — ''[[Forbes]]'' magazine ranks Wales twelfth in its first annual &quot;The Web Celebs 25&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news
|url= http://www.forbes.com/2007/01/23/internet-fame-celebrity-tech-media-cx_de_06webceleb_0123intro.html
|title=The Web Celeb 25
|first=David M.
|last=Ewalt
|date=January 23, 2007
|accessdate=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Wales is recognized by the [[World Economic Forum]] as one of the 'Young Global Leaders' of 2007.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://icommonssummit.org/speakers/2008/04/jimmy-wales.html
|title=Participants &gt; Speakers &gt; Jimmy Wales
|publisher=iCommonsSummit.org
|year=2008
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=20 May 2008
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080520112212/http://icommonssummit.org/speakers/2008/04/jimmy-wales.html
}}&lt;/ref&gt;
* 2008 — [[CORUM]] awards him The Global Brand Icon of the Year Award for 2008.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.mattbaily.ca/news/2008/09/14/corum-jimmy-wales-global-brand-icon-of-the-year-award/
|title=Corum announces Jimmy Wales as The Global Brand Icon of the Year Award
|publisher=MattBaily.ca
|date=September 14, 2008
|accessdate=2008-10-31
|archivedate=24 December 2008
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224214551/http://www.mattbaily.ca/news/2008/09/14/corum-jimmy-wales-global-brand-icon-of-the-year-award/
}}&lt;/ref&gt;
* 2008 — Wales - representing Wikipedia - receives the [[Quadriga (award)|Quadriga]] award of Werkstatt Deutschland for ''A Mission of Enlightenment'' representing the Wikimedia-project along with [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]] and [[Peter Gabriel]]. The award was presented by [[David Weinberger]].&lt;ref&gt;&quot;[http://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 Die Quadriga Award for 'A Mission of Enlightenment' – 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915140714/http://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |date=15 September 2008 }}&quot;, loomarea.com. Retrieved on 2008-10-31.&lt;/ref&gt;
* October 30, 2008 — Wales is awarded the Business Process Award at the 7th Annual Innovation Awards and Summit by ''[[The Economist]]'' &quot;for public collaboration as a form of product and content development.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.economist.com/science/tq/displayStory.cfm?source=hptextfeature&amp;story_id=10676339
|title=The Economist Innovation Awards and Summit
|publisher=economist.com
|date=October 30, 2008
|accessdate=2008-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Published work ==
* {{cite journal|last=Brooks |first=Robert |coauthors=Jon Corson, Jimmy Donal Wales |year=1994 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5735 |title=The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion |journal=Advances in Futures and Options Research |volume=7}}

== ကျမ်းကိုး ==
{{reflist|2}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
{{commonscat|Jimmy Wales}}

* [http://blog.jimmywales.com/ Jimmy Wales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041011192814/http://blog.jimmywales.com/ |date=11 October 2004 }}, Wales' official blog
* [[w:en:User:Jimbo Wales|User:Jimbo Wales]], Wales' profile at the [[English Wikipedia]]&lt;!-- please do not make this an internal link; see [[Wikipedia:Avoid self-references]] and this article's talk page for reasons --&gt;
&lt;!--The origin page for this file is here[http://www.archive.org/details/wikipedia-academy-2006-jimmy-wales] , but on that page the video file is incorrectly labeled with an audio header which is why it is not link to the html page. In fact, this file is incorrectly filed well away from the other videos from the Wikipedia Academy 2006 at archive.org. User:Berean Hunter--&gt;
* [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Wales about wikipedia] on [[EconTalk]] podcast

&lt;!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --&gt;
{{ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း}}
[[Category:အမေရိကန် ဘလော့ဂါ]]
[[Category:အမေရိကန် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်]]
[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား သမိုင်း]]
[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား]]
[[Category:ဝီကီမီဒီယာ ရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]</text>
      <sha1>a2wpnu0c03d8oaf4tlte93wm5ra3tke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိင်ဆက်ဆံခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5399</id>
    <revision>
      <id>1032044</id>
      <parentid>957750</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141675" sha1="o98jq0g5hw7uqed6zxtonvqtkqfub7k" xml:space="preserve">[[File:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|thumb|အဲဒူအာ-ဟင်နရီ အေဗရီလ် (၁၈၉၂) ရေးဆွဲထားသော missionary ပုံစံဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]

'''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''' ({{lang-en|Sexual intercourse}}; coitus သို့မဟုတ် copulation ဟုလည်းခေါ်သည်) သည် များသောအားဖြင့် [[လိင်တံ ထောင်မတ်ခြင်း|ထောင်မတ်နေသော]] [[ယောက်ျား အင်္ဂါတံ|အမျိုးသားလိင်တံ]]ကို အမျိုးသမီး[[မိန်းမကိုယ်]]အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းပြီး [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ သာယာမှု]]၊ [[လိင်ဖြင့်မျိုးပွားခြင်း|မျိုးပွားမှု]] သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးစလုံးအတွက် ထိုးသွင်းလှုပ်ရှားမှုများပါဝင်သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Most common&quot;&gt;Sexual intercourse most commonly means penile–vaginal penetration for sexual pleasure or sexual reproduction; dictionary sources state that it especially means this, and scholarly sources over the years agree. See, for example;
* {{cite dictionary |title=Sexual intercourse |dictionary=[[Dictionary.com]] |url=https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse |access-date=August 24, 2024}}
* {{cite dictionary |title=Sexual intercourse |dictionary=[[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/sexual%20intercourse |access-date=August 24, 2024}}
* {{cite book |author=Richard M. Lerner |url=https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193 |title=Handbook of Adolescent Psychology |author2=Laurence Steinberg |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |year=2004 |isbn=978-0-471-69044-3 |pages=193–196 |quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse. [...] The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.' |author-link=Richard M. Lerner |author2-link=Laurence Steinberg |access-date=April 29, 2013}}
* {{cite book |author=Fedwa Malti-Douglas |author-link=Fedwa Malti-Douglas |url=https://archive.org/details/encyclopediaofse0000unse_i6t7 |title=Encyclopedia of Sex and Gender: A-C |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan Reference]] |year=2007 |isbn=978-0-02-865961-9 |page=308 |quote=Sexual intercourse. [T]he term coitus indicates a specific act of sexual intercourse that also is known as coition or copulation. This 'coming together' is generally understood in heteronormative terms as the penetration of a woman's vagina by a man's penis. |url-access=registration}}
* {{cite book |author=Irving B. Weiner |url=https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&amp;pg=PA1577 |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology |author2=W. Edward Craighead |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |year=2010 |isbn=978-0-470-17023-6 |volume=4 |page=1577 |quote=Human sexual intercourse, or coitus, is one of the most common sexual outlets among adults. Sexual intercourse generally refers to penile penetration of the vagina. |author-link=Irving B. Weiner |access-date=August 21, 2013}}
* {{cite book |author=Clint E. Bruess |url=https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA152 |title=Sexuality Education Theory and Practice |author2=Elizabeth Schroeder |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |year=2013 |isbn=978-1-4496-4928-9 |page=152 |quote=In many cultures around the world, vaginal sex is what is usually implied when people refer to 'having sex' or 'sexual intercourse.' It is the most frequently studied behavior and is often the focus of sexuality education programming for youth. |access-date=December 5, 2014}}
* {{cite book |author=Cecie Starr |url=https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339 |title=Human Biology |author2=Beverly McMillan |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2015 |isbn=978-1-305-44594-9 |page=339 |quote=Coitus and copulation are both technical terms for sexual intercourse. The male sex act involves an erection, in which the limp penis stiffens and lengthens. It also involves ejaculation, the forceful expulsion of semen into the urethra and out from the penis. [...] During coitus, pelvic thrusts stimulate the penis as well as the female's clitoris and vaginal wall. The stimulation triggers rhythmic, involuntary contractions in smooth muscle in the male reproductive tract, especially the vas deferens and the prostate. The contractions rapidly force sperm out of each epididymis. They also force the contents of seminal vesicles and the prostate gland into the urethra. The resulting mixture, semen, is ejaculated into the vagina. |access-date=December 27, 2017}}
* {{cite book |author=Janell L. Carroll |url=https://books.google.com/books?id=9A9EDwAAQBAJ&amp;pg=PT289 |title=Sexuality Now: Embracing Diversity |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2018 |isbn=978-1-337-67206-1 |page=289 |quote=Vaginal intercourse (also referred to as sexual intercourse) involves inserting the penis into the vagina. |access-date=November 22, 2019}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို [[မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] သို့မဟုတ် မိန်းမကိုယ် လိင်မှုကိစ္စဟုလည်း လူသိများသည်။&lt;ref name=&quot;Alters&quot;&gt;{{cite book| vauthors =Alters S| title = Essential Concepts for Healthy Living | publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2012 | pages = 180–181|isbn = 978-1-4496-3062-1 | url=https://books.google.com/books?id=VegUiVbruBMC&amp;pg=PA180|quote=Most heterosexuals are familiar with the notion of 'having sex' or sexual intercourse as vaginal sex, the insertion of a penis into a vagina. Vaginal sex, or coitus, is the most common and popular form of intimate sexual activity between partners.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll, 2018&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Carroll JL|title = Sexuality Now: Embracing Diversity| publisher = [[Cengage Learning]]| year = 2018 | page = 289|isbn = 978-1-337-67206-1| url =https://books.google.com/books?id=9A9EDwAAQBAJ&amp;pg=PT289|quote=Vaginal intercourse (also referred to as sexual intercourse) involves inserting the penis into the vagina.}}&lt;/ref&gt; လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးသွင်းခြင်းကို လူသားများက အချိန်ကာလအစကတည်းက သိရှိခဲ့ကြပြီး လူသားများအကြားတွင် အလိုအလျောက်ဖြစ်ပေါ်သော [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူ]]နှင့် [[စိတ်ပညာ]]ပုံစံတစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားသော [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးဖောက်မှု|ထိုးသွင်းသည့် လိင်ဆက်ဆံမှု]]ပုံစံများတွင် [[စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] (လိင်တံဖြင့် [[လူသား စအို|စအို]]ကို ထိုးသွင်းခြင်း)၊ [[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] (လိင်တံဖြင့် ပါးစပ်ကို ထိုးသွင်းခြင်း သို့မဟုတ် အမျိုးသမီး[[လိင်အင်္ဂါ]]ကို ပါးစပ်ဖြင့် ထိုးသွင်းခြင်း)၊ [[လက်ဖြင့် ပွတ်သပ်ခြင်း]] (လက်ချောင်းများဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးသွင်းခြင်း) နှင့် [[လိင်တံအတု]] (အထူးသဖြင့် strap-on dildo) နှင့် တုန်ခါစက်များဖြင့် ထိုးသွင်းခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;health.discovery.com&quot;&gt;{{cite web |title=Sexual Intercourse |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-date=August 22, 2008 |access-date=January 12, 2008 |publisher=[[Discovery Channel|Discovery Health]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rathus&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/humansexualityin00rath_1 |title=Human Sexuality in a World of Diversity |vauthors=Rathus SA, Nevid JS, Rathus LF |publisher=[[Allyn &amp; Bacon]] |year=2010 |isbn=978-0-205-78606-0 |page=251 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ဤလုပ်ဆောင်မှုများသည် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် နှစ်ဦးထက်ပို၍ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ရင်းနှီးမှုပါဝင်ပြီး များသောအားဖြင့် လူသားများအကြား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သာယာမှုအတွက်သာ အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။&lt;ref name=health.discovery.com/&gt;&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/discoveringbiolo0002edfreb |title=Discovering Biological Psychology |vauthors=Freberg L |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2009 |isbn=978-0-547-17779-3 |pages=308–310 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်နှင့်ပတ်သက်၍ မတူညီသော အမြင်များရှိပြီး ၎င်းသည် [[လိင်ကျန်းမာရေး]]ဆိုင်ရာ အမြင်များကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;WHO, Sex&quot;&gt;{{cite web |date=January 2002 |title=Defining sexual health: Report of a technical consultation on sexual health |url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/defining_sexual_health.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906205203/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/defining_sexual_health.pdf |archive-date=September 6, 2012 |access-date=September 5, 2012 |publisher=[[World Health Organization]] |page=4 |quote=In English, the term 'sex' is often used to mean 'sexual activity' and can cover a range of behaviours. Other languages and cultures use different terms, with slightly different meanings.}}&lt;/ref&gt; ''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''၊ အထူးသဖြင့် ''coitus'' ဟူသောအသုံးအနှုန်းသည် ယေဘုယျအားဖြင့် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်းနှင့် မျိုးဆက်ပွားနိုင်ခြေကို ညွှန်ပြသော်လည်း၊&lt;ref name=&quot;Most common&quot;/&gt; ၎င်းသည် ထိုးသွင်းမှုပါဝင်သော ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် လိင်တံဖြင့် စအိုကို ထိုးသွင်းခြင်းတို့ကိုလည်း အများအားဖြင့် ရည်ညွှန်းသည်။&lt;ref name=&quot;Oral and anal&quot;&gt;* {{cite web |title=Sexual Intercourse |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-date=August 22, 2008 |access-date=January 12, 2008 |publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]}}
* {{cite book |author=Nancy W. Denney |url=https://archive.org/details/humansexuality0000denn_r0k2 |title=Human Sexuality |author2=David Quadagno |publisher=[[Mosby-Year Book]] |year=2008 |isbn=978-0-8016-6374-1 |page=273 |quote=Although the term intercourse is usually used to refer to the insertion of the penis into the vagina, it is also used to refer to oral intercourse or anal intercourse in which the penis is inserted into the mouth or the anus, respectively. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးသွင်းခြင်းကို လွှမ်းခြုံထားပြီး၊ [[မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း|ထိုးသွင်းမှုမရှိသော လိင်ဆက်ဆံမှု]]ကို ''outercourse'' ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊&lt;ref name=&quot;Non-penetrative&quot;&gt;
* {{Cite book| author = Ann O'Leary |author-link=Ann O'Leary (psychologist) | title =Beyond Condoms: Alternative Approaches to HIV Prevention| isbn = 978-0-306-46731-8| publisher = [[Springer Publishing|Springer]] | year = 2002|page =155|url=https://books.google.com/books?id=J3NT39hW474C&amp;pg=PA155}}
* {{cite book|author=Dianne Hales|title=An Invitation to Health: Live It Now! Brief Edition|edition=3rd|isbn = 978-1-305-44595-6|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2015|page=251|url=https://books.google.com/books?id=UTJBBAAAQBAJ&amp;pg=PT251}}&lt;/ref&gt; ထိုးသွင်းမှုမရှိသော လိင်ဆက်ဆံမှုကိုလည်း လိင်ဆက်ဆံမှုဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref name=health.discovery.com/&gt;&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/encyclopediaofme0000kahn |title=The Encyclopedia of Mental Health |vauthors=Kahn AP, Fawcett J |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2008 |isbn=978-0-8160-6454-0 |page=111 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''အတွက် အတိုကောက်အဖြစ် မကြာခဏ အသုံးပြုသော ''လိင်'' (sex) သည် မည်သည့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကိုမဆို ဆိုလိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;WHO, Sex&quot;/&gt; ဤလုပ်ဆောင်မှုများအတွင်း [[လိင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများ]] ကူးစက်နိုင်ခြေရှိသောကြောင့် ကူးစက်နိုင်ခြေကို လျှော့ချရန်အတွက် ကျန်းမာရေးပညာရှင်များက [[စိတ်ချရသော လိင်ဆက်ဆံမှု|ပိုမိုလုံခြုံသော လိင်ဆက်ဆံမှု]] အလေ့အကျင့်များကို အကြံပြုထားသည်။&lt;ref name=&quot;Hales&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/invitationtoheal00hale_3 |title=An Invitation to Health Brief 2010–2011 |vauthors=Hales D |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2008 |isbn=978-0-495-39192-0 |pages=269–271 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;&gt;{{Cite book|vauthors=Kumar B, Gupta S|title=Sexually Transmitted Infections| publisher = [[Elsevier Health Sciences]]|year = 2014|page=93|isbn = 978-81-312-2978-1|url=https://books.google.com/books?id=kQ9tAwAAQBAJ&amp;pg=PA93}}&lt;/ref&gt;

အမျိုးမျိုးသော တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်များသည် လူကြီးမဟုတ်သူများနှင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ [[ပြည့်တန်ဆာ]]လုပ်ခြင်း၊ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ အိမ်ထောင်မပြုမီ လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် အိမ်ထောင်ပြင်ပ လိင်ဆက်ဆံခြင်းကဲ့သို့သော အချို့သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ရပ်များကို ကန့်သတ်ထားသည်။ [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး]]ဆိုင်ရာ ယုံကြည်ချက်များသည် အပျိုစင်ဘဝဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များ&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Intimate&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/marriagefamilyex00 |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society |vauthors=Strong B, DeVault C, Cohen TF |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-534-62425-5 |page=186 |quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' [...] Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins' [...] Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual sexual activity (e.g., oral sex, anal sex, or mutual masturbation). |access-date=October 8, 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် တရားဥပဒေနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကဲ့သို့သော လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများနှင့်ပတ်သက်သော ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင်လည်း အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာဆိုင်ရာ ဘာသာရေးအမြင်များသည် မတူညီသော ဘာသာများနှင့် ဘာသာတူ၏ ဂိုဏ်းခွဲများအကြား သိသိသာသာ ကွဲပြားခြားနားသော်လည်း၊ အိမ်ထောင်ရေးဖောက်ပြန်မှုကို တားမြစ်ခြင်းကဲ့သို့သော ဘုံအကြောင်းအရာများရှိသည်။

လူမဟုတ်သော တိရစ္ဆာန်များအကြား မျိုးပွားခြင်းဆိုင်ရာ လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ''[[:en:Copulation (zoology)|copulation]]'' ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ [[သုက်ပိုး]]သည် မိန်းမ၏ မျိုးပွားလမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ မိန်းမကိုယ်မဟုတ်သော နည်းလမ်းများဖြင့် တိရစ္ဆာန်များအကြား ထည့်သွင်းနိုင်သည်၊ ဥပမာ cloacal copulation ဖြင့်ဖြစ်သည်။ လူမဟုတ်သော [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]အများစုအတွက် [[မိတ်လိုက်ခြင်း]]နှင့် copulation သည် estrus (အမျိုးသမီး၏ မျိုးပွားသံသရာတွင် အကျိုးဖြစ်ထွန်းဆုံးအချိန်) တွင် ဖြစ်ပွားပြီး ၎င်းသည် အောင်မြင်စွာ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နိုင်ခြေကို တိုးစေသည်။&lt;ref name=&quot;Kent&quot;&gt;{{Cite book| author =Michael Kent| title = Advanced biology| isbn = 978-0-19-914195-1| publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2000 |pages =250–253|url=https://books.google.com/books?id=8aw4ZWLABQkC&amp;pg=PA250|access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thorpe&quot;&gt;{{Cite book| author = Showick Thorpe| author2 = Edgar Thorpe | title = The Pearson General Studies Manual 2009, 1/e | publisher = [[Pearson Education India]]| year = 2009 |page = 1.79 | isbn =978-81-317-2133-9 |url=https://books.google.com/books?id=oAo1X2eagywC&amp;pg=RA1-PR17|access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt; သို့သော် [[လူဝံ]]၊ [[လင်းပိုင်]]များနှင့် [[ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ|ချင်ပန်ဇီ]]များသည် အမျိုးသမီး estrus တွင်ရှိသည်ဖြစ်စေ မရှိသည်ဖြစ်စေ လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ပြုလုပ်ကြပြီး လိင်တူလက်တွဲဖော်များနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ရပ်များကို ပြုလုပ်ကြသည်ဟု သိရသည်။&lt;ref name=&quot;Non-human&quot;&gt;
* {{Cite book|author1=Herbert L. Petri |author2=John M. Govern| title = Motivation: Theory, Research, and Application| year = 2012 | publisher = [[Cengage Learning]] |page= 24 | isbn = 978-1-285-40151-5 |url=https://books.google.com/books?id=DbwKAAAAQBAJ&amp;pg=PA24}}
* {{cite journal |vauthors=Bailey NW, Zuk M | title = Same-sex sexual behavior and evolution | journal = Trends Ecol. Evol. | volume = 24 | issue = 8 | pages = 439–46 | date = August 2009 | pmid = 19539396 | doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | bibcode = 2009TEcoE..24..439B  | issn=0169-5347}}&lt;/ref&gt; လူသားများကဲ့သို့ပင် အဓိကအားဖြင့် သာယာမှုအတွက် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကို ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဤတိရစ္ဆာန်များတွင် ဤအပြုအမူသည် သာယာမှုအတွက်လည်းကောင်း၊ ၎င်းတို့၏ လူမှုဆက်ဆံရေးကို ခိုင်မာစေရန်အတွက် အထောက်အကူဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Balcombe&quot;&gt;{{Cite book|last=Balcombe|first=Jonathan|author-link= Jonathan Balcombe | title = Pleasurable Kingdom: Animals and the Nature of Feeling Good| year = 2006 |publisher = [[Palgrave Macmillan]] |pages= [https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0/page/106 106]–118 | isbn = 978-0-230-55227-2|url=https://archive.org/details/pleasurablekingd00balc_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;
{{TOC limit|3}}

==အပြုအမူများ==
===အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ===
[[File:Édouard-Henri Avril (18).jpg|thumb|၁၉ ရာစု အဲဒူအာ-ဟင်နရီ အေဗရီလ်၏ ရောမဧကရာဇ် ဟဒြီယန်နှင့် အန်တီနူးတို့ စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေပုံကို လိင်စိတ်နိုးကြားစေသော သရုပ်ဖော်ဟန်]]

''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''ကို ''coitus''၊ ''copulation''၊ ''coition'' သို့မဟုတ် ''intercourse'' ဟုခေါ်နိုင်သည်။ ''Coitus'' သည် [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံး ''coitio'' သို့မဟုတ် ''coire'' မှ ဆင်းသက်လာပြီး &quot;အတူတကွလာခြင်း သို့မဟုတ် ပူးပေါင်းခြင်း&quot; သို့မဟုတ် &quot;အတူတကွသွားရန်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး အမျိုးမျိုးသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများအတွက် မတူညီသော ရှေးဟောင်းလက်တင်အမည်များဖြင့် လူသိများသော်လည်း များသောအားဖြင့် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။&lt;ref name=&quot;Coitus&quot;&gt;
* {{cite dictionary|title=Coitus| date=August 14, 2024| dictionary=[[Merriam-Webster]]|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/coitus}}
* {{cite book| author = Fedwa Malti-Douglas |author-link=Fedwa Malti-Douglas |title = Encyclopedia of Sex and Gender: A-C |publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan Reference]] | year = 2007 | page = 308 |isbn = 978-0-02-865961-9 |quote=Sexual intercourse. [T]he term coitus indicates a specific act of sexual intercourse that also is known as coition or copulation. This 'coming together' is generally understood in heteronormative terms as the penetration of a woman's vagina by a man's penis.}}
* {{cite book|title = The Encyclopedia of Mental Health | publisher = [[Infobase Publishing]] | year = 2008 | page = 111|isbn = 978-0-8160-6454-0| url = https://books.google.com/books?id=tTFYIh-HcYYC&amp;pg=PA111|author1=Ada P. Kahn |author2=Jan Fawcett }}
&lt;/ref&gt; ၎င်းကို မကြာခဏ [[မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] သို့မဟုတ် ''မိန်းမကိုယ် လိင်မှုကိစ္စ''ဟုခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;Alters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;&gt;See [https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&amp;pg=PT334 page 302] for orgasm information, and [https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC&amp;pg=PT316 pages 285–286] for definitions, prevalence and length of sexual intercourse. {{cite book |vauthors=Carroll JL| title = Discovery Series: Human Sexuality| edition = 1st | publisher = [[Cengage Learning]]|pages=656 pages| isbn = 978-1-111-84189-8|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=gU3SZSh-eXsC}}&lt;/ref&gt; ''မိန်းမကိုယ် လိင်မှုကိစ္စ''နှင့် အနည်းငယ်သာ ''မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း''သည် အထူးသဖြင့် [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးဖောက်မှု|ထိုးသွင်းပါက]] လိင်တူချစ်သူ စုံတွဲများအကြား လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုအပါအဝင် မည်သည့် မိန်းမကိုယ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကိုမဆို ညွှန်ပြနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey&quot;&gt;{{cite book|vauthors = Milkman HB, Wanberg KW | title = Pathways to Self-Discovery and Change: Criminal Conduct and Substance Abuse Treatment for Adolescents | publisher = [[SAGE Publications|SAGE]] | year = 2004 | pages = 254–255|isbn = 978-1-4129-0614-2| url =https://books.google.com/books?id=2ovqg5jfsN0C&amp;pg=PA254}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Kinetics H | title = Health and Wellness for Life| publisher = Human Kinetics | year = 2009 | page = 207|isbn = 978-0-7360-6850-5| url =https://books.google.com/books?id=2GZ7N4wOeGYC&amp;pg=PA207}}&lt;/ref&gt; ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ''copulation'' သည် လူမဟုတ်သော တိရစ္ဆာန်များအတွက် အထူးသဖြင့် [[မိတ်လိုက်ခြင်း]]လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပို၍ ညွှန်ပြသည်။ ၎င်းသည် လိင်တူ သို့မဟုတ် လိင်မတူ စုံတွဲများအကြား အမျိုးမျိုးသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများကို ဆိုလိုနိုင်သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Barrows&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Barrows EM| title = Animal Behavior Desk Reference: A Dictionary of Animal Behavior, Ecology, and Evolution | publisher = [[Taylor &amp; Francis]] | year = 2011 | pages = 122–124 |isbn = 978-1-4398-3651-4 | url=https://books.google.com/books?id=2vf7ZbLENzEC&amp;pg=PA122}}&lt;/ref&gt; ယေဘုယျအားဖြင့် အမျိုးသားမှ အမျိုးသမီးသို့ သုက်ပိုးလွှဲပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးအကြား [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မျိုးပွားခြင်း]]၏ လုပ်ရပ်ကို ဆိုလိုသည်။&lt;ref name=&quot;Barrows&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Copulation1&quot;&gt;{{cite web|title=Copulation|publisher=[[Dorland's medical reference works|Dorland's Medical Dictionary for Health Consumers]], 2007/[[TheFreeDictionary.com]] for various dictionary definitions|access-date=September 6, 2012|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/copulation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Copulation2&quot;&gt;{{cite web|title=Copulation|publisher=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fifth Edition|year=2011|access-date=August 23, 2013|url=http://ahdictionary.com/word/search.html?q=Copulation}}&lt;/ref&gt;

''လိင်''နှင့် ''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''ဟူသောအသုံးအနှုန်းများသည် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်းကို အများဆုံးရည်ညွှန်းသော်လည်း&lt;ref name=&quot;Most common2&quot;&gt;
* {{cite book| author = Ken Plummer | author-link = Ken Plummer (sociologist) | title = Modern Homosexualities: Fragments of Lesbian and Gay Experiences | publisher = [[Routledge]] | year = 2002 | pages = 187–191 | access-date = August 24, 2013|isbn =978-1-134-92242-0 | url=https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&amp;pg=PA189|quote=[S]ome sexual practices are regarded as inherently better (normal, natural, more satisfying) than others, with vaginal intercourse privileged as the 'Real Thing.' Such beliefs, influenced by views about sex as ultimately a reproductive function, continue to be perpetuated through discourses on sex despite a number of important contradictions.}}
* {{cite book | title = Handbook of Adolescent Psychology | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2004 | pages = 193–196 |isbn = 978-0-471-69044-3| url = https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193|quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse... The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.'| author = Richard M. Lerner| author-link = Richard M. Lerner| author2 = Laurence Steinberg| author2-link = Laurence Steinberg}}
* See [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11 page 11 onwards] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether a person has engaged in penile–vaginal sex. {{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}
* {{cite book| author = Fedwa Malti-Douglas|title = Encyclopedia of Sex and Gender: A-C| publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan Reference]] | year = 2007 | page = 308 |isbn = 978-0-02-865961-9|quote=Sexual intercourse. [T]he term coitus indicates a specific act of sexual intercourse that also is known as coition or copulation. This 'coming together' is generally understood in heteronormative terms as the penetration of a woman's vagina by a man's penis.}}
* {{cite book |author=Irving B. Weiner |author1-link=Irving B. Weiner |author2=W. Edward Craighead |title=The Corsini Encyclopedia of Psychology |volume=4 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |year=2010 |page=1577 |access-date=August 21, 2013 |isbn=978-0-470-17023-6 |url=https://books.google.com/books?id=pUSG1BONmekC&amp;pg=PA1577 |quote=Human sexual intercourse, or coitus, is one of the most common sexual outlets among adults. Sexual intercourse generally refers to penile penetration of the vagina.}}
* {{cite book| author = Clint E. Bruess| author2 = Elizabeth Schroeder|title = Sexuality Education Theory and Practice| publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2013 | page = 152 |isbn = 978-1-4496-4928-9| url =https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA152|quote=In many cultures around the world, vaginal sex is what is usually implied when people refer to 'having sex' or 'sexual intercourse'. It is the most frequently studied behavior and is often the focus of sexuality education programming for youth.}}&lt;/ref&gt; ''လိင်''ဟူသောအသုံးအနှုန်းသည် အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သိသိသာသာ ကျယ်ပြန့်နိုင်ပြီး လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် နှစ်ဦးထက်ပို၍ ထိုးသွင်းသည့် သို့မဟုတ် [[မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း|ထိုးသွင်းမှုမရှိသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများ]]ကို လွှမ်းခြုံနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;WHO, Sex&quot;/&gt; [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]] (WHO) က အင်္ဂလိပ်မဟုတ်သော ဘာသာစကားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုအတွက် မတူညီသော စကားလုံးများကို &quot;အနည်းငယ်ကွဲပြားသော အဓိပ္ပာယ်များဖြင့်&quot; အသုံးပြုသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;WHO, Sex&quot;/&gt; လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများအတွက် ''fuck'', ''screw'', ''shag'' နှင့် &quot;အတူတကွ အိပ်စက်ခြင်း&quot; ဟူသော စကားစုကဲ့သို့သော အမျိုးမျိုးသော ရိုင်းစိုင်းသော စကားများ၊ စကားအသုံးအနှုန်းများနှင့် ယဉ်ကျေးသော စကားများကို အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Fuck&quot;&gt;{{cite dictionary|title=Fuck|dictionary=[[Merriam-Webster]]|access-date=March 30, 2013|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/fuck}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite dictionary|title=Shag|dictionary=[[Merriam-Webster]]|access-date=March 30, 2013|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/shag}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sleep together&quot;&gt;{{cite web|title=Sleep together|publisher=[[TheFreeDictionary.com]]|access-date=March 30, 2013|url=http://www.thefreedictionary.com/sleep+together}}&lt;/ref&gt; အချို့နိုင်ငံများ၏ ဥပဒေများသည် carnal knowledge ဟူသော ယဉ်ကျေးသော စကားကို အသုံးပြုသည်။ [[လိင်တံ ထောင်မတ်ခြင်း|ထောင်မတ်နေသော]] လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်းကို ''intromission'' ဟုလည်းကောင်း၊ လက်တင်အမည် ''[[wikt:immissio#လက်တင်|immissio]] [[wikt:penis#လက်တင်|penis]]'' (လက်တင်ဘာသာဖြင့် &quot;လိင်တံထည့်သွင်းခြင်း&quot;) ဟုလည်းကောင်း သိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Intromission&quot;&gt;{{cite dictionary|title=Intromission| dictionary=[[Merriam-Webster]]|access-date=December 26, 2012|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/intromission}}&lt;/ref&gt; ပထမဆုံး လိင်ဆက်ဆံသည့် အသက်အရွယ်ကို ''sexarche'' ဟုခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=sexarche - oi |publisher=Oxford University Press |work=Concise Medical Dictionary |url=http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100457655 |access-date=July 4, 2017 |archive-date=June 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624230226/https://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100457655 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LaraAbdo2016&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lara LS, Abdo CH|title=Age at Time of Initial Sexual Intercourse and Health of Adolescent Girls|journal=Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology|volume=29|issue=5|year=2016|pages=417–423|issn=1083-3188|doi=10.1016/j.jpag.2015.11.012|pmid=26655691}}&lt;/ref&gt;

မိန်းမကိုယ်၊ စအိုနှင့် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းတို့ကို အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူများထက် လိင်ဆက်ဆံခြင်းအဖြစ် ပိုမိုအသိအမှတ်ပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Most common forms&quot;&gt;
* {{cite web| title= Sexual Intercourse | publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]| access-date=January 12, 2008 | url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html |archive-url =https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archive-date = August 22, 2008}}
* {{cite book|author = Harvey B. Milkman|author2 = Kenneth W. Wanberg | title = Pathways to Self-Discovery and Change: Criminal Conduct and Substance Abuse Treatment for Adolescents | publisher = [[SAGE Publications|SAGE]] | year = 2004 | pages = 254–255|isbn = 978-1-4129-0614-2| url =https://books.google.com/books?id=2ovqg5jfsN0C&amp;pg=PA254}}
* {{cite book| author = Nancy W. Denney| author2 = David Quadagno | title = Human Sexuality | publisher = [[Mosby-Year Book]] | year = 2008 | page = 273|isbn = 978-0-8016-6374-1}}&lt;/ref&gt; လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးသွင်းခြင်းမပါဝင်သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကို အပျိုစင်ဘဝကို ထိန်းသိမ်းရန် (တစ်ခါတစ်ရံ ''နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အပျိုစင်ဘဝ''ဟုခေါ်သည်) သို့မဟုတ် ''outercourse'' ဟု သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Technical virginity&quot;&gt;
* See [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11 page 11 onwards] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether a person has engaged in penile–vaginal sex. {{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|access-date=October 9, 2011|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}
* {{Cite book|author1=Bryan Strong |author2=Christine DeVault |author3=Theodore F. Cohen |author1-link=Bryan Strong |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2010|page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&amp;pg=PA186|quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. ...But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' ... Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual activity (e.g. oral sex, anal sex, or mutual masturbation). ... Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins'.}}
* {{cite book | title = Our Sexuality | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2010 | pages = 286–289 |isbn = 978-0-495-81294-4| url = https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&amp;pg=PA286|quote=Noncoital forms of sexual intimacy, which have been called outercourse, can be a viable form of birth control. Outercourse includes all avenues of sexual intimacy other than penile–vaginal intercourse, including kissing, touching, mutual masturbation, and oral and anal sex. |author1=Robert Crooks |author2=Karla Baur }}
* {{cite book|vauthors=UD, TK|title =Promoting Healthy Behaviour: A Practical Guide | publisher = [[Routledge]] | year = 2014 | pages = 243–248|isbn =978-1-317-81887-8| url =https://books.google.com/books?id=63XMAgAAQBAJ&amp;pg=PA243}}&lt;/ref&gt; အပျိုစင်ဘဝဆုံးရှုံးခြင်းသည် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို အခြေခံလေ့ရှိသော အကြောင်းရင်းတစ်ခုမှာ အမျိုးသားနှင့်အမျိုးသမီး စုံတွဲများသည် မျိုးပွားခြင်းဆိုင်ရာ coitus ကို မပြုလုပ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အပျိုစင်များဖြစ်ကြောင်း ထိန်းသိမ်းထားစဉ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ တက်ကြွမှုရှိရန် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် စအို သို့မဟုတ် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Technical virginity 2&quot;&gt;
* See [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11 page 11 onwards] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether a person has engaged in penile–vaginal sex. {{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|access-date=October 9, 2011|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}
* {{Cite book|author1=Bryan Strong |author2=Christine DeVault |author3=Theodore F. Cohen |author1-link=Bryan Strong |title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society| publisher = [[Cengage Learning]]|year = 2010|page = 186| isbn = 978-0-534-62425-5|url=https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&amp;pg=PA186|quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. ...But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' ... Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual activity (e.g. oral sex, anal sex, or mutual masturbation). ... Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins'.}}
* {{cite book|vauthors=UD, TK|title =Promoting Healthy Behaviour: A Practical Guide | publisher = [[Routledge]] | year = 2014 | pages = 243–248|isbn =978-1-317-81887-8| url = https://books.google.com/books?id=63XMAgAAQBAJ&amp;pg=PA243}}&lt;/ref&gt; လိင်တူချစ်သူ အမျိုးသားအချို့သည် frot သို့မဟုတ် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ၎င်းတို့၏ အပျိုစင်ဘဝကို ထိန်းသိမ်းရန် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ယူဆကြပြီး၊ လိင်တံဖြင့် စအိုကို ထိုးသွင်းခြင်းကို လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် အပျိုစင်ဘဝဆုံးရှုံးခြင်းအတွက် အသုံးပြုကြပြီး၊ အခြားလိင်တူချစ်သူ အမျိုးသားများသည် frot သို့မဟုတ် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ၎င်းတို့၏ အဓိက လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုပုံစံများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Virgin&quot;&gt;{{cite magazine|vauthors=Gross MJ|title = Like a Virgin|id = 0001-8996|magazine=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]|publisher=[[Here Media]]|year=2003|pages=44–45|access-date=March 13, 2011|url=https://books.google.com/books?id=eWQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dolby&quot;&gt;{{cite magazine|vauthors=Dolby T|title=Why Some Gay Men Don't Go All The Way|magazine=[[Out (magazine)|Out]]|date=February 2004|access-date=February 12, 2011|pages=76–77|publisher=Here|url=https://books.google.com/books?id=jmIEAAAAMBAJ&amp;pg=PA76}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသမီးချင်း ချစ်သူများသည် [[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] သို့မဟုတ် [[လက်ဖြင့် ပွတ်သပ်ခြင်း]]ကို လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲ အပျိုစင်ဘဝဆုံးရှုံးခြင်း၏ လုပ်ရပ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;See [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11 page 11 onwards] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether a person has engaged in penile–vaginal sex. {{Cite book|vauthors=Carpenter LM|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lerner&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Lerner RM, Steinberg L|title = Handbook of Adolescent Psychology | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2004 | pages = 193–196 |isbn = 978-0-471-69044-3| url = https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193|quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse... The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.'}}&lt;/ref&gt;  သို့မဟုတ် tribadism ကို အဓိက လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုပုံစံတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Greenberg&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Greenberg JS, Bruess CE, Conklin SC|title= Exploring the Dimensions of Human Sexuality|id = 9780763741488|publisher=[[Jones &amp; Bartlett Learning]]|year=2007|page=429|url=https://books.google.com/books?id=ZdYh_iFZvbkC&amp;pg=PA429|isbn =978-0-7637-4148-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiten3&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Weiten W, Dunn DS, Hammer EY|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|id =1305968476|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2016|page=349|isbn =978-0-7637-4148-8|access-date=December 27, 2017|url=https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&amp;pg=PA349}}&lt;/ref&gt;

သုတေသီများသည် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ညွှန်ပြရန်အတွက် ''လိင်ဆက်ဆံခြင်း''ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အများအားဖြင့် အသုံးပြုကြပြီး၊ အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူများအတွက် ''စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း'' သို့မဟုတ် ''ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း''ကဲ့သို့သော သီးခြားစကားလုံးများကို အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Researchers&quot;&gt;
* {{cite book|title= Exploring Human Sexuality: Making Healthy Decisions|id = 9780763741488|publisher=[[Allyn &amp; Bacon]]|year=2003|page=229|isbn =978-0-205-38059-6|author1=Richard D. McAnulty |author2=M. Michele Burnette }}
* {{cite book | title = Handbook of Adolescent Psychology | publisher = [[John Wiley &amp; Sons]] | year = 2004 | pages = 193–196 |isbn = 978-0-471-69044-3| url = https://books.google.com/books?id=_wXasY1HyAYC&amp;pg=PA193|quote=When researchers use the term ''sex'', they nearly always mean sexual intercourse&amp;nbsp;– more specifically, penile–vaginal intercourse... The widespread, unquestioned equation of penile–vaginal intercourse with sex reflects a failure to examine systematically 'whether the respondent's understanding of the question matches what the researcher had in mind.'| author = Richard M. Lerner| author-link = Richard M. Lerner| author2 = Laurence Steinberg| author2-link = Laurence Steinberg}}
* See [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11 page 11 onwards] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether a person has engaged in penile–vaginal sex. {{Cite book|author=Laura M. Carpenter|title=Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences|publisher=[[New York University|NYU Press]]|year = 2005|access-date=October 9, 2011|pages=295 pages |isbn=978-0-8147-1652-6|url=https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC}}
* {{cite book | title = Handbook of Health Psychology | edition = 2nd|publisher = [[Psychology Press]] | year = 2012 | pages = 259–260 |isbn = 978-0-8058-6461-8| url =https://books.google.com/books?id=FZOjc8ouMlsC&amp;pg=PA259|author1=Andrew Baum |author2=Tracey A. A. Revenson |author3=Jerome Singer }}
* {{cite book|vauthors=Aggleton P, Ball A, Mane P|title = Sex, Drugs and Young People: International Perspectives| publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | page = 74|isbn =978-1-134-33310-3| url =https://books.google.com/books?id=HWcnAAAAQBAJ|quote=Having started with a discussion of penile-vaginal intercourse as the act that designates sexual initiation, as defined in most studies, we would like to undercut that position by stressing the need to define sex more broadly.}}&lt;/ref&gt;

===လှုံ့ဆော်မှု===
လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများသည် အမျိုးမျိုးသော [[လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှု]]အချက်များ ([[လှုံ့ဆော်ချက်|ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှု]] သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှု) ကို လွှမ်းခြုံနိုင်ပြီး၊ မတူညီသော [[လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံ|လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ]] (လူတို့ ပြုလုပ်မှုအများဆုံး လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထား missionary ကဲ့သို့&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Julian Monge Najera|Monge-Nájera, J.]], Rodríguez, M., &amp; González, M. I. (2017). [https://revistas.uned.ac.cr/index.php/cuadernos/article/view/1679/1899 Time to deconstruct the concepts of &quot;foreplay&quot; and &quot;intercourse&quot;: the real structure of human sexual encounters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201205145/https://revistas.uned.ac.cr/index.php/cuadernos/article/view/1679/1899 |date=1 December 2024 }}. {{ill|Cuadernos de Investigación UNED|es}}, 9(1), 59-64.&lt;/ref&gt;) သို့မဟုတ် [[လိင်ကစားစရာ]]များ အသုံးပြုခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;&gt;{{cite book |title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century |isbn = 978-0-495-55339-7 |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2008 |pages=422–423 |access-date=January 5, 2012 |url=https://archive.org/details/isbn_2900495553396/page/422/ |author1=Wayne Weiten |author2=Margaret A. Lloyd |author3=Dana S. Dunn |author4=Elizabeth Yost Hammer |quote=The man-above, or &quot;missionary,&quot; position is the most common [[sex position]].}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taormino&quot;&gt;{{cite book |last=Taormino |first=Tristan |author-link=Tristan Taormino |title=The Big Book of Sex Toys|publisher=Quiver|year=2009 |access-date=June 9, 2014|page=52|isbn=978-1-59233-355-4|url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&amp;pg=PA52}}&lt;/ref&gt; အချို့သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများမတိုင်မီ [[လိင်မဆက်ဆံမီ နမ်းရှုပ်သုံးသပ်ခြင်း|အကြိုကစားခြင်း]] ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ များသောအားဖြင့် လက်တွဲဖော်များ၏ [[လိင်စိတ် နိုးထခြင်း|လိင်စိတ်နိုးကြားမှု]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ [[လိင်တံ ထောင်မတ်ခြင်း]] သို့မဟုတ် [[မိန်းမကိုယ်]]၏ [[မိန်းမကိုယ် ချောဆီ|သဘာဝချောဆီ]]ထွက်ရှိခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။&lt;ref name=&quot;Weiten, 2011&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn =978-1-111-18663-0|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2011|pages=384–386|access-date=January 5, 2012|url=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&amp;pg=PT421 |author1=Wayne Weiten |author2=Dana S. Dunn |author3=Elizabeth Yost Hammer }}&lt;/ref&gt; လူများသည် လိင်ဆက်ဆံစဉ် ခံစားရသကဲ့သို့ နမ်းရှုံ့ခြင်းခံရခြင်း၊ လိင်အာရုံခံစားမှုရှိသော နေရာများကို ထိတွေ့ခံရခြင်း သို့မဟုတ် ပွေ့ဖက်ခံရခြင်းဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျေနပ်မှုရရှိခြင်းသည်လည်း အဖြစ်များသည်။&lt;ref name=&quot;Alters2&quot;&gt;{{cite book| author = Sandra Alters| author2 = Wendy Schiff|title =Essential Concepts for Healthy Living Update|publisher = [[Jones &amp; Bartlett Publishers]] | year = 2011 | page = [https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/154 154] | access-date = December 9, 2014 |isbn = 978-1-4496-5374-3| url =https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1| url-access = registration}}&lt;/ref&gt;

မျောက်ဝံမဟုတ်သော တိရစ္ဆာန်အမများသည် estrus တွင်ရှိနေမှသာ မိတ်လိုက်ကြပြီး၊&lt;ref name=&quot;Pfaus2015&quot;/&gt; အမျိုးသမီးများအတွက် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်အချိန်၌မဆို ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Reis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dixson2012&quot;&gt;Dixson A.F. (2012) [https://global.oup.com/academic/product/primate-sexuality-9780199676613?cc=fr&amp;lang=en&amp; ''Primate sexuality: Comparative studies of the Prosimians, Monkeys, Apes, and Human Beings.''] Oxford University Press, 2nd edition.&lt;/ref&gt; [[လိင်ဟော်မုန်းများ]]သည် အမျိုးမျိုးသော သတ္တဝါများတွင် မိတ်လိုက်ခြင်းဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုများကို အားပေးသော်လည်း လူသားများတွင် ဟော်မုန်းများကို သိရှိနိုင်စွမ်းသည် အားနည်းပြီး အနည်းငယ်သာ ကျန်ရှိသော သက်ရောက်မှုများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;doty2014&quot;&gt;Doty R.L. (2014) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK200980/ {{lang|en|Human Pheromones: Do They Exist?}}] in Mucignat-Caretta C. (Ed). ''Neurobiology of Chemical Communication.'' Boca Raton (FL): CRC Press, (19).&lt;/ref&gt;

[[File:Édouard-Henri Avril (14).jpg|thumb|left|အမျိုးသမီးက အပေါ်မှနေသော ကိုယ်နေဟန်ထားကို အဲဒူအာ-ဟင်နရီ အေဗရီလ်၏ ပုံဖော်ချက်၊ ၎င်းသည် မလိင်စေ့ကို ပိုမိုလှုံ့ဆော်နိုင်သော ကိုယ်နေဟန်ထားဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Roberts&quot;&gt;{{cite book|title=Sex|publisher=Lotus Press|year=2006|page=145|isbn = 978-81-89093-59-4|access-date=August 17, 2012|url=https://books.google.com/books?id=zDS9kC03x2IC&amp;pg=PA145|author=Keath Roberts}}&lt;/ref&gt;]]
လိင်ဆက်ဆံစဉ် လက်တွဲဖော်များသည် လိင်ဆံကို မိန်းမကိုယ်အတွင်းသို့ အရှေ့အနောက် ရွေ့လျားစေပြီး ပွတ်တိုက်မှုဖြစ်စေရန် တင်ပါးများကို ချိန်ညှိကြပြီး၊ များသောအားဖြင့် လိင်တံကို အပြည့်အဝ မဖယ်ရှားဘဲ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤနည်းဖြင့် ၎င်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကိုနှင့် အချင်းချင်း လှုံ့ဆော်ကြပြီး၊ တစ်ဦး သို့မဟုတ် နှစ်ဦးစလုံးတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သည်အထိ ဆက်လက်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Starr2&quot;&gt;{{cite book|title=Human Biology|isbn =978-0-495-56181-1|publisher=Cengage Learning|year=2008|page=314|access-date=April 30, 2013|url=https://books.google.com/books?id=09reWGhFDqUC&amp;pg=PA314|author1=Cecie Starr |author2=Beverly McMillan }}&lt;/ref&gt;

အမျိုးသမီးများအတွက် [[မလိင်စေ့]]ကို လှုံ့ဆော်ခြင်းသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်၊ အမျိုးသမီး ၇၀-၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်ရန် မလိင်စေ့ကို တိုက်ရိုက်လှုံ့ဆော်ရန်လိုအပ်သည်။&lt;ref name=&quot;Flaherty&quot;&gt;{{cite book|title=Psychiatry: Diagnosis &amp; therapy. A Lange clinical manual|isbn=978-0-8385-1267-8|publisher=[[Appleton &amp; Lange]] (Original from Northwestern University)|year=1993|pages=[https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544 544 pages]|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah/page/544|quote=The amount of time of sexual arousal needed to reach orgasm is variable&amp;nbsp;— and usually much longer&amp;nbsp;— in women than in men; thus, only 20–30% of women attain a coital climax. b. Many women (70–80%) require manual clitoral stimulation...|author1=Joseph A. Flaherty|author2=John Marcell Davis|author3=Philip G. Janicak}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kenneth Mah&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Mah K, Binik YM | title = The nature of human orgasm: a critical review of major trends | journal = [[Clinical Psychology Review]] | volume = 21 | issue = 6 | pages = 823–856 |date=January 7, 2001 | pmid = 11497209 | doi = 10.1016/S0272-7358(00)00069-6 | quote = Women rated clitoral stimulation as at least somewhat more important than vaginal stimulation in achieving orgasm; only about 20% indicated that they did not require additional clitoral stimulation during intercourse.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kammerer-Doak&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kammerer-Doak D, Rogers RG | title = Female Sexual Function and Dysfunction |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_2008-06_35_2/page/n19 | journal = Obstetrics and Gynecology Clinics of North America | volume = 35 | issue = 2 | pages = 169–183 |date=June 2008 | pmid = 18486835 | doi = 10.1016/j.ogc.2008.03.006 | quote = Most women report the inability to achieve orgasm with vaginal intercourse and require direct clitoral stimulation ... About 20% have coital climaxes...}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မလိင်စေ့ကို သွယ်ဝိုက်လှုံ့ဆော်ခြင်း (ဥပမာ မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှ) လည်း လုံလောက်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Lloyd&quot;&gt;{{cite book |first=Elisabeth Anne|last=Lloyd|title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution|isbn = 978-0-674-01706-1|publisher=Harvard University Press|year=2005|page=53|access-date=January 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&amp;pg=PA53|oclc=432675780}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Connell&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM | s2cid = 26109805 | title = Anatomy of the clitoris | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 4 Pt 1 | pages = 1189–95 | date = October 2005 | pmid = 16145367 | doi = 10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd }}&lt;br /&gt;{{cite web |last=Mascall |first=Sharon |title=Time for rethink on the clitoris | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm | date =June 11, 2006 | work = [[BBC News]] }}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် အချို့စုံတွဲများသည် [[အမျိုးသမီးက အပေါ်မှနေသော ကိုယ်နေဟန်ထား]] သို့မဟုတ် coital alignment technique ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ ၎င်းသည် missionary ပုံစံ၏ &quot;riding high&quot; ဟူသော ကွဲပြားသောပုံစံနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိုးသွင်းမှုနှင့်အညီ လက်တွဲဖော်တစ်ဦးစီက ဖိအား-ဆန့်ကျင်ဖိအား လှုပ်ရှားမှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသော နည်းလမ်းဖြစ်ပြီး မလိင်စေ့ကို အမြင့်ဆုံး လှုံ့ဆော်ရန်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Roberts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurlbert&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hurlbert DF, Apt C | title = The coital alignment technique and directed masturbation: a comparative study on female orgasm |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1995_21_1/page/n21 | journal = [[Journal of Sex &amp; Marital Therapy]] | volume = 21 | issue = 1 | pages = 21–29 | year = 1995 | pmid = 7608994 | doi = 10.1080/00926239508405968 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Édouard-Henri Avril (24).jpg|thumb|right|[[ဆက်ဖို]]၏ဘဝတွင် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို အဲဒူအာ-ဟင်နရီ အေဗရီလ်၏ ပုံဖော်ချက်]]
စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းတွင် [[လူသား စအို|စအို]]၊ စအိုဝအတွင်း၊ sphincter valve သို့မဟုတ် [[စအိုလမ်းကြောင်း]]ကို လှုံ့ဆော်ခြင်း ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် အများအားဖြင့် အမျိုးသားတစ်ဦး၏ လိင်တံကို အခြားသူတစ်ဦး၏ စအိုလမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း စအိုကို ထိုးသွင်းရန်အတွက် လိင်ကစားစရာများ သို့မဟုတ် လက်ချောင်းများ အသုံးပြုခြင်း၊ သို့မဟုတ် [[စအိုကို ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] (anilingus) သို့မဟုတ် pegging ကိုလည်း ဆိုလိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Answer&quot;&gt;{{cite book|author1-link=Barry Komisaruk|author1=Barry R. Komisaruk|author2=Beverly Whipple|author2-link=Beverly Whipple|author3=Sara Nasserzadeh|author3-link=Sara Nasserzadeh|author4 =Carlos Beyer-Flores|title=The Orgasm Answer Guide|isbn = 978-0-8018-9396-4|publisher=[[JHU Press]]|year=2009|pages=[https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi/page/108 108]–109|access-date=November 6, 2011|url=https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi|url-access =registration}}&lt;/ref&gt;

ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းတွင် [[လိင်အင်္ဂါ]] သို့မဟုတ် စအိုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ပါးစပ်နှင့် လည်ချောင်းကို အသုံးပြုခြင်း ပါဝင်သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုအားလုံး ပါဝင်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အခြားသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုပုံစံအားလုံးကို ဖယ်ထုတ်၍ ပြုလုပ်လေ့ရှိပြီး [[သုက်ရည်]] (အမျိုးသားလိင်တံ စုပ်နေစဉ် အတွင်း) သို့မဟုတ် မိန်းမကိုယ်အရည် (မိန်းမကိုယ်စုပ်နေစဉ်အတွင်း) ကို မျိုချခြင်း သို့မဟုတ် စုပ်ယူခြင်း ပါဝင်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kamen&quot;&gt;{{Cite book| author = Paula Kamen| title = Her Way: Young Women Remake the Sexual Revolution | isbn = 978-0-8147-4733-9| publisher = [[New York University Press]]| year = 2000|pages = 74–77| access-date=September 5, 2012|url=https://books.google.com/books?id=9bXq3Qc4py0C&amp;pg=PA74}}&lt;/ref&gt;

လက်ဖြင့်ပွတ်သပ်ခြင်းတွင် လိင်စိတ်နိုးကြားမှုနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှုအတွက် မလိင်စေ့၊ အမျိုးသမီးအပြင်လိင်အင်္ဂါ၊ မိန်းမကိုယ် သို့မဟုတ် စအိုကို လက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ခြင်း ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Kinetics&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hite&quot;&gt;{{cite book|last=Hite|first=Shere|author-link=Shere Hite|title=The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality |publisher=[[Seven Stories Press]]|year=2003|location=New York, NY|pages=512 pages|isbn=978-1-58322-569-1|access-date=March 2, 2012|url=https://books.google.com/books?id=s3OZaVn2wfkC&amp;pg=PP1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll2&quot;&gt;{{cite book | title =Sexuality Now: Embracing Diversity | publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2009 | pages = 118, 252, and 264 | access-date =June 23, 2012 | url = https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&amp;pg=PA118|isbn =978-0-495-60274-3| first = Janell L. | last = Carroll}}
&lt;/ref&gt;

===မျိုးပွားခြင်း===
{{Main|လိင်ဖြင့်မျိုးပွားခြင်း|လူသား မျိုးပွားခြင်း}}

သဘာဝလူသားမျိုးပွားခြင်းတွင် လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်း ပါဝင်ပြီး၊&lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;&gt;{{cite book |title=Human Reproductive Biology |isbn =978-0-12-088465-0 |publisher=[[Academic Press]] |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3/page/205 205-206] |access-date=June 5, 2022 &lt;!-- Coitus (sexual intercourse) --&gt; |url=https://archive.org/details/humanreproductiv0000jone_l0u3|url-access=registration|author1=Richard Evan Jones |author2=Kristin H. López }}&lt;/ref&gt; ထိုစဉ် အမျိုးသားမျိုးပွားဆဲလ်များ သို့မဟုတ် [[သုက်ပိုး]]များပါဝင်သော [[သုက်ရည်]]သည် လိင်တံမှတစ်ဆင့် မိန်းမကိုယ်အတွင်းသို့ [[သုက်ပန်းခြင်း|ပန်းထွက်]]သည်။ သုက်ပိုးသည် မိန်းမကိုယ်အဝ၊ [[သားအိမ်ခေါင်း]]ကို ဖြတ်ကာ [[သားအိမ်]]အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက် [[သားဥပြွန်]]များအတွင်းသို့ ရောက်ရှိသည်။ သန္ဓေအောင်နိုင်ခြေကို တိုးမြှင့်ရန် သန်းပေါင်းများစွာသော သုက်ပိုးများ ပန်းထွက်သော်လည်း  မမျိုးဥ သို့မဟုတ် မျိုးဥတစ်ခုကို သန္ဓေအောင်ရန် သုက်ပိုးတစ်ကောင်တည်းသာ လိုအပ်သည်။ အမျိုးသမီးမှ မျိုးအောင်နိုင်သော မျိုးဥသည် သားဥပြွန်များတွင် ရှိနေသောအခါ အမျိုးသားမျိုးပွားဆဲလ်သည် မျိုးဥကို သန္ဓေအောင်စေပြီး သားလောင်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ သန္ဓေအောင်ပြီးသော မျိုးဥသည် [[သားအိမ်နံရံ]] (endometrium) တွင် စွဲကပ်ပြီးနောက် [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း|ကိုယ်ဝန်]]စတင်သည်။&lt;ref name=&quot;Evan Jones&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Starr3&quot;&gt;{{cite book| author = Cecie Starr|author2= Beverly McMillan|title = Human Biology| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2015 | page = 339| access-date = December 27, 2017 |isbn = 978-1-305-44594-9| url =https://books.google.com/books?id=lS5-BAAAQBAJ&amp;pg=PT339}}&lt;/ref&gt;

လိင်ဆက်ဆံခြင်းအတွက် ကိုယ်ဝန်ရနိုင်ခြေသည် မျိုးဥကြွေပြီးနောက် တစ်ရက်ခန့်အထိ မျိုးဥမကြွေမီ ငါးရက်ခန့်မှ ရာသီစက်ဝန်းအတွင်း အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ (၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ မျိုးအောင်နိုင်သော ကာလဟုခေါ်သည်)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Gibbons |first1=Tatjana |last2=Reavey |first2=Jane |last3=Georgiou |first3=Ektoras X |last4=Becker |first4=Christian M |date=September 15, 2023 |editor-last=Cochrane Gynaecology and Fertility Group |title=Timed intercourse for couples trying to conceive |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2023 |issue=9 |pages=CD011345 |doi=10.1002/14651858.CD011345.pub3|pmid=37709293 |pmc=10501857 }}&lt;/ref&gt; အကောင်းဆုံး ကိုယ်ဝန်ရနိုင်ခြေအတွက် တစ်ရက် သို့မဟုတ် နှစ်ရက်ခြားတစ်ကြိမ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611|title=How to get pregnant|website=[[Mayo Clinic]]|date=November 2, 2016|access-date=February 16, 2018}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် နှစ်ရက် သို့မဟုတ် သုံးရက်ခြားတစ်ကြိမ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby|title=Fertility problems: assessment and treatment, Clinical guideline [CG156]|website=[[National Institute for Health and Care Excellence]]|date=February 20, 2013 |access-date=February 16, 2018}} Published date: February 2013. Last updated: September 2017&lt;/ref&gt; [[မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း|မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံရန်]] အကြံပြုချက်များရှိသည်။

ကိုယ်ဝန်ရရန် ကြိုးစားနေသူအချို့သည် မျိုးအောင်နိုင်သော ကာလနှင့်အညီ မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံရန် ရွေးချယ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ 'အချိန်ကိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း' ဟုခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; မျိုးဥကြွေခြင်းကို ခန့်မှန်းနိုင်သော ဆီးစစ်ဆေးမှုများကို အသုံးပြု၍ အချိန်ကိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် ကိုယ်ဝန်ရနှုန်းနှင့် ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]]ကို တိုးတက်စေရန် အထောက်အကူဖြစ်နိုင်သည်။ ဥပမာ ၁၂ လအောက် ကိုယ်ဝန်ရရန် ကြိုးစားနေသူများနှင့် အသက် ၄၀ နှစ်အောက်သူများကဲ့သို့သော စုံတွဲများအတွက် ဖြစ်သည်။ သို့သော် အချိန်ကိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် အာထရာဆောင်းဖြင့် အတည်ပြုထားသော ကိုယ်ဝန်ရနှုန်းကို တိုးတက်စေသည် ဟုတ်မဟုတ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားများမှ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရသေးဘဲ အချိန်ကိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် လူတစ်ဦး၏ စိတ်ဖိစီးမှုအဆင့် သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ ဘဝအရည်အသွေးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိမရှိလည်း ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရသေးပါ။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; သုက်ရည်သည် မိန်းမကိုယ်အတွင်းသို့ [[သုက်ပန်းခြင်း|ပန်းထွက်]]ပါက မတူညီသော [[လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ]]နှင့် ကိုယ်ဝန်ရနှုန်းကြား သိသာထင်ရှားသော ကွာခြားမှုမရှိကြောင်း လေ့လာမှုများက ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=americanpregnancy&gt;{{cite web|url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|title=The Essential Guide to Getting Pregnant|website=American Pregnancy Association|author=Philip B. Imler &amp; David Wilbanks|date=November 2019|access-date=February 16, 2018|archive-date=June 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180601033115/http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===လုံခြုံသော လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်း===
အမျိုးသားနှင့်အမျိုးသမီး စုံတွဲများနှင့် လိင်တူစုံတွဲများ လေ့ကျင့်လေ့ရှိသော [[စိတ်ချရသော လိင်ဆက်ဆံမှု|လုံခြုံသော လိင်ဆက်ဆံမှု]]နည်းလမ်းများစွာရှိပြီး [[မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း|မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံမှုများ]] ပါဝင်ကာ&lt;ref name=&quot;Kumar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durham&quot;&gt;{{cite book|title=The Person With HIV/AIDS: Nursing Perspectives|edition=3rd|isbn = 978-81-223-0004-8|publisher=Springer Publishing Company|year=2000|page=103|access-date=January 29, 2012|url=https://books.google.com/books?id=WSCQ4L8kSXsC&amp;pg=PA103|author1=Jerry D. Durham |author2=Felissa R. Lashley }}&lt;/ref&gt; အမျိုးသားနှင့်အမျိုးသမီး စုံတွဲများသည် ကိုယ်ဝန်တားဆီးရန် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် ပါးစပ်ဖြင့် သို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း (သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံး) ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Crooks&quot;&gt;{{cite book | title = Our Sexuality | publisher = Cengage Learning| year = 2010 | pages = 286–289 | access-date = August 30, 2012 |isbn = 978-0-495-81294-4| url = https://books.google.com/books?id=MpRnPtmdRVwC&amp;pg=PA286|quote=Noncoital forms of sexual intimacy, which have been called outercourse, can be a viable form of birth control. Outercourse includes all avenues of sexual intimacy other than penile–vaginal intercourse, including kissing, touching, mutual masturbation, and oral and anal sex. |author1=Robert Crooks |author2=Karla Baur }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Feldmann J, Middleman AB | title = Adolescent sexuality and sexual behavior | journal = Current Opinion in Obstetrics and Gynecology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 489–493 | year = 2002 | pmid = 12401976 | doi=10.1097/00001703-200210000-00008| s2cid = 29206790 }}&lt;/ref&gt; သို့သော် လိင်တံသည် မိန်းမကိုယ်အနီးတွင်ရှိနေပါက (ဥပမာ [[ပေါင်ကြားလိင်ဆက်ဆံခြင်း]] သို့မဟုတ် အခြား[[လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံ#လိင်အင်္ဂါ-လိင်အင်္ဂါခြင်း_ပွတ်သပ်ခြင်း|လိင်အင်္ဂါချင်း ပွတ်တိုက်ခြင်း]]ကဲ့သို့) နှင့် ၎င်း၏သုက်ပိုးသည် မိန်းမကိုယ်အဝအနီးတွင် စွန့်ထုတ်ခံရပြီး မိန်းမကိုယ်၏ ချောဆီအရည်များအတိုင်း ရွေ့လျားပါက စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများဖြင့် ကိုယ်ဝန်ရရှိနိုင်သေးသည်။ လိင်တံသည် မိန်းမကိုယ်အနီးတွင် မရှိဘဲလည်း ကိုယ်ဝန်ရနိုင်ခြေရှိသည်၊ အကြောင်းမှာ သုက်ပိုးသည် သုက်ရည်နှင့် ထိတွေ့ထားသော လက်ချောင်းများ သို့မဟုတ် အခြားလိင်အင်္ဂါမဟုတ်သော ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများနှင့် မိန်းမကိုယ် ထိတွေ့ခြင်းဖြင့် မိန်းမကိုယ်အဝသို့ ရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=R. Murray|title=Sex and the American teenager seeing through the myths and confronting the issues|year=2009|publisher=Rowman &amp; Littlefield Education|location=Lanham, Md.|isbn=978-1-60709-018-2|page=81|url=https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&amp;pg=PA81|access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Edlin|first=Gordon|title=Health &amp; Wellness.|year=2012|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-3647-0|page=213|url=https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&amp;pg=PA213|access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;

လုံခြုံသော လိင်ဆက်ဆံမှုသည် သက်ဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှုလျှော့ချရေး အတွေးအခေါ်&lt;ref name=&quot;Mercer&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chin HB, Sipe TA, Elder R, Mercer SL, Chattopadhyay SK, Jacob V, Wethington HR, Kirby D, Elliston DB, Griffith M, Chuke SO, Briss SC, Ericksen I, Galbraith JS, Herbst JH, Johnson RL, Kraft JM, Noar SM, Romero LM, Santelli J | title = The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education Interventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human Immunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted Infections | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 42 | issue = 3 | pages = 272–294 | year = 2012 | pmid = 22341164 | doi = 10.1016/j.amepre.2011.11.006 | url = http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract | access-date = July 23, 2013 | archive-date = January 2, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200102180246/https://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ဖြစ်ပြီး [[ကွန်ဒုံး]]များကို လုံခြုံသော လိင်ဆက်ဆံမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်တားဆီးနည်းတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ [[လိင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါ]]များ (STIs) ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ကွန်ဒုံးများကို သုံးစွဲရန် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အကြံပြုထားသည်။&lt;ref name=&quot;Mercer&quot;/&gt; အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျူ (NIH) နှင့် [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]] (WHO) ၏ အစီရင်ခံစာများအရ လက်တက်စ်ကွန်ဒုံးများကို မှန်ကန်စွာနှင့် စဉ်ဆက်မပြတ် အသုံးပြုခြင်းသည် အကာအကွယ်မဲ့ လိင်ဆက်ဆံမှုပြုလုပ်စဉ် အန္တရာယ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက HIV/AIDS ကူးစက်နိုင်ခြေကို ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၈၅-၉၉% လျှော့ချပေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite conference|author=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |author-link=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |author2=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=July 20, 2001 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307132024/http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |archive-date=March 7, 2010 |access-date=March 20, 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO condoms&quot;&gt;{{cite web|title=Effectiveness of male latex condoms in protecting against pregnancy and sexually transmitted infections|publisher=[[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့|World Health Organization]]|year=2000|access-date=July 23, 2013|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509064325/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs243/en/index.html |archive-date=May 9, 2010 }}&lt;/ref&gt; ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံရာတွင် ကွန်ဒုံးကို ရှားရှားပါးပါးသာ အသုံးပြုကြပြီး စအိုနှင့် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံရာတွင် ကွန်ဒုံးအသုံးပြုမှုနှင့်ပတ်သက်သော အပြုအမူများအပေါ် သုတေသနပြုမှု အလွန်နည်းပါးသည်။&lt;ref name=&quot;Kumar 2&quot;&gt;{{cite book|title=Sexually Transmitted Infections E book| author = Bhushan Kumar, Somesh Gupta| publisher = Elsevier Health Sciences | year = 2014 | page = 122 |isbn = 978-81-312-2978-1| url =https://books.google.com/books?id=kQ9tAwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; လိင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများကို ရှောင်ရှားရန် အထိရောက်ဆုံးနည်းလမ်းမှာ လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ အထူးသဖြင့် မိန်းမကိုယ်၊ စအိုနှင့် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရန်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Mercer&quot;/&gt;

ကိုယ်ဝန်တားဆီးခြင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် ရွေးချယ်စရာများကို ဘာသာရေး၊ ကျား၊ မ အခန်းကဏ္ဍ သို့မဟုတ် ရိုးရာဓလေ့များကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများက သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Hales2&quot;&gt;{{cite book | title = An Invitation to Health: Choosing to Change| publisher = Cengage Learning| year = 2010 | pages = 301–302| access-date = March 30, 2013 |isbn = 978-0-538-73655-8| url = https://books.google.com/books?id=yPa0LZXizO4C&amp;pg=PA301 | author = Dianne Hales}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များသော အိုင်ယာလန်၊ အီတလီနှင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတို့တွင် မျိုးပွားနိုင်စွမ်းကို သိရှိခြင်းနှင့် ရက်ရှောင်ခြင်းနည်းလမ်းကို အလေးပေးထားပြီး အခြားသော ကိုယ်ဝန်တားဆီးနည်းလမ်းများနှင့်ပတ်သက်၍ မနှစ်မြို့ဖွယ်သဘောထားကို ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hales&quot;/&gt; ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် သားကြောဖြတ်ခြင်းသည် ပိုမိုပြုလုပ်လေ့ရှိသော ကိုယ်ဝန်တားဆီးနည်းလမ်းဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Hales&quot;/&gt; [[သားအိမ်တွင်းထည့်ပစ္စည်း]] (IUD) အသုံးပြုခြင်းသည် အသုံးအများဆုံး၊ ထိရောက်မှုအရှိဆုံးနှင့် ကိုယ်ဝန်ယူလိုပါက ပြန်လည်ရယူနိုင်သော နည်းလမ်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Hales&quot;/&gt;&lt;ref name=Winner2012&gt;{{cite journal |vauthors=Winner B, Peipert JF, Zhao Q, Buckel C, Madden T, Allsworth JE, Secura GM | title = Effectiveness of long-acting reversible contraception | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 366 | issue = 21 | pages = 1998–2007 | year = 2012 | pmid = 22621627 | doi = 10.1056/NEJMoa1110855 | s2cid = 16812353 | url = https://digitalcommons.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3776&amp;context=open_access_pubs | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ဝန်တားဆီးခြင်းသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ]]တွင် ရှင်သန်ခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း အခြေအနေတစ်ခုလည်းဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးသုံးဦးတွင် တစ်ဦးသည် အသက် ၂၀ မတိုင်မီ ကလေးမွေးဖွားကြသည်။ သို့သော် ထိုနိုင်ငံများရှိ မလုံခြုံသော ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှု ၉၀% ကို ထိရောက်သော ကိုယ်ဝန်တားဆီးနည်း အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကာကွယ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Hales&quot;/&gt;

အမျိုးသား လိင်ကျန်းမာရေးနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ စစ်တမ်း (NSSHB) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် &quot;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံမှု ၄ ကြိမ်တွင် ၁ ကြိမ်သည် ကွန်ဒုံးဖြင့် ကာကွယ်ထားသည် (တစ်ကိုယ်ရေသမားများတွင် ၃ ကြိမ်တွင် ၁ ကြိမ်)&quot;၊ &quot;ကွန်ဒုံးအသုံးပြုမှုသည် အသားမည်းသော အမေရိကန်များနှင့် ဟစ္စပန်းနစ်အမေရိကန်များတွင် အသားဖြူသော အမေရိကန်များနှင့် အခြားလူမျိုးစုများထက် ပိုမိုမြင့်မားသည်&quot; နှင့် &quot;လိင်ဆက်ဆံမှုအတွက် ကွန်ဒုံးအသုံးပြုသော အရွယ်ရောက်ပြီးသူများသည် ကွန်ဒုံးမပါဘဲ လိင်ဆက်ဆံမှုပြုလုပ်စဉ်ကဲ့သို့ပင် လိင်စိတ်နိုးကြားမှု၊ သာယာမှုနှင့် အထွတ်အထိပ်ရရှိမှုတို့နှင့်ပတ်သက်၍ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတိုင်းအတာကို အပြုသဘောဆောင်စွာ အဆင့်သတ်မှတ်ရန် အလားအလာတူညီသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;NSSHB&quot;&gt;{{cite journal |title=Findings from the National Survey of Sexual Health and Behavior, Centre for Sexual Health Promotion, Indiana University |journal=The Journal of Sexual Medicine |volume=7 |issue=Supplement 5 |page=4 |year=2010 |access-date=March 4, 2011 |url=http://www.kinseyinstitute.org/resources/FAQ.html |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225060857/https://kinseyinstitute.org/research/index.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===အဖြစ်များမှု===
လိင်တံဖြင့် မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်းသည် အဖြစ်အများဆုံး လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Alters&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;/&gt; လေ့လာမှုများအရ အမျိုးသားနှင့်အမျိုးသမီး စုံတွဲအများစုသည် လိင်ဆက်ဆံမှုတိုင်းနီးပါးတွင် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံကြကြောင်း ညွှန်ပြသည်။&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;/&gt; အမျိုးသား လိင်ကျန်းမာရေးနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ စစ်တမ်း (NSSHB) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် &quot;အသက်အရွယ်နှင့် လူမျိုးအားလုံးရှိ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများအကြား အဖြစ်အများဆုံး လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူဖြစ်သည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;/&gt; ကလင့် အီး. ဘရူးစ်နှင့် အခြားသူများက ၎င်းသည် &quot;အများဆုံး လေ့လာခံရသော အပြုအမူ&quot; ဖြစ်ပြီး &quot;လူငယ်များအတွက် လိင်ပညာပေးအစီအစဉ်များတွင် အများအားဖြင့် အာရုံစိုက်လေ့ရှိသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bruess&quot;&gt;{{cite book| author = Clint E. Bruess| author2 = Elizabeth Schroeder|title = Sexuality Education Theory and Practice| publisher = Jones &amp; Bartlett Publishers | year = 2013 | page = 152 | access-date = December 5, 2014 |isbn = 978-1-4496-4928-9| url =https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA152}}&lt;/ref&gt; ဝိုက်တန်နှင့် အခြားသူများက ၎င်းသည် &quot;ကျွန်ုပ်တို့၏ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ထောက်ခံအားပေးပြီး ပြုလုပ်လေ့ရှိသည့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Weiten3&quot;/&gt;

ါးစပ်ဖြင့် သို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ CDC က ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် &quot;လေ့လာမှုများအရ လိင်တက်ကြွသော အမျိုးသား-အမျိုးသမီးနှင့် လိင်တူစုံတွဲများ အပါအဝင် အရွယ်အမျိုးမျိုးရှိသူများ၊ ဆယ်ကျော်သက်များပင် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို အများအားဖြင့် ပြုလုပ်ကြကြောင်း ညွှန်ပြသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot;/&gt; ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းထက် သိသိသာသာ ပို၍ တွေ့ရလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Weiten3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aggleton 1&quot;/&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် NSSHB လေ့လာမှုအရ အမျိုးသားများတွင် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို စအိုအတွင်းသို့ ထိုးသွင်းခြင်းထက် ပိုမိုပြုလုပ်ကြသော်လည်း အသက် ၂၅ နှစ်မှ ၄၉ နှစ်ကြားရှိ အမျိုးသား ၁၃% မှ ၁၅% သည် စအိုအတွင်းသို့ ထိုးသွင်းခြင်းကို ပြုလုပ်ကြသည်။ အမျိုးသားများတွင် လက်ခံသူအနေဖြင့် စအိုအတွင်းသို့ ထိုးသွင်းခြင်းသည် အဖြစ်နည်းပြီး အသက် ၁၄ နှစ်မှ ၉၄ နှစ်ကြားရှိ အမျိုးသား ၇% ခန့်က စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံစဉ် လက်ခံသူအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ လေ့လာမှုအရ အမျိုးသမီးများသည် အခြားသော လက်တွဲဖော်နှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူများထက် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို လျှော့နည်းစွာ ဖော်ပြခဲ့သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၃၉ နှစ်ကြားရှိ အမျိုးသမီး ၁၀% မှ ၁၄% ခန့်သည် လွန်ခဲ့သော ရက်ပေါင်း ၉၀ အတွင်း စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခဲ့ကြပြီး စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံသော အမျိုးသမီးအများစုက တစ်လလျှင် တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် တစ်နှစ်လျှင် အနည်းငယ်သာ ပြုလုပ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Carroll&quot;/&gt;

====ပထမဆုံး လိင်ဆက်ဆံနိုင်သည့် အသက်အရွယ်====
လိင်ဆက်ဆံမှု၏ အဖြစ်များမှုကို ယဉ်ကျေးမှုအလိုက် နှိုင်းယှဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ် Institut national d'études démographiques မှ မိုက်ကယ် ဘိုဇွန်သည် &quot;အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသားများသည် ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံး လိင်ဆက်ဆံမှုကို မည်သည့်အသက်အရွယ်တွင် ပြုလုပ်ကြသနည်း&quot; ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအလိုက် လေ့လာမှုတစ်ခုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူလေ့လာခဲ့သော ခေတ်ပြိုင်ယဉ်ကျေးမှုများ၏ ပထမအုပ်စုတွင် ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက ([[မာလီနိုင်ငံ|မာလီ]]၊ [[ဆီနီဂေါနိုင်ငံ|ဆီနီဂေါ]]နှင့် [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ|အီသီယိုးပီးယား]]တို့ကို စာရင်းပြုစုထားသည်) ပါဝင်ပြီး၊ အချက်အလက်များအရ ဤလူ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် အမျိုးသားများ၏ လိင်ဆက်ဆံမှုစတင်သည့် အသက်အရွယ်သည် အမျိုးသမီးများထက် နောက်ကျသော်လည်း မကြာခဏ အိမ်ထောင်ပြင်ပတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ လေ့လာမှုတွင် [[အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]]ကိုလည်း ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]]မှ အချက်အလက်များသာ ရရှိနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bozon&quot;&gt;{{cite journal |last=Bozon |first=Michael |year=2003 |title=At what age do women and men have their first sexual intercourse? World comparisons and recent trends |journal=Population and Societies |volume=391 |pages=1–4 |url=https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/247/english_391.en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091955/https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/247/english_391.en.pdf |archive-date=March 4, 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091955/https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/247/english_391.en.pdf |date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Caselli&quot;&gt;{{cite book| author = Graziella Caselli| author2 = Guillaume Wunsch| author3 = Daniel Courgeau| author4 = Jacques Vallin| title = Demography&amp;nbsp;– Analysis and Synthesis: A Treatise in Population| publisher = [[Academic Press]] | year = 2005 | pages = 490–501 | access-date = September 6, 2013 |isbn = 978-0-12-765660-1| url=https://books.google.com/books?id=nmgNXoiAiU4C&amp;pg=PA491}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယအုပ်စုတွင် အချက်အလက်များအရ မိသားစုများသည် သမီးများကို အိမ်ထောင်ပြုခြင်းကို နှောင့်နှေးရန်နှင့် ထိုအချိန်မတိုင်မီ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကို ရှောင်ကြဉ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ သို့သော် သားများကို အိမ်ထောင်မပြုမီ အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများ သို့မဟုတ် ပြည့်တန်ဆာများနှင့် အတွေ့အကြုံရရှိရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ဤလူ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် အမျိုးသားများ၏ လိင်ဆက်ဆံမှုစတင်သည့် အသက်အရွယ်သည် အမျိုးသမီးများထက် ငယ်သည်။ ဤအုပ်စုတွင် တောင်ဥရောပနှင့် လက်တင်ယဉ်ကျေးမှုများ (ပေါ်တူဂီ၊ ဂရိနှင့် ရိုမေးနီးယားတို့ကို မှတ်သားထားသည်) နှင့် [[လက်တင်အမေရိက]]မှ (ဘရာဇီး၊ ချီလီနှင့် ဒိုမီနီကန်သမ္မတနိုင်ငံ) တို့ ပါဝင်သည်။ လေ့လာမှုတွင် အာရှလူ့အဖွဲ့အစည်းများစွာကိုလည်း ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ကိုက်ညီသော အချက်အလက်များကို [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မှသာ ရရှိနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bozon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Caselli&quot; /&gt; တတိယအုပ်စုတွင် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ လိင်ဆက်ဆံမှုစတင်သည့် အသက်အရွယ်သည် ပို၍ တူညီခဲ့သည်၊ သို့သော် အုပ်စုငယ်နှစ်ခုရှိသည်။ လက်တင်မဟုတ်သော ကက်သလစ်နိုင်ငံများတွင် (ပိုလန်နှင့် လစ်သူယေးနီးယားတို့ကို ဖော်ပြထားသည်) လိင်ဆက်ဆံမှုစတင်သည့် အသက်အရွယ်သည် ပိုမိုမြင့်မားပြီး နောက်ကျသော အိမ်ထောင်ပြုခြင်းနှင့် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး အပျိုစင်ဘဝကို အပြန်အလှန် တန်ဖိုးထားခြင်းကို ညွှန်ပြသည်။ နောက်ကျသော အိမ်ထောင်ပြုခြင်းနှင့် အပျိုစင်ဘဝကို အပြန်အလှန် တန်ဖိုးထားခြင်း၏ ပုံစံသည် စင်္ကာပူနှင့် သီရိလင်္ကာတို့တွင်လည်း ထင်ဟပ်ခဲ့သည်။ လေ့လာမှုတွင် တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်တို့ကိုလည်း ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း အချက်အလက်များ မရရှိနိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;Bozon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Caselli&quot; /&gt; မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း ဥရောပနိုင်ငံများတွင် လိင်ဆက်ဆံမှုစတင်သည့် အသက်အရွယ်သည် နိမ့်ကျပြီး အမျိုးသားရော အမျိုးသမီးပါ မည်သည့် ပေါင်းစည်းမှုမပြုလုပ်မီ လိင်ဆက်ဆံမှုတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ လေ့လာမှုတွင် ဆွစ်ဇာလန်၊ ဂျာမနီနှင့် ချက်သမ္မတနိုင်ငံတို့ကို ဤအုပ်စု၏ အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် စာရင်းပြုစုထားသည်။&lt;ref name=&quot;Bozon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Caselli&quot; /&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အချက်အလက်များနှင့်ပတ်သက်၍ အမျိုးသားကျန်းမာရေး စာရင်းအင်းစင်တာ၏ စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးနှစ်ဦးစလုံးအတွက် ပထမဆုံး လိင်ဆက်ဆံသည့် အသက်အရွယ်သည် ၁၇.၁ နှစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CDC abc_list_s&quot;&gt;{{cite web|title=Key Statistics from the National Survey of Family Growth|access-date=February 9, 2013|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|url=https://www.cdc.gov/nchs/nsfg/abc_list_s.htm}}&lt;/ref&gt; CDC က ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် မိန်းကလေး ၄၅.၅ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ယောက်ျားလေး ၄၅.၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် အသက် ၁၉ နှစ်တွင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ၎င်းတို့၏ သုတေသနကို ဖော်ပြရာတွင် အမေရိကန်အပျိုစင် ဆယ်ကျော်သက်မိန်းကလေး ၄၃% နှင့် အမေရိကန်အပျိုစင် ဆယ်ကျော်သက်ယောက်ျားလေး ၄၂% သည် လိင်ဆက်ဆံမှု ပြုလုပ်ဖူးကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CDC statistics&quot;&gt;{{cite web|title=Teenagers in the United States: Sexual Activity, Contraceptive Use, and Childbearing, 2006–2010 National Survey of Family Growth|access-date=December 26, 2012|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_23/sr23_031.pdf}}&lt;/ref&gt; CDC က အမေရိကန်မိန်းကလေးများသည် ၎င်းတို့ထက် ၁ နှစ်မှ ၃ နှစ်အထိ အသက်ကြီးသော ယောက်ျားလေးတစ်ဦးနှင့် ၎င်းတို့၏ အပျိုစင်ဘဝကို ဆုံးရှုံးနိုင်ခြေ အများဆုံးဖြစ်ကြောင်းလည်း ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;CDC statistics&quot;/&gt; ၁၉၈၈ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၂ ခုနှစ်ကြားတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၁၉ နှစ်ကြား လိင်ဆက်ဆံဖူးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် အိမ်ထောင်မပြုဖူးသော အမျိုးသားများအတွက် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်းသို့ လျော့ကျသွားပြီး အိမ်ထောင်မပြုဖူးသော အမျိုးသမီးများအတွက် ၅၁ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်းသို့ လျော့ကျသွားသည်။&lt;ref name=&quot;CDC sr23_024&quot;&gt;{{cite web|title=Teenagers in the United States: Sexual Activity, Contraceptive Use, and Childbearing, 2002|access-date=February 9, 2013|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_23/sr23_024.pdf}}&lt;/ref&gt;


==ကျန်းမာရေး အကျိုးသက်ရောက်မှုများ==

===အကျိုးကျေးဇူးများ===
လူသားများတွင် လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် ယေဘူယျအားဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ ပဋိပစ္စည်းထုတ်လုပ်မှုကို တိုးမြှင့်ခြင်းဖြင့် [[ခုခံအားစနစ်|ခုခံအားတိုးမြှင့်ခြင်း]]နှင့် နောက်ဆက်တွဲ [[သွေးပေါင်ချိန်]]ကျဆင်းခြင်း&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;&gt;{{cite book| author = Andrew Steptoe| author2 = Kenneth Freedland| author3 = J. Richard Jennings| author4 = Maria M. Llabre| author5 = Stephen B Manuck| author6 = Elizabeth J. Susman|author-link=Andrew Steptoe |author5-link=Stephen Manuck |title =Handbook of Behavioral Medicine: Methods and Applications| publisher = [[Springer Science &amp; Business Media]] | year = 2010 | pages = 60–61 | access-date = December 7, 2014 |isbn = 978-0-387-09488-5| url =https://books.google.com/books?id=Si9TtI5AGIEC&amp;pg=PA60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;&gt;{{cite book| author = Theresa Hornstein| author2 = Jeri Schwerin|title =Biology of Women| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2012 | page = 205 | access-date = December 7, 2014 |isbn = 978-1-285-40102-7| url =https://books.google.com/books?id=ibgKAAAAQBAJ&amp;pg=PA205}}&lt;/ref&gt;နှင့် [[ဆီးကျိတ်ကင်ဆာ]]ဖြစ်နိုင်ခြေ လျော့နည်းခြင်း&lt;ref name=&quot;Steptoe&quot;/&gt; ကဲ့သို့သော အမျိုးမျိုးသော ကျန်းမာရေးအကျိုးကျေးဇူးများ ရှိကြောင်း အစီရင်ခံထားသည်။ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရင်းနှီးမှုနှင့် အထွတ်အထိပ်များသည် [[အောက်ဆီတိုဆင်]]ဟော်မုန်း ( &quot;အချစ်ဟော်မုန်း&quot; ဟုလည်း လူသိများ) အဆင့်ကို တိုးမြှင့်ပေးပြီး လူများကို ချိတ်ဆက်ရန်နှင့် ယုံကြည်မှုတည်ဆောက်ရန် အထောက်အကူဖြစ်စေနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Hornstein&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sigelman&quot;&gt;{{cite book| author = Carol Sigelman| author2 = Elizabeth Rider|title =Life-Span Human Development| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2011 | page = 452 | access-date = December 7, 2014 |isbn = 978-1-111-34273-9| url =https://books.google.com/books?id=8smBuRecmDsC&amp;pg=PT480}}&lt;/ref&gt; အောက်ဆီတိုဆင်သည် အမျိုးသားများထက် အမျိုးသမီးများအပေါ် ပိုမိုသိသာထင်ရှားသော သက်ရောက်မှုရှိသည်ဟု ယူဆရပြီး၊ ၎င်းသည် အမျိုးသမီးများသည် အမျိုးသားများထက် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆွဲဆောင်မှု သို့မဟုတ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုကို အချစ်နှင့် ရိုမန်တစ်ဆန်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်စေသော အကြောင်းရင်းဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Freberg&quot;/&gt; အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၁၀၂ နှစ်ကြား လူပေါင်း ၃,၅၀၀ ၏ နှစ်ရှည်လေ့လာမှုကို ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အာရုံကြောစိတ်ပညာရှင် ဒေးဗစ် ဝိခ်က ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ဘက်မလိုက်သော အကဲဖြတ်မှုများအရ ပုံမှန်လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် လူများအား အသက်အရွယ်ထက် သိသိသာသာ ငယ်ရွယ်စွာ ပေါ်လွင်စေကြောင်း ညွှန်ပြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Northrup|first=Christiane|author-link=Christiane Northrup|title=Women's Bodies, Women's Wisdom: Creating Physical and Emotional Health and Healing|year=2010|publisher=Bantam|isbn=978-0-553-80793-6|page=232|url=https://books.google.com/books?id=V9S3keMnie8C&amp;pg=PA232|access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;

ပထမဆုံးအကြိမ် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် မိန်းမကိုယ်၏ ခုခံအားလုပ်ဆောင်မှုကို တိုးမြှင့်ပေးသည်။&lt;ref name=&quot;10.7554/eLife.78565&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=Sean M |last2=Levy |first2=Claire N |last3=Calienes |first3=Fernanda L |last4=Martinez |first4=Katie A |last5=Selke |first5=Stacy |last6=Tapia |first6=Kenneth |last7=Chohan |first7=Bhavna H |last8=Oluoch |first8=Lynda |last9=Kiptinness |first9=Catherine |last10=Wald |first10=Anna |last11=Ghosh |first11=Mimi |last12=Hardy |first12=Liselotte |last13=Ngure |first13=Kenneth |last14=Mugo |first14=Nelly R |last15=Hladik |first15=Florian |last16=Roxby |first16=Alison C |title=Starting to have sexual intercourse is associated with increases in cervicovaginal immune mediators in young women: a prospective study and meta-analysis |journal=eLife |date=October 25, 2022 |volume=11 |pages=e78565 |doi=10.7554/eLife.78565 |pmid=36281966 |pmc=9596159 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===အန္တရာယ်များ===

[[လိင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများ]] (STIs) သည် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ အထူးသဖြင့် မိန်းမကိုယ်၊ စအို သို့မဟုတ် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် [[အကာအကွယ်မဲ့ လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]ဖြင့် ပျံ့နှံ့သော [[ဘက်တီးရီးယား]]၊ [[ဗိုင်းရပ်စ်]] သို့မဟုတ် [[ကပ်ပါးပိုး]]များဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Hoeger&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Hoeger W, HS, FA, HC|title=Principles and Labs for Fitness and Wellness| publisher = [[Cengage Learning]] | year = 2016 | pages = 538–540|isbn = 978-1-337-09997-4| url =https://books.google.com/books?id=wdq5DQAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Women2017&gt;{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/sexually-transmitted-infections|title=Sexually transmitted infections|website=womenshealth.gov|language=en|access-date=December 8, 2017|date=February 22, 2017}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းသည် မိန်းမကိုယ် သို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းထက် အန္တရာယ်နည်းသည်။&lt;ref name=&quot;Gulanick&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Gulanick M, Myers JL |title=Nursing Care Plans - E-Book: Diagnoses, Interventions, and Outcomes| publisher=[[Elsevier Health Sciences]] |year=2016 |page=725|isbn=978-0-323-42810-1| url=https://books.google.com/books?id=NK2ADQAAQBAJ}}&lt;/ref&gt; STIs အများအပြားသည် အစပိုင်းတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ မပြတတ်သောကြောင့် ရောဂါပိုးကို လိင်ဆက်ဆံဖော် သို့မဟုတ် အခြားသူများထံ မသိဘဲ ကူးစက်နိုင်ခြေကို တိုးစေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=Murray PR, Rosenthal KS, Pfaller MA|title=Medical microbiology|date=2013|publisher=Mosby|location=St. Louis, MO|isbn=978-0-323-08692-9 |page=418|edition=7th|url=https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201070705/https://books.google.com/books?id=RBEVsFmR2yQC&amp;pg=PA418 |archive-date=December 1, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goering|first1=Richard V.|title=Mims' medical microbiology |date=2012 |publisher=Saunders|location=Edinburgh|isbn=978-0-7234-3601-0 |page=245 |edition=5th |url=https://books.google.com/books?id=pzQayLEQ5mQC&amp;pg=PA245}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နှစ်စဉ် လိင်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများ ၁၉ သန်းခန့် ဖြစ်ပွားနေပြီး၊&lt;ref&gt;{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis |url=https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326175627/https://www.cdc.gov/std/stats10/trends.htm |archive-date=March 26, 2012 |access-date=September 23, 2023}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) က အသက် ၁၅-၄၉ နှစ်ကြား လူပေါင်း ၄၄၈ သန်းသည် နှစ်စဉ် ပျောက်ကင်းနိုင်သော STIs (ဥပမာ [[ဆစ်ဖလစ်]]၊ ဂနိုရီးယားနှင့် [[ကလမိုင်ဒီးယ ကူးစက်ရောဂါ|ကလာမီဒီယာ]]) ကူးစက်ခံနေရသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot;&gt;{{cite web| title=Sexually transmitted infections (STIs)|publisher=World Health Organization| url =https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/| access-date = June 20, 2015}}&lt;/ref&gt; အချို့ STIs များသည် [[လိင်အင်္ဂါ အနာ|လိင်အင်္ဂါတွင် အနာ]]ဖြစ်စေနိုင်သလို မဖြစ်စေသည့်တိုင် HIV ကူးစက်နိုင်ခြေနှင့် ကူးစက်စေနိုင်ခြေကို ဆယ်ဆအထိ တိုးစေသည်။&lt;ref name=&quot;WHO 2015&quot;/&gt; [[အသည်းရောင် အသားဝါ ရောဂါ ဘီပိုး|အသည်းရောင်အသားဝါ B ရောဂါ]]ကိုလည်း လိင်ဆက်ဆံခြင်းဖြင့် ကူးစက်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm#treatment CDC Hepatitis B Information for Health Professionals] Accessed May 27, 2010&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် အသည်းရောင်အသားဝါ B ရောဂါ၏ နာတာရှည်သယ်ဆောင်သူ သန်းပေါင်း ၂၅၇ သန်းခန့်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hepatitis B|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |publisher=World Health Organization |date=July 18, 2018}}&lt;/ref&gt; HIV သည် အသက်သေစေနိုင်သော ကမ္ဘာ့ဦးဆောင် ကူးစက်ရောဂါများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကူးစက်ရောဂါ စတင်ချိန်မှစ၍ လူပေါင်း ၃၀ သန်းခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ ဖြစ်ပွားသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသော HIV ကူးစက်မှုအသစ် ၂.၇ သန်းအနက် ၁.၉ သန်း (၇၀%) သည် အာဖရိကတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကလည်း &quot;၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် HIV နှင့်ဆက်စပ်သော ရောဂါများဖြင့် သေဆုံးခဲ့သော အာဖရိကန် ၁.၂ သန်းခန့်သည် ကူးစက်ရောဂါကြောင့် သေဆုံးခဲ့သော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ၁.၈ သန်း၏ ၆၉% ကို ဖြစ်သည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=WHO-HIV&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/gho/hiv/en/index.html|access-date=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို သွေးစစ်ဆေးမှုဖြင့် ရောဂါရှာဖွေနိုင်ပြီး ကုသဆေးမတွေ့ရှိသေးသော်လည်း ရောဂါအတွက် antiretroviral ဆေးဝါးများဖြင့် စီမံခြင်းဖြင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး လူနာများသည် ကျန်းမာပြီး အကျိုးရှိသော ဘဝများကို ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်နိုင်သည်။&lt;ref name=WHO-2012&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/index.html|work=Fact sheet N° 360|publisher=World Health Organization|access-date=September 8, 2012|date=July 2012}}&lt;/ref&gt;

ကူးစက်ရောဂါကို သံသယရှိသော ကိစ္စများတွင် စောစီးစွာ ဆေးကုသမှုခံယူခြင်းသည် အားလုံးသော ကိစ္စများတွင် အလွန်အကျိုးရှိသည်။ CDC က &quot;ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှ ကူးစက်ခံရသော လက်တွဲဖော်ထံမှ HIV ကူးစက်နိုင်ခြေသည် စအို သို့မဟုတ် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှ HIV ကူးစက်နိုင်ခြေထက် များစွာနည်းပါးသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း &quot;ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကြောင့် HIV ကူးစက်နိုင်ခြေကို တိကျစွာ တိုင်းတာရန် အလွန်ခက်ခဲသည်&quot; နှင့် ၎င်းသည် &quot;လိင်တက်ကြွသော လူအများစုသည် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းအပြင် မိန်းမကိုယ် သို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကဲ့သို့သော အခြားသော လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံများကို ပြုလုပ်သောကြောင့် ကူးစက်မှုဖြစ်ပွားသောအခါ ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုအန္တရာယ်များသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဟုတ်မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲသည်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က &quot;ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှ HIV ကူးစက်နိုင်ခြေကို တိုးစေနိုင်သော အကြောင်းရင်းများစွာ ရှိနိုင်သည်&quot; ဟု ထပ်လောင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် အနာများ၊ သွေးထွက်နေသော သွားဖုံးများ၊ လိင်အင်္ဂါတွင် အနာများ နှင့် အခြား STIs များရှိနေခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot;/&gt;

၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ခန့်မှန်းချက်အရ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ အမျိုးသမီး ၁၂၃ သန်းသည် နှစ်စဉ် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကြပြီး၊ ထိုကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုများ၏ ၈၇ သန်းခန့် သို့မဟုတ် ၇၀.၇% သည် မရည်ရွယ်ဘဲ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ် ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှု ၄၆ သန်းခန့်သည် တမင်တကာ [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ဖြင့် အဆုံးသတ်သည်ဟု အစီရင်ခံထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Every Pregnancy is Welcome|url=https://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050414233054/http://www.who.int/whr/2005/chapter3/en/index3.html|url-status=dead|archive-date=April 14, 2005|work=The world health report 2005&amp;nbsp;– make every mother and child count|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=December 6, 2011}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နှစ်စဉ် အမျိုးသမီး ၆ သန်းခန့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကြသည်။ သိရှိထားသော ကိုယ်ဝန်ဆောင်မှုများအနက် သုံးပုံနှစ်ပုံသည် ကလေးအရှင်မွေးဖွားခြင်းနှင့် အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် ၂၅% သည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်သည်၊ ကျန်သည်မှာ ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်သည်။ သို့သော် အမျိုးသမီးများစွာသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကြပြီး ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခြင်းကို ပုံမှန်မဟုတ်သော အများအပြား ရာသီလာခြင်းဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မှတ်ကာ မသိလိုက်ဘဲ ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျကြသည်။&lt;ref name=&quot;Guttmacher 0&quot;&gt;{{cite web|title=Get &quot;In the Know&quot;: 20 Questions About Pregnancy, Contraception and Abortion |publisher=Guttmacher Institute |year=2005 |access-date=March 4, 2011 |url=http://www.guttmacher.org/in-the-know/index.html |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223093547/http://www.guttmacher.org/in-the-know/index.html |archive-date=December 23, 2009 }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ဆယ်ကျော်သက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းသည် ၁၉၉၀ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်ကြားတွင် ၂၇ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားပြီး အသက် ၁၅-၁၉ နှစ်ကြား မိန်းကလေး ၁,၀၀၀ လျှင် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်း ၁၁၆.၃ မှ ၈၄.၅ သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ဤအချက်အလက်တွင် ကလေးအရှင်မွေးဖွားခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေသားဆုံးရှုံးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ဆယ်ကျော်သက် အမျိုးသမီး ၁ သန်းနီးပါး၊ အသက် ၁၅-၁၉ နှစ်ကြား အမျိုးသမီးအားလုံး၏ ၁၀% နှင့် လိင်ဆက်ဆံဖူးကြောင်း ပြောကြားသူများ၏ ၁၉% သည် နှစ်စဉ် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ventura&quot;&gt;{{cite web|author=Ventura, SJ|author2=Abma, JC|author3=Mosher, WD|author4=Henshaw, S.|name-list-style=amp|title=Estimated pregnancy rates for the United States, 1990–2000: An Update. National Vital Statistics Reports, 52 (23)|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|date=November 16, 2007|access-date=March 4, 2011|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr52/nvsr52_23.pdf}}&lt;/ref&gt;

လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုသည် အထူးသဖြင့် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကြောင့် သေဆုံးခြင်းကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ ၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ ''coital death''၊ ''coital sudden death'' သို့မဟုတ် ''coital coronary'' ဟုခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;Kahn, Fawcett&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot;&gt;{{Cite book|author= Nicolas Kipshidze|author2= Jawad Fareed|author3= Patrick W. Serruys|author4= Jeff Moses | title = Textbook of Interventional Cardiovascular Pharmacology| year = 2007 | publisher = [[CRC Press]] |page=505 | isbn = 978-0-203-46304-8| url=https://books.google.com/books?id=13g_niZy0usC&amp;pg=PA505| access-date=October 21, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot;&gt;{{cite journal|last=Dahabreh|first=Issa J. |title=Association of Episodic Physical and Sexual Activity With Triggering of Acute Cardiac Events. Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|date=March 23, 2011|volume=305 |issue=12|pages=1225–33|doi=10.1001/jama.2011.336|pmid=21427375|pmc=5479331|quote=Acute cardiac events were significantly associated with episodic physical and sexual activity; this association was attenuated among persons with high levels of habitual physical activity.}}&lt;/ref&gt; သို့သော် coital death များသည် အလွန်ရှားပါးသည်။&lt;ref name=&quot;Kipshidze&quot;/&gt; လူများ၊ အထူးသဖြင့် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု နည်းပါးသော သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိသောသူများသည် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် မကြာခဏ ပြုလုပ်သော ပြင်းထန်သော ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုများကို ပြုလုပ်သောအခါ ရုတ်တရက် နှလုံးရပ်တန့်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေ အနည်းငယ် တိုးလာသည်။&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot;/&gt; ပုံမှန်လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်းသည် တိုးလာသော အန္တရာယ်ကို လျှော့ချပေးသော်လည်း လုံးဝဖယ်ရှားပေးနိုင်ခြင်း မရှိပါ။&lt;ref name=&quot;Dahabreh&quot;/&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

[[Category:လိင်ဆက်ဆံခြင်း|*]]
[[Category:လိင်မှုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:မျိုးအောင်ခြင်း]]
[[ကဏ္ဍ:လူသား မျိုးပွားခြင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မိတ်လိုက်ခြင်း]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်အပြုအမူများ]]</text>
      <sha1>o98jq0g5hw7uqed6zxtonvqtkqfub7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အန္တာတိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5974</id>
    <revision>
      <id>1032119</id>
      <parentid>823177</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20949" sha1="pmk8wi0i3ev1390x5g1plk5vqxq91sl" xml:space="preserve">{{coord|-90|0|region:AQ_scale:60000000|display=title}}
{{Infobox တိုက်
|title = အန္တာတိက &lt;br/&gt; Antarctica
|image = Antarctica (orthographic projection).svg &lt;!--Please see discussion or contribute to discussion if you are considering replacing this image--&gt;
|image_size = 250px
|alt = This map uses an orthographic projection, near-polar aspect. The South Pole is near the center, where longitudinal lines converge.
|area = {{convert|14000000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;CIAfactbook-People&quot;&gt;{{cite web |author=United States Central Intelligence Agency |date=2011 |title=Antarctica |work=The World Factbook |publisher=Government of the United States |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html |accessdate=22 October 2011 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225211652/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html%20 }}&lt;/ref&gt;
|population = ယာယီနေထိုင်သူ ၅,၀၀၀
|density = 
|adjective = Antarctican
|countries = 
|list_countries =
|dependencies =
|languages = 
|time = 
|internet = [[.aq]]
|cities = 
}}
'''အန္တာတိကတိုက်''' ({{Lang-en|Antarctica}}; ဗြိတိသျှအသံထွက် {{IPAc-en|æ|n|ˈ|t|ɑː|k|t|ɪ|k|ə}} သို့မဟုတ် {{IPAc-en|æ|n|ˈ|t|ɑː|t|ɪ|k|ə}}, အမေရိကန်အသံထွက် {{IPAc-en|audio=en-us-Antarctica.ogg|æ|n|t|ˈ|ɑːr|k|t|ɪ|k|ə}}) သည် ကမ္ဘာ့တောင်ဘက်ဆုံး တိုက်ကြီး ဖြစ်ပြီး တောင်ဝင်ရိုးစွန်း တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ တောင်ဘက်ခြမ်း အန္တာတိတ် ဒေသအတွင်းတွင် တည်ရှိပြီး အန္တာတိတ် စက်ဝိုင်း၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး တောင်ဘက် သမုဒ္ဒရာက ဝန်းရံထားသည်။ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅.၄ သန်း (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၁၄ သန်း) မျှ ကျယ်ဝန်းပြီး [[အာရှ]]၊ [[အာဖရိက]]၊ [[မြောက်အမေရိက]]၊ [[တောင်အမေရိက]] တိုက်တို့ပြီးလျှင် ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးတိုက် ဖြစ်ပြီး ဧရိယာ၏ ၉၈% သည် ပျမ်းမျှ (၁.၆) ကီလိုမီတာ အထူရှိသည့် ရေခဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိသည်။ အရွယ်အစားအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အန္တာတိကတိုက်သည် ဩစတေးလျတိုက်၏ နှစ်ဆမျှ ကျယ်ဝန်းသည်။  အန္တာတိကတိုက်၏ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေခဲများ ဖုံးလွှမ်းနေပြီး ရေခဲထု၏ အထူမှာ ၁.၂ မိုင် (၁.၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;Bedmap2&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf|publisher=The Cryosphere journal|title=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica|page=390|author=British Antarctic Survey|accessdate=6 January 2014|archive-date=16 February 2020|access-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216072841/https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; မြောက်ဘက်စွန်း အန္တာတိက ကျွန်းဆွယ်မှ အပ အခြားဒေသအားလုံးကို လွှမ်းခြုံထားသည်။

အန္တာတိကတိုက်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တိုက်ကြီးများတွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် အအေးဆုံး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး၊ လေတိုက်နှုန်းအများဆုံး တိုက်ကြီး ဖြစ်ပြီး တိုက်ကြီးများထဲတွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=National Satellite, Data, and Information Service|title=National Geophysical Data Center|publisher=Government of the United States|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/image/2minrelief.html|accessdate=9 June 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613001502/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/image/2minrelief.html|archivedate=13 June 2006|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; အန္တာတိက ကမ်းရိုးတန်းတွင် နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် ၈ လက်မ (၂၀၀ မီလီမီတာ) မျှသာ ရှိပြီး အတွင်းပိုင်းတွင် ပိုနည်းသွားသဖြင့် ကန္တာရ ဒေသဟု ယူဆနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အန္တာတိကတိုက်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး [[ကန္တာရ]] ကြီးဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Joyce, C. Alan|url=http://www.worldalmanac.com/blog/2007/01/the_world_at_a_glance_surprisi.html|title=The World at a Glance: Surprising Facts|work=The World Almanac|date=18 January 2007|accessdate=7 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304001123/http://www.worldalmanac.com/blog/2007/01/the_world_at_a_glance_surprisi.html|archivedate=4 March 2009|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; အပူချိန်မှာ အနှုတ် ၈၉ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် ( အနှုတ် ၁၂၉ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ရှိသည်။ အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ မရှိဘဲ တိုက်ကြီးပေါ်ရှိ သုတေသန စခန်းများတွင် နေထိုင်သူ ၁,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ အထိ ရှိတတ်သည်။ အန္တာတိကတိုက်​အား မည်​သည်​နိုင်​ငံမှ မပိုင်​ဆိုင်​ရဟု သ​ဘောတူညီထားသည်​။

တိုက်ကြီးများထဲတွင် အအေးဆုံး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး၊ လေအထန်ဆုံး၊ အမြင့်ဆုံးစသည့် ထူးခြားချက်များ ပိုင်ဆိုင်သည်။ ယင်းကဲ့သို့ အစွန်းရောက်သော ကိန်းဂဏန်းများကို ပိုင်ဆိုင်သော အန္တာတိကတိုက်၏ အခြားထူးခြားချက်နှစ်ခုမှာ မည်သည့်နိုင်ငံကမျှ ပိုင်ဆိုင်ခြင်း မရှိသော ဘုံပိုင်တိုက်ကြီး ဖြစ်ခြင်းနှင့် အတည်တကျနေထိုင်သူတစ်ယောက်မျှ မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အတည်တကျနေထိုင်သူ မရှိသော်လည်း သိပ္ပံပညာရှင်တို့က လေ့လာရေးစခန်းများ ထူထောင်၍ အလှည့်ကျ နေထိုင်သုတေသနပြုနေကြရာ အန္တာတိကတိုက်ပေါ်ရှိ သိပ္ပံသုတေသနစခန်းပေါင်း (၈၀)ခန့်ရှိသည်။ ပညာရှင်ပေါင်း ၄၀၀၀-ခန့် အလည့်ကျ လာရောက် အလုပ်လုပ် နေသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် အမေရိကန်ပြည်တွင် နေထိုင်သော မြန်မာအမျိုးသမီး တစ်ဦးပင် ပါခဲ့သည်ဟု သိရသည်။ 

လူများ အတည်တကျနေထိုင်သူ မရှိသော်လည်း [[ပင်ဂွင်းငှက်]]များ အများအပြား ကျက်စားနေထိုင်သည်။ ပင်ဂွင်းငှက်များသည် အတောင်ရှိသော်လည်း မပျံနိုင်သော တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။ ပင်ဂွင်းငှက်အုပ်ကြီးကို အန္တာတိကတိုက်၏ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတွင် တွေ့ရသည်။ ကမ္ဘာရေခဲပြင်စုစုပေါင်း ဧရိယာ၏ ၈၅-ရာခိုင်နှုန်းသည် အန္တာတိက ဒေသတွင်ရှိ၍ ယင်းကို ရေခဲကန္တာရဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပူနွေးလာမှုကြောင့် အန္တာတိကတိုက် ရေခဲပြင်သည် ကမ္ဘာ့မြောက်ခြမ်းရှိ ရေခဲပြင်လောက် အရည်ပျော်မှု မများသော်လည်း ပညာရှင်တို့၏ မူလက ယူဆထားသည်ထက် ပို၍ မြန်ဆန်စွာ အရည်ပျော်နေသည်။ အန္တာတိက ရေခဲပြင်များ၏ အောက်တွင် အရည်ပျော်နေသော ရေကန်များ၊ မြစ်များရှိကြောင်း မကြာသေးမီက ဂြိုဟ်တုတိုင်းတာချက်များအရ တွေ့ရှိရသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အန္တာတိကတိုက် ၏ညကောင်းကင်ယံတွင် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းအောင် လှပသော [[တောင်ပိုင်းဉတ္တရအလင်း]]
[[Southern Lights]] သို့မဟုတ် [[Aurora Australis]] များကိုတွေ့ရတတ်သည်။ ထိုအလင်းတန်းများကို အန္တာတိကတိုက်၏ ဆောင်းရာသီဖြစ်သော မေလမှ ဩဂုတ်လအတွင်း အများဆုံးတွေ့ရတတ်သည်။ ထူးခြားသည့်[[ဝင်ရိုးစွန်း]]ဖြစ်စဉ်ကိုလည်း ထိုတိုက်ကြီးတွင် တွေ့ရသည်။ ကမ္ဘာ့ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှုကြောင့် ကမ္ဘာမြောက်ဘက်စွန်းနှင့် တောင်ပိုင်းစွန်းတွင်ဖြစ်ပေါ်သည့် ဖြစ်စဉ်သည် အန္တာတိကတိုင်ပေါ်တွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုဖြစ်စဉ်မှာ နွေရာသီများတွင် 6 လပတ်လုံးနေ့ကာလပဲ ဖြစ်ပေါ်ပြီး နေရောင်ခြည်ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဆောင်းရာသီများတွင် 6 လပတ်လုံး ညကာလပဲ ဖြစ်ပေါ်ပြီး နေကို လုံးဝမမြင်ရတော့ချေ။ [[ အန္တာတိတ်စက်ဝိုင်း]] အတွင်းရှိမည့်သည့်နေရာမဆိုယင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အန္တာတိကတိုက်ကို 1820 ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ တွင်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယခင်အခါက ထိုတိုက်ကြီးကို သွားလာရန် အလွန်ခက်ခဲပြီး စိတ်ကူးတောင်မယဉ်ခဲ့ရပေမယ့် ယခုအခါ ဩစတြေးလျနှင့် [[နယူးဇီလန်]] နိုင်ငံများမှ သဘ်ောများနှင့်အလွယ်တကူသွားလာနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ 

&lt;gallery&gt;
File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
&lt;/gallery&gt;

==အရည်ပျော်မှု==
လွန်ခဲ့သော ၁၉၉၆ခုနှစ်မှ စတင်ကာ ရေခဲများ ဆုံးရှုံးလာမှု့မှာ ၇၅%  အထိ ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း၊ ဆက်လက်၍လည်း ပိုမိုလျင်မြန်စွာ အရည်ပျော်လျက်ရှိကြောင်း၊ အန္တာတိက အစွန်ပိုင်းရှိ ရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်ခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်သည် နှစ်စဉ်(၀.၄) မီလီမီတာ မြင့်တက်လျက်ရှိကြောင်းနှင့် လာမည့်  ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိရေမျက်နှာပြင်အမြင့်မှ (၈၀) စင်တီမီတာနှင့် နှစ်မီတာ အကြားတွင် မြင့်တက်လာဖွယ် ရှိနေပါကြောင်း ဗစ်တိုရီးယားတက္ကသိုလ် အန္တာတိကဒေသဆိုင်ရာ သုတေသနစင်တာမှ ပါမောက္ခ ပီတာဘားရတ်က နှစ်စဉ်ကျင်းပမြဲဖြစ်သော အန္တာတိကဒေသဆိုင်ရာ ကွန်ဖရင့်တွင် တင်ပြသွားခဲ့သည်။

ထို့ပြင် သုတေသနစင်တာမှ ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သူ ပါမောက္ခကင်မ်နက်ရှ် ဦးဆောင် သော အဖွဲ့သည် အန္တာတိကမှ ကျောက်လွှာများကို တူးဖောက်သုတေသနပြုလုပ်ခဲ့ရာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းသုံးသန်းမှ ငါးသန်းခန့်ကာလက ပင်လယ်ရေ၏ အပူချိန်သည် ရေများကို အရည် ပျော်စေနိုင်သည့် အပူချိန်တွင်ရှိနေခဲ့ကြောင်း၊ ထိုကာလများက လေထုထဲတွင် ပါဝင်သည့်   CO2 ပမာဏသည် ယနေ့အန္တာတိက လေထုတွင် ရှိနေသည့် CO2 ပမာဏထက် အနည်းငယ်သာ ပိုနေခဲ့သည်ကို လေ့လာတွေ့ရှိ ရသည်ဆိုသည်။ လေထုတွင် အပူချိန် မြင့်တက်လာရန်အတွက် CO2 ပမာဏထက် အနည်းငယ်သာ ပိုနေခဲ့သည်ကို လေ့လာတွေ့ရှိ ရသည်ဆိုသည်။ လေထုတွင် အပူချိန်မြင့်တက်လာရန်အတွက် CO2 ပမာဏ မည်မျှပါဝင်နေရမည်ဆိုသည့် မေးခွန်းကိုမူ အဖြေ ရှာဆဲဟု သိရသည်။

အန္တာတိကအရှေ့ပိုင်းရှိ ရေခဲပြင်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အနောက်ပိုင်းရှိ ရေခဲပြင်များသည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် ပိုနိမ့်သည့်အပိုင်းတွင် တည်ရှိနေပြီး အပူချိန်မှာလည်း ပိုမိုမြင့်မားသည့်အတွက် အရှေ့ပိုင်းရှိ ရေခဲပြင်ထက် ပိုမိုစောစီးစွာ အရည်ပျော် သွားလိမ့်မည်ဟု နက်ရှ်ကဆို သည်။  

နယူးယောက် မြို့ကြီး၏ ပမာဏမျှ ရှိသည့် စတုရန်း မိုင်ပေါင်း (၂၇၀.၃) မျှရှိ ရေခဲပြင်ကြီး တစ်ခုသည် အန္တာတိက မြောက်ဘက်ခြမ်း ရေခဲလွှာကြီးမှ ပဲ့ထွက် သွားကြောင်း သိပ္ပံပညာရှင်များ က ပြောကြား လိုက်သည်။ ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာမှုသည် ဆက်လက် မြင့်တက်နေဆဲ ဖြစ်ပြီး မကြာသေးမီ နေ့များအတွင်း ရေခဲလွှာများ ပဲ့ထွက်ပြိုကျမှု သည် ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ် နေကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ ယခု ရာစုအတွင်း အန္တာတိက တိုက်၏ အပူချိန် သည် (၃) ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်မျှထိ တိုးမြင့်လာမှုကြောင့် ပညာရှင်များ က ရေကြီး ရေလျှံမှုများ ပေါ်ပေါက် လာမည်ကို စိုးရိမ်လျက် ရှိနေကြသည်။ ရေခဲထုများ အရည်ပျော်ကျခြင်း တို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရေမျက်နှာပြင်ကို မြင့်တက်လာစေ သလို ကမ္ဘာကြီး၏ ရာသီဥတု ကိုလည်း ပြောင်းလဲမှု ကြီးကြီးမားမား ဖြစ်လာ စေရန် သက်ရောက်မှု များရှိနေသည်။ &lt;ref&gt;ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ မူစတာ တက္ကသိုလ် မှ ပညာရှင်တဦး ဖြစ်သည့် အန်ဂျီလင်ကာ ဟမ်းဘတ် 
&lt;/ref&gt;

==လေ့လာရေး စခန်းများ==
အန္တာတိက၏ အတွင်းပိုင်းတွင် နိုင်ငံ ခြောက်နိုင်ငံမှ လေ့လာရေးစခန်းများ တည်ဆောက်ထားပြီးဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် တောင်ဝင်ရိုးစွန်းအန္တာတိကဒေသတွင် အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော Dome A ၌ အန္တာတိကကုန်းပြင်၏ အတွင်းပိုင်းကို လေ့လာနိုင်ရန် စခန်းတစ်ခုကို နှစ်နှစ်အတွင်း တည်ဆောက်နေသည်။ Dome A သည် ကုန်းပြင်၏ အတွင်းပိုင်း ၁၂၀၀ ကီလိုမီတာတွင်ရှိ၍ သဘာ၀အလျှောက် အအေးဆုံးနေရာဖြစ်ပြီး အမြဲတမ်း အနုတ်    ၉၀ ဒီဂရီ C ဝန်းကျင်တွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိသည်။ 

==ကိုးကား==
{{reflist|2}}


{{Commons|Antarctica|အန္တာတိက}}
{{တိုက်}}
[[Category:တိုက်ကြီးများ]]
[[ကဏ္ဍ:အန္တာတိက]]</text>
      <sha1>pmk8wi0i3ev1390x5g1plk5vqxq91sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6360</id>
    <revision>
      <id>1032024</id>
      <parentid>876017</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking [[မွေးဖွားနှုန်း]]</comment>
      <origin>1032024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22361" sha1="5kq4cpnj07owotyunzpqonrpp8pru6h" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ
| common_name = တောင်ကိုရီးယား
| native_name = {{unbulleted list|{{native name|ko|대한민국|italics=off}}| {{transl|ko|ဒယ်ဟန်းမင်ဂူဂ်}}}}&lt;!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--&gt;
| ပုံ_အလံ = Flag of South Korea.svg
| other_symbol = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;
[[File:Seal of South Korea.svg|85px|]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type = [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ စည်းတံဆိပ်|နိုင်ငံတော်စည်းတံဆိပ်]]&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|ko|&quot;국새&quot;}}}}
| alt_flag = Centered taegeuk on a white rectangle inclusive of four black trigrams
| ပုံ_တံဆိပ် = Emblem of South Korea.svg
| alt_coat = Centered taegeuk on a hibiscus syriacus surrounded by five stylized petals and a ribbon
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = 
| anthem = &lt;br /&gt;{{lang|ko|&quot;애국가&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;''&quot;[[အယ်ဂူဂ်ဂါ]]&quot;'' &lt;br /&gt;{{small|&quot;မျိုးချစ်သီချင်း&quot;}}{{lower|0.2em|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]]}}
| ပုံ_နေရာ = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_width = 220px
| alt_map = 
| map_caption = တောင်ကိုရီးယားမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မြေကို အစိမ်းရင့်ရောင်ဖြင့် ဖော်ပြထားပြီး ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ဆိုထားပြီး မထိန်းချုပ်နိုင်သော မြေကို အစိမ်းနုဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။
| မြို့တော် = [[ဆိုးလ်မြို့]]&lt;br /&gt;{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ကိုရီးယားဘာသာစကား|ကိုရီးယား]] ([[တောင်ကိုရီးယားစံဘာသာစကား|ဖျိုဂျွန်အော]])&lt;br /&gt;ကိုရီးယား သင်္ကေတဘာသာစကား&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Enforcement 2016.8.4. Law No. 13978, enacted on February 3, 2016|language=ko |year=2016 |access-date=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;
| languages_type = တရားဝင်အရေးအသား
| languages = [[ဟန်ဂုလ်|ကိုရီးယား]]
| ethnic_groups = {{plainlist|
* ၉၅.၁% [[ကိုရီးယားလူမျိုး|ကိုရီးယား]]
* ၄.၉% အခြား
}}
| ethnic_groups_year = ၂၀၁၉
| ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Foreign population in Korea tops 2.5 million|date=February 24, 2020|website=koreatimes}}&lt;/ref&gt;
| religion = {{ublist |item_style=white-space;
  |၅၆.၁% [[ဘာသာမဲ့]]
  |၂၇.၆% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]{{efn|name=Christian|၁၉.၇% သည် [[ပရိုတက်စတင့်ဝါဒ|ပရိုတက်စတင့်]]၊ ၇.၉% သည် [[ကက်သလစ် အသင်းတော်|ကက်သလစ်]]}}
  |၁၅.၅% [[ကိုရီးယားဗုဒ္ဓဘာသာ]]
  |၀.၈% အခြား
  }}
| religion_year = ၂၀၁၅
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;Kim-Shon-Chosunilbo2016&quot;&gt;{{cite news |last1=Kim |first1=Han-soo |last2=Shon |first2=Jin-seok |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2016/12/20/2016122000155.html |script-title=ko:신자 수, 개신교 1위… &quot;종교 없다&quot; 56% |work=Chosun Ilbo |date=20 December 2016 |access-date=2 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABC-CLIO&quot;/&gt;
| demonym = {{hlist|[[:en:Demographics of South Korea|တောင်ကိုရီးယား]]|[[ကိုရီးယား]]}}
| government_type = {{nowrap|[[တစ်ပြည်ထောင်နိုင်ငံ|တစ်ပြည်ထောင်]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]]&lt;br /&gt;[[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံ]]}}
| leader_title1 = [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| leader_name1 = [[အီဂျေမြောင်]]
| leader_title2 = [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2 = ရီဂျူဟို (ယာယီ)
| leader_title3 = [[တောင်ကိုရီးယား အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name3 = အူဝန်းရှစ်ဂ်
| leader_title4 = [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ တရားသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]]
| leader_name4 = ချိုဟီးဒယ်
| leader_title5 = [[ကိုရီးယားအခြေခံဥပဒေခုံရုံး|အခြေခံဥပဒေခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name5 = ဂင်မ်ဟျောင်းဒူ (ယာယီ)
| legislature = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (တောင်ကိုရီးယား)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type = [[ကိုရီးယား သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်းသမိုင်း]]
| established_event1 = [[:en:Gojoseon|ပထမဆုံးနိုင်ငံ]]
| established_date1 = ဘီစီ ၇ ရာစု
| established_event2 = {{nowrap|[[:en:Korean Declaration of Independence|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း]]}}
| established_date2 = ၁ မတ်၊ ၁၉၁၉
| established_event3 = [[:en:Provisional Government of the Republic of Korea|ယာယီအစိုးရ]]
| established_date3 = ၁၁ ဧပြီ၊ ၁၉၁၉
| established_event4 = ဂျပန်အင်ပါယာမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း
| established_date4 = ၁၅ ဩဂုတ်၊ ၁၉၄၅
| established_event5 = [[:en:38th parallel north|၃၈ အပြိုင်မျဉ်း]]၏ ကိုရီးယားတောင်ဘက်ခြမ်း [[:en:United States Army Military Government in Korea|အမေရိကန် အုပ်ချုပ်ခြင်း]]
| established_date5 = ၈ စက်တင်ဘာ၊ ၁၉၄၅
| established_event6 = [[:en:First Republic of South Korea|တောင်ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံအား တည်ထောင်ခဲ့]]
| established_date6 = ၁၅ ဩဂုတ်၊ ၁၉၄၈
| established_event7 = [[:en:History of South Korea#Sixth Republic 1987-present|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]
| established_date7 = ၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၁၉၈၈
| established_event8 = [[ကုလသမဂ္ဂ|UN]]သို့ [[:en:United Nations Security Council Resolution 702|ဝင်ရောက်ခဲ့]]
| established_date8 = ၁၇ စက်တင်ဘာ၊ ၁၉၉၁
| area_km2 = ၁၀၀,၃၆၃
| area_rank = ၁၀၇ &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = ၃၈,၇၅၀
| percent_water = ၀.၃ (301&amp;nbsp;km{{smallsup|2}}{{\}}116&amp;nbsp;mi{{smallsup|2}})
| population_estimate = {{increase neutral}} ၅၁,၇၀၉,၀၉၈&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=10 |script-title=ko:Kosis 100대 지표}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = ၂၀၁၉
| population_estimate_rank = ၂၇
| population_density_km2 = ၅၀၇
| population_density_rank = ၁၃
| GDP_PPP = {{increase}} $၃.၂၅၈ ထရီလျံ&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (South Korea) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၄
| GDP_PPP_rank = ၁၄ ခုမြောက်
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၆၂,၉၆၀&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၈ ခုမြောက်
| GDP_nominal = {{increase}} $၁.၉၄၈ ထရီလျံ&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၄
| GDP_nominal_rank = ၁၂ ခုမြောက်
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃၇,၆၇၅&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၈ ခုမြောက်
| Gini = ၃၃.၃
| Gini_year = ၂၀၂၁
| Gini_change = decrease
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = ၀.၉၃၇&lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year = ၂၀၂၃&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change = increase&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၂၀ ခုမြောက်
| currency = [[တောင်ကိုရီးယား ဝမ်]] (₩)
| currency_code = KRW
| time_zone = [[ကိုရီးယား စံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +9
| date_format = {{unbulleted list|yyyy년 m월 d일|yyyy. m. d. (Common Era)}}
| electricity = 220 V–60 Hz
| drives_on = ညာ
| calling_code = [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၂]]
| cctld = {{hlist|[[.kr]]|[[.한국]]}}
| p1 = Fifth Republic of Korea
| today = 
}}'''ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံတော်'''({{Korean|대한민국|hanja=大韓民國}}; {{small|{{lang-en|Republic of Korea}}}}; '''ROK''')၊ အများသိသော အမည်အားဖြင့်  '''တောင်ကိုရီးယား'''({{Korean|남한|hanja=南韓}}; {{small|{{lang-en|South Korea}}}})၊ အတိုကောက်အားဖြင့် '''ကိုရီးယားနိုင်ငံ'''({{Korean|한국|hanja=韓國}})သည် [[အရှေ့အာရှ]]၏ [[ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်]] တောင်ပိုင်း၌ တည်ရှိသော ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
{{Infobox Korean name
|title=ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ
|titlestyle=
|hangeul=대한민국
|hanja=大韓民國
|pron=ဒယ်ဟာန်မီန်ဂူဂ်
|burmese=ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ
|rr=Daehan Min-guk
|mr=Taehan Min'guk
|alphabet=South Korea  Republic of Korea
}}
အလံတော်မှာ ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံအလံဥပဒေနှင့် အညီဖြစ်သော အလံဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတော်သီချင်း]]မှာ [[အယ်ဂူဂ်ဂါ]]၊ အမျိုးသားပန်းသည် [[ခေါင်ရန်းငယ်|ခေါင်ရမ်းပန်း]]ဖြစ်သည်။ ရုံးသုံးဘာသာစကားသည် [[ကိုရီးယားဘာသာစကား|ကိုရီးယားဘာသာ]]နှင့် ကိုရီးယားလက်ဟန်ပြဘာသာဖြစ်သည်။ [[မြို့တော်]]မှာ [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်]]ဖြစ်သည်။ လူဦးရေမှာ ၅၁.၆သန်းခန့်ရှိပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေ ထက်ဝက်ခန့်(၂၆.၁၁သန်းခန့်)သည် [[ဆိုးလ်မြို့|ဆိုးလ်အထူးမြို့]]တော်တွင် နေထိုင်ကြသည်။

တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံသည် အလွန်ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး [[အာရှ]]နှင့် သမုဒ္ဒရာပိုင်းဒေသတွင် လူသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုညွှန်းကိန်း (HDI) တွင် ပဉ္စမအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံအဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခံရသည်။ တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် သက်တမ်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း နိုင်ငံသည် သက်ကြီးရွယ်အိုဦးရေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]] အနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ၎င်း၏စီးပွားရေးသည် အမည်ခံ GDP ဖြင့် ကမ္ဘာ့ဆယ်ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ ၎င်း၏နိုင်ငံသားများသည် ကမ္ဘာ့အမြန်ဆုံးအင်တာနက်ချိတ်ဆက်မှုအမြန်နှုန်းနှင့် အသိပ်သည်းဆုံး မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်းကွန်ရက်ကို နှစ်သက်ကြသည်။ နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နဝမမြောက် အများဆုံး တင်ပို့သူဖြစ်ပြီး နဝမမြောက် အများဆုံး တင်သွင်းသူဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ကမ္ဘာ့အင်အားအကြီးဆုံး စစ်တပ်များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံး ရပ်တည်နေသည့် တပ်မတော်ဖြစ်သည့် တပ်မတော်နှင့် အရံတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်သည်။ ၂၁ ရာစုကတည်းက တောင်ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း လွှမ်းမိုးမှုရှိသော [[ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှု]]၊ အထူးသဖြင့် ဂီတ ([[ကေပေါ့ပ် ဂီတ|ကေပေါ့ပ်]])၊ တီဗီဒရာမာများ ([[ကေဒရာမာ]]) နှင့် ရုပ်ရှင်များတွင် ကိုရီးယားလှိုင်းဟု ရည်ညွှန်းသည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် OECD ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အထောက်အကူပြုကော်မတီ၊ [[ဂျီ ၂၀|ဂျီ ၂၀]]၊ IPEF နှင့် ပါရီကလပ် အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။

ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံအား အမေရိကန်အစိုးရက စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၇ဝ-၇၁ခုနှစ်မှ 
အစပြု၍ တောင်ကိုရီးယား နိုင်ငံတွင် အခြေစိုက်ခဲ့သော အမေရိကန် စစ်တပ်များကို တဖြည်းဖြည်းပြန်လည် 
လျှော့ချပေးခဲ့သည်။ တောင်နှင့်မြောက် ကိုရီးယားနိုင်ငံတို့ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးနှင့် ကွဲကွာနေသော မိသားစုများအား 
ပြန်လည်တွေ့ဆုံနိုင်ရေးအတွက် မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံနှင့် ဆွေးနွေးနေဆဲ ဖြစ်သည်။

== စီးပွားရေး ==
ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်မှုသည် ပြီးခဲ့သော ဆယ်စုနှစ် လေးခုအတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ပက်သတ်၍ '''[[ဟန်မြစ်]]ဝှမ်းမှ အံ့ဖွယ်ဖြစ်ရပ်'''ဟု တင်စားကြပြီး နိုင်ငံတကာ ပတ်ဝန်းကျင်၌ '''အာရှကျားလေးကောင်'''တွင် အပါအဝင်အဖြစ် လေးစားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် တောင်ကိုးရီးယား၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် ဖွံ့ဖြိုးဆဲ နိုင်ငံများအတွက် စံနမူနာပြ ဖြစ်ခဲ့သည်။

တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံသည် သယံဇာတများ နည်းပါး၍ နိုင်ငံပိုင်နက် နယ်နမိတ် ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း ၎င်း၏ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အင်အားအကောင်းဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးသည် အာရှတွင် စတုတ္ထမြောက်နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် (၁၃) ခုမြောက် အင်အား အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဘက်နိုင်ငံများတွင်လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။

== စစ်ရေး ==
စစ်ရေးအင်အားကိုကြည့်လျှင် တောင်ကိုရီးယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆဋ္ဌမမြောက် အင်အားအကြီးဆုံး စစ်တပ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး ကမ္ဘာ့ ဒုတိယမြောက် တိုက်ပွဲဝင် အရံအင်အားများ ရှိကာ စစ်ရေးအသုံးစရိတ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး (၁၀) နိုင်ငံ စာရင်းဝင်ဖြစ်သည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စစ်ရေးအင်အားတွင် ကြည်းတပ် (Army)၊ [[ရေတပ်]](Navy)၊ [[လေတပ်]] (Air Force) နှင့် [[ကမ်းတပ်တပ်ဖွဲ့]] (Marine Corps) နှင့် အရံတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့အများစုကို [[ကိုရီးယား စစ်မဲ့ဇုံ]] ၏ အနီးအနားတွင် ချထားလျက် ရှိသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ အရွယ်ရောက်သည့် ယောက်ျားလေးတိုင်းသည် စစ်မှုမထမ်းမနေရ စနစ်ဖြင့် (၂) နှစ်ကြာ စစ်မှုထမ်းရသည်။

== မှတ်စုများ ==
{{Notelist}}

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[Category:တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:ကိုရီးယား]]
[[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့မြောက်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>5kq4cpnj07owotyunzpqonrpp8pru6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျူးဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9524</id>
    <revision>
      <id>1032036</id>
      <parentid>705570</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36186" sha1="k2kqpbcr640gu7ia7ec67eejt1n32ge" xml:space="preserve">{{ဂျူးဘာသာ}}
[[File:Judaica.jpg|thumb|alt=Judaica|ဂျူးဘာသာရေးပစ္စည်း (အပေါ်မှစ၍လက်ယာရစ်အတိုင်း) ရှာဘတ်ဖယောင်းတိုင်စင် ၊ လက်ဆေးခွက် ၊ ကျမ်းစာအုပ် ၊ တိုရာညွှန်တံ ၊ ခရာနှင့် သေတ္တာငယ်။]] 

ဂျူဒါအစ်ဇင်(လက်တင်ဘာသာတွင် လူဒါအစ်မတ်စ်မှ ၊ ဂရိဘာသာတွင် လောက်ဒါအစ်မောစ့်(Ιουδαϊσμός Ioudaïsmos )နှင့် ဟီဘရူးဘာသာတွင် (יהודה ) ရဟုဒယုဒ သည်တန်နက် ဟု သိရှိထားသည့် ဟီဘရူးသမ္မာကျမ်း စာမှ ဆင်းသက်လာသော ယုံကြည်ခြင်းများနှင့် ဝတ်ပြုကိုးကွယ်ခြင်း ပုံစံတစ်ခုဖြစ်သည်။ တယ်မွတ် ကဲ့သို့သော နှောင်းပိုင်း ကျမ်းစာအုပ်များတွင် လေ့လာစူးစမ်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဂျူးလူမျိုးများ သည် ဂျူဒါအစ်ဇင်ကို ဘုရားသခင် ဖန်ဆင်းထူထောင်ပေးခဲ့သည့် အစ္စရေးကလေးငယ်များနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုတော်စပ် ခြင်း၏ ဖော်ပြချက်အဖြစ် မှတ်ယူထားသည်။ အစ္စရေးကလေးငယ်များသည် မူလအစအနေဖြင့် သမ္မာကျမ်းစာ ပါ ဘိုးဘေးဖြစ်သော ပက်ထရီအတ် ဂျက်ကော့ဘ် မှ ဆင်းသက်လာသည့် မျိုးနွယ်စု ဆယ့်နှစ်အုပ်စုဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဂျူးလူမျိုးဖြစ်လာသည်။ အားလုံးသော အဖွဲ့များ၏ အဆိုအရ၊ ဘုရားသခင်သည် သူ၏ဥပဒေများနှင့် ပညတ်တော်များကို သိနတောင်ပေါ်တွင် မိုးဇက်သို့ စာဖြင့်ရော ၊ နှုတ်ဖြင့်
ပါ တိုရာ ကျမ်းကို ဖွင့်ဟမြွက်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကာရိတ် ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် စာဖြင့် ရေးခဲ့သည့် တိုရာကိုသာ စောင့်ထိန်းကြပြီး လွတ်လပ်လှုပ်ရှားမှုရှိ သည့် လူသားဆန်သော ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ဘာသာမဲ့ ဖြစ်သည်။

ဂျူဒါအစ်ဇင် သည် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀၀ ကျော် ထက်ကြာမြင့်စွာ သမိုင်းစဉ်ဆက်ရှိနေသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ဂျူးဘာသာ သည် ရှေးအကျဆုံးသော ဘာသာရေးများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ရှင်သန်လျက်ရှိ သည်။ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးသော ဘာသာဖြစ်သည်။ ယင်းဘာသာ၏ အဆိုအမိန့်များ၊ ရိုးရာများနှင့် တန်ဖိုးထားရှိမှုတို့သည် ခရစ်ယာန်၊ အစ္စလာမ်နှင့် ဘဟေးယုံကြည်မှုတို့ အပါအဝင်နောက်ပိုင်း အေဗရာဟင်ဘာသာ ရေးများကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ များစွာသော ဂျူးဘာသာ၏သွင်ပြင်လက္ခဏာများသည် တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေ ၊ သွယ်ဝိုက်၍ဖြစ်စေ ၊ အနောက်တိုင်း လူမှုကျင့်ဝတ်များနှင့် မြို့ပြဥပဒေများအပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့ သည်။

== လိုက်နာကျင့်သုံးမှု ==

[[File:YemeniJew1914.jpg|thumb|alt=Prayer|ဂျူးဘာသာရေး ဝတ်ပြုဆုတောင်းသူ]]
ဂျူးများသည် လူမျိုးဘာသာရေးအုပ်စုဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် ဂျူးလူမျိုးမှ မွေးဖွားလာသူများနှင့် ဂျူးဘာသာသို့ လွှဲပြောင်းလာသူများအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် တစ်ကမ္ဘာလုံးရှိ ဂျူးလူမျိုးလူဦး ရေမှာ ၁၄ သန်းရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ပြီ&lt;ref name=WJP2015&gt;{{cite web|title=World Jewish Population 2015|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=803|accessdate=8 August 2016}}&lt;/ref&gt;း ၎င်းတို့ထဲမှ ၄၃% သည် အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် ၄၃%သည် [[အမေရိကန်နိုင်ငံ]]တို့တွင် နေထိုင်နေကြသည်။ အကြီးမားဆုံးသော ဂျူးဘာသာရေးလှုပ်ရှားမှုများမှာ အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်၊ ရှေးရိုးစွဲ ဂျူဒါအစ်ဇင် နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအုပ်စုများ အတွင်း အထင်ကရ ခြားနားချက်မှာ ဂျူးဥပဒေကို ချဉ်းကပ်ပုံ ချဉ်းကပ်နည်း ကွာခြားချက်ပင်ဖြစ်သည်။ ရှေးရိုးစွဲနှင့် အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်တို့သည် ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာကျင့်သုံးရမည်ဟု မှတ်ယူထိန်းသိမ်း ထားကြပြီး အစဉ်အလာ ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ရှေးရိုးစွဲ ဂျူဒါအစ်ဇင်ထက် ၎င်း၏လိုအပ်ချက်များကို ပို၍ ခေတ်သစ်အမြင်ဖြင့် ပြန်ဆိုမြှင့်တင်ထားသည်။ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ကျန်အခြားသော ဂျူဒါအစ်ဇင်နှစ်မျိုးထက် ယေဘုယျအားဖြင့် ပို၍ လွတ်လပ်သည်။ ၎င်း၏အထင်ကရ အနေအထားမှာ ဂျူးဥပဒေကို တားမြစ်ချုပ်ချယ်မှုများစာရင်း ဆိုသည်ထက် အထွေထွေလမ်းညွှန်ချက်များဟု ရှုမြင်ထားသည်။ ၎င်းတို့၏ မူရင်းအတိုင်း ဥပဒေကို ထိန်းသိမ်းဆောင်ရွက်ခြင်းသည် ဂျူးလူမျိုးအားလုံး ၏ လိုအပ်ချက်ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအရ အထူးရုံးတော်များသည် ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာစေ သည်။ ယနေ့တွင် ယင်းရုံးတော်များ ဆက်လက်တည်ရှိနေသာ်လည်း ဂျူဒါအစ်ဇင် လိုက်နာကျင့်သုံးမှုသည် အများအားဖြင့် မိမိစိတ်ဆန္ဒအလျှောက်သာဖြစ်သည်။ သာသာရေးကျမ်းကိစ္စများ ၊ ဥပဒေပြုကိစ္စရပ်များ အပေါ်တွင် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက် သို့မဟုတ်မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းကိုမှ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာပေးအပ်ထားခြင်းမရှိခဲ့ပါ။ သို့သော် မြင့်မြတ်သော ကျမ်းဂန်ပြဋ္ဌာန်းချက်များတွင် ဂျူးဘာသာရေးဘွဲ့ရများနှင့် ပညာရှင်များမှ ပြန်ဆိုရေးသားထားကြသည်။

== ဘာသာရေးအဆိုအမိန့်နှင့် ယုံကြည်မှု၏မူများ ==
ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်သည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ထင်မြင်ယူဆရသည်။ သို့သော် အမြဲတစေမဟုတ်သော်လည်း သဘောတရားအရ ခိုင်မာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားကို ယုံကြည် ကိုးကွယ်မှုကို အစဉ်အမြဲလိုက်နာကျင့်သုံးခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ ရှေးခေတ် အစ္စရေးများတွင် အခြားသော ဘုရားများအပေါ် ကိုး ကွယ်မှု ပျံ့နှံ့လာသည်ကို ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာ(တန်နက်) တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းများ ထပ်ခါ တစ်လဲလဲပြစ်တင်ကြိမ်းမောင်းထားခြင်းများတွေ့ရသည်။ ဂရိ-ရောမ ခေတ်တွင် ခရစ်ယာန်သာသနာ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းအထိ ပြန်ဆိုရေးသားခဲ့မှုများ အပါအဝင်များစွာသော ကွဲပြားနေသည့် ပြန်ဆိုရေးသားမှုများ ဂျူဒါအစ်ဇင်တွင် ရှိနေခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ကာလများတွင် အချို့ပျော့ပြောင်းသော ဂျူးလုပ်ရှားမှု အဖွဲ့များ ပြောဆိုထိန်းသိမ်းထားသည်မှာ ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာသည် လူသားစာရေးသူများမှ ရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး သမိုင်းတွင် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခဲ့သော လူအဖြစ်တင်စားသုံးနှုန်းသော နတ်ဘုရား၏ ဖြစ်တည်မှုကို လက်မခံကြပေ။
ဂျူးသမိုင်း တစ်လျှောက် တွင် ပညာရှင်များသည် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏အနှစ်သာရ ပို့ချချက်များကို များစွာသော နည်းနာများအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ကြပြီး ယင်းနည်းနာများအားလုံးသည် ဝေဖန်မှုများနင့် ကြုံတွေ့ခဲ့သည်။ အများဆုံးထင်ပေါ်သည့်နည်းနာမှာ ဆယ့်နှစ်ရာစုနှစ်တွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည့် မိုင်မိုနိုက် ၏ ယုံကြည်မှုအခြေခံသဘောတရားဆယ့်သုံးချက် ဖြစ်သည်။ မိုင်မိုနိုက်၏ အဆိုအရ ယင်းအခြေခံသဘောတရားများအထဲမှ တစ်ခုမဟုတ် တစ် ခုကို ပစ်ပယ်သည့် ဂျူးလူမျိုးတစ်ယောက်ယောက်သည် အယူဝါဒစွန့်လွှတ်သူ ၊ ဘာသာဆန့်ကျင်သူအဖြစ် သုံးသပ်မည်။ သို့သော်လည်း မိုင်မိုနိုက်ရောသူနှင့်ခေတ်ပြိုင်များပါဤအခြေခံသဘောတရားများသည်ဂျူးလူမျိုးအားလုံး၏ယုံကြည်မှုကိုမလွှမ်းခြုံနိုင်ဟုရှုမြင်ထားပြီးဂျူဒါအစ်ဇင်၏ကျမ်းဂန်အနှစ်သာရဖော်ပြချက်သက်သက်မျှသာ
ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဂျူးပညာရှင်များသည် မိုင်မိုနိုက်၏ အခြေခံသဘောတရားများမှ အနည်း ငယ်ခွဲထွက်သည့် ရှုထောင့်အမြင်များကို လက်ကိုင်ထားကြသည်။

== မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများ ==
မိုင်မိုနိုက် သက်ရှိထင်ရှားရှိစဉ်ကာလတွင် ၎င်း၏ ပို့ချချက်များကို ဟစ်စဒိုင်းခရက်စ်ကတ်စ် (Hasdai Crescas) နှင့် ဂျိုးဇက်အယ်လ်ဘို (Joseph Albo) တို့မှ ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ အယ်လ်ဘို
နှင့် ရာဗတ် (the Raavad) တို့သည် မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများသည် များစွာသော ယုံကြည်မှုအခြေခံတရားများမဟုတ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ ငြင်းဆိုခဲ့ရာ
တွင် မိုင်မိုနိုက်သည် ရိုးရိုးသားသား အမှားကျူးလွန်ထားသူ ဂျူးလူမျိုးများကို ဘာသာအယူဝါဒဆန့်ကျင် သူများကဲသို့ ပုံစံအမျိုးမျိုးခွဲခြားဖော်ပြထားသည်ဟု တင်ပြထားသည်။ 
အခြားသောသူများကလည်း မည် သည့်လွယ်ကူရှင်းလင်းသော ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ အနှစ်သာရပို့ချချက် နည်းနာများပင်ဖြစ်စေ ဆန့်ကျင်လျက် ရှိသည်။ အမှန်တစ်ကယ်တွင် ဂျူဒါအစ်ဇင် ယုံကြည်သက်ဝင်မှုများစာရင်းကို လျှော့ချနေသလိုဖြစ်နေပြီး ဂျူးသမ္မာကျမ်းစာများအားလုံးကို လက်ခံသူအရေအတွက်လျော့နည်းစေနိုင်သည်ဟု ဖော်ပြငြင်းဆိုထားကြသည်။ ဤကိစ္စများနှင့်
တစ်ဆက်တည်းတွင် ရှေးခေတ်သမိုင်းပညာရှင် ဂျိုးဇက်ဖတ်စ် (Josephus) သည် ကျင့်ကြံမှုများနှင့် လိုက်နာမှုများကို ဘာသာယုံကြည်ခြင်းမျှသာထက်ပိုပြီး အလေးအနက်ထားဟြေဆိုထား သည်။ ဂျူးဥပဒေကို လိုက်နာမှု ပျက်ကွက်၍ ဘာသာစွန့်သွားသူများကို ပါဝင်လာစေရန်နှင့် ဘာသာကူး ပြောင်းလာသူများအတွက် လိင်တံထိပ်အရေပြားဖြတ်ခြင်းနှင့် ရိုးရာဓလေ့စရိုက်များ စည်းကမ်းတကျရှိခြင်း တို့ပါဝင်သည်။ လိုအပ်ချက်များကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ 
မိုင်မိုနိုက်၏အခြေခံသဘောတရားများသည် လာမည့် ရာစုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်း များစွာ လျစ်လျူရူခြင်းခံရမည် ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုအခြေခံသဘောတရားများကို သင့်လျော် မှန်ကန်စွာ ပြောင်းလဲဖော်ပြချက်နှစ်ခုဖြစ်သည့် “အာနီမအာမင်” နှင့် “ယစ်ဒဲ” (&quot;Ani Ma'amin&quot; and &quot;Yigdal&quot;) တို့သည် များစွာသော ဂျူးဝတ်ပြုပွဲများတွင်တစုတဝေးတည်း ပါဝင်လာတော့မည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ ၏ မျှော်လင့်ထားသော ကမ္ဘာ နှင့်အဝန်း လက်ခံလာမှုသို့ ရှေးရှုနေသည်။
မျက်မှောက်ခေတ်ကာလတွင် တိကျသောကာလ တိကျသော ဘာသာရေးတရားသေမူဝါဒကို ချမှတ် ပေးနိုင်သည့် ဗဟိုအာဏာပိုင်စနစ်သည် ဂျူဒါအစ်ဇင်တွင် မရှိဖြစ်နေသည်။ဤအကြောင်းကြောင့် အခြေခံယုံကြည်သက်ဝင်မှုများအပေါ် မူတည်လျက် များစွာသောမတူကွဲဟြး ခြားနားမှုများသည် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ မြင်ကွင်းအတွင်းတွင် စဉ်းစားတွေးတောစရာဖြစ်နေသည်။ သို့ရာ တွင် အားလုံးသော ဂျူးဘာသာရေး လှုပ်ရှားမှုများသည် ကြီးမားသည်ဖြစ်စေ သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ ဟီဘရူး သမ္မာကျမ်းစာနှင့် တယ်လဲမတ် နှင့် ကက်ဘာလာ တို့ကဲ့သို့သော များစွာသော ရှင်းလင်းချက်များအပေါ် အခြေခံလျက်ရှိသည်။ ဂျူဒါအစ်ဇင်ကို ဘုရားသခင်နှင့် ဘိုးဘေးအေဗရာဟင် တို့ အကြား သမ္မာကျမ်းစာဝင်သဘောတူညီချက်ဟု ကမ္ဘာ နှင့်အဝန်းအသိအမှတ်ပြုထားသည်။ ထိုနည်းတူ စွာပင် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးတမန်တော်ကြီး မိုးဇက် သို့ပြဆိုထားသည့်သဘောတူညီချက် ကိုလည်း သိမှတ်ပြုနာခံလျက် ရှိသည်။ ရပ်ဘင်နစ် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ မဏ္ဍိုင် ပြဋ္ဌာန်းချက် မစ်နာ တွင် ဘုရားသခင်၏ ဤသဘောတူညီချက်ကို လက်ခံခြင်းသည် ဂျူဒါအစ် ဇင်၏ အနှစ်သာရသွင်ပြင်ဖြစ်သည်ဟု စဉ်းစားသုံးသပ်ထားပြီး သဘောတူညီချက်ကို ကန့်ကွက်သူများသည် ရောက်ရှိလာမည့် ကမ္ဘာတွင်ပြစ်ဒဏ်အဖြစ်ပေးဆပ်ခံရမည်။

== ဂျူးလူမျိုးနှင့် ဂျူဒါအစ်ဇင်အကြား ထူးခြားချက် ==
[[:en:Daniel Boyarin|ဒယ်နီရယ်ဘိုရာရင်]] ၏ အဆိုအရ ဘာသာရေးနှင့် လူမျိုးတို့အကြား မျဉ်းတား ဖော်ပြရမည့်ထူးခြားချက်သည် ဂျူဒါအစ်ဇင်အတွက် သူစိမ်းဆန်ဆန်ဖြစ်နေပြီး၊ ပလေတို၏ဒဿနများမှ ဆင်းသက်လာသည့် ရုပ်နှင့်နာမ်တို့အကြားအတွဲတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဂရိခေတ်ကာလ ဂျူဒါအစ်ဇင်အတွင်းသို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်သွားသည်။ ဒယ်နီရယ်၏ အမြင်တွင် အကျိုး ဆက်အနေဖြင့် ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် အစဉ်အလာကိုလိုက်သော အနောက်နိုင်ငံ၏ စံထားသတ်မှတ်ချက်များဖြစ်သည့်
ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့တွင် လွယ်ကူစွာ အံဝင်ခွင်ကျ မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဘိုရာရင် အကြံပြုသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်ရသည့် အတွက် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏ နှစ်ပေါင်း၄၀ဝဝကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည့်သမိုင်းလမ်းကြောင်းသည် အနောက် တိုင်း ယဉ်ကျေးမှုပေါ်ထွန်းလာမည်ဟု ကြိုတင်နိမိတ်ဖတ်ထားသလို ဖြစ်နေပြီး၊ အနောက်တိုင်း၏အပြင် ဘက်တွင်လည်းဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ 

(အနောက်တိုင်းဆိုသည်မှာ ဥရောပ ၊ အထူးသဖြင့် အလယ်ခေတ်နှင့် ခေတ်သစ်ဥရောပ) ထိုခေတ်ကာလများအတွင်းက ဂျူးတို့သည် ကျွန်ဘဝ၊ မင်းမဲ့ဝါဒနှင့် ကိုယ်ပိုင်အစိုးရ အောင်ပွဲ ၊ ရရှိပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် နယ်နှင်ဒဏ်စသည့် အတွေ့အကြုံများကို ကောင်းစွာရရှိခဲ့ကြသည်။ ဂျူးလူမျိုး များ အီဂျစ်မှ ထွက်ခွာလာခဲ့သည့်ခေတ်တွင် ဂျူးတို့သည်ရှေးဟောင်းအီဂျစ် ၊ ဗာဗုလုန်နီးယန်း ၊ ပါရှန်း နှင့် ဂရိယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့ရပြီး ယင်းယဉ်ကျေးမှုများသည် ဂျူးများအပေါ်လွှမ်းမိုးလျက်ရှိနေခဲ့သည်။ ထိုနည်းတူစွာဉာဏ်အလင်းရရှိခြင်း(ဟတ်စ်ကာလာတွင်ကြည့်)နှင့် အမျိုးသားရေး ဝါဒဖြစ်ပေါ်လာမှုကဲ့သို့သော ခေတ်သစ်လှုပ်ရှားမှုများသည် မြေထဲပင်လယ်အရှေ့ပိုင်းတွင် ဂျူးနိုင်ငံဖြစ်လာမည့် အသီးအပွင့်များကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ 

ဂျူးတို့သည် အထက်တန်းလွှာလူတန်းစားတစ်ရပ် (ကာဇက်) ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ကူးပြောင်းခံယူလာသည် မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ ကာဇက်တို့သည် ၎င်းတို့ရရှိထား သည့်မြေနှင့် အာဏာတို့ပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ရုရှးနိုင်ငံသားများအဖြစ်သို့ ကျရောက်သွားခဲ့ရသည်။ ထို့ယခင်အချိန်က မွန်ဂိုလက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ဤသို့သောအကြောင်းများကြောင့် ဘိုရာရင်က သုံးသပ်ထားသည်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ခြင်းသည် အမျိုးမျိုးကွဲပြားနေသော သက်သေပြချက်များကြောင့် ဖရိုဖရဲဖြစ်နေသည်။ အကြောင်းမှာ နိုင်ငံသား မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ၊ ဘာသာရေးလည်းမဟုတ် သောကြောင့်လည်းကောင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းတို့အားလုံးသည် အပြန်အလှန်အားဖြင့် တင်းမာမှုရှိသည်”
ဤအမြင်များကို ဆန့်ကျင်လျက် လူကို အခြေခံသည့် ဂျူဒါအစ်ဇင်၏လုပ်ဆောင်မှုများသည် ဂျူဒါ အစ်ဇင်၏ဘာသာရေးအမြင်ကို ပစ်ပယ်ထားပြီး သေချာသော ယဉ်ကျေးမှုရိုးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ထည့် သွင်းထားသည်။

== ဘာကလူတစ်ယောက်ကို ဂျူးဖြစ်စေသလဲ ==

ရိုးရာဂျူးဥပဒေအရ ၊ ဂျူးဆိုသည်မှာ ဂျူးလူမျိုးမိခင်တစ်ယောက်မှ မွေးဖွားလာသူ သို့မဟုတ် ဂျူးဥပဒေအရ ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ကူးပြောင်းလာသူဖြစ်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ဂျူဒါအစ်ဇင်နှင့် ဗြိတိသျှ လွတ်လပ်သော ဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ဂျူးမိဘတစ်ဦးဦးမှ (ဖခင်ဖြစ်စေ ၊ မိခင်ဖြစ်စေ) မွေးဖွားလာပြီး၊ မိဘများမှ ဂျူးအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ပြီး ပြုစုထူထောင်ထားသည့် ကလေးကိုသာ ဂျူးအဖြစ်လက်ခံသည်။ ဂျူ ဒါအစ်ဇင် ၏အားလုံးသော အဓိကလမ်းကြောင်းပုံစံများသည် ရိုးသားသော ဘာသာပြောင်းလာမှုအတွက် တံခါး ဖွင့်ထားပြီး၊ ဘာသာပြောင်းခြင်းကို ဂျူးဓလေ့ထုံတမ်းအရ အားမပေးပါ။ ဘာသာပြောင်းခြင်းလုပ် ငန်းစဉ်ကို အာဏာပိုင်တာဝန်ခံများမှ အကဲဖြတ်ပေးရမည်ဖြစ်ပြီး ဘာသာပြောင်းလာသူ သို့မဟုတ် သူမသည် ရိုးသားမှုနှင့် သိနားလည်မှုတို့အတွက် စစ်ဆေးမေးမြန်းခြင်းခံရမည်။ ဘာသာပြောင်းလာသူများကို “ဘင် အေဗရာဟင်” (ben Abraham) သို့မဟုတ် “ဘတ်အေဗရာဟင်” (bat Abraham) ဟု အမည် ပေးသည် 

== အေဗရာဟင်၏သား သို့မဟုတ် သမီး ==
ရိုးရာဂျူဒါအစ်ဇင်သည် ဂျူးအဖြစ်မွေးဖွားလာသူ သို့မဟုတ် ဘာသာပြောင်းလာသူကို ဂျူးအဖြစ်ထာဝရ ထိန်းသိမ်းမှတ်ယူထားသည်။ သို့သော်လည်းပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဂျူဒါအစ်ဇင်သည်တစ်ခြားဘာသာ
သို့ ပြောင်းသွားသူ ဂျူးတစ်ဦးကို ဂျူးအဖြစ် ဆက်လက်မသတ်မှတ်တော့ပါ။ အစ္စရေးအစိုးရသည် တရားရုံးချုပ် ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် ဥပဒေများဖြင့် အထက်ပါလုပ်ဆောင်ချက်ကို ရယူထားသည်။
အစ္စရေးနိုင်ငံတွင် ဂျူးမှတ်ပုံတင်ကို မည်ကဲ့သို့ ဆုံးဖြတ်သနည်းဆိုသည့် မေးခွန်းသည် စေ့ဆော်မှု တစ်ခုအဖြစ် 1950 ခုနှစ် [[:en:David Ben-Gurion|ဒေးဗစ်ဘင်ဂူရီရင်း]] မှ နိုင်ငံသားအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရ မည့်ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့တစ်ဝန်းရှိ ဘာသာရေးအာဏာပိုင်များနှင့် ပညာတတ်များ သို့ မီဟူးရဟူဒီ (&quot;who is a Jew&quot;) (“မည်သူသည် ဂျူးတစ်ယောက်ဖြစ်သနည်း”) ဆိုသည့် ထင်မြင်ချက်များကို မေးမြန်းရာမှ ထွက် ပေါ်လာသည်။ ဤကိစ္စသည် ယနေ့ထက်တိုင် ဖြေရှင်း၍မပြီးနိုင်သေးဘဲ အခါအားလျော်စွာ အစ္စရေး နိုင်ငံရေးများတွင် ပြန်ပေါ်လာသည်။

== ဂျူးလူဦးရေပြပုံများ ==

ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဂျူးလူမျိုးအရေအတွက် ရရှိနိုင်ရန်ခဲယဉ်းပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “မည်သူသည် ဂျူးတစ်ယောက်ဖြစ်သနည်း” ဆိုသည့် မေးခွန်း၏အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်သည် ပြဿနာဖြစ်နေခြင်း ၊ အားလုံးသော ဂျူးများ သည် ဂျူးအဖြစ်မှတ်ပုံမတင်ထားခြင်း ၊ မှတ်ပုံတင်ထားသူများကိုလည်း အခြားသောဂျူးများမှ လက်မခံခြင်း တို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဂျူးနှစ်ချုပ်စာအုပ် (၁၉၀၁)အရ ၁၉၀၀ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဂျူးလူဦးရေသည် ၁၁ သန်းပတ်ဝန်းကျင်ရှိသည်။ နောက်ဆုံးရရှိသည့် စာရင်းဇယားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဂျူးလူဦးရေ ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးချက်နှင့် ဂျူးပြက္ခဒိန် (၂၀၀၅)စာအုပ်တို့မှဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလူဦရေ ကွင်းဆင်းစစ် ဆေးချက်အရ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးတွင် ဂျူးလူမျိုး ၁၃.၃ သန်းရှိသည်။ ဂျူးနှစ်ပြက္ခဒိန်တွင် ၁၄.၆ သန်းဟုဆို သည်။ ဂျူးလူဦးရေ တိုးပွားမှုနှုန်းသည် ၂၀၀၀ မှ ၂၀၀၁ တွင် ၀.၃% တိုးတက်ခဲ့ပြီး လက်ရှိကာလတွင် သုည ရာခိုင်နှုန်းနီးပါးသာရှိသည်။ ဆွေနီးမျိုးစပ် ထိမ်းမြားခြင်းနှင့် [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကျဆင်းခြင်းတို့သည် ဂျူးလူဦးရေ စာရင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးလျက်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျူဒါအစ်ဇင်သို့ ဘာသာပြောင်းလာမှုသည် ယင်းလူဦးရေစာရင်းကို အနည်းငယ်ပြောင်းလဲရန် ကူညီနိုင်သည်။

== ရည်ညွှန်းကိုးကား ==
&lt;references/&gt;

{{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}}
[[Category:ဂျူးဘာသာ]]</text>
      <sha1>k2kqpbcr640gu7ia7ec67eejt1n32ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နယ်သာလန်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11314</id>
    <revision>
      <id>1032039</id>
      <parentid>947255</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245242" sha1="k9l9jhjy5hva0h80kdudtmuwq95exie" xml:space="preserve">{{Coord|52|19|N|5|33|E|type:country|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = နယ်သာလန် နိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{native name|nl|Nederland}}&lt;!--Do not change to Kingdom of the Netherlands; it has its own article.--&gt;

| ပုံ_အလံ = Flag of the Netherlands.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = State coat of arms of the Netherlands.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native name|fr|&quot;[[Je maintiendrai]]&quot;|nolink=on}}&lt;br&gt;&quot;I will maintain&quot;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{native name|nl|&quot;[[Wilhelmus]]&quot;|nolink=on}} &lt;br /&gt;&quot;William of Nassau&quot;&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg|Het Wilhelmus]]}}&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = EU-Netherlands.svg
| map_caption            = {{map caption |countryprefix=ဥရောပတိုက်အတွင်း |location_color=အစိမ်းရင့်ရောင် |region=[[ဥရောပ]] | region_color=မီးခိုးရင့်ရောင် |subregion=[[ဥရောပသမဂ္ဂ]] | subregion_color=အစိမ်းရောင်}}
| image_map2             = BES islands location map.svg
| map_caption2           = {{map caption |countryprefix= |country=ကာရစ်ဘီယံ နယ်သာလန် |location_color=အစိမ်းရောင်}}
| image_map3             = Netherlands-CIA WFB Map-10-10-10.png
| မြို့တော် = [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]{{efn|name=central_cities|အမ်စတာဒမ်မြို့သည် ဖွဲ့စည်းပုံအရ မြို့တော်ဖြစ်သော်လည်း အစိုးရအဖွဲ့နှင့် တော်ဝင်မိသားစုသည် ဟိတ်မြို့တော်တွင် ရုံးစိုက်ကြသည်။}}
| coordinates            = {{coord|52|22|N|4|53|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| admin_center           = [[ဟိတ်မြို့တော်]]{{efn|name=central_cities}}
| admin_center_type      = Government seat
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ဒတ်ချ်ဘာသာစကား|ဒတ်ချ်]]
| languages_type         = တွဲဖက်ရုံးသုံးဘာသာစကားများ{{efn|name=co-official_languages|ဒတ်ချ်ဘာသာအပြင် အထူးမြူနီစပါယ်ဒေသများဖြစ်သော ဆာဘာကျွန်းနှင့် စိန့်ယူထရေးရှပ်ကျွန်းတို့တွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ ဘာနေယားကျွန်းတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ Papiamentu ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အနောက်ဖရီရှန်းဘာသာစကားကို ဖရီစ်လန်းပြည်နယ်တွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ &lt;ref name=&quot;official-and-recognised-languages&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |publisher=Rijksoverheid |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀ |language=Dutch|date=11 January 2016 }}&lt;/ref&gt;}}
| languages_sub          = yes
| languages              = {{unbulleted list|[[:en:English in the Netherlands|English]]|[[:en:Papiamentu|Papiamentu]]|[[:en:West Frisian language|West Frisian]]}} 
| languages2_type        = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကား{{efn|name=recognised_languages|Having ratified the European Charter for Regional or Minority Languages in 1996, the Dutch government recognises Dutch Low Saxon, Limburgish, Sinte Romani and Yiddish as regional or non-territorial minority languages.&lt;ref name=&quot;official-and-recognised-languages&quot; /&gt;}}
| languages2_sub         = yes
| languages2             = {{unbulleted list|[[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]|[[:en:Limburgish language|Limburgish]]|[[:en:Sinte Romani|Sinte Romani]]|[[:en:Yiddish|Yiddish]]}}
| လူမျိုးများ =  {{plainlist|class=nowrap|
* ၇၅.၇၅% [[ဒတ်ချ်လူမျိုး]]
* ၇.၉% အခြားသောဥရောပသားများ{{efn|Excluding people with a Turkish background, who are included separately in this table.}}
* ၂.၃၉% [[:en:Turks in the Netherlands|တူရကီ]]
* ၂.၃၅% [[:en:Dutch-Moroccans|မော်ရိုကန်]]
* {{allow wrap|၂.၀၅% [[:en:Indonesians|အင်ဒိုနီးရှား]]}}
* ၂.၀၅% [[:en:Surinamese people in the Netherlands|ဆူရီနမ်]]
* ၀.၉၁% [[:en:Dutch-Antilleans (disambiguation)|Antillean]]
* ၀.၆၁% [[:en:Arabs in the Netherlands|ဆီးရီးယား]]
* ၅.၉၉% [[:en:Demography of the Netherlands|အခြား]]}}
| ethnic_groups_year     = 2017
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=37325&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=a&amp;D6=l&amp;VW=T Official CBS website containing all Dutch demographic statistics]. Cbs.nl. Retrieved on 4 July 2017.&lt;/ref&gt;
| ဘာသာတရားများ = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |၅၄.၁% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]]
  |၃၈.၃% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
  |—၂၀.၁% [[:en:Catholic Church in the Netherlands|ကတ်သလစ်]]
  |—၁၄.၈% [[:en:Protestantism|ပရိုတက်စတင့်]]
  |—၃.၄% အခြား [[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်]]
  |၅.၀% [[:en:Islam in the Netherlands|အစ္စလာမ်]]
  |၂.၆% [[:en:Religion in the Netherlands|အခြား]]
  }}
| religion_year          = ၂၀၁၉
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;cbs2020&quot;&gt;
  {{Cite web
  | url         = https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/51/meerderheid-nederlandse-bevolking-behoort-niet-tot-religieuze-groep 
  | title       = Meerderheid Nederlandse bevolking behoort niet tot religieuze groep
  | last        = CBS
  | website     = www.cbs.nl
  | language    = nl-NL
  | access-date = 16 March 2021
| date        = 18 December 2020
}}
&lt;/ref&gt;
| demonym                = Dutch
| membership             = [[နယ်သာလန် ဘုရင့်နိုင်ငံတော်]]
| membership_type        = အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်နိုင်ငံ
| အမျိုးအစား = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်စနစ်]] စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = ဘုရင်
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဝန်ကြီးချုပ်
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၃) = လက်ထောက်ဝန်ကြီးချုပ်များ
| leader_title4  = [[:en:Vice-President of the Council of State (Netherlands)|နိုင်ငံတော်ကောင်စီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = ဝိလမ်-အလက်ဇန္ဒား
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = Mark Rutte
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၃) ={{ubl|Hugo de Jonge|Kajsa Ollongren|Carola Schouten}}
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၄) =Thom de Graaf
| legislature            = [[:en:States General of the Netherlands|States General]]
| upper_house            = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (နယ်သာလန်)|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]]
| lower_house            = [[ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော် (နယ်သာလန်)|ကိုယ်စားများလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type       = {{nobold|စပိန်အင်ပါယာမှ}} လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = [[:en:Act of Abjuration|ကြေညာခြင်း]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၂)     = [[:en:Peace of Münster|အသိအမှတ်ပြုခြင်း]]
| established_event3     = ဘုရင့်နိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်း
| established_event4     = [[:en:Liberation Day (Netherlands)|လွတ်မြောက်ရေးနေ့]]
| established_event5     = [[:en:United Nations Charter|ကုလသမဂ္ဂသို့ ဝင်ခွင့်ရခြင်း]]
| established_event6     = [[:en:Charter for the Kingdom of the Netherlands|ဘုရင့်နိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းခြင်း]]
| established_event7     = [[:en:Caribbean Netherlands|ကာရစ်ဘီယံဒေသအား သိမ်းသွင်းခြင်း]]
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ဇူလိုင်လ ၂၆ ရက်  ၁၅၈၁ ခုနှစ်
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = ဇန်နဝါရီလ ၃၀ရက် ၁၆၄၈ခုနှစ်
| established_date3      = မတ်လ ၁၆ ရ၈် ၁၈၁၅ ခုနှစ်
| established_date4      = မေလ ၅ ရက် ၁၉၄၅ ခုနှစ်
| established_date5      = ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ၁၉၄၅ ခုနှစ်
| established_date6      = ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ၁၉၅၄ ခုနှစ်
| established_date7      = အောက်တိုဘာလ ၁၀ ၂၀၁၀ ခုနှစ်
| ဧရိယာ = ၄၁,၈၆၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx|title=Oppervlakte|access-date=5 October 2020|archive-date=13 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113200643/http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Ruimtelijke%20ordening/Oppervlakte.aspx}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2-additional&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl|first=Ministerie van Algemene|last=Zaken|date=19 May 2015|website=onderwerpen}}&lt;/ref&gt;
| ဧရိယာအဆင့် = ၁၃၁
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၁၈.၄၁
| population_estimate      = {{IncreaseNeutral}} {{data Netherlands|poptoday|formatnum}}&lt;ref name=&quot;Counter&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller|title=Bevolkingsteller|website=[[Statistics Netherlands]]|language=Dutch|accessdate=9 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}}
| population_census        = ၁၆,၆၅၅,၇၉၉&lt;ref name=&quot;2011Census&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2014/44/2014-b57-pub.pdf?la=en-gb|title=Dutch Census 2011 Analysis and Methodology|work=[[Statistics Netherlands]]|page=9|date=19 November 2014|accessdate=9 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year   = ၂၀၁၁
| population_estimate_rank = ၆၇
| population_density_km2 = ၄၂၃
| population_density_rank = ၁၆
| population_density_sq_mi = 
| GDP_PPP                = {{increase}}$၁.၀၅၅ ထရီလီယံ&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=90&amp;pr.y=17&amp;sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=138&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title = Netherlands|date = April 2019|publisher = International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = ၂၀၂၁
| GDP_PPP_အဆင့် = ၂၇
| GDP_PPP_per_capita     = $၆၀,၄၆၁&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၁၁
| GDP_nominal            = {{increase}} $၁.၀၁၂ ဘီလီယံ&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = ၂၀၂၁
| GDP_nominal_rank       = ၁၇
| GDP_nominal_per_capita = $၅၈,၀၀၃&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၂
| Gini                   = ၂၇.၅&lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = ၂၀၂၀
| Gini_change            = increase
| Gini_ref               = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher= Eurostat  |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = ၀.၉၄၄&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=10 December 2019|accessdate=၅ အောက်တိုဘာ  ၂၀၂၀|format=PDF|archivedate=30 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430080741/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking}}&lt;/ref&gt;
| HDI_အဆင့်               = ၈
| ငွေ               = {{unbulleted list|[[ယူရို]] (€, EUR)|[[အမေရိကန်ဒေါ်လာ]] ($, USD){{efn|ယူရိုကို နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဥရောပအခြမ်းတွင် သုံးစွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ဒတ်ချ်ဂီဒါအစား ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အစားထိုးသုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ဒေါ်လာကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်တွင် သုံးစွဲခြင်းဖြစ်ပြီး နယ်သာလန် အန်တီလီယန်းဂီဒါအစား ၂၀၁၁ တွင် အစားထိုးခဲခြင်းဖြစ်ပြီးသည်&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://wetten.overheid.nl/BWBR0028551 |title=Wet geldstelsel BES |publisher=Dutch government |date=30 September 2010 |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ  ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;}}}}
| စံတော်ချိန်ဇုန် =  {{ubl|[[UTC]]+1 ([[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|CET]])|[[UTC]]−4 ([[အတ္တလန္တိတ်ဒေသ စံတော်ချိန်|AST]]){{efn|CET and CEST are used in the European Netherlands, and AST is used in the Caribbean Netherlands.}}}}
| utc_offset             = 
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = {{ubl|[[UTC]]+2 ([[ဗဟိုဥရောပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်|CEST]])|[[UTC]]−4 ([[အတ္တလန္တိတ်ဒေသ စံတော်ချိန်|AST]])}}
| DST_note               = {{smaller|Note: Even though the European Netherlands are located within the [[UTC±00:00|UTC±0]] longitudes, the country adopted 
 [[UTC+1]] (Central European Time) as its standard time under German occupation on 2 November 1942, with a +0:40:28 offset (+1:40:28 during DST) from Amsterdam’s Local Mean Time (UTC+0:19:32).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Time Zone &amp; Clock Changes in Amsterdam, Netherlands |url=https://www.timeanddate.com/time/zone/netherlands/amsterdam |website=www.timeanddate.com |accessdate=၅ အောက်တိုဘာ  ၂၀၂၀ |language=en}}&lt;/ref&gt;}}
| date_format            = dd-mm-yyyy
| electricity            = 230 V–50 Hz
| drives_on              = right
| calling_code           = +၃၁၊ +၅၉၉{{efn|+599 was the country code designated for the now dissolved Netherlands Antilles. The Caribbean Netherlands still use +599&amp;nbsp;7 (for Bonaire), +599&amp;nbsp;3 (for Sint Eustatius), and +599&amp;nbsp;4 (for Saba).}}
| iso3166code            = NL
| cctld                  = [[.nl]], [[.bq]]{{efn|.nl သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံအတွက် ယေဘုယျ အင်တာနက် ထိပ်ဆုံးဒိုမိန်းအမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[.eu]] ဒိုမိန်းကိုလည်း အခြားသော ဥရောပသမဂ္ဂနိုင်ငံများနှင့် မျှဝေအသုံးပြုသည်။ .bq ကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်အတွက် သတ်မှတ်ထားသော်ငြား အသုံးပြုခြင်း မရှိကြပေ။}}
| today                  = 
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = 
| အရှေဆုံးမြစ် = 
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| ပွဲများ =  
| ဗဟိုဘဏ် = 
| အထိမ်းအမှတ်များ = 
}}

'''နယ်သာလန်နိုင်ငံ'''({{lang-nl|Nederland}} {{IPA-nl|ˈneːdərlɑnt||Nl-Nederland.ogg}})သည် ဥရောပအနောက်ပိုင်းတွင်ရှိသော အဓိကတည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကာရစ်ဘီယံဒေသမှ နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းအချို့နှင့် ပေါင်းစပ်ပြီး စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကျင့်သုံးသည့် နယ်သာလန်ဘုရင်နိုင်ငံတော်([[:en:Kingdom of the Neltherlands|Kingdom of the Neltherlands]])၏ အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0002154/2017-11-17 |title=Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |trans-title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |language=Dutch |work=Government of the Netherlands |date=17 November 2017 |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ထိုနယ်သာလန်နိုင်ငံကို ဟော်လန်နိုင်ငံ&lt;ref name=&quot;Netherlands vs. Holland&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.holland.com/global/tourism/information/general/netherlands-vs-holland.htm |title=Netherlands vs. Holland |work=Netherlands Bureau for Tourism and Congresses |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀ |date=18 October 2012 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124192022/https://www.holland.com/global/tourism/information/general/netherlands-vs-holland.htm }}&lt;/ref&gt;ဟု တရားဝင်မဟုတ်သော အသုံးရှိသည်။ ဥရောပတွင် ပြည်နယ် ၁၂ ခု ပါဝင်ပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံနှင့် အနောက်မြောက်တွင် မြောက်ပင်လယ်တို့နှင့် ထိစပ်နေပြီး မြောက်ပင်လယ်ရှိ ရေပြင်နယ်နိမိတ်သည် ထိုနိုင်ငံတို့နှင့်အပြင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနှင့်ပါ ထိစပ်၍နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.defensie.nl/english/topics/hydrography/contents/maritime-zones-and-boundaries/netherlands-boundaries-in-the-north-sea |title=Netherlands boundaries in the North Sea |publisher=Ministry of Defence |accessdate=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819083824/http://www.defensie.nl/english/topics/hydrography/contents/maritime-zones-and-boundaries/netherlands-boundaries-in-the-north-sea |archivedate=19 August 2014}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==

== မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ==

ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ်ကောင်းလောက်အောင်ပင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ များစွာသော မြေမျက်နှာပြင် အစိတ်အပိုင်းတို့သည် ဆက်စပ်လျက် ရှိသော မြောက်ပင်လယ်ပြင်အောက် ပေ ၂၀ ခန့်နိမ့်ကျလျက်ရှိသည်။ ယင်းသို့  ပင်လယ် ရေမျက်နှာပြင်အောက် နိမ့်ကျနေသောကြောင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသားတို့သည် အမြဲတစေ ပင်လယ်ပြင်နှင့် ခုခံစစ်ပွဲ ဆင်နွှဲနေရသော တပ်သားများ ဖြစ်လာရလေသည်။ ထာဝစဉ်တိုက်ပွဲဝင်နေရသော တပ်သားများ ဖြစ်သည့်အလျောက် နယ်သာလန်နိုင်ငံသားတို့သည် ထကြွလုံ့လဥဿဟနှင့် ပြည့်စုံကုံလုံသော အမျိုးသားများဖြစ်လေသည်။ နိုင်ငံသားတို့၏ လုံ့လစွမ်းပကားကြောင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် သေးငယ်သော နိုင်ငံဖြစ်လင့်ကစား နိုင်ငံများအလယ်တွင် ထည်ဝါစွာ ရပ်တည်နိုင်ခဲ့ပေသည်။

နယ်သာလန်နိုင်ငံသူ နိုင်ငံသားတို့သည် မိမိတို့ မှီတင်းနေထိုင်ရာ မြေနိမ့်ပိုင်းသို့ ပင်လယ်မှရေများ စီးဝင်မလာစေရန်၊ နည်းအသွယ်သွယ်ဖြင့် ကြိုးပမ်းတကုတ် အားထုတ်ကြရသည်။ ဒိုက်ခေါ် ပေ ၂၀၀၊ ၃၀၀ မျှ ထုထည်ရှိ၍ မြင့်မားလှသော ပင်လယ်ရေကာတာကြီးများကို ခိုင်မာစွာ ဆောက်လုပ်ရ၏။ မြေနိမ့်မှရေများကို လေရဟတ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့်သယ်ဆောင်ကာ ပင်လယ်တွင်းသို့ ထုတ်ယူသွင်းပစ်ရ၏။ သို့ဖြစ်ရကား နယ်သာလန်နိုင်ငံကမ်းခြေတလျှောက်ရှိ မြို့ရွာများတွင် လေရဟတ်ကြီးငယ်များဖြင့် ပြည့်နှက်လျက် ရှိပေသည်။ ထိုလေရဟတ်များသည်ပင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားတခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

လေရဟတ်ငယ်ကလေးများသည် နေ့ရောညဉ့်ပါ လည်ပတ်၍ မြေနိမ့်ပိုင်းမှ ရေကိုတူးမြောင်းငယ်များသို့ ပို့ဆောင်ပေး၏။ တူးမြောင်းငယ်များမှ ရေကို တူးမြောင်းကျယ်ကြီးများသို့ လေရဟတ်ကြီးများ၊ လျှပ်စစ်မိုတာများ၊ ဒီဇယ်အင်ဂျင်စက်များဖြင့် ပို့ဆောင်ကာ ပင်လယ်ထဲသို့ ရေကို ထုတ်ပစ်ရလေသည်။ တခါတရံ မုန်တိုင်းထန်သောအခါ လှိုင်းလုံးကြီးများသည် ကြီးမားသောအရှိန်ဖြင့် တူးမြောင်းကြီးများမှ ရေကို လာလမ်းသို့ တွန်းပစ်တတ်၏။ ယင်းသို့သောဝီရိယလုံ့လဖြင့် ပင်လယ်ရေနှင့် အစဉ်စစ်ခင်းနေသည့် အခိုက်မှာပင် ပင်လယ်ရေလွှမ်းမိုးသော အဖြစ်မျိုးကိုလည်း ကြုံတွေ့ရသေး၏။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ရေလွှမ်းမိုး၍ အကြီးအကျယ်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။

== နိုင်ငံရေး ==
== အစိုးရ ==
=== အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ ===

[[File:Map provinces Netherlands-en.svg|thumb|upright=0.9|[[:en:Provinces of the Netherlands|Provinces]] and [[:en:Caribbean Netherlands#Administration|territories]] of the Netherlands]]

[[File:2022-NL-Gemeenten-basis-2500px.png|thumb|upright=0.9|[[:en:Municipalities of the Netherlands|Municipalities map]]]]

နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၂ ခုခွဲခြားထားပြီး ၎င်းပြည်နယ်တခုစီသည် ဘုရင့်ကော်မရှင်နာမင်းကြီး (Commissaris van de Koning)၏ လက်အောက်တွင်ရှိသည်။ တရားဝင်အသုံးအနှုန်းမဟုတ်သော်လည်း လင်းဘာ့ဂ်ပြည်နယ်တွင် ထိုရာထူးနေရာအား ဘုရင်ခံ(Gouverneur)ဟုလည်း သုံးနှုန်းသည်။ ပြည်နယ်အားလုံးကို မြူနီစပါယ်ဒေသများအဖြစ် ခွဲခြားထားပြီး ဒေသ ၃၅၅ ခု (၂၀၁၉) ရှိသည်။&lt;ref name=MUNICPS&gt;{{cite web |url = https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/classificaties/overig/gemeentelijke-indelingen-per-jaar/indeling%20per%20jaar/gemeentelijke-indeling-op-1-januari-2019 |title = Gemeentelijke indeling op 1 januari 2019 |trans-title = Municipalities on 1 January 2019 |language = Dutch |author = &lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date = 1 January 2019 |work = CBS Classifications |publisher = Statistics Netherlands (CBS)] |accessdate = ၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;


နိုင်ငံကို ရေထုခရိုင် ၂၁ ခု(၂၀၁၈ ခုနှစ်အရ) ခွဲခြားထားပြီး ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း(waterschap or hoogheemraadschap) မှ အုပ်ချုပ်ပြီး ရေကြောင်းနှင့်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များအား စီမံကွပ်ကဲမှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာတည်ရှိသည်။&lt;ref name=WATER&gt;{{cite web|url=http://www.uvw.nl/de-waterschappen.html |title=De waterschappen |language=Dutch |accessdate=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103064157/http://www.uvw.nl/de-waterschappen.html |archivedate=3 November 2013 }}&lt;/ref&gt; ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း၏ နိုင်ငံတော်တည်ရှိမှုထက်ပင် စော၍နေပြီး ပထမဆုံးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်မှာ ၁၁၉၆ ခုနှစ်ကတည်းကပင်ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ် ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်းသည် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးသော ဒီမိုကရေစီနည်းကျ အဖွဲ့အစည်းများတွင် ယနေ့ထက်တိုင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဆက်လက်တည်ရှိနေသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ ရေထုဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့အစည်း၏ တိုက်ရိုက်ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှုကို လေးနှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်ကျင်းပသည်။


Bonaire, Sint Eustatius နှင့် Saba ကျွန်းများ၏ အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းကို ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်(Caribbean Netherlands) ဟုခေါ်ပြီး ပြည်နယ်၁၂ ခု၏ ပြင်ပတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများအား openbare lichamen (public bodies) ဟုသော အမည်နာမရှိပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဤအုပ်ချုပ်မှုဒေသများကို အထူးမြုနီစပယ်ဒေသဟုလည်း တခါတရံ၌ ရည်ညွှန်းကြသည်။&lt;ref name=WOLBES&gt;{{cite web|url=http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen|title=31.954, Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|language=Dutch|publisher=Eerste kamer der Staten-Generaal|quote=De openbare lichamen vallen rechtstreeks onder het Rijk omdat zij geen deel uitmaken van een provincie.&lt;br /&gt;&quot;Through the establishment of the BES islands as public bodies, rather than communities, the BES islands' rules may deviate from the rules in the European part of the Netherlands. The Dutch legislation will be introduced gradually. The public bodies fall directly under the central government because they are not part of a province.&quot;|accessdate=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တည်ရှိနေသော နယ်မြေအများအပြားရှိပြီး ထိုနယ်မြေများသည် မြောက်ဘရာဘန့်ပြည်နယ်၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.exclave.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4&amp;Itemid=10|title=Baarle-Hertog and Baarle Nassau|website=Exclave.eu|access-date=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; နယ်သာလန်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့သည် Benelux နှင့် မကြာသေးမီက Schengen Area ထဲတွင်ပါဝင်ကြပြီး နိုင်ငံနှစ်ခုလုံးမှ နိုင်ငံသားအသီးသီးသည် ထိုနယ်မြေများတွင် ထိန်းချုပ်မှုမရှိပဲ သွားလာနိုင်သည်။


{| style=&quot;background:none;&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:40px;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| အလံ
! style=&quot;width:110px;&quot;| ပြည်နယ်
! style=&quot;width:120px;&quot;| မြို့တော်
! style=&quot;width:100px;&quot;| အကြီးဆုံး မြို့
! style=&quot;width:60px;&quot;| စုစုပေါင်း ဧရိယာ&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
! style=&quot;width:60px;&quot;| မြေ ဧရိယာ
! style=&quot;width:90px;&quot;| လူဦးရေ&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;br /&gt;(November 2019)
! style=&quot;width:80px;&quot;| သိပ်သည်းမှု
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Drenthe|size=27px}} || [[Drenthe]] || &lt;center&gt;[[Assen]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Emmen, Netherlands|Emmen]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2680|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2634|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|493,449|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|188|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Flevoland|size=27px}} || [[Flevoland]] || &lt;center&gt;[[Lelystad]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Almere]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2413|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1413|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|422,202|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|299|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Friesland|size=27px}} || [[Friesland]] ||colspan=&quot;2&quot; | &lt;center&gt;[[Leeuwarden]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|5749|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|3324|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|649,988|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|196|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Gelderland|size=27px}} || [[Gelderland]] || &lt;center&gt;[[Arnhem]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Nijmegen]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|5136|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|4967|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,084,478|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|420|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Groningen|size=27px}} || [[Groningen (province)|Groningen]] || colspan=&quot;2&quot; | &lt;center&gt;[[Groningen (city)|Groningen]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2960|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2325|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|585,881|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|252|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Limburg (Netherlands)|size=27px}} || [[Limburg (Netherlands)|Limburg]] || colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;[[Maastricht]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2210|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2148|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,118,223|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|521|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|North Brabant|size=27px}} || [[North Brabant]]|| &lt;center&gt;[['s-Hertogenbosch]]&lt;/center&gt;&lt;!-- spelled this way for table-aesthetic reasons--&gt; || &lt;center&gt;[[Eindhoven]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|5082|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|4908|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,562,566|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|523|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|North Holland|size=27px}} || [[North Holland]] || &lt;center&gt;[[Haarlem]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Amsterdam]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|4092|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2662|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|2,877,909|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1082|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Overijssel|size=27px}} || [[Overijssel]] || &lt;center&gt;[[Zwolle]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Enschede]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|3421|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|3323|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,162,215|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|350|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|South Holland|size=27px}} || [[South Holland]] || &lt;center&gt;[[The Hague]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[Rotterdam]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|3419|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2814|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|3,705,625|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1317|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Utrecht|size=27px}} || [[Utrecht (province)|Utrecht]] || colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;[[Utrecht (city)|Utrecht]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1449|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1380|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,353,596|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|981|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Zeeland|size=27px}} || [[Zeeland]] || colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;[[Middelburg]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|2934|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}||style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|1783|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|383,689|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|216|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;| Total
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;| &lt;center&gt;[[Amsterdam]]&lt;/center&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{convert|41545|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{convert|33481|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}
! style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,399,821
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{convert|521|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|}
|}

{| style=&quot;background:none;&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:40px;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Flag
! style=&quot;width:110px;&quot;| Name
! style=&quot;width:120px;&quot;| Capital
! style=&quot;width:60px;&quot;| Area&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden?|author=Ministerie van Algemene Zaken|date=19 May 2015|website=Rijksoverheid}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:90px;&quot;| Population&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;&lt;br /&gt;(January 2019)
! style=&quot;width:80px;&quot;|Density
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Bonaire|size=27px}} || [[Bonaire]] ||&lt;center&gt;[[Kralendijk]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|294|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|20,104|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|69|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Saba|size=27px}} || [[Saba]] ||&lt;center&gt;[[The Bottom]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|13|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|1,915|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|148|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|{{flagicon|Sint Eustatius|size=27px}} || [[Sint Eustatius]] ||&lt;center&gt;[[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|21|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}|| style=&quot;text-align:right&quot;|3,138|| style=&quot;text-align:right&quot;|{{convert|150|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;| Total
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{convert|328|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}
! style=&quot;text-align:right;&quot;| 25,157
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{convert|77|/km2|/sqmi|abbr=on|sortable=on}}
|}
|}

=== နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး ===
[[File:International Court of Justice.jpg|thumb|left|The Peace Palace (''Vredespaleis''), in The Hague]]

သမိုင်းတွင် ဒတ်ချ်နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ဘက်မလိုက်မူဝါဒဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင် အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်၍ လာခဲ့ပြီး အရေးပါထင်ရှားသော အဖွဲ့အစည်းများမှာ ကုလသမဂ္ဂ၊ နေတိုးနှင့် ဥရောပသမဂ္ဂတို့ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်စီးပွားရေးသည် အလွန်ပွင့်လင်းမြင်သာပြီး နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးကို ကြီးစွာ မှီတည်နေသည်။


နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒသည် အခြေခံကတိကဝတ် ၄ ခုဖြစ်သော အတ္တလန်တစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု([[:en:Atlanticism|Atlanticism]])၊ ဥရောပ ပေါင်းစည်းမှု([[:en:European integration|European integration]])၊ နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၊ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေတို့တွင် အခြေတည်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ နိုင်ငံတကာ အငြင်းပွားဖွယ် အကြောင်းအရာမှာ ဆေးခြောက်အပျော့စားနှင့်ပတ်သက်သော လွတ်လပ်ခွင့် မူဝါဒဖြစ်သည်။


ဒတ်ချ်ရွှေခေတ်နှင့် ထိုအလွန်ကာလများတွင် ဒတ်ခ်ျလူမျိုးတို့သည် စီးပွားရေးနှင့် ကိုလိနီ အင်ပါယာများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အရေးကြီးဆုံးသော ကိုလိုနီနယ်များမှာ ယနေ့ခေတ် ဆူရီနမ်နှင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသားတော်လှန်ရေးအပြီး လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲများ၊ နိုင်ငံတကာ ဖိအားများနှင့်ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဖြေရှင်းချက်များကြောင့် လွတ်လပ်ရေးရရှိလာခဲ့သည်။ ဆူရီနမ်သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ် အတိတ်၏ ကောင်းမွေဆိုးမွေတို့သည် သမိုင်းနှင့်ဆက်နွယ်နေရာ အတိတ်သမိုင်းတို့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးကို ယခုထက်တိုင် လွှမ်းမိုးထားဆဲဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ထိုနိုင်ငံတို့မှ လူအများအပြားသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အမြဲတမ်းနေထိုင်သူများအဖြစ် နေထိုင်ကြသည်။

=== တပ်မတော် ===
[[File:Rob Bauer.jpg|thumb|Lieutenant admiral Rob Bauer is the current [[:en:Chief of Defence (Netherlands)|Chief of Defence]].]]
နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဥရောပတွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံး စစ်တပ်ရှိသည့် နိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ပထမဆုံး တည်ထောင်ခဲ့သည်မှာ ၁၅၀၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်း Maurice of Nassau လက်ထက်ကဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်တပ်​မ​တော်ကို ဒတ်ချ်အင်ပါယာ ကာလတစ်​လျှောက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နပိုလီယံကို စစ်ရှုံးပြီးနောက်ပိုင်း ဒတဒတ်ချ်တပ်မတော်ကို စစ်မှုမထမ်းမနေရ တပ်မတော်အဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ထိုတပ်အား ဘယ်လဂျီယမ်တော်လှန်ရေးကာလတွင် မောင်မြင်စွာ တပ်ဖြန့်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၁၈၃၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီနယ်များတွင် တပ်ဖြန့်ထားခဲ့ပြီး ပထမကမ္ဘာစစ်အပါအဝင် ဥရောပစစ်ပွဲများတွင် မပါဝင်တော့ပဲ ဘက်မလိုက်မူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၀ ခုနှစ် မေလတွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံအား ကျူးကျော်စီးနင်းမှာသာ စစ်ထဲသို့ပါဝင်ခဲ့ပြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။


[[File:HNLMS Holland.jpg|thumb|''Zr. Ms. Holland'', a Royal Netherlands Navy offshore patrol vessel]]
၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဘက်မလိုက်မူကို စွန့်ခဲ့ပြီး ဘရပ်ဆဲစာချုပ်(Treaty of Brussels)တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် နေတိုးအဖွဲ့၏ တည်ထောင်သူ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဒတ်ချ်တပ်မတော်သည် နေတိုးအဖွဲ့၏ အင်အားတရပ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး စစ်အေးကာလအတွင်း ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် များစွာသော အခြေစိုက်စခန်းများတွင် တပ်ဖြန့်ထားရှိခဲ့သည်။ ကိုရီးယား စစ်ပွဲအတွင်း ဒတ်ချ်စစ်သား ၃,၀၀၀ ထောင်ကျော်သည် အမေရိကန်တပ်မတော်၏ အမှတ် ၂ ခြေလျင်တပ်မ (2nd Infantry Division) တွင် တာဝန်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် စစ်မှုမထမ်းမနေရ ဥပဒေကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်တပ်မ​တော်သည် ပ​ရော်ဖက်ရှင်နယ် တပ်မ​တော်တစ်ရပ်အဖြစ်သို့ ကူး​​ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမှကတည်းက ဒတ်ချ်တပ်မ​တော်သည် ​ဘောစနီးယားစစ်ပွဲနှင့် ကိုဆိုဗိုစစ်ပွဲများ၊ ဆက်ဒမ်ဟူစိန် စစ်ရှုံးပြီး​နောက် အီရတ်ရှိ ပြည်နယ်တစ်ခုတွင် တပ်စွဲထိန်းချုပ်ထားခြင်း၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းတို့တွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။ 


တပ်မတော်ကို အခွဲ ၄ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ရှေ့တွင် ကနဦးစာလုံး Koninklijke (တော်ဝင်)ဖြင့် စတင်ထားသည်:

* Koninklijke Marine (KM)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် ရေတပ်မတော်၊ ရေကြောင်းဆိုင်ရာ လေယာဉ်များနှင့် ရေကြောင်းဆိုင်ရာ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်သည်။

* Koninklijke Landmacht (KL)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် ကြည်းတပ်မတော်၊

* Koninklijke Luchtmacht (KLu)၊ နယ်သာလန် တော်ဝင် လေတပ်မတော်၊ 

* Koninklijke Marechaussee (KMar), the Royal Marechaussee (Military Police)၊ တော်ဝင်ရဲတပ်ဖွဲ့၊ တပ်မတော်ရဲများနှင့် နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်သည်။ 


ရေငုပ်သင်္ဘောတပ်ဖွဲ့နှင့်သက်ဆိုင်သော တာဝန်များကို အမျိုးသမီးများအတွက် ခွင့်ပြုခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်တပ်မတော်၏ အထူးတပ်ဖွဲ့(Korps Commandotroepen)တွင် အမျိုးသမီးများအား ခွင့်ပြုထားသော်လည်း ကနဦးလေ့ကျင့်ရေးများတွင် အလွန်ပြင်းထန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးအတွက် အထူးတပ်ဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်နိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်သလောက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.korpscommandotroepen.nl/index.php?l=nl&amp;p=118 KCT. Official website of the Dutch Commando Foundation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110205094656/http://www.korpscommandotroepen.nl/index.php?l=nl&amp;p=118 |date=5 February 2011 }}. Korpscommandotroepen.nl (14 April 2010). Retrieved on 21 August 2012.&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် ဝန်ထမ်း ၇၀,၀၀၀ ကျော် ခန့်အပ်ထားပြီး ၂၀,၀၀၀ ကျော်မှာ အရပ်သားများ ဖြစ်ပြီး၅၀,၀၀၀ ကျော်မှာ တပ်မတော်သားများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defensie.nl/onderwerpen/werken_bij_defensie |title=Ministerie van defensie – Werken bij Defensie |publisher=Mindef.nl |accessdate=၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811142105/http://www.defensie.nl/onderwerpen/werken_bij_defensie |archivedate=11 August 2011 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အစိုးရသည် အစိုးရအသုံးစရိတ်များ ဖြတ်တောက်သည့်အတွက် စစ်သုံးစရိတ်များကို အကြီးအကျယ်လျော့ချမည့်အကြောင်း ကြေညာခဲ့ရာ ထို့အထဲတွင် တင့်၊ တိုက်လေယာဉ်၊ သင်္ဘောနှင့် အကြီးတန်းတပ်မတော်အရာရှိများ လျော့ချရေးတို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2011/04/08/46180709/Defensie_hard_getroffen_door_bezuinigingen_video |title=Defensie hard getroffen door bezuinigingen |publisher=Ministry of Defence |accessdate=၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807071458/http://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2011/04/08/46180709/Defensie_hard_getroffen_door_bezuinigingen_video |archivedate=7 August 2011 }}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် စစ်ဥပဒေနှင့်ပတ်သက်သော နိုင်ငံတကာ သဘောတူညီချက်များတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ သို့သော် နျူးကလီယားလက်နက်လျော့ချရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကုလသမဂ္ဂ စာချုပ်ကို လက်မှတ်မရေးထိုးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Red Cross urges Netherlands to sign UN nuclear weapons ban |url=https://nltimes.nl/2019/02/11/red-cross-urges-netherlands-sign-un-nuclear-weapons-ban |work=NL Times |date=11 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==

[[File:Smile 29Aug07 5, at the Amazone harbour, Port of Rotterdam, Holland 29-Aug-2007.jpg|thumb|ဥရောပ၏အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းဖြစ်သော ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်း]]

နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး စီးပွားရေးရှိပြီး ရာစုနှစ်များစွာကြာအောင် ဥရောပစီးပွားရေး၏ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၆ ရာစုမှစ၍ သင်္ဘောလုပ်ငန်း၊ ငါးလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဘဏ်လုပ်ငန်းများသည် ဒတ်ချ်စီးပွားရေးလုပ်ငန်း၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် မြင့်မားသောအဆင့်ရှိသော စီးပွားရေးလွတ်လပ်ခွင့်ရှိသည်။ Global Enabling Trade Report(2nd in 2016) အစီရင်ခံစာတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး Swiss International Institute for Management Development ၏ ၂၀၁၇ ခုနှစ်စာရင်းအရ စီးပွားရေးဆိုင်ရာယှဉ်ပြိုင်နိုင်မှု၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၅ တွင်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imd.org/globalassets/wcc/docs/release-2017/2017-world_competitiveness_ranking.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604200349/http://www.imd.org/globalassets/wcc/docs/release-2017/2017-world_competitiveness_ranking.pdf|url-status=dead|archive-date=4 June 2017|title=Wayback Machine|date=4 June 2017|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် 2018 Global Innovation Index ၏ညွှန်းကိန်းများအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် တီထွင်ဆန်းသစ်မှုအရှိဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Cornell University, INSEAD, and WIPO (2018): The Global Innovation Index 2018: Energizing the World with Innovation. Ithaca, Fontainebleau and Geneva&lt;/ref&gt;

[[File:Netherlands.jpg|thumb|The Netherlands is a heavily developed country. Shown here is a motorway passing by a [[:en:polder|polder]] with a [[:en:windpump|drainage windmill]], and two [[:en:wind turbines|wind turbines]] in the background.]]


၂၀၁၆ ခုနှစ် စာရင်းများအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ၊ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ၊ တရုတ်နှင် ရုရှားနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html|website = www.cia.gov|accessdate = 22 April 2015|archivedate = 21 May 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200521043249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ပို့ကုန်ထိပ်သီး ၁၀ နိုင်ငံတွင်လည်း ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းသည် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၏ အကြီးမားဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး အခြားသော အဓိကကုန်ထုတ်စက်မှုလုပ်ငန်းများမှာ ဓာတုပစ္စည်းလုပ်ငန်း၊ သတ္တုလုပ်ငန်း၊ စက်ပစ္စည်းအစိတ်အပိုင်းလုပ်ငန်း၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းလုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်မှု၊ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ခရီသွားလုပ်ငန်းတို့ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ကုမ္ပဏီခွဲများထားရှိလုပ်ဆောင်နေသော ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီများကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်နှုတ်ပြရလျှင် [[:en:Randstad Holding|Randstad]]၊ [[:en:Unilever|Unilever]]၊ [[:en:Heineken International|Heineken]]၊ [[:en:KLM|KLM]]၊ ဘဏ္ဍာရေးဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:ING Group|ING]]၊ [[:en:ABN AMRO|ABN AMRO]]၊ [[:en:Rabobank|Rabobank]]၊ ဓာတုပစ္စည်းလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:DSM (company)|DSM]], [[:en:AkzoNobel|AKZO]]၊ ရေနံသန့်စင်မှုလုပ်ငန်းများတွင် [[:en:Royal Dutch Shell|Royal Dutch Shell]]၊ အီလက်ထရောနစ်ပစ္စည်းလုပ်ငန်းတွင် [[:en:Philips|Philips]]၊ [[:en:ASML Holding|ASML]]၊ ဂြုဟ်တုဖြင့် သွားလာမှုညွှန်ပြသော ကုမ္ပဏီအဖြစ် [[:en:Tom Tom|Tom Tom]] တို့ဖြစ်ကြသည်။


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၇ နိုင်ငံမြောက် အကြီးဆုံးစီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားတစ်ဦးချင်းအလိုက် GDP တွင်လည်း ၁၀ နိုင်ငံမြောက် အမြင့်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အကြားတွင် နှစ်စဉ်စီးပွားရေးတိုးတက်မှု(GDP)သည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၄% နီးပါးရှိပြီး ဥရောပပျမ်းမျှရာခိုင်နှုန်းထက် ကောင်းစွာ ကျော်လွန်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးနှေးကွေးမှု ကြုံတွေ့ရသော ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ တိုးတက်မှုမှာ အတော်လေး နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး၂၀၀၇ ခုနှစ်၏ တတိယလေးလပတ်တွင် ၄.၁% ထိ အရှိန်မြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်း(inflation)သည် တစ်နှစ်လျှင် ၂.၈% ထိရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Inflation up to 2.8 percent|url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-042-pb.htm|publisher=Statistics Netherlands|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=6 June 2013|archive-date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307040726/http://cbs.nl/en-gb/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-042-pb.htm}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အလုပ်လက်မဲ့ရာခိုင်နှူန်းသည် ၈.၂%(သိုမဟုတ် ILO၏ သတ်မှတ်ချက်အရ ၆.၇%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-035-pb.htm|title=Unemployment further up|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=15 May 2013|publisher=Statistics Netherlands|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306033400/http://cbs.nl/en-gb/menu/themas/dossiers/conjunctuur/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-035-pb.htm}}&lt;/ref&gt; ရှိလာပြီး ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါမှသာ ၃.၄% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=More employed in February|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2019/12/more-employed-in-february|accessdate=၉ ဇွန် ၂၀၂၀|date=21 February 2019|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611083222/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2019/12/more-employed-in-february}}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဂီနီညွှန်းကိန်း(GINI coefficient)အရကြည့်မည်ဆိုလျှင်လည်း အလွန်နည်းပါးပြီး ၀.၃၂၆ သာ ရှိသည်။ နိုင်ငံသားအလိုက် ဂျီဒီပီမှာ ၇ နိုင်ငံမြောက် အမြင့်ဆုံးတွင်ရှိသော်လည်း ယူနီဆက်(UNICEF) ၏ ချမ်းသာသော နိုင်ငံများတွင် ကလေးများအတွက် သုခပြည့်စုံမှု၌ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်တွင် ထိပ်ဆုံး အဆင့် ၁ နေရာတွင် ရှိနေသည်။ စီးပွားရေးလွတ်လပ်ခွင့် ညွှန်းကိန်း(Index of Economic Freedom)အရ လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် အရင်းရှင်စီးပွားရေးတွင် ၁၅၇ နိုင်ငံအား တိုင်းတာခဲ့ရာတွင် အဆင့် ၁၃ ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။


အမ်စတာဒမ်သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မြိုတော်ဖြစ်သည်။ Euronext ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အမ်စတာဒမ်စတော့အိတ်ချိန်း(Amsterdam Stock Exchange, AEX)သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပ၏ အကြီးဆုံးစတော့အိတ်ချိန်းများထဲမှညတစ်ခုဖြစ်သည်။ စတော့အိတ်ချိန်းသည် မြို့တော်၏ အလယ် ဒမ်ရင်ပြင်(Dam Square)အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ယူရိုငွေကြေးကို တည်ထောင်သူ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအနေဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ ယခင်ငွေကြေးဖြစ်သော &quot;ဂီဒါ&quot;နှင့် လဲလှယ်ခြင်းကို အခြားသော ထောက်ခံသူ ၁၅ နိုင်ငံနှင့်အတူ လဲလှယ်ခြင်းကို ၁ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၉ တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အမှန်တကယ် အသုံးပြုခြင်းကို ၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁ ယူရိုသည် ဒတ်ခ်ျဂီဒါ ၂.၂၀၃၇၁ နှင့် ညီမျှသည်။ ကာရစ်ဘီယံနယ်သာလန်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာကို ယူရိုအစား အသုံးပြုကြသည်။ 

[[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|The Netherlands is part of a monetary union, the [[:en:Eurozone|Eurozone]] (dark blue), and the [[:en:Internal Market (European Union)|EU single market]].]]


ဥရောပ၏ အကြီးဆုံး ဆိပ်ကမ်းဖြစ်သော ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်းတည်ရှိရာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ တည်နေရာသည် ဂျာမနီနှင့် ယူနိုက်တက်ကမ်းဒမ်းအကြား ဈေးကွက်ချိတ်ဆက်ပေးရာ နေရာပင်ဖြစ်သည်။ စီးပွား‌ရေး၏ အခြားသော အရေးပါသည့် အစိတ်အပိုင်းမှာ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတို့ဖြစ်သည်။ အမ်စတာဒမ်မြို့သည် နိုင်ငံတကာ ခရီးသွားဧည့်သည် ၄.၂ မီလီယံကျော် လာရောက်လည်ပတ်သည့် ဥရောပ၏ ၅ နေရာမြောက် ခရီးသွားထူထပ်ဆုံးသော မြို့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;42milvisitors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?page=9&amp;menu=27 |title=Amsterdam en de wereld: Toerisme en congreswezen |accessdate=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215160103/http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?page=9&amp;menu=27 |archivedate=15 February 2009 }}. ez.amsterdam.nl&lt;/ref&gt; ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ တိုးပွားလာမှုကြောင့် ဗဟိုနှင့် အရှေ့ဥရောပမှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ နယ်သာလန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/2012/02/10/uk-dutch-immigrants-idUKTRE8191ML20120210 |title=Dutch allow Wilders' anti-Pole website, EU critical |work=Reuters |date=10 February 2012 |first=Gilbert |last=Kreijger |accessdate=19 June 2020 |archivedate=21 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121020852/http://uk.reuters.com/article/2012/02/10/uk-dutch-immigrants-idUKTRE8191ML20120210 }}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံခြားတိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံများမှ တစ်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ရင်နှီးမြုပ်နှံမှု အကြီးမားဆုံးသော နိုင်ငံကြီး ၅ နိုင်ငံမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေးနှေးကွေးလာမှုနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပို့ကုန်တိုးမြှင့်မှုနှင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှု ခိုင်မာခြင်းတို့ကြောင့် ခြောက်နှစ်အတွင့် အမြင့်ဆုံးနေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ်၏ အရ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်မှု စီးပွားရေးအရှိဆုံး စတုတ္ထမြောက်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;wefcomp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.weforum.org/issues/global-competitiveness |title=Global Competitiveness Report 2012–2013 |publisher=World Economic Forum |date=5 September 2012 |accessdate=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210040419/http://www.weforum.org/issues/global-competitiveness |archivedate=10 December 2014}}&lt;/ref&gt;

=== သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ===
[[File:Natural gas NL.png|thumb|250px|Natural gas concessions in the Netherlands. Today the Netherlands accounts for more than 25% of all natural gas reserves in the EU.]]

၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ကြီးမားသော သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်များကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ သဘာဝဓာတ်ငွေ့များ ရောင်းချခြင်းသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာအောင် ယူရိုဘီလီယံများစွာကို ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် အစိုးရ၏ဝင်ငွေတိုးလာစေပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘဏ္ဍာငွေကို များပြားလာစေရန် ပြုလုပ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;vorige.nrc.nl&quot;&gt;[http://vorige.nrc.nl//international/article2274261.ece/The_Dutch_curse_how_billions_from_natural_gas_went_up_in_smoke The Dutch curse: how billions from natural gas went up in smoke] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221000129/http://vorige.nrc.nl//international/article2274261.ece/The_Dutch_curse_how_billions_from_natural_gas_went_up_in_smoke |date=21 December 2016 }} LEES MEER, 17 June 2009&lt;/ref&gt; သို့ပေမယ်လည်း နိုင်ငံ၏ ကြီးမားသော စွမ်းအင်ကြွယ်ဝမှုသည် မမြင်နိုင်သော အကျိုးဆက်များအဖြစ် စီးပွားရေးအခြားသော အစိတ်အပိုင်းတို့၏ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်စွမ်းကို ထိခိုက်ခဲ့ပြီး ထိုအခြေအနေကို [[ဒတ်ခ်ျရောဂါ]]ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;vorige.nrc.nl&quot;/&gt;

[[File:Wildervank natural gas field.jpg|thumb|250px|The Groningen gas field whose discovery in 1959 transformed the Dutch economy, generating €159 billion in revenue since the mid-1970s.]]


ကျောက်မီးသွေးနှင့် ဓာတ်ငွေ့မှလွဲ၍ နိုင်ငံ၌ အခြားသော တွင်းထွက်သတ္တုများ မရှိချေ။ နောက်ဆုံးသော ကျောက်မီးသွေးတွင်းကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ ဂရိုနင်ဂန်ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ရာမြေသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အကြီးဆုံးသော ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်သည့် လုပ်ငန်းမြေထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စလော့ချ်သာရင်းကျေးရွာအနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းကတည်းကပင် အဆိုပါ ဓာတ်ငွေ့လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံဘဏ္ဍာငွေ ယူရို ၁၅၉ ဘီလီယံခန့် ရရှိ၍နေသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.geoexpro.com/article/The_Groningen_Gas_Field/bf349ab1.aspx|title=The Groningen Gas Field|year=2009|publisher=GEO ExPro Magazine|accessdate=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archivedate=19 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019172237/http://www.geoexpro.com/article/The_Groningen_Gas_Field/bf349ab1.aspx}}&lt;/ref&gt; ထိုဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ခြင်းကို အစိုးရပိုင် Gasunie ကုမ္ပဏီမှ ဆောင်ရွက်ပြီး ထုတ်လုပ်မှုကို အစိုးရပိုင် Royal Dutch Shell နှင့် Exxon Mobil တို့မှ ပူပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ &quot;ဓာတ်ငွေ့တူးဖော်ခြင်းသည် ကမ္ဘာမြေပြင်းထန်စွာ တုန်ခါမှုကို တိုးလာစေပြီး အချို့သော တိုင်းတာချက်များတွင် ၃.၆ ရစ်ချက်တာစကေးလောက်အထိ ပြင်းအားရှိသည်။ ပျက်စီးမှုများအား ပြင်ဆင်စရိတ်၊ အဆောက်အဦတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်မြှင့်ခြင်းနှင့် တန်ဖိုးနိမ့်ကျသွားသော အိမ်ရာများအတွက်လျော်ကြေးသည် ယူရို ၆.၅ ဘီလီလံ နီးပါးရှိ၍‌နေပြီဖြစ်သည်။ အိမ်ခြေ ၃၅,၀၀၀ နီးပါးသည် ဤအကျိုးသက်ရောက်မှုကို ခံစားရသည်ဟု ဆိုသည်။&quot;&lt;ref&gt;UPDATE 2-Dutch gas field earthquake dangers ignored for decades -Safety Board Wed 18 February 2015, By Anthony Deutsch,18 Feb (Reuters)&lt;/ref&gt; နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဥရောပသမ္မဂ္ဂ၏ ၂၅ % ခန့်သော သိုလှောင်ထားသော သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရှိသည်။ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ နိုင်ငံဂျီဒီပီ၏ ၁၁% နီးပါးရှိ၍နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|title=Energy Policies of IEA Countries|publisher=International Energy Agency|access-date=23 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|archive-date=5 July 2016|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=5 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf}}&lt;/ref&gt; နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုလှောင်မှုမှ အဓိကမျှဝေမှု ရရှိ၍နေသောကြောင့် စွမ်းအင်သတ်မှတ်ချက်တွင် အလွန်မြင့်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.energieakkoordser.nl/~/media/files/energieakkoord/publiciteit/agreement-on-energy-policy-in-practice.ashx|title=The Agreement on Energy for Sustainable Growth|publisher=SER|access-date=27 June 2020|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626200052/https://www.energieakkoordser.nl/~/media/files/energieakkoord/publiciteit/agreement-on-energy-policy-in-practice.ashx}}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုတွင် အနာဂတ်စိန်ခေါ်မှုအဖြစ် ကြုံတွေ့နိုင်ပြီး ၂၀၂၅၌ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ဖြန့်ဖြူးမှုတွင် လိုအပ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ အထူးသဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိက ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ရာ‌နေရာဖြစ်သော ဂရိုနင်ဂန် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လုပ်ရေးနေရာတွင် ပြတ်တောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နိုင်ပြီး မြေငလျင်များသည် ဂရိုနင်ဂန်ဒေသကို လှုပ်ခတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|title=Energy Policies|publisher=IEA|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf|archive-date=5 July 2016|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=5 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705030846/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/Netherlands2014.pdf}}&lt;/ref&gt; နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့မှုသည် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် ကြီးမားစွာ မူတည်နေသည်။ ဓာတ်ငွေ့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အိမ်များအား ပူနွေးမှုပေးနိုင်သည့် အဓိကရင်းမြစ်ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=stp/&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စွမ်းအင်ပေါင်းစပ်မှု၏ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအား ကိုယ်စားပြုသည်။&lt;ref name=bbs&gt;{{cite web|url=https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf|title=Netherlands Energy System Overview|publisher=IEA|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227075530/https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf|archive-date=27 December 2017|url-status=dead|accessdate=27 June 2020|archivedate=27 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227075530/https://www.iea.org/media/countries/Netherlands.pdf}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် European Union 2020 package (GHG ထုတ်လွှတ်မှုအား ၂၀% လျော့ချရေး၊ စွမ်း‌အင်‌အစု၏ ၂၀% မှာ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဖြစ်ရေး၊ စွမ်းအင် ထိရောက်စွာ အသုံးချနိုင်မှု ၂၀ % တိုးမြှင့်နိုင်ရေး) အား ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းစွမ်းအင်မူဝါဒနှင့် ပတ်သက်၍ များစွာ လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့ပြီး အစိုးရမဟုတ်သော လုပ်ဆောင်နေသူများအား စီးပွားရေး၏ ဝင်ငွေအရင်းအမြစ်အဖြစ် သဘာဝရင်းမြစ်များ အပေါ်တွင် မှီခိုအားထားမှုကို လျော့ချစေပြီး စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် သဘောတူညီစေရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ &lt;ref name=yea&gt;{{cite web|url=https://www.iea.org/policiesandmeasures/pams/netherlands/name-158564-en.php?s=dHlwZT1yZSZzdGF0dXM9T2s,&amp;return=PG5hdiBpZD0iYnJlYWRjcnVtYiI-PGEgaHJlZj0iLyI-SG9tZTwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy8iPlBvbGljaWVzIGFuZCBNZWFzdXJlczwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy9yZW5ld2FibGVlbmVyZ3kvIj5SZW5ld2FibGUgRW5lcmd5PC9hPjwvbmF2Pg|title=Energy Agreement for Sustainable Growth|publisher=International Energy Agency|access-date=27 June 2020|archive-date=18 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618201520/https://www.iea.org/policiesandmeasures/pams/netherlands/name-158564-en.php?s=dHlwZT1yZSZzdGF0dXM9T2s,&amp;return=PG5hdiBpZD0iYnJlYWRjcnVtYiI-PGEgaHJlZj0iLyI-SG9tZTwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy8iPlBvbGljaWVzIGFuZCBNZWFzdXJlczwvYT4gJnJhcXVvOyA8YSBocmVmPSIvcG9saWNpZXNhbmRtZWFzdXJlcy9yZW5ld2FibGVlbmVyZ3kvIj5SZW5ld2FibGUgRW5lcmd5PC9hPjwvbmF2Pg}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် သဘာဝရင်းမြစ်များ ပြတ်တောက်သွားလျှင် အထူးသဖြင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များ ပြတ်တောက်သွားခဲ့လျှင် နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ လုံခြုံရေး လုံခြုံစိတ်ချမှု ရှိစေရန် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်သို့ ကူးပြောင်းရေးမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကမူဝါဒ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=stp&gt;{{cite web|url=https://www.ebn.nl/oil-and-gas-in-the-netherlands/?lang=en|title=The hunt for gas and oil reserves that are more difficult to extract|publisher=EBN|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907041804/https://www.ebn.nl/oil-and-gas-in-the-netherlands/?lang=en|archivedate=7 September 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံစွမ်းအင်စုစုပေါင်း၏ ၁၄% သည် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဖြစ်လာရေး မူဝါဒချမှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=neo&gt;{{cite web|url=https://english.rvo.nl/sites/default/files/2017/11/National%20Energy%20Outlook%202017_Summary.pdf |title=National Energy Outlook 2017|publisher=Energy Research Center of the Netherlands}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ စုစုပေါင်း စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုအား ထောက်ပံ့ပေးမှု၌ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုတွင် ၃၁%(EUR 743MM) ရှိနေချိန်၌ သမာရိုးကျ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုအပိုင်းတွင် ၆၉% (EUR 1.6B) ရှိသည်။&lt;ref name=EuropeanEnvironmentalAgency&gt;{{cite web|url=https://www.eea.europa.eu/publications/energy-support-measures/the-netherlands-country-profile/view|title=Energy support measures and their impact on innovation|publisher=European Environmental Agency}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်၌ Nuon၊ RWE၊ E.ON၊ Eneco နှင့် Delta စသော အဓိက ကော်ပိုရေးရှင်းများက ဆက်လက်လွှမ်းမိုးထားပြီး ထိုကုပ္ပဏီများသည် စွမ်းအင်ဆိုင်ရာမူဝါဒကိုပင် သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။&lt;ref name=deloitte&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Energy-and-Resources/gx-er-market-reform-netherlands.pdf|title=European Energy Market Reform|publisher=Deloitte|access-date=27 June 2020|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205175124/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Energy-and-Resources/gx-er-market-reform-netherlands.pdf}}&lt;/ref&gt; ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်သည် နိုင်ငံစွမ်းအင်ပေါင်းစပ်မှု၏ ၁၂.၄% သို့ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး မူလရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော ၁၄% ထက် ၁.၆% လျော့ကျ၍နေသည်။&lt;ref name=neo/&gt;

=== စိုက်ပျိုးမွေး‌မြူရေးနှင့် သဘာဝအရင်းအမြစ်များ ===
[[File:Dutch belted cows at Park Sonsbeek meadows in the centre of the city of Arnhem (look the background) - panoramio.jpg|left|thumb|Cows near the city of Arnhem]]
ဒတ်ချ်စိုက်ပျိုး​ရေးကဏ္ဍသည် စက်မှုလယ်ယာသို့ ကြီးမားစွာ ပြောင်းလဲခဲ့ပြီးဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ တင်ပို့မှုကို များစွာအဓိကထားခဲ့သည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတွင် ဒတ်ခ်ျလုပ်သားစွမ်းအား၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်းလောက်သာ အသုံးပြုသော်လည်း အစားအစာထုတ်လုပ်မှုတွင် များစွာပိုလျှံခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်ပြည်ပပို့ကုန်တန်ဖိုးစုစု‌ပေါင်း၏ ၂၁ ရာနှုန်းရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hollandalumni.nl/files/documents/career/factsheets-key-sectors/factsheet-agri-food|title=Factsheet Agri-food : Holland is a world-leading supplier of sustainable, healthy, agri-food products|website=Hollandalumni.nl|accessdate=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010141804/https://www.hollandalumni.nl/files/documents/career/factsheets-key-sectors/factsheet-agri-food}}&lt;/ref&gt; စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်တန်ဖိုးတွင် ဒတ်ချ်တို့သည် ဥရောပသမဂ္ဂတွင် ပထမနေရာ၊ ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် ဒုတိယနေရာတွင်ရှိပြီး ၎င်း၏ရှေ့တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံသာ ရှိသည်။ ထို့ပြင် စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်များမှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ယူရိုငွေ ၇၅.၄ ဘီလီယံရရှိခဲ့ပြီ&lt;ref name=&quot;hollandtrade.com&quot;/&gt;း ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ယူရို ၈၀.၇ ဘီလီယံထိမြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Farming in the Netherlands: Polder and wiser |url=https://www.economist.com/news/business/21613356-dutch-farmers-add-sustainability-their-enviable-productivity-polder-and-wiser |newspaper=The Economist |location=Sevenum |publisher=The Economist Group |date=23 August 2014 |accessdate=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;government.nl&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.government.nl/news/2015/01/16/dutch-agricultural-exports-top-80-billion-euros.html |title=Dutch agricultural exports top 80 billion Euros |date=16 January 2015 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၉ တွင် ယူရို ၉၄.၅ ဘီလီယံတန်ဖိုးရှိသော စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်များ တင့်ပို့နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.government.nl/latest/news/2020/01/17/dutch-agricultural-exports-worth-%E2%82%AC94.5-billion-in-2019|title=Dutch agricultural exports worth €94.5 billion in 2019 - News item - Government.nl|first=Natuur en Voedselkwaliteit|last=Ministerie van Landbouw|date=17 January 2020|website=www.government.nl}}&lt;/ref&gt;


နိုင်ငံတဝှမ်းမှ ငရုတ်ပွသီး၊ ခရမ်းချဉ်သီး၊ သခွားသီးတင်ပို့မှုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းတင်ပို့မှု၏ သုံးပုံပုံတစ်ပုံရှိသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ပန်းသီးတင်ပို့မှု၏ ၁၅ ပုံတစ်ပုံကိုလည်း တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;USDA Foreign Agriculture Service&quot;/&gt;


ထို့အပြင် ဒတ်ခ်ျစိုက်ပျိုး‌ရေးပို့ကုန်များ၏ ထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းတွင် အပင်များ၊ ပန်းများနှင့် ပန်းဥများပါဝင်ပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့မှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတင်ပို့မှု၏ သုံးပုံနှစ်ပုံရှိသည်။&lt;ref name=&quot;USDA Foreign Agriculture Service&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200501/146118432.pdf#search=%22netherlands%20main%20agriculture%20export%20flowers%22|title = Netherlands: Agricultural situation|accessdate = ၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀|publisher = USDA Foreign Agriculture Service|archivedate = 19 June 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070619213352/http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200501/146118432.pdf#search=%22netherlands%20main%20agriculture%20export%20flowers%22}}&lt;/ref&gt;

=== သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ===
၁၉၅၀ ခုနှစ်များကတည်းကစ၍ ဒတ်ချ်လမ်းမများ​ပေါ်တွင် သွားလာလှုပ်ရှားမှု မြင့်တက်များပြားလာခဲ့ကာ ယခုအချိန်တွင် တစ်နှစ်တွင် ကီလိုမီတာ ၂၀၀ ဘီလီယံ​ကျော်&lt;ref&gt;{{cite press release |title=SWOV Fact sheet | Mobility on Dutch roads |url=http://www.swov.nl/rapport/Factsheets/UK/FS_Mobility.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415044922/http://www.swov.nl/rapport/Factsheets/UK/FS_Mobility.pdf |url-status=dead |archive-date=15 April 2010 |location=Leidschendam, the Netherlands |publisher=SWOV, Dutch Institute for Road Safety Research |date=July 2013 |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ }}&lt;/ref&gt;မျှ သွားလာကြပြီး ​လေးပုံသုံးပုံမှာ ကားဖြင့်သွားလာကြသည်ကို ​တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;OECD-ITF&quot;&gt;{{cite report |last1=Waard |first1=Jan van der |last2=Jorritsma |first2=Peter |last3=Immers |first3=Ben |date=October 2012 |title=New Drivers in Mobility: What Moves the Dutch in 2012 and Beyond? |url=http://www.internationaltransportforum.org/jtrc/DiscussionPapers/DP201215.pdf |location=Delft, the Netherlands |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development International Transport Forum |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117223717/http://internationaltransportforum.org/jtrc/DiscussionPapers/DP201215.pdf |archivedate=17 January 2013 }}&lt;/ref&gt;နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင်းရှိ ခရီးအားလုံး၏ ထက်ဝက်ခန့်မှာ ကားဖြင့်သွားကြခြင်းဖြစ်ပြီး ၂၅%မှာ စက်ဘီးဖြင့်၊ ၂၀%မှာ လမ်း​လျှောက်၍ သွားကြပြီး ၅% နှုန်းမှာ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးကို အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;OECD-ITF&quot;/&gt;


==== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ====

[[File:A1-Hoog Buurlo.jpg|thumb|right|[[:en:A1 motorway (Netherlands)|A1 motorway]], in Gelderland]]


၂,၇၅၈ ကီလိုမီတာရှိ​သော အ​ဝေး​ပြေးလမ်းမကြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2085.html#nl |title=CIA World Factbook |3=Field listing: Roadways |date=2012 |website=Cia.gov |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=၁၀ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226005021/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2085.html#nl }}&lt;/ref&gt; အပါအဝင် စုစု​ပေါင်း လမ်းကွန်ယက်သည် ၁၃၉,၂၉၅ ကီလိုမီတာရှိ​သော နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ လမ်းကွန်ယက် အထူထပ်ဆုံး​သော နိုင်ငံများမှတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဂျာမနီနှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ထက် ပို၍ထူထပ်​သော လမ်းကွန်ယက်ရှိ၍ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ​လောက်​တော့ ထူထပ်မှု မရှိ​သေး​ချေ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/IS.ROD.DNST.K2?order=wbapi_data_value_2011%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&amp;sort=desc |title=Road density (km of road per 100 sq. km of land area) | Data | Table |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=2014 |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank Group |accessdate=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;


ပြန်လည်ပြည့်စွမ်းနိုင်​သော ဝန်းကျင်ဖြစ်လာ​စေ​ရေး ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် နယ်သာလန် အစိုးရသည် လျှပ်စစ်ကားများအတွက် နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် ပြန်လည်အားသွင်းနိုင်​သော ​နေရာ ၂၀၀ ​ကျော်အား တည်​ဆောက်မည့် စီမံကိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။ ဤဝန်​ဆောင်မှုကို ဆွစ်ဇာလန်ကုမ္ပဏီ ABB နှင့် ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီ Fastned တို့မှ တာဝန်ယူ ​ဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ပြီး အချင်းဝက် ၅၀ ကီလိုမီတာတွင် အနည်းဆုံး အားသွင်းနိုင်​သော ​နေရာဌာန ၁ ခု အနည်ဆုံး ထားရှိပြီး နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ အိမ်တိုင်းအတွက် ရည်ရွယ်ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Every Dutch citizen will live within 31 miles of an electric vehicle charging station by 2015|url=https://www.theverge.com/2013/7/10/4509962/netherlands-nationwide-electric-vehicle-charging-network-abb-fastned|work=The Verge|publisher=Vox Media, Inc|accessdate=11 July 2013|last=Toor |first=Amar |date=10 July 2013 }}&lt;/ref&gt;


==== အများပြည်သူဆိုင်ရာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ====
[[File:NSR - Sprinter Lighttrain (SLT) - Wieldrechtse Zeedijk - Dordrecht (22087244596).jpg|thumb|A regional train operated by Nederlandse Spoorwegen (NS)]]

သွားခဲ့သော ခရီးမိုင်အရှည်၏ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်ကို အသုံးပြု၍ သွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အများစုမှာ ရထားကို အသုံးပြု၍ သွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;OECD-ITF&quot;/&gt; အခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ဒတ်ချ်မီးရထားကွန်ယက်သည် ၃,၀၁၃ ကီလိုမီတာရှိပြီး အ​တော်ကို ထူထပ်ပါသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2121.html#nl |title=CIA World Factbook |3=Field listing: Railways |date=2012 |website=Cia.gov |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=13 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124715/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2121.html#nl }}&lt;/ref&gt; မီးရထားကွန်ယက်ကို ခရီးသည်သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးအတွက် အဓိကထား အသုံးပြုပြီး အဓိက မြို့ကြီးနှင့် တခြား​သော မြို့များကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော မီးရထားဘူတာရုံ ၄၀၀ ​ကျော်ရှိသည်။ မီးရထားသွားလာမှုနှုန်းမှာသွားလာမှုနည်း​သော မီးရထားလိုင်း{{efn|Only 11 stations are served less than twice an hour during weekdays.}}တွင် တနာရီတွင် ရထား ၂ စီးခန့်ရှိပြီး ပုံမှန်သွားလာမှုရှိ​သော မီးရထားလိုင်းတွင် တနာရီ မီးရထား ၄ စင်းခန်ရှိကာ သွားလာမှုထူထပ်​သော လိုင်းတွင် တနာရီ ၈ စင်းမျှရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2017/06/ns-to-up-frequency-of-amsterdam-to-eindhoven-trains/|title=NS to up frequency of Amsterdam to Eindhoven trains to six an hour - DutchNews.nl|date=21 June 2017|work=DutchNews.nl|access-date=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀8|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ် နိုင်ငံ​တော် မီးရထားကွန်ယက်တွင် ​ကျောင်းသားများအတွက် အခမဲ့ဖြစ်ပြီး ထိုအခမဲ့စနစ်တွင် အမ်စတာဒမ်မီသရိုပိုလစ်တန်ဧရိယာမှ ဘယ်လ်ဂျီယမ်နယ်စပ်ကို ဖြတ်သန်း​၍ လန်ဒန်နှင့် ပဲရစ်ကို ​ပြေးဆွဲ​သော HSL-Zuid အမြန်မီးရထားလိုင်းပါ ပါဝင်သည်။

==== စက်ဘီးစီးခြင်း ====
[[File:Bike entrance Rotterdam Central Station.jpg|thumb|right|Bike passage at Rotterdam Centraal station]]

စက်ဘီးဖြင့် ခရီးသွားခြင်းသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည် အပြုအမူဖြစ်ပြီး သွားလာမှုခရီးမိုင်အရှည်မှာ ရထားဖြင့်သွား​သော ခရီးမိုင်အရှည် နီးပါးဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;OECD-ITF&quot;/&gt; ဒတ်ချ်တို့တွင် စက်ဘီးအ​ရေအတွက် ၁၈ မီလီယံမျှ ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hollandtrade.com/media/features/feature-stories/?bstnum=4960|title=Holland Publications|first=Netherlands Enterprise Agency|last=(RVO)|work=hollandtrade.com|accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀|date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031010/http://www.hollandtrade.com/media/features/feature-stories/?bstnum=4960|archive-date=24 September 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iamexpat.nl/lifestyle/cycling-netherlands|title=Cycling in the Netherlands|website=www.iamexpat.nl}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံသားဦး​ရေအရ တစ်ဦးလျှင် စက်ဘီးတစ်စီးထက်မက ပို၍ပိုင်ဆိုင်ကြသည်ဖြစ်ရာ လမ်းမ​ပေါ်တွင် သွားလာကြ​သော ကားအ​ရေအတွက် ၉ မီလီယံခန့်ထက် နှစ်ဆ ပို၍များပြားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLEN&amp;PA=70071ENG&amp;D1=0-12&amp;D2=0&amp;D3=a&amp;HD=100315-1508&amp;LA=EN&amp;HDR=G1,G2&amp;STB=T|title=CBS StatLine – Motor vehicles; general overview per period and technological features|publisher=}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဥ​ရောပစက်ဘီးစီးဖက်ဒ​ရေးရှင်း၏အဆိုအရ နယ်သာလန်နှင့် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံတို့ကို ဥ​ရောပတွင် စက်ဘီးစီးခြင်းကို နှစ်သက်ဆုံးသော နိုင်ငံများအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့​သော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ecf.com/news/the-first-eu-wide-ecf-cycling-barometer-launched/ |title=European Cyclists' Federation – The first EU wide ECF Cycling Barometer launched |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151023/http://www.ecf.com/news/the-first-eu-wide-ecf-cycling-barometer-launched/ |archivedate=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ်(၃၆%)သည် ဒိန်းမတ်(၂၃%)ထက် သမာရိုးကျ​နေ့ရက်များတွင် စက်ဘီးဖြင့် ခရီးသွားလာခြင်းကို ပြုမှုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite report |author= |authorlink= |coauthors= |date=December 2014 |title=Quality of Transport report |url = http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_422a_en.pdf |publisher=European Commission |page=11 |docket= |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |quote= |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908145406/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_422a_en.pdf |archivedate=8 September 2015 }}&lt;/ref&gt;{{efn|Up from 31% vs. 19% naming the bike their main mode of transport for daily activities in 2011.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-23587916 |title=Why is cycling so popular in the Netherlands? |work=BBC News |archive-url = https://web.archive.org/web/20140307050642/http://www.bbc.com/news/magazine-23587916 |archive-date=7 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |date=March 2011 |title=Future of Transport report |url = http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_312_en.pdf |publisher=European Commission |page=8 |docket= |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |quote= |url-status=live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150205185930/http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_312_en.pdf |archivedate = 5 February 2015 }}&lt;/ref&gt;}} စက်ဘီးစီးခြင်းအတွက် လိုအပ်​သော အ​ခြေခံ အ​ဆောက်အဦများ ပြည့်စုံပြီး သွားလာမှုများပြား​သော လမ်းများ၌တွင်ပင် စက်ဘီးစီးလမ်းများအတွက် ၃၅,၀၀၀ ကီလိုမီတာ ခန့်အရှည်ရှိသော သီးခြားခွဲထားသော လမ်းများကို ပြုလုပ်ထားသည်။ သွားလာမှုရှုပ်​ထွေး​သော လမ်းဆုံများတွင် စက်ဘီးစီးသူများအတွက် သီးခြားမီးပွိုင့်များကို တပ်ဆင်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&amp;section=nieuws&amp;mode=newsArticle&amp;repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717230921/http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&amp;section=nieuws&amp;mode=newsArticle&amp;repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths|url-status=dead|archive-date=17 July 2014|title=CROW Fietsberaad|website=Fietsberaad.nl|accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀|archivedate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140717230921/http://www.fietsberaad.nl/index.cfm?lang=nl&amp;section=nieuws&amp;mode=newsArticle&amp;repository=The+Netherlands+boast+almost+35.000+km+of+cycling+paths}}&lt;/ref&gt; မြို့​တော်ရှိ စင်တာများ၊ မီးရထား ဘူတာရုံများတွင် စက်ဘီးများ ထားရှိရန် ရပ်နား​နေရာများကို ပြုလုပ်၍ထားသည်။ 


==== ​ရေ​ကြောင်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ====

​​ရော်တာဒမ် ဆိပ်ကမ်းသည် ဥ​ရောပတွင် အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး [[မျုစမြစ်|မျူစ်မြစ်]]နှင့် [[ရိုင်းမြစ်]]တို့၏ ​​ကောင်း​မွန်​သော ​ရေ​ကြောင်းလမ်းများမှ 
တဆင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြစ်ညာရှိ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဘာဆဲမြို့နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံ အတွင်းပိုင်း၊ ပြင်သစ်တို့ကို ​ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အရ ​ရော်တာဒမ်ဆိပ်ကမ်းသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ ရှစ်ခု​မြောက် အကြီးဆုံး ကွန်တိန်နာဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး ၄၄၀.၅ မက်ထရစ်တန်ရှိသည့် ကုန်ပစ္စည်းကို နှစ်စဉ် သယ်ယူပို့​ဆောင်မှု ပြု​နေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.portofrotterdam.com/en/Port/port-statistics/Documents/Port-statistics-2013/index.html#8 |title=Port of Rotterdam Statistics 2013 |publisher=Port of Rotterdam |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀ |archivedate=15 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140815014048/http://www.portofrotterdam.com/en/Port/port-statistics/Documents/Port-statistics-2013/index.html#8 }}&lt;/ref&gt; ဆိပ်ကမ်း၏ အဓိက လုပ်ငန်း​ဆောင်တာတို့တွင် ​ရေနံဓာတုပစ္စည်းများ သယ်ယူပို့​ဆောင်​ရေးနှင့် သင်္ဘောတစင်းမှ တစင်းသို့ ကုန်စည် ​ပြောင်း​ရွေ့​ပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဆိပ်ကမ်း၏ လုပ်ငန်း​ဆောင်တာများတွင် ဥ​ရောပပင်မကုန်​မြေမှ နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ကုန်စည်ပို့​ဆောင်မှုများအကြား အ​ရေကြီး​သော ကုန်စည်ချိန်း​ပြောင်းရာ​နေရာအဖြစ်လည်း လုပ်​ဆောင်သည်။ ​ရော်တာဒမ်မှ ကုန်စည်များကို သင်္ဘော၊ မြစ်ကူးရေယာဉ်၊ ရထား သို့မဟုတ် ကားလမ်းများဖြင့် ပို့​ဆောင်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ​ရော်တာဒမ်မှ ဂျာမနီသို့ အမြန်ကုန်တင်ရထားလမ်း​ကြောင်းသစ်ဖြစ်​သော Betuweroute ကို တည်​ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။

==== လေကြောင်း သယ်ယူ​ပို့​ဆောင်​ရေး ====

အမ်စတာဒမ်မြို့ အ​နောက်​တောင်ဘက်ရှိ ရှီပိုးလ်​လေဆိပ်(Schiphol airport) နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်​လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး ခရီးသည် အဝင်အထွက်အရဥ​ရောပတွင် တတိယ​မြောက် အလုပ်အများဆုံးသော ​လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ​တော်ဝင် ရှီပိုးအုပ်စု ​လေဆိပ်မှ ခရီးသည် ၇၀ မီလီယံ ခရီးသွားလာ​ရေးကိူ ​ဆောင်ရွက်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;NOS Schiphol64&quot;&gt;{{cite web |url=http://nos.nl/artikel/2152140-bijna-64-miljoen-zo-veel-passagiers-zag-schiphol-nog-nooit.html |title=Bijna 64 miljoen—zo veel passagiers zag Schiphol nog nooit – NOS |language=Dutch |trans-title=Almost 64 million—Schiphol never saw so many passengers – NOS |url-status=live |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109153121/http://nos.nl/artikel/2152140-bijna-64-miljoen-zo-veel-passagiers-zag-schiphol-nog-nooit.html |date=9 January 2017 |website=NOS.nl |publisher=Nederlandse Omroep Stichting |accessdate=၁၇ ​မေ ၂၀၂၀| archivedate=9 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== လူမှုအခြေပြ ==
[[File:Population of the Netherlands 1900-2000.png|thumb|၁၉၀၀ မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်ထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ]]
၂၀၁၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့စာရင်းအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ခန့်မှန်းလူဦး​ရေ ၁၇,၄၂၄,၉၇၈ ရှိပြီး မြို့ပြနိုင်ငံ အဆင့်သာရှိသော နိုင်ငံငယ်များဖြစ်သည့် [[မိုနာကိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဗာတီကန်စီးတီး]]တို့အား ထည့်သွင်းတွက်ချက်ခြင်းမပြုပါက ဥရောပတွင် ပဉ္စမမြောက်လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၂ နိုင်ငံမြောက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး သိပ်သည်းမှုမှာ {{convert|521|/km2}} ရှိသည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၆၄ နိုင်ငံမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ မှ ၁၉၅၀ ခုနှစ်အတွင်း နိုင်ငံ့လူဦးရေသည် နှစ်ဆနီးပါး မြင့်တက်သွားကာ ၅.၁ မှ ၁၀ မီလီယံအထိ မြှင့်တက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေသည် ဆက်လက်မြှင့်တက်လာခဲ့ရာ ၁၅.၉ မီလီယံထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပေမယ့် တိုးတက်နှုန်းမှာ နှေးကွေး‌သွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&amp;PA=37556ENG&amp;D1=0-44,53-60&amp;D2=1,11,21,31,41,51,61,71,81,91,101&amp;LA=EN&amp;VW=T CBS Statline – Population; history]. Statistics Netherlands. Retrieved on 8 March 2009.&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းလူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၄၄% ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia-worldfactbook-nl&quot;&gt;{{cite web|title=The World Factbook – Netherlands|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=၁၈ မေ ၂၀၂၀|archivedate=21 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521043249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:Netherlandspop.svg|thumb|left|Population pyramid of the Netherlands in 2017]]

အမျိုးသမီးများ၏ တစ်နှစ်အတွင်း ကလေးအရှင်[[မွေးဖွားနှုန်း]](fertility rate)သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ခန့်မှန်းနှုန်းအရ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇၈ နှုန်းရှိပြီး&lt;ref name=&quot;cia-worldfactbook-nl&quot;/&gt; အခြား ဥရောပနိုင်ငံများစွာနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် မြင့်မားနေသောလည်း သက်ကြီးရွယ်အိုနိုင်ငံသားများအတွက် အစားထိုးလိုလားချက်(sub-replacement fertility)ဖြစ်သော အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၂.၁ နှုန်းနှင့်ယှဉ်လျှင် နိမ့်၍နေပြီး ၁၈၇၉ ခုနှစ်မှ နှုန်းဖြစ်သည့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၅.၃၉ နှုန်းနှင့်စာလျှင်လည်း နိမ့်ကျ၍နေသေးသည်။.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=ITA|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|author=Max Roser|date=2014|work=Our World In Data, Gapminder Foundation|access-date=၂၀ မေ ၂၀၂၀|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ကြီးရွယ်အို လူဦးရေများစွာရှိသော နိုင်ငံများထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး နိုင်ငံသားအားလုံး၏ ပျမ်းမျှအသက်သည် ၄၂.၇ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia-worldfactbook-nl&quot;/&gt; မျှော်မှန်းသော သက်တမ်းမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ မြင့်မားလျက်ရှိပြီး အမျိုးသမီးများအတွက် ၈၃.၂ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၈.၉ နှစ် (၂၀၁၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းအရ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia-worldfactbook-nl&quot;/&gt; နိုင်ငံတွင် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူနှုန်းမှာ တစ်နှစ်တွင် အခြေချနေထိုင်သူ ၁၀၀၀ တွင် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၂.၀ နှုန်းရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia-worldfactbook-nl&quot;/&gt; နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေတွင် အဓိကမှာ ဒတ်ချ်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် ခန့်မှန်းအရ လူဦး​ရေ၏ ၈၀.၉% မှာ ဒတ်ချ်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှား ၂.၄%၊ ဂျာမန် ၂.၄%၊ တူရကီ ၂.၂%၊ ဆူရာနမ် ၂.၀%၊ ​မော်ရိုကို ၀.၈%၊ နယ်သာလတ် ကာရစ်ဘီယံ​ဒေသနှင့် အာရူးဘားမှ ၀.၈%နှင့် အခြားလူမျိုး ၇.၄%ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/CCD504EA-9D41-40C2-AE28-BFB0A51C2045/0/2005k3b15p096art.pdf|title=Demografie van de allochtonen in Nederland|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek|author=Garssen, Joop, Han Nicolaas and Arno Sprangers|year=2005|language=Dutch|accessdate=၂၀ မေ ၂၀၂၀|archivedate=9 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009222941/https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/CCD504EA-9D41-40C2-AE28-BFB0A51C2045/0/2005k3b15p096art.pdf}}&lt;/ref&gt; နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ​နေထိုင်ကြ​သော ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၂၀၀,၀၀၀ ထိ​သော လူများမှာ အခြား​သော နိုင်ငံများမှ အလုပ်နှင့် အခြား​သော အ​ကြောင်းအရာများဖြင့် ​​ရောက်ရှိလာကြသူများဖြစ်ပြီး [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ဟိတ်မြို့တော်|ဟိတ်မြို့]]တို့တွင် အဓိက​နေထိုင်ကြပြီး ယခုအခါတွင် ထိုမြို့များ၏ လူဦး​ရေ၏ ၁၀% ခန့်ရှိ၍ ​နေပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.verhurenaanexpats.nl/verhuren-aan-expats/expats-de-feiten/|title=Expats in Nederland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019004614/http://www.verhurenaanexpats.nl/verhuren-aan-expats/expats-de-feiten/|archivedate=19 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onsamsterdam.nl/tijdschrift/jaargang-2011/1158-nummer-11-12-november-december-2011.html?start=4|title=Feiten en cijfers over immigratie – Pagina 5|work=Ons Amsterdam|accessdate=20 May 2020|archivedate=18 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618025728/http://www.onsamsterdam.nl/tijdschrift/jaargang-2011/1158-nummer-11-12-november-december-2011.html?start=4}}&lt;/ref&gt;


ဒတ်ချ်လူမျိုးများသည် နိုင်ငံသားအလိုက်ဆိုရင် ကမ္ဘာ​ပေါ်တွင် အရပ်အရှည်ဆုံး​သော သူများဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Science 2015-04-07&quot;&gt;{{cite news|last=Enserink|first=Martin|date=7 April 2015|title=Did natural selection make the Dutch the tallest people on the planet?|url=http://news.sciencemag.org/biology/2015/04/did-natural-selection-make-dutch-tallest-people-planet|newspaper=Science (journal)|location=Amsterdam|access-date=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှအရပ်မှာ အရွယ်​ရောက်ပြီးသား ​ယောက်ျား​လေးတစ်​ယောက်၏ အရပ်မှာ {{convert|1.81|m|ftin|1|abbr=out}} ရှိပြီး အရွယ်​ရောက်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ {{convert|1.67|m|ftin|1|abbr=out}} ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLNL&amp;PA=03799&amp;D1=242,254,267-270&amp;D2=0-17&amp;HD=081103-1603&amp;HDR=T.&amp;STB=G1|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek|title=Reported health and lifestyle|accessdate=၂၀ ​မေ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ​တောင်ပိုင်းတွင်ရှိ​သော နိုင်ငံသားများမှာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ​မြောက်ပိုင်းတွင်​နေထိုင်သူများထက် အရပ် {{convert|2|cm|1|abbr=in}} ခန့် ပို၍ ပုသည်။

[[File:Grote drukte zomercarnaval Rotterdam.jpg|thumb|In Rotterdam almost half the population has an immigrant background.]]

Eurostat ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်၌ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံခြားဖွား နေထိုင်သူ(foreign-born residents)ဦးရေသည် ၁.၈ မီလီယံရှိပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၁၁.၁% ရှိရာ ထိုအထဲတွင် ၁.၄ မီလီယံ(၈.၅%) သည် ဥရောပသမဂ္ဂပြင်ပတွင် မွေးဖွားခဲ့သူများဖြစ်ပြီး ၀.၄၃ မီလီယံ(၂.၆%)မီလီယံသည် အခြားသော ဥရောပသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားခဲ့သူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Vasileva, Katya (2011) [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-034/EN/KS-SF-11-034-EN.PDF 6.5% of the EU population are foreigners and 9.4% are born abroad] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120128101046/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-11-034/EN/KS-SF-11-034-EN.PDF |date=28 January 2012 }}, Eurostat, Statistics in focus vol. 34.&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၁ တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ နေထိုင်သူ ၃.၈ မီလီယံတွင် နိုင်ငံခြားဖွား မိဘတစ်ဦး(ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ရာဇဝင်ရှိသူ) ပါဝင်ပြီး&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/47/migration-background-still-plays-a-role Migration background still plays a role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611213242/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/47/migration-background-still-plays-a-role |date=11 June 2020 }}&quot;. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 21 November 2016.&lt;/ref&gt; အမ်စတာဒမ်နှင့် ရော်တာဒမ်တွင် လူငယ် ထက်ဝက်ကျော်သည်အနောက်တိုင်းနိုင်ငံ မဟုတ်သော နောက်ခံရှိကြသည်။ ဒတ်ချ်လူမျိုး သို့မဟုတ် ဒတ်ချ် အဆက်အနွယ်များမှ ဆင်းသက်လာသူများကို ကမ္ဘာအနှံတွင် ​ရွေ့​ပြောင်း​နေထိုင်သူ အသိုင်းအဝန်းတွင် ​တွေ့မြင်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် က​နေဒါ၊ ဩစ​တေးလျ၊ ​တောင်အာဖရိကနှင့် အ​မေရိကန်ပြည်​ထောင်စု​တွင် ​တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;&quot;[https://www.cbs.nl/en-gb/news/2006/31/half-of-young-big-city-dwellers-have-non-western-background Half of young big-city dwellers have non-western background] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930090706/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2006/31/half-of-young-big-city-dwellers-have-non-western-background |date=30 September 2019 }}&quot;. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 1 August 2006.&lt;/ref&gt; United States Census Bureau (၂၀၀၆ခုနှစ်)၏ အဆိုအရ အ​မေရိကန် ၅ မီလီယံ​ကျော်သည် ဒတ်ချ်လူမျိုးမှ တစိတ်တပိုင်း သို့ အပြည့်အဝ ဆင်းသက်လာခဲ့သူများအဖြစ် အခိုင်အမာ ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2006_EST_G00_%2526amp%253B-_lang%253Den%2526amp%253B-_caller%253Dgeoselect%2526amp%253B-format%253D |title=Census 2006 ACS Ancestry estimates |publisher=Factfinder.census.gov |accessdate= ၃၀ ​မေ ၂၀၂၀ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428095854/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&amp;%3B-_lang=en&amp;%3B-_caller=geoselect&amp;%3B-format= |archivedate=28 April 2011 }}&lt;/ref&gt; ဤအ​ရေအတွက်မှာ ​တောင်အာဖရိကမှ ဒတ်ချ်လူမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူ အာဖရိကလူမျိုးများအဖြစ် ဆိုကြသူ ၃ မီလီယံခန့်နှင့် အ​ရေအတွက် နီးစပ်တူညီကြသည်။&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/south-africa/49.htm South Africa – Afrikaans Speakers]. ''Library of Congress.''&lt;/ref&gt; ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှား၌ ဥ​ရောပနှင့် ယူ​ရေးရှန်းနွယ် ၂၉၀,၀၀၀ ရှိပြီး&lt;ref&gt;[http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1077&amp;context=ies A Hidden Language – Dutch in Indonesia] (PDF). Institute of European Studies (University of California, Berkeley).&lt;/ref&gt; အများစုမှာ ယခုအခါ နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.kitlv.nl/pdf_documents/asia-migrations.pdf Dutch colonialism, migration and cultural heritage] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110428094931/http://www.kitlv.nl/pdf_documents/asia-migrations.pdf |date=28 April 2011 }} (PDF). Royal Netherlands Institute of Southeast Asia and Caribbean Studies.&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ​ပေါ်တွင် ၁၂ နိုင်ငံ​​မြောက် လူဦး​ရေ အထူထပ်ဆုံး​သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး သိပ်သည်းမှု {{convert|521|/km2}} ရှိသည် &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; နိုင်ငံ၏ အ​နောက်ပိုင်းရှိ အကြီးဆုံး​သော Randstad မြို့ပြဧရိယာတွင် အကြီးဆုံးမြို့ကြီးများဖြစ်သည့် ​မြောက်​ဟော်လန်ပြည်နယ်မှ [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]၊ ​တောင်​ဟော်လန်ပြည်နယ်မှ [[ရော်တာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ဟိတ်မြို့တော်]]၊ ယူးထရက်ပြည်နယ်မှ [[ယူးထရက်မြို့]]စ​သော မြို့ကြီး ​လေးမြို့ ပါဝင်သည်။ Randstad မြို့ပြဧရိယာတွင် ​နေထိုင်သူ ၈.၂ မီလီယံရှိပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/03759ned/table?dl=DA8F|title=CBS Statline|website=opendata.cbs.nl}}&lt;/ref&gt; ဥ​ရောပတွင် ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဧရိယာ ဖြစ်သည်။ Dutch Central Statistics Bureau အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၂၈ ရာခိုင်နှုန်းတွင် သုံးစွဲနိုင်သော ဝင်ငွေ(spendable income) ၄၅,၀၀၀ ယူရို ရှိကြသည်။(ထိုအထဲတွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် ပညာရေးအတွက် မပါဝင်ပါ။)&lt;ref&gt;{{cite web|title = CBS – Income distribution – Extra|url = http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/inkomen-bestedingen/cijfers/extra/inkomensverdeling.htm|website = www.cbs.nl|accessdate = ၂၉ မေ ၂၀၂၀|url-status=dead|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150930184435/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/inkomen-bestedingen/cijfers/extra/inkomensverdeling.htm|archivedate = 30 September 2015|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== ဘာသာစကား ===
=== ဘာသာရေး ===
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = Religious identification in the Netherlands (2015)&lt;ref name=&quot;cbs2016&quot;/&gt;
|label1 = ဘာသာမဲ့
|value1 = 50.1
|color1 = Grey
|label2 = [[:en:Catholic Church|ရိုမန်ကက်သလစ်]]
|value2 = 23.7
|color2 = Purple
|label3 = [[:en:Protestant Church in the Netherlands|နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်း]]{{efn|Provided statistics show Protestants by their allegiance to congregations of two denominations that do not exist anymore. In 2004, the [[:en:Dutch Reformed Church|Dutch Reformed Church]] (NHK), the [[:en:Reformed Churches in the Netherlands|Reformed Churches in Netherlands]] (GKN) and the [[:en:Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands]] merged to form the [[:en:Protestant Church in the Netherlands|Protestant Church in the Netherlands]] (PKN) and officially no longer exist. However, many people still tend to give their older affiliation even after the merger. People who declared themselves simply as belonging to the [[:en:Protestant Church in the Netherlands|Protestant Church in the Netherlands]] did not give an information about belonging to an older affiliation. For example, [[:en:Lutherans|Members]] of the former Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands happened to do so. People who identified with one of those three categories (NHK/GKN/or simply PKN) are all members of the Protestant Church in the Netherlands.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Schmeets|first1=Hans|last2=Mensvoort|first2=Carly van|title=Religieuze betrokkenheid van bevolkingsgroepen, 2010–2014|date=2011|publisher=Centraal Bureau voor der Statistiek|url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C3344AD7-8513-45AE-BB16-D1B277FE34BA/0/2015BT11religieuzebetrokkenheidvanbevolkingsgroepen20102014.pdf|accessdate=21 February 2018|archive-date=15 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315174734/https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C3344AD7-8513-45AE-BB16-D1B277FE34BA/0/2015BT11religieuzebetrokkenheidvanbevolkingsgroepen20102014.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
|value3 = 15.5
|color3 = DodgerBlue
|label4 = အခြားသော ခရစ်ယာန်ဘာသာများ{{efn|Including other Protestants that are not members of the Protestant Church in the Netherlands.}}
|value4 = 4.6
|color4 = DeepSkyBlue
|label5 = [[:en:Islam in the Netherlands|မွတ်စလင်]]
|value5 = 4.9
|color5 = Green
|label6 = Other
|value6 = 1.2
|color6 = Red
}}

ဒတ်ချ်သည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ ဘာသာရေးကိုးကွယ်မှုအနည်းဆုံးသော လူမျိုးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀ ရာစု​နှောင်းပိုင်းကာလမတိုင်မီအထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်​သော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွဲပြား​သော ဘာ​သာ​ရေးကိုးကွယ်မှုများ ရှိ​နေ​​သော်လည်း ဘာသာ​ရေးအ​ပေါ် စွဲမြဲလိုက်နာမှုသည် ယုတ်​လျော့၍လာခဲ့သည်။ 


၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ စာရင်းအင်းနှင့်ဆိုင်​သော သတင်းအချက်အလက်များကို စု​ဆောင်း​သော ဒတ်ချ်အစိုးရအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည့် နယ်သာလန် စာရင်းအင်းဌာန(Statistics Netherlands)သည် စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅၀.၁%သည် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်ခြင်းမရှိကြောင်း ပြောဆိုထားသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဘာသာမဲ့များတွင် Humanistisch Verbond အဖွဲ့အစည်းအား ဝင်ထားသူများလည်း ပါဝင်သည်။ ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုးကွယ်သူမှာ ၄၃.၈% ရှိပြီး ထိုအထဲမှ ကက်သလစ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်သူ ၂၃.၇%၊ နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းတော်ကို ကိုးကွယ်သူ ၁၅.၅%နှင့် အခြားသော ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်(နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့်ကျောင်းတော်တွင် ပါဝင်မှုမရှိသော အခြားသော ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းများ အပါအဝင်) ၄.၆% ပါဝင်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာကိုးကွယ်သူမှာ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၄.၉% ရှိပြီး အခြားသော ဘာသာတရားများ(ဂျူးဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာ) ကိုးကွယ်သူစုစုပေါင်းမှာ ၁.၁% ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cbs2016&quot;/&gt;


၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရက်ဘောင်းဒ်တက္ကသိုလ်(Redboud University) နှင့် လွတ်လပ်သော အမ်စတာဒမ်တက္ကသိုလ်(Vrije Universiteit Amsterdam)တို့၏ အသေးစိတ် လေ့လာမေးမြန်းမှုများအရ ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၃၄%သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်ဟု ပြောဆိုခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;nos.nl&quot;&gt;{{cite news|title=Hoe God (bijna) verdween uit Nederland|url=http://nos.nl/artikel/2092498-hoe-god-bijna-verdween-uit-nederland.html|accessdate=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|publisher=NOS|date=13 March 2016}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်ထိ လျော့ကျသွားခဲ့မှုမှာ လူဦးရေ၏ ၂၅% သည် ခရစ်ယာအယူဝါဒများမှ တစ်ခုခု(၁၁.၇% ရိုမန်ကက်သလစ်၊ ၈.၆% PKN၊ ၄.၂% မှာ အခြားခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းခွဲများ)ကိုသာ ကိုးကွယ်ကြပြီး မွတ်စလင်မှာ ၅%၊ ဟိန္ဒူ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၂ %နှင့် ဘာသာမဲ့မှာ လူဦးရေ၏ ၆၇.၈% ရှိခဲ့ရာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၆၁%၊ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ၅၃%၊ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ၄၃%နှင့် ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ၃၃%မှမြင့်တက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;BerntsA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2016/03/two-thirds-of-people-in-netherlands-have-no-religious-faith/|title=Two-thirds of people in Netherlands have no religious faith|date=14 March 2016|work=DutchNews.nl|access-date=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Sociaal en Cultureel Planbureau(လူမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အေဂျင်စီ၊ SCP) သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘာသာမဲ့အရေအတွက်သည် ၇၂% ခန့် ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;Sociaal en Cultureel Planbureau, God in Nederland (2006/2007)&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ပညာရေးလွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံပေးထားရာ ဆိုလိုသည်မှာ ယေဘုယျ စံအရည်အသွေးကို လိုက်နာသော ကျောင်းအားလုံးသည် အစိုးရဘဏ္ဍာငွေ တူညီစွာ ရရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် ဘာသာရေးအုပ်စုများ(အထူးသဖြင့် ရိုမန်ကက်သလစ်နှင့် ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲများ)မှ ဘာသာရေးစည်းမျဉ်းအရ အခြေတည်ထားသော ကျောင်းများလည်း ပါဝင်သည်။ ဒတ်ချ်ပါလီမန်ရှိ နိုင်ငံရေးပါတီ ၃ ခု(Christen-Democratisch Appèl၊ Christian Union၊ Staatkundig Gereformeerde Partij Dutch)သည် ခရစ်ယာန် ယုံကြည်မှုတွင် အခြေတည်ထားသည်။ မားစွာသော ခရစ်ယာန် ဘာသာရေး အားလပ်ရက်များသည်လည်း နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များ(ခရစ္စမတ်၊ အီစတာပွဲတော်နေ့၊ Pentecost၊‌ ယေရှုသခင် ကောင်းကင်ဘုံသို ကြွမြန်းသည့်နေ့)ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beleven.org/feesten/lijsten/landen.php?land=Nederland |title=Feestdagen Nederland |publisher=Beleven.org |accessdate=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ထာဝရဘုရားသခင်မဲ့ဝါဒသည် လောကီသီးသန့်ဝါဒ၊ လစ်ဘရယ်ဝါဒနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒများအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်လောက်တွင် ပရိုတက်စတင့်သည် လူမှုအခြေပြများအရ နည်းပါးလာခဲ့ပြီး ကက်သလစ်ဝါဒနှင့် တူညီလာခဲ့ပြီး နောင်တွင် ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းခွဲနှစ်ခုလုံး ကိုးကွယ်မှု စ၍လျော့နည်းလာခဲ့သည်။ အဓိကချွင်းချက်တခုအနေဖြင့် ရွေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကြောင့် အစ္စလာမ်ဘာသာကိုးကွယ်မှုသည် သိသိသာသာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ မွတ်စလင်အစွန်းရောက်ဝါဒကြောင့် ဘာသာရေးအပေါ် စိုးရိမ်မှု မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Knippenberg, Hans &quot;The Changing Religious Landscape of Europe&quot; edited by Knippenberg published by Het Spinhuis, Amsterdam 2005 {{ISBN|90-5589-248-3}}, pages 102-104&lt;/ref&gt;


၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် လွတ်လပ်သော အမ်စတာဒမ်တက္ကသိုလ်မှ တိုင်းတာလေ့လာချက်များအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ထာဝရဘုရားအား ယုံကြည်သူ(၁၇%)ထက် ထာဝရဘုရားအား မယုံကြည်သူ(၂၅%) ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပိုတိုးလာကြောင်း လေ့လာသုံးသပ်ထားသည်။ လူဦးရေအများစုသည် ကင်္ခါဝါဒီ(ဘုရားတည်ရှိမှုကို သံသယရှိသူ)(၃၁%) သို့မဟုတ် ietsistic (27%) ရှိ၍နေပြီဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;trouw.nl&quot;&gt;{{cite news|last1=van Beek|first1=Marije|title=Ongelovigen halen de gelovigen in|url=http://www.trouw.nl/tr/nl/5091/Religie/article/detail/3830831/2015/01/16/Ongelovigen-halen-de-gelovigen-in.dhtml|accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|work=Dossier Relige|publisher=der Verdieping Trouw|date=16 January 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ အဓိကနေထိုင်သူ အများစု(၈၂%)သည် ဘုရားကျောင်းကို ဘယ်တော့မျှ သို့မဟုတ် ဘယ်တော့မျှနီးပါးအခြေအနေထိ ဘုရားကျောင်းကို မ‌သွားဘူးခဲ့ကြောင်း ပြောဆိုထားပြီး ၅၉% သည် မည်သည့်ဘုရားကျောင်း အမျိုးအစားကိုမဆို ဘယ်တော့မျှ မရောက်ဘူးကြောင်း ဖော်ပြထားကြသည်။ လူအားလုံးအား မေးမြန်းခဲ့ပြီးနောက် သူတို့ကို သူတို့ ဘုရားမဲ့ဝါဒီရှိသူဟု မြင်သူ ၂၄% ရှိပြီး ယခင် ၂၀၀၆ ခုနှစ် လေ့လာခဲ့မှုနှင့်နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၁၁% မျှ တိုး၍လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BerntsA&quot;&gt;{{cite book|last1=Bernts|first1=Tom|last2=Berghuijs|first2=Joantine|title=God in Nederland 1966-2015|date=2016|publisher=Ten Have|isbn=9789025905248}}&lt;/ref&gt; မျှော်မှန်းထားသော ဘာသာရေးယုံကြည်မှု မြင့်တက်မှုသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်‌တွင် သု‌တေသနပြုချက်များအရ ရပ်တန့်သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၄၀% သော ‌စစ်တမ်းဖြေကြားသူတို့က ဘာသာရေးယုံကြည်မှုရှိသူ(ietsism)ဟု ယူဆကြောင်းဖြေဆိုခဲ့ပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်တော့ ၃၁% ထိ လျော့ကျသွားသည်။ ကြီးမြတ်သောစွမ်းအား၏ ဖြစ်တည်မှုပဓာန(existentialism)ကို ယုံကြည်မှုအရေအတွက်မှာလည်း ထိုကာလအတွင်း ၃၆% မှ ၂၈% သိူ့ ကျဆင်းသွားသည်။&lt;ref name=&quot;nos.nl&quot;/&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင်ခရစ်ယာန်ဘာသာမှာ လက်ရှိတွင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု အများဆုံးသော ဘာသာဖြစ်သည်။ ‌မြောက် ဘရာဘန့်ပြည်နယ်နှင့် လင်းဘာ့ဂ်ပြည်နယ်တို့သည် သမိုင်းကြောင်းအရ ရိုမန်ကက်သလစ်ကို နှစ်နှစ်ကာကာ သက်ဝင်ယုံကြည်သူများဖြစ်ပြီး ထိုပြည်နယ်သားအချို့သည် ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်းတော်သည် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အမှတ်သရုပ်တည်ရာအဖြစ် မှတ်ယူကြ‌သေးသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ ပရိုတက်စတင့်ဝါဒသည် မတူကွဲပြားသော ရိုးရာများအတွင်း ကျောင်းတော်တချို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အထဲမှ အကြီးမားဆုံးဆုံးမှာ နယ်သာလန် ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်း(Proteststant Church in Netherlands၊ PKN)ဖြစ်ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကျောင်းတော်နှင့် ရိုးရာအရပြောင်းလဲမှုပြုထားသော လူသာရန်ဘုရားကျောင်းတော်တို့ကို ပေါင်းစည်းထားသော ကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင်မှ ဒတ်ချ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကျောင်းတော်(Dutch Reformed Church)၊ နယ်သာလန်ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဘုရားကျောင်းများ(the Reformed Churches in the Netherlands)နှင့် လူသာရန်ကျောင်းတော်တို့ ပေါင်းစည်းမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CBS 2009&quot;&gt;{{cite news |url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=37944&amp;D1=0-5,10&amp;D2=29-40&amp;VW=T |title=Kerkelijke gezindte en kerkbezoek; vanaf 1849; 18 jaar of ouder |date=15 October 2010}}&lt;/ref&gt; များစွာသော အော်သို့ဒေါ့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဘုရားကျောင်းများနှင့် လစ်ဘရယ်ဘုရားကျောင်းများသည် PKN အတွင်းသို့ ပေါင်းစည်းခြင်း မပြုကြချေ။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာတစ်ခုလုံးအနေဖြင့် အနည်းစုဖြစ်လာသော်လည်း နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဇီးလန်းမှ မြောက်ဘက် အိုဗီးရိုက်ဆယ်ပြည်နယ်အထိ ကျယ်ပြန့်သော ခရစ်ယာန်ခါးပတ်ကွင်းရှိ၍နေပြီး ထို‌‌ဒေသတို့တွင် ပရိုတက်စတင့်(အထူးသဖြင့် ပြုပြင်ရေးဘုရားကျောင်း)အား ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုမှာ ပြင်ထန်နေဆဲဖြစ်ပြီး မြူနီစပါယ်ကောင်စီတွင် အဓိကဘာသာ ဖြစ်၍နေသေးသည်။


အစွစလာမ်ဘာသာသည် နိုင်ငံအတွင်း ဒုတိယ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု အများဆုံးဖြစ်သည်။၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ မွတ်စလင်အရေအတွက်မှာ ၈၂၅,၀၀၀(စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅%) ရှိသည်။&lt;ref name=CBS2&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/vrije-tijd-cultuur/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-3759-wm.htm|title=Een op de zes bezoekt regelmatig kerk of moskee|work=Central Bureau of Statistics, Netherlands|year=2012|accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများ များပြားလာမှု၏ အကျိုးရလဒ်အဖြစ် ၁၉၆၀ခုနှစ်မှစ၍ မွတ်စလင်လူဦးရေမှာ တိုးတက်၍ လာခဲ့သည်။ ထိုထဲတွင် တူရကီနှင့် မော်ရိုကိုတို့မှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများနှင့် ယခင်ဒတ်ချ်,ကိုလိုနီနယ်များဖြစ်ကြသည့် ဆူရီနမ်နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့မှ ရွေ့ပြောင်းလုပ်သားများလည်း ပါဝင်ကြသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်းတွင် ဘော့စနီးယားနှင့် ဟက်ဇာဂိုဗေးနီးယား၊ အီရန်၊ အီရတ်၊ ဆိုမာလီယာနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံတို့မှ ဒုက္ခသည်များလည်း ရောက်ရှိ၍ လာခဲ့သေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scp.nl/publicaties/boeken/9037702597/Godsdienstige_veranderingen.pdf |title=Godsdienstige veranderingen in Nederland |accessdate=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၀ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070125142251/http://www.scp.nl/publicaties/boeken/9037702597/Godsdienstige_veranderingen.pdf |archivedate = 25 January 2007}}&lt;/ref&gt;


အခြားသော ဘာသာတရားတို့မှာ ဒတ်ချ်လူဦးရေ၏ ၆% လောက်သာရှိသည်။ ဟိန္ဒူဘာသာမှာ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အနည်းငယ်သာ ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားဖြစ်ပြီး ယုံကြည်ကိုးကွယ်သူ ၂၁၅,၀၀၀(လူဦးရေ ၁% ထက် အနည်းငယ်ပို) ရှိပြီး အများစုမှာ အင်ဒို-ဆူရီနမ်လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ကိုးကွယ်သူများတွင် အိန္ဒိယနှင် သီရိလင်္ကာတို့မှာရွေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် ဟာရီ ခရစ်ရှနား(Hare Krishna)ကဲ့သို့ ပြောင်းလဲထားသော ဟိန္ဒူဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသော အနောက်တိုင်းသားတို့လည်း ပမာဏတော်တော်များများ ပါဝင်ကြသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ်ကာကာ ယုံကြည်နေသူသည် ခန့်မှန်း ၂၅၀,၀၀၀ ရှိသည်။ ဂျူးဘာသာအနေဖြင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ၄၅,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်။

=== ပညာရေး ===
[[File:BSN Junior School Vlaskamp.jpg|thumb|left|A primary school in The Hague]]
[[File:ACTA - panoramio.jpg|thumb|left|A University of Amsterdam building]]
[[File:Utrecht-Uithof, from CambridgeLaan 01.jpg|thumb|left|View on the Utrecht Science Park of Utrecht University. The building in the centre is the library.]]
နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးသည် အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၆ နှစ်အကြား မသင်မနေရ ပညာရေးစနစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leerplicht|title=Leerplicht|website=Rijksoverheid.nl|accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၂၀|date=11 December 2009}}&lt;/ref&gt; အကယ်၍ ကလေးမှာ HAVO, VWO သို့မဟုတ် MBO 2+ ဒီဂရီကဲ့သို့‌သော အခြေခံအရည်အချင်း သတ်မှတ်ချက် မရှိပါက ထိုကလေးသည် မဖြစ်မနေ ထိုအရည်အချင်း သတ်မှတ်ချက်ရရှိအောင် သင်ကြားရမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leerplicht/leerplicht-en-kwalificatieplicht|title=Leerplicht en kwalificatieplicht|website=Rijksoverheid.nl|accessdate=၆ ဇွန် ၂၀၂၀|date=February 2017}}&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ ‌ကလေးသူငယ်တိုင်းသည် အခြေခံပညာကျောင်းကို အသက် ၄ နှစ်မှ ၁၂ အတွင်း သင်ကြားကြရပြီး အတန်း ၈ ခု ပါဝင်သည်။ ပင်ကိုပါရမီ စမ်းသပ်မှုအပေါ် အခြေခံ၍ အဋ္ဌမတန်းမှဆရာ၏ မှတ်ချက်နှင့် ကျောင်းသားမိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ၏ အမြင်ဖြင့် အလယ်တန်းသင်ရိုး ၃ ခုမှ တစ်ခုကို ရွေးချယ်ရသည်။ သီးခြားသင်ရိုးဖြင့် သင်ကြားပြီးသည့်နောက် နောက်ဆုံးနှစ်မတိုင်မီ တစ်နှစ်အလိုတွင် ကျောင်းသားသည် နောက်ထပ်သင်ရိုးကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။


VMBO တွင် အတန်း ၄ ခု ပါဝင်ပြီး အခြားသော အဆင့်ခွဲများစွာရှိသည်။ VMBO အတန်းများအား အောင်မြင်ပြီးသည်နှင့် MBO အတန်းများအား ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်သည်။ MBO (middle-level applied education) သည် လက်တွေ့အသုံးချ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာရပ်များကို အဓိကထား သင်ကြားသော ပုံစံဖြစ်သည်။ MBO အောင်မြင်သည့် လတ်မှတ်ရှိသော ကျောင်းသားသည်သာ HBO ကို ‌‌တက်ရောက်ခွင့်ရှိမည် ဖြစ်သည်။ HAVO သည် အတန်း ၅ ခုရှိပြီး အောင်မြင်ပါက HBO ကို တက်ရောက်ခွင့် ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ HBO(higher professional education) သည် တက္ကသိုလ် ပညာရေး(အသုံးချ သိပ္ပံ)ဖြစ်ပြီး အောင်မြင်ပါက သက်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်အဘိုက် ဘွဲ့ဒီဂရီကို ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် တက္ကသိုလ်အဆင့်ဘွဲ့နှင့် တူညီသည်။ VWO (comprising athenaeum and gymnasium) တွင် အတန်း ၆ ခုပါဝင်ပြီး သုတေသနတက္ကသိုလ်များတွင် သင်ကြားနိုင်ရေးအတွက် အကြိုပြင်ဆင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်တွင် သုံးနှစ်ကြာမြင့်သော ဘွဲ့ဒီဂရီကို သင်ကြားနိုင်ပြီး ၎င်းနောက် တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် ကြာသော ဘွဲ့လွန်ကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။ ထိုသို့သင်ကြားပြီးပါက လေးနှစ် သို့မဟုတ် ငါးနှစ်ကြာမြင့်သော ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်မည်ဖြစ်သည်။


နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့ သင်တန်းသားများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် တက္ကသိုလ်၏ အမြဲတမ်းခန့် ဝန်ထမ်းများတော့ မဟုတ်ချေ။ အများပြည်သူရံပုံ​ငွေဖြင့် အသုံးပြု​သော ဘာသာ​ရေး​ကျောင်းများမှလွဲ၍ ဒတ်ချ် ​ကျောင်းနှင့် တက္ကသိုလ်များသည် အများပြည်သူတက္ကသိုလ်များဖြစ်ပြီး ဘုရား​ကျောင်းများကိုလည်း နိုင်ငံ​တော်မှ စီမံခန့်ခွဲခြင်း မဟုတ်ပဲ လိုအပ်သည်များဖြည့်ဆည်းခြင်းဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်တက္ကသိုလ်များတွင် ကျူရှင်ခသည် နယ်သာလန်​နှင့် ယူရိုအဖွဲ့ဝင်ကျောင်းသားများအတွက် တနှစ်တာကုန်ကျ​ငွေ ယူရို ၂၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ယူရိုအဖွဲ့ဝင် မဟုတ်​သော နိုင်ငံများအတွက်မူ ယူရို ၁၀,၀၀၀ ခန့် ကုန်ကျသည်။

=== ကျန်းမာရေး ​စောင့်​​ရှောက်မှု ===
[[File:Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Natuurkundige te Delft Rijksmuseum SK-A-957.jpeg|thumb|Portrait of Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723), known as &quot;the father of microbiology&quot;]]
[[File:Meander MC noordzijde 1.JPG|thumb|A public hospital in Amersfoort]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် Euro health consumer index (EHCI)၏ နံပါတ် ၁ နေရာကို ဆက်လက်ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းညွှန်းကိန်းသည် ဥရောပရှိ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံးအမှတ် ၁,၀၀၀ တွင် ၉၁၆ မှတ်ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်ကတည်းက ထုတ်ပြန်ခဲ့သော စစ်တမ်းတို့တွင် ထိပ်ဆုံးသုံးနိုင်ငံအနက် ပါဝင်ခဲ့သည်။ တိုင်းတာစစ်ဆေးမှု ၄၈ မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် လူနာအခွင့်အရေး၊ သတင်းအချက်အလက်၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုနှင့် အကျိုးရလဒ်တို့တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ဥရောပ ၃၇ နိုင်ငံတွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံအဖြစ် ၆ နှစ်ဆက်တိုက် အသိအမှတ်ပြုခြင်းကို ခံထားရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.healthpowerhouse.com/|title=Health Consumer Powerhouse|work=healthpowerhouse.com|accessdate=၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၀|archive-date=17 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817152201/https://healthpowerhouse.com/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၊ ဩစတေးလျ၊ ကနေဒါ၊ ဂျာမနီ၊ နယူးဇီလန်တို့နှင့် ကျန်း‌မာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်သော နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှုတစ်ရပ်တွင် ပထမနေရာတွင် ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE65M0SU20100623 | work=Reuters | title=U.S. scores dead last again in healthcare study | date=23 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content.healthaffairs.org/content/26/6/w717.full.pdf+html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110040524/http://content.healthaffairs.org/content/26/6/w717.full.pdf+html|url-status=dead|archive-date=10 January 2012|title=Toward Higher-Performance Health Systems: Adults' Health Care Experiences In Seven Countries, 2007}}&lt;/ref&gt;


၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ကြီးမားသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ပြီးကတည်းကပင် ဒတ်ချ်တို့၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် နှစ်စဉ် ညွှန်းကိန်းများ၌ ပိုမိုများပြားသော အမှတ်များကို ရရှိခဲ့သည်။ HCP (Health Consumer Powerhouse) ၏ အဆိုအရ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် 'ပရမ်းပတာဖြစ်သော စနစ်' ရှိပြီး ဆိုလိုသည်မှာ လူနာ၌ သူ၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုအတွက် ကျန်းမာရေးအာမခံအား လွတ်လပ်စွာဝယ်ယူနိုင်မှု ကြီးမားစွာ ရရှိထားခြင်းဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံနှင့် အခြားသောနိုင်ငံတို့နှင့် ကွာခြားချက်မှာ ထိုပရမ်းပတာဖြစ်မှု(လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်)ကို အစီအစဉ်တကျဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပတ်သက်သော ဆုဲးဖြတ်ချက်များသည် လူနာနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဝန်ဆောင်မှုပေးသူအကြား ပြောဆိုဆွေးနွေးမှုအတွင်းတွင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://healthpowerhouse.com/|title=Health Consumer Powerhouse – Health Care System's Indexes and reports|access-date=16 August 2020|archive-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304194538/https://healthpowerhouse.com/}}&lt;/ref&gt;


ကျန်းမာရေး‌အာမခံသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ဥပဒေအရ မဖြစ်မနေလုပ်ကြရသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုအား ဥပဒေအရ အာမခံပုံစံနှစ်ခုဖြင့် လွှမ်းခြုံထားသည်။ 

•Zorgverzekeringswet (ZVW)၊ &quot;အခြေခံ အာမခံ&quot; ဖြစ်ပြီး အထွေထွေ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်သည်။

•Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) သည် ကာလရှည် ပြုစုစောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်သည်။ 


ဒတ်ချ်နိုင်ငံသားများအတွက် AWBZ အာမခံသည် အစိုးရမှ အလိုအလျောက် အာမခံပေးထားပြီး အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကိုတော့ လူတိုင်းအနေဖြင့် ချုပ်ဆိုရန် လိုအပ်သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးများအနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ မိဘအာမခံနှင့်ပင် အလိုအလျောက် အကျုံးဝင်သည်။ အကယ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်အနေဖြင့် အာမခံ မယူလိုပါက ၎င်းသည် ‌ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်ရမည်။ အာမခံကုမ္ပဏီအနေဖြင့် အသက် ၁၈ နှစ်ကျော်လွန်သူ လူတိုင်းအတွက် အသက်အရွယ်နှင့် ကျန်းမာရေးအခြေအနေကို မမှီတည်သည့် အထွေထွေကျန်းမာရေး အာမခံပုံစံများ ပေးရပြီး လျှောက်ထားခွင့် ငြင်းပယ်ခြင်းနှင့် အထူးအခြေအနေတစ်ရပ်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် တရားမဝင်သော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်သည်။ တခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့်မတူသည်မှာတော့ ဒတ်ချ်အစိုးရသည် လွယ်ကူ​စေမှုနှင့် ကျန်းမာ​ရေး​စောင့်​ရှောက်မှုစနစ်၏ အရည်အ​သွေးများအတွက် တာဝန်ခံမှုရှိပြီး စီမံခန့်ခွဲမှုအတွက် မပါဝင်ပေ။ 


နယ်သာလန်၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကို နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ခွဲခြားနိုင်ပြီး somatic နှင့် စိတ်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် 'ကုသခြင်း'(ကာလတို)၊ 'စောင့်ရှောက်မှု'(ကာလရှည်)တွင် အဆင့် သုံးဆင့် ခွဲခြားထားသည်။ မိသားစုဆရာဝန်များ(huisartsen)သည် ပထမအဆင့်၏ အကြီးမားဆုံး အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားကြသည်။ ပထမအဆင့်မှ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်၏ ညွန်းဆိုမှုရှိမှသာ ဒုတိယနှင့် တတိယအဆင့်အတွက် လက်ခံရန် လုပ်ဆောင်ခွင့်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Boot&quot;&gt;J.M. Boot, 'De Nederlandse Gezondheidszorg', Bohn Stafleu van Loghum 2011&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် အခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင်အတော်လေးထိရောက်မှုရှိသော်လည်း ကုန်ကျစရိတ် ထိရောက်မှုအရှိဆုံးသော စနစ်တော့ မဟုတ်ပါ။&lt;ref name=BCG&gt;Boston Consulting Group, 'Zorg voor Waarde', 2011.&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်သည် လမ်းနှစ်သွယ်စနစ်ဖြင့် ဘဏ္ဍာ‌ငွေသုံးစွဲသည်စနစ်ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီမှ စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ တစ်စိတ်တပိုင်းဆေးရုံနေနှင့် ဘီးတပ်ကုလားထိုင်အစရှိသော မသန်စွမ်းကုန်ကျစရိတ်ကဲ့သို့ ကာလရှည်ကုသမှုတို့တွင် နိုင်ငံတော်မှထိန်းချုပ်သော အာမခံခွင့်ပြုမှုနှင့် ကုသခွင့်ပေးထားသည်။ ၎င်းသည် Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (&quot;General Law on Exceptional Healthcare Costs&quot;) ခေါင်းစဉ်အောက်တွင်ရှိပြီး ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင်မှစ၍ ပထမဆုံးအသက်သွင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင်စ၍ အာမခံသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကုန်ကျ‌ငွေ၏ ၂၇%ကို ကုန်ကျခံပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;statline.cbs.nl&quot;&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=71914ned&amp;D1=37-43&amp;D2=a&amp;HDR=G1&amp;STB=T&amp;VW=T|title=Zorgrekeningen; uitgaven (in lopende en constante prijzen) en financiering|date=20 May 2010|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek: StatLine|language=Dutch|accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;


ပုံမှန်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု(ကာလတို)အားလုံးအတွက်သည် ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးအာမခံကုမ္ပဏီများ၏ မဖြစ်မနေထားရှိရသော ကျန်းမာရေးအာမခံစနစ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဤကျန်းမာရေးအာမခံကုမ္ပဏီများကို တိကျသေချာသော အာမခံကုသမှုအမျိုးအစားအလိုက် ထောက်ပံ့ပေးရန် မဖြစ်မနေ လုပ်‌ဆောင်စေရသည်။&lt;ref name=&quot;minvws.nl&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.minvws.nl/en/themes/health-insurance-system/|title=Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport|first=Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en|last=Sport|work=minvws.nl|accessdate=၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၀|date=18 February 2010}}&lt;/ref&gt; အာမခံသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အားလုံးကုန်ကျငွေ၏ ၄၁% ကို ထောက်ပံ့ပေးရသည်။&lt;ref name=&quot;statline.cbs.nl&quot;/&gt;


ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ငွေပေးချေမှု၏ အခြားသော ရင်းမြစ်များမှာ အခွန်(၁၄%)၊ တိုက်ရိုက်‌ငွေချေမှု(out of pocket payments) (၉%)၊ ထပ်တိုးစိတ်ကြိုက် ကျန်းမာရေးအာမခံအမျိုးအစား (၄%)နှင့် အခြားသော ရင်းမြစ်(range of other sources)(၄%) တို့ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;statline.cbs.nl&quot;/&gt; လက်ခံနိုင်မှု(affordablility)ကို ဝင်‌ငွေနှင့်ဆက်စပ်သော ကင်းလွတ်ခွင့်စနစ်နှင့် 
သီးခြားနှင့် အလုပ်သမားများမှ ပေးချေသော ဝင်ငွေနှင့် ဆင်စပ်သော ပရီမီယံတို့မှ အာမခံပေးသည်။ 


ဒတ်ချ်ကျန်းမာရေးစနစ်၏ အဓိကအကြောင်းအရာမှာအာမခံပရီမီယံမှာ ကျန်းမာရေးအခြေအနေနှင့် အသက်အရွယ်ကို ဆက်နွယ်မှု မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ကာလတို ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အားလုံးအတွက် ကုန်ကျစရိတ်ကို အာမခံကုမ္ပဏီမှ ၅၀%၊ အာမခံထားသူမှ ၄၅%နှင့် အစိုးရမှ ၅% ပေးဆောင်သည်။ အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များအား အခမဲ့ လွှမ်းခြုံမှုပေးထားသည်။ အာမခံကုမ္ပဏီများမှ အာမခံကြေးပေးချေမှုသည် တစ်လလျှင် ယူရို ၁၀၀ (၂၀၁၀ ဩဂုတ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၇ ခန့်နှင့် ၂၀၁၂ တွင် ယူရို ၁၅၀ သို့မဟုတ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၉၆၊ မတူကွဲပြားသော အာမခံကုမ္ပဏီများအကြား ကွဲပြားမှု ၅ % ခန့်)ရှိပြီး နှစ်စဉ် အခွန်မဆောင်မီပေးချေရမှုသည် ယူရို ၂၂၀(အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၈၈)ခန့်ရှိသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Hollande04.jpg|thumb|600px|center|&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;ဒတ်ချ် ယဉ်ကျေးမှု၏ လက္ခဏာနှင့် ပြယုဂ်အချို့&lt;/div&gt;]]

=== အနုပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် စာပေ ===
{{multiple image|perrow=2/1/1|total_width=300|caption_align=center
| image1 = Meisje met de parel.jpg|caption1= [[ဂျိုဟန်နက် ဗာမီယာ]]၏ ''[[ပုလဲနားဆွဲနဲ့ မိန်းကလေး]]'' 
| image2 = Vincent van Gogh - Self-portrait with grey felt hat - Google Art Project.jpg|caption2=[[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]]၏ ကိုယ်တိုင်ရေးပုံတူ
| image3 = Rijksmuseum 2022.jpg|caption3=The Rijksmuseum
| image4 = NEMO and area.jpg|caption4=The National [[:en:NEMO (museum)|NEMO Science Museum]] and the [[Nederlands Scheepvaartmuseum]] in second plan, in Amsterdam
}}

နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ပန်းချီဆရာကျော်များစွာ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၇ ရာစုတွင် ဒတ်ချ်သမ္မတနိုင်ငံ ခေတ်ကောင်းရောက်ရှိစဉ်အချိန်က များစွာသော ပန်းချီဆရာများဖြစ်သည့် [[ရမ်းဗရန့်]]၊ [[ဂျိုဟန်နက် ဗာမီယာ]]၊ ဂျန် စတင်း(Jan Steen)၊ ဂျက်ကော့ ဗန် ရူအစ်ဒယ်(Jacob van Ruisdael) အစရှိသော ပန်းချီဆရာများစွာ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ [[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]]၊ [[ပင်တာ မွန်ဒရီယွန်]]တို့သည် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ကျော်ကြားခဲ့သော ဒတ်ချ် ပန်းချီဆရာများဖြစ်သည်။ ထို့ပြင်  မော်ရစ် ကော်နယ်လစ် အက်ရှာ(M. C. Escher)ကဲ့သို့ ကျော်ကြားသော ဂရပ်ဖစ် ပညာရှင်များလည်းရှိသည်။ ဝီလျံ ဒီ ကော်နင်း(Willem de Kooning)သည် [[ရော်တာဒမ်မြို့]]တွင် မွေးဖွား၍ သင်ကြားခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်အနုပညာရှင်တစ်ယောက်အဖြစ် ခံယူထားသူ ဖြစ်သည်။

နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ရော်တာဒမ်မြို့မှ [[အီရက်ဇမတ်]]နှင့် [[ဗာရွတ် ဆပင်နိုဇာ|ဆပင်နိုဇာ]]ကဲ့သို့သော ဒဿနိကပညာရှင်များ ပေါ်ထွန်းရာ မြေလည်း ဖြစ်သည်။ ဒေးကား၏ အရေးပါသော အတွေးအခေါ်များသည်လည်း နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ၎င်း လေဒင့်တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်စဉ်တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း ထိုတက္ကသိုလ်တွင် ပထဝီပညာရှင် ဂျိမ်း ဟတ်တန်(James Hutton)၊ ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ဂျွန် စတူးအတ် (John Stuart)၊ အမေရိကန်သမ္မတ [[ဂျွန် ကွင်စီ အဒမ်စ်]]၊ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ နိုဘယ်ဆုရှင်များ ဖြစ်ကျသော ဟန်းဒရစ် လိုရန်ဇ်(Hendrik Lorentz) နှင့် အန်ရီကို ဖာမီ(Enrico Fermi) တို့ ပညာသင်ကြားခဲ့ကြသည်။ ဒတ်ချ် သိပ္ပံပညာရှင် ခရစ္စတင်းယန်း ဟေဂန်(Christiaan Huygens)(၁၆၂၉–၁၆၉၅) သည် [[စနေဂြိုဟ်|စေတန်ဂြိုဟ်]]၏ ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သော [[တိုက်တန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|တိုင်တန်လ]]ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး အလင်းသည် လှိုင်းသဏ္ဍန်ဖြင့် သွားသည်ဟု ယုံကြည်စွာ ငြင်းဆိုခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ချိန်သီးနာရီကို တီထွင်ခဲ့ပြီး သင်္ချာညီမျှခြင်းများကို အသုံးပြုခဲ့သော ပထမဆုံးသော ရူပဗေဒပညာရှင်လည်းဖြစ်သည်။ အန်တိုနီ ဗန် လေဗင်ဟုပ်(Antonie van Leeuwenhoek) သည် မိုက်ခရိုစကုပ်ဖြင့် ကြည့်၍မြင်နိုင်သော ဆဲလ်တစ်လုံးတည်းရှိသော သက်ရှိများ အကြောင်းကို ပထမဆုံး တွေ့ရှိ ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။

ဒတ်ချ်ရွှေခေတ်တွင် အခြားသော အနုပညာလက်ရာများနှင့်အတူ ယော့ ဗန် ဒန် ဗွန်ဒယ်(Joost van den Vondel) နှင့် ပီတာ ကော်နယ်လစ်ဇွန် ဟော့(P. C. Hooft) တို့၏ လက်ရာများဖြင့် စာပေသည်လည်း ကျော်ဇောခြင်းအတိ ရှိခဲ့လေသည်။ ၁၉ ရာစုတွင်လည်း မူတာတူလီ(Multatuli) ရေးသည့် ယခုအခါ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံဖြစ်လာသည့် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီနယ်များတွင် ဆိုးရွားစွာ ပြုမူဆက်ဆံခဲ့သည်တို့ကို ရေးသားခဲ့သော စာများသည်လည်း ထင်ရှားသည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ထင်ရှားသော စာရေးဆရာများတွင် ဂေါ့ဒ်ဖရီး ဘိုးမန်း(Godfried Bomans)၊ ဟာရီ မူလစ်ချ်(Harry Mulisch)၊ ယန် ဝေါကာ(Jan Wolkers)၊ ဆိုင်မွန် ဗက်ဒေ့(Simon Vestdijk)၊ ဟယ်လာ ဟာဆယ်(Hella S. Haasse)၊ ဆီး နိုတီဘွန်း(Cees Nooteboom)၊Gerard Reve နှင့် ဝီလျံ ဖရက်ဒရစ် ဟားမန်း(Willem Frederik Hermans) တို့ ပါဝင်သည်။ ဂျူးလူမျိုးတို့ မျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မှုဖြစ်စဉ်အတွင်းတွင် အသတ်ခံခဲ့ရသော [[အာနယ်ဖရန့်ခ်]]၏ Diary of a Young Girl သည် ထင်ရှားသော စာအုပ်တစ်အုပ်ဖြစ်ပြီး ဒတ်ချ်ဘာသာမှ အခြားသော ထင်ရှားသော ဘာသာတို့ဖြင့် ပြန်ဆိုထုတ်ဝေခဲ့သော စာအုပ်တစ်အုပ်ဖြစ်သည်။

ဒတ်ချ်ရိုးရာဗိသုကာလက်ရာများကို အမ်စတာဒမ်မြို၊ လေဒင့်မြို့(Leiden)၊ ဒဲ့ဖ်မြို့(Delft)တို့တွင် ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းထားပြီး တူးမြောင်းများတစ်လျှောက်တွင် ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုမှအဆောက်အဦများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ သစ်ဖြင့်ဆောက်လုပ်ထားသော ကျေးလက်ဗိသုကာလက်ရာများကို ဇာအမ်ဒမ်မြို့(Zaandam) နှင့် မာကန်ရွာ(Marken) တို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ ဒတ်ချ် အဆောက်အဦများ၏ ပုံတူလက်ရာများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[နာဂါဆာကီမြို့]]ရှိ Huis Ten Bosch ပန်းခြံတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဟော်လန်ရွာငယ်ပုံစံကို [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ရှန်ယန်းမြို့တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးလျက်ရှိသည်။ [[လေရဟက်စက်|လေရဟတ်]]၊ ကျူးလစ်ပန်း၊ သစ်သားရှူးဖိနပ်၊ ဒဲ့ဖ် အိုးထည်များနှင့် ဆေးခြောက်ပင် (cannabis) တို့သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံကို လာရောက်လည်ပတ်ကြသော ခရီးသွား ဧည့်သည်များအကြားတွင် ရေပန်းစားသော အ‌ကြောင်းအရာများ ဖြစ်သည်။

နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် တင်းကျပ်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ရှည်လျားသော သမိုင်းများရှိ‌ခဲ့သော်ငြား ယနေ့အခါတွင် မူးယစ်ဆေးနှင့် သက်ဆိုင်သော မူဝါဒ၊ ညင်သာစွာ သေဆုံးခြင်းအား တရားဝင် ခွင့်ပြုပေးမှုတို့ကြောင့် လွတ်လပ်သော လစ်ဘရယ်နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ဆို၍ ရနေပြီဖြစ်သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ထိန်းမြှားခြင်းအား တရားဝင်ခွင့်ပြုပေးခဲ့ပြီး လိင်တူလက်ထပ်ခြင်းအား ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည့် ပထမဆုံးသောနိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0104/01/sm.10.html|title=Same-Sex Marriage Legalized in Amsterdam|date=1 April 2001|work=[[CNN]]|accessdate=၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၀|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221411/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0104/01/sm.10.html|archivedate=3 March 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ဒတ်ချ်လူမျိုးနှင့် ဂေဟဗေဒစနစ် ===

တခြားသောနှစ်များ အနေဖြင့်လည်းကောင်း ၂၀၁၈ ခုနှစ် အနေဖြင့်ပါ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံသားတစ်ဦးချင်းစီအလိုက်ဖြင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုသည် ဥရောပသမဂ္ဂနိုင်ငံများတွင် ထုတ်လွှတ်မှု အများဆုံး‌သော နိုင်ငံများထဲတွင်ပါဝင်ပြီး ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ပြင်သစ်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့ထက်ပင် မြင့်မားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/jrc/en/publication/fossil-co2-emissions-all-world-countries-2018-report |date=2018 |title=Fossil CO2 emissions of all world countries - 2018 Report |work=EU Science Hub |accessdate=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; သို့ပေသော်ငြား နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် လူဦးရေ စီမံခန့်ခွဲမှု(population management)တွင် ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ဂုဏ်သတင်း ကျော်ကြားဆဲပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iamexpat.nl/read-and-discuss/expat-page/news/amsterdam-and-rotterdam-among-worlds-most-sustainable-cities-2015|title=IAMEXPAT News|last=|first=|date=|website=Iamexpat.nl|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|archive-date=6 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506104708/http://www.iamexpat.nl/read-and-discuss/expat-page/news/amsterdam-and-rotterdam-among-worlds-most-sustainable-cities-2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် [[အမ်စတာဒမ်မြို့]]နှင့် [[ရော်တာဒမ်မြို့]]တို့သည် Arcadis Sustainable Cities Index တွင် အဆင့် ၄ နှင့် ၅ အသီးသီး ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf|title=Arcadis Sustainable Cities Index Report|last=|first=|date=2015|work=|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|via=https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf|accessdate=19 April 2020|archivedate=30 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160830053346/https://s3.amazonaws.com/arcadis-whitepaper/arcadis-sustainable-cities-index-report.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sustainablecitiesindex.com/|title=Arcadis Sustainable Cities Index|website=Sustainablecitiesindex.com|access-date=၁၅ ဧပြီ ၂၀၂၀|archive-date=31 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531070400/http://www.sustainablecitiesindex.com/}}&lt;/ref&gt;

Sustainability သည် ဒတ်ချ်လူမျိုးတို့အတွက် ပဓာနအရေးပါသော ကိစ္စရပ်ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်အစိုးရ၏ ရည်မှန်းချက်မှာ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးရေး၊ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုနှင့် မျှတသော စွမ်းအင်စနစ်တို့ဖြစ်ပြီး ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကာဗွန်အောက်ဆိုဒ် ထုတ်လွတ်မှုကို ထက်ဝက်ထိလျော့ချရေးနှင့် ပြန်ပြည့်ဖြိုးမြဲ စွမ်းအင်မှ ၄၀ ရာနှုန်းထိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://english.rvo.nl/topics/sustainability|title=Sustainable enterprise {{!}} RVO.nl|website=english.rvo.nl|access-date=15 June 2016}}&lt;/ref&gt;

အစိုးရသည် လေ့လွင့်မှုနည်းသော ထိရောက်သည့် စွမ်းအင်သုံးစွဲမှု(energy efficency)၊ ပြန်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်နှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်လျော့ချရေးတွင် ယူရိုဘီလျံနှင့်ချီ ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ဒတ်ချ်ကုမ္ပဏီများအား sustainable business/projects/facilities များတည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းထားပြီး နိုင်ငံတော်မှ ဘဏ္ဏာရေးအကူအညီများပေးသည့်အပြင် စိတ်ဝင်စားသူများမှလည်း တသီးပုဂ္ဂလိကအနေဖြင့်လည်း အကူအညီပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ဂီတ ===
[[File:RUB9281213-111 1.jpg|thumb|upright=0.85|၁၉ ရာစုမှ [[:en:Concertgebouw|တော်ဝင် ဂီတခန်းမ]]]]

နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် အမျိုးစုံသော ဂီတရိုးရာများ ရှိသည်။ ဒတ်ချ်ရိုးရာ ဂီတအမျိုအစားကို &quot;''Levenslied''&quot; ဟု ခေါ်ပြီး ဘဝရဲ့သီချင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသီချင်းများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ရိုးရှင်းသော တေးသွားနှင့် ရမ်သမ်ရှိပြီး ရိုးရှင်းသော နှစ်ကြောင်းဆက်ကာရန်နှင့် ကောရပ် ဖွဲ့စည်းပုံရှိသည်။ ပေါ့ပါးသော တေးသွားသံစဉ်ပုံစံရှိပြီး လွမ်းဆွက်တမ်းသသော တေးသွားပုံစံဖြစ်လည်း ရေးဖွဲ့လေ့ရှိကာ အချစ်အကြောင်း၊ သေခြင်းတရားနှင့် အထီးကျန်ဆန်မှုတို့အကြောင်းပါဝင်သည်။ အကော်ဒီယံနှင့် လေမှုတ်အော်ဂန်ကဲ့သို့သော ရိုးရာတူရိယာများသည် levenslied ဂီတအတွက် အဓိကကျသော တူရိယာများဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းခေတ်များတွင် ဂီတပညာရှင်များသည် synthesiser များနှင့် ဂစ်တာများကို အသုံးပြု၍လာခဲ့သည်။  ယန် စမစ်(Jan Smit)၊ ဖရန့် ဘောင်အာ(Frans Bauer) နှင့် အန်ဒရဲ ဟာ့ဇ်(André Hazes) တို့သည် ဤဂီတအမျိုးအစားကို သီဆိုသူအနုပညာရှင်များထဲတွင် ပါဝင်ကြသည်။

[[File:Anouk, ESC2013 press conference 09 (crop).jpg|thumb|upright=0.85|ပေါ့ အဆိုတော် [[:en:Anouk (singer)|Anouk]] (၂၀၁၃ ခုနစ်)]]
[[File:Coldplay perform &quot;Up&amp;Up&quot;, Amsterdam Arena, June 2016 (5).jpg|thumb|upright=0.85|အကြီးဆုံး ဒတ်ချ်ဂီတဖျော်ဖြေရေးကွင်း ဖြစ်သော [[:en:Johan Cruyff Arena|Johan Cruyff Arena]]]]

ခေတ်ပေါ် ဒတ်ချ် ရော့ခ်နှင့် ပေါ့ပ်ဂီတ([[:en:Nederpop|Nederpop]]) တို့သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များထွန်း ပေါ်ထွန်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ‌‌[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]နှင့် [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|ဗြိတိန်]]တို့၏ ခေတ်ပေါ်ဂီတတို့မှ ကြီးစွာလွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များနှင့် ၇၀ ခုနှစ်များတွင် စာသားအားလုံးနီးပါးသည် အင်္ဂလိပ်စာသားများဖြင့်ပြီး အချို့သီချင်းများမှာ အတီးချည်းသပ်သပ်ဖြစ်သည်။ Shocking Blue၊ Golden Earring၊ Tee Set၊ George Baker Selection နှင့် Focus စသော တီးဝိုင်းအဖွဲ့များသည် နိုင်ငံတကာထိပါ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များအရောက်တွင် အကြီးအကျယ် အောင်မြင်ခဲ့သည့် Doe Maar တီးဝိုင်းအဖွဲ့အား အတုယူ၍ များစွာသော ပေါ့ပ်ဂီတသမားများသည် ဒတ်ချ်ဘာသာဖြင့် စတင်ရေးဖွဲ့လာခဲ့ကြသည်။ ယနေ့အခါတွင် ဒတ်ချ် ရော့ခ်နှင့် ပေါ့ပ်ဂီတသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးဖြင့် ရှင်သန်၍လာခဲ့ပြီး အချို့သော အနုပညာရှင်များသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးဖြင့်ပင် အသံသွင်းခြင်းများ ပြုလုပ်၍ လာခဲ့သည်။


လက်ရှိတွင် [[Symphonic metal]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့များဖြစ်သော Epica, Delain, ReVamp, The Gathering, Asrai, Autumn, Ayreon and Within Temptation နှင့် [[ဂျက်စ်ဂီတ|ဂျက်စ်]]နှင့် ပေါ့ပ် အဆိုတော် Caro Emerald တို့သည် နိုင်ငံတကာ အောင်မြင်မှုများရနေသော အဖွဲ့များဖြစ်သည်။ မက်တယ်တီးဝိုင်းအဖွဲ့များဖြစ်သော Hail of Bullets, God Dethroned, Izegrim, Asphyx, Textures, Present Danger, Heidevolk and Slechtvalk တို့သည်လည်း ဥရောပ၏ အကြီးမားသော မက်တယ်ဂီတဖျော်ဖြေပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တီးခတ်ကြသည့် အထူးဧည့်တီးဝိုင်းအဖွဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင် ဒေသတွင်း နာမည်ကျော်ကြားကြသူများတွင် ပေါ့ပ်အဆိုတော် Anouk၊ ကျေးလက်ပေါ့ပ်အဆိုတော် DeLange၊ South Guelderish နှင့် Limburgish ဘာသာစကားဖြင့်ဆိုသော Rowwen Hèze တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ရော့ခ်ဂီတအဖွဲ့ဖြစ်သော BLØF နှင့် Nick &amp; Simon အတွဲတို့ ပါဝင်ကြသည်။ စွယ်စုံရ အဆိုတော် တစ်ဦးဖြစ်သည့် Trijntje Oosterhuis သည် နိုင်ငံ၏ အကျော်ကြားဆုံးသော အနုပညာရှင်များထဲတွင်ပါဝင်ပြီး ကျော်ကြားသည့် အမေရိကန် တေးရေးဆရာများဖြစ်ကြသည့်  Vince Mendoza and Burt Bacharach တို့နှင့်တွဲဖက်ပြီး အယ်ဘမ်များစွာ သီဆိုခဲ့သည်။

၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းကာလတွင် ဒတ်ချ်နှင့် ဘယ်လဂျီယမ် house music တို့ပေါင်းစပ်ပြီး Eurodance ဟုခေါ်သော ဂီတအမျိုးအစား ပေါ်ပေါက်လာကာ 2 Unlimited ဟုခေါ်သော အဖွဲ့ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး ဓာတ်ပြားအချပ်ရေ ၁၈ မီလီယံခန့် ရောင်းချခဲ့သည့် စာရင်းဝင်ခဲ့ရာ ထိုအဆိုတော်နှစ်ယောက်ပါဝင်သော တီးဝိုင်းအဖွဲ့သည် ယနေ့ထိ ဒတ်ချ် ဂီတသမိုင်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/2-unlimited-mn0000431439/biography |title=2 Unlimited | Biography | AllMusic |website=[[AllMusic]] |accessdate=၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; &quot;Get Ready for This&quot; ကဲ့သို့သော သီချင်းမျိုးသည် ယနေ့အချိန်ထိ နာမည်ကျော်ကြားလျက်ရှိပြီး NHL ကဲ့သို့သော အမေရိကန် အားကစားပြိုင်ပွဲများတွင် အသုံးပြုဆဲပင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းကာလတွင် ဒတ်ချ်ဘာသာဖြင့် ရပ်နှင့် [[ဟစ်ဟော့ ဂီတ|ဟစ်ဟော့ဂီတ]] (Nederhop) များပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး နယ်သာလန်နှင့် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံတို့တွင် ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ဤဂီတအမျိုးအစားတွင်မြောက်အာဖရိကန်၊ ကာရစ်ဘီယံ အနုပညာရှင်များမှ ကြီးစွာ လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။

၁၉၉၀ ခုနှစ်များကတည်းကစပြီး Dutch electronic dance music (EDM) ကမ္ဘာအနှံသို့ trance, techno နှင့် gabber မှ hardstyle ထိ ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးဖြင့် ပျံ့နှံခဲ့သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံမှ ကမ္ဘာအကောင်းဆုံး dance music DJs သမားအချို့တွင် Armin van Buuren, Tiësto, Hardwell, Martin Garrix, Dash Berlin, Julian Jordan, Nicky Romero, W&amp;W, Don Diablo and Afrojack တို့ပါဝင်ပြီး ရှေ့ဆုံး လေးယောက်မှာ ကမ္ဘာအကောင်းဆုံးသော ဒီဂျေသမားများစာရင်းဖြစ်သည့် DJ Mag Top 100 DJs တွင် ပါဝင်ကြသည်။ Amsterdam Dance Event (ADE) သည့် ကမ္ဘာ့အကြီးကျယ်ဆုံးသော electronics music conference ဖြစ်ပြီး အီလက်ထရောနစ်ဂီတနှင့် ၎င်း၏မျိုးကွဲများစွာအတွက် အကြီးမားဆုံးသော ဖျော်ဖြေပွဲကြီးဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.local-life.com/amsterdam/articles/amsterdam-dance-event|title=Amsterdam Dance Event|work=local-life.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dutchdailynews.com/the-international-dance-industry-assembles-in-amsterdam-next-week/|title=The international Dance industry assembles in Amsterdam next week|work=Dutch Daily News|date=12 October 2012}}&lt;/ref&gt;

နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ယူရိုဗားရှင်း သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲသို့ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ထားခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ထိုပြိုင်ပွဲသည် ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သော ပြိုင်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး လက်ရှိအချိန်အထိ ၅ ကြိမ်အနိုင်ရရှိထားခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအကြိမ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်သည်။


ဂန္ထဝင်ဂီတတွင်လည်း Jan Sweelinck ကို ဒတ်ချ်၏ အကျော်ကြားဆုံးသော တေးပြုစာဆိုဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး Louis Andriessen ကိုတော့ သက်ရှိထင်ရှား တေးပြုစာဆိုများတွင်တော့ အကောင်းဆုံးဟု ဆိုကြသည်။ Ton Koopman သည် ဒတ်ချ် ဂီတမှူး၊ အော်ဂင်နှင့် harpsichord ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး [[ဟိတ်မြို့တော်|ဟိတ်မြို့]] တော်ဝင်ဂီတအကယ်ဒမီမှ ပါမောက္ခတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော တယောပညာရှင်များမှာ Janine Jansen နှင့် André Rieu တို့ဖြစ်ကြပြီး နောက်တွင် ၎င်းတည်ထောင်ထားသော Johann Strauss Orchestra နှင့်တွဲဖက်၍ ဂန္ထဝင်ဂီတနှင့် ဝေါ့ဇ်ဂီတ (Waltz music) တို့ကို ကမ္ဘာအနှံလှည့်လည် ဖျော်ဖြေခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်တို့၏ ကျော်ကြားဆုံးသော ဂန္ထဝင်ဂီတတေးသွားမှာ &quot;Canto Ostinato&quot; ဖြစ်ပြီး Simeon ten Holt မှ ရေးဖွဲ့ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.canto-ostinato.com/canto/index.html|title=Canto Ostinato by Simeon ten Holt|website=www.canto-ostinato.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://press.andrerieu.com/tag/international/page/2/|title=international Archives » Page 2 of 3 » Andre Rieu|accessdate=20 April 2020|archivedate=18 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118042556/http://press.andrerieu.com/tag/international/page/2/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/266418/top-25-tours-of-2009|title=Top 25 Tours of 2009|date=11 December 2009|work=Billboard}}&lt;/ref&gt; ချီးကျူးဖွယ်ရာ ဗျပ်စောင်းပညာရှင်မှာ Lavinia Meijer ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်က ထုတ်ဝေခဲ့သော အယ်ဘမ်မှာ Philip Glass ၏ တေးသွားများဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် သူမမှ ဗျပ်စောင်းဖြင့်တီးခတ်နိုင်သော တေးသွားများအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://www.allmusic.com/album/philip-glass-metamorphosis-the-hours-mw0002435025 Lavinia Meijer – Philip Glass : Metamorphosis &amp; The Hours], Allmusic.com&lt;/ref&gt; အမ်စတာဒမ်မြို့ရှိ Concertgebouw (၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သော) အဆောက်အဦးသည် တော်ဝင်ဂီတဖျော်ဖြေပွဲများ ကျင်းပရာနေရာဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံး အနုလက်ရာများဖြစ်တည်ဆောက်ထားသော ဂီတအဆောက်အဦများထဲမှ တစ်ခုဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=97291390|title=Chicago Symphony Tops U.S. Orchestras|date=21 November 2008|work=NPR.org}}&lt;/ref&gt;

=== ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ် ===

အချို့သော ဒတ်ခ်ျရုပ်ရှင်များ အထူးသဖြင့် Paul Verhoeven ရိုက်ကူးခဲ့သောTurkish Delight (&quot;Turks Fruit&quot;, ၁၉၇၃), Soldier of Orange (&quot;Soldaat van Oranje&quot;, ၁၉၇၇), Spetters (၁၉၈၀) and The Fourth Man (&quot;De Vierde Man&quot;, ၁၉၈၃) စသော ရုပ်ရှင်များသည် နိုင်ငံတကာသို့ဖြန့်ဖြူးခြင်းနှင့် အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်းတို့ ရရှိခဲ့သည်။ Verhoeven သည် ဆက်လက်၍ ဟောလီးဝုဒ်ရုပ်ရှင်များဖြစ်သည့် RoboCop (၁၉၈၇), Total Recall (၁၉၉၀) နှင့် Basic Instinct (၁၉၉၂) တို့ကို့ရိုက်ကူးခဲ့ပြီး Black Book (&quot;Zwartboek&quot;, ၂၀၀၆) ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်လောကသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။


အခြား ကျော်ကြားသော ဒတ်ချ်ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာများမှာ Jan de Bont (Speed), Anton Corbijn (A Most wanted Man), Dick Maas (De Lift), Fons Rademakers (The Assault) တို့ဖြစ်ပြီး မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဖန်တီးသူများဖြစ်ကြသော Bert Haanstra နှင့် Joris Ivens တို့ပါဝင်သည်။ ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ Theo van Gogh သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာသိ ဖြစ်ရပ်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသူဖြစ်ပြီး Submission ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတို ရိုက်ကူးပြီးချိန်တွင် အမ်စတာဒမ်လမ်းမပေါ်၌ Mohammed Bouyeri ၏ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။


နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာဖြင့် အောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သော နယ်သာလန်နိုင်ငံမှ ရုပ်ရှင်ကင်မရာမန်းများမှာ Hoyte van Hoytema  (Interstellar၊ Spectre၊ Dunkirk) နှင့် Theo van de Sande (Wayne's World နှင့် Blade) တို့ဖြစ်သည်။ Van Hoytema မှာ National Film School in Łódź (ပိုလန်) ကျောင်းထွက်ဖြစ်ပြီး Van de Sande မှာ နယ်သာလန် ရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီ(Netherlands Film Academy)တွင် သင်ကြားခဲ့သူဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သော ဒတ်ခ်ျ သရုပ်ဆောင်များမှာ Famke Janssen (X-Men), Carice van Houten (Game of Thrones), Michiel Huisman (Game of Thrones), Rutger Hauer (Blade Runner), Jeroen Krabbé (The Living Daylights) နှင့် Derek de Lint (Three Men and a Baby) တို့ဖြစ်ကြသည်။


နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ ရုပ်မြင်သံကြားဈေးကွက်သည် စီးပွားရေးနှင့် အများနှင့်သက်ဆိုင်သော ရုပ်သံလွင့်ဌာနများဖြင့် ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ပြည်ပရုပ်သံလိုင်းများမှ အစီအစဉ်များ၊ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားဖြင့် အင်တာဗျူးများကို မူလအသံအား စာတန်းထိုးဖြင့် ထုတ်လွှင့်သည်။ ကလေးများအတွက် အစီအစဉ်များကိုသာ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားနှင့်အသံများမှ မိမိဘာသာစကားသို့ ပြောင်းလဲထုတ်လွှင့်သည်။&lt;ref name=&quot;HaGanahl2013&quot;&gt;''[https://books.google.com/books?id=chXSFH-gzVMC&amp;pg=PA101 Webcasting Worldwide: Business Models of an Emerging Global Medium]''. Routledge; 2013. {{ISBN|978-1-135-24977-9}}. p. 101–103.&lt;/ref&gt;


နယ်သာလန်မှ ထုတ်လွှင့်သော ရုပ်သံအစီအစဉ်များသည် သီးခြားအစီအစဉ်နှင့် ဖရန့်ချိုင်းပုံစံဖြင့် နိုင်ငံတကာသို့ ထုတ်လွှင့်လျက်ရှိပြီး ဒတ်ခ်ျမီဒီယာ တိုင်ကွန်များဖြစ်ကြသော John de Mol နှင့် Joop van den Ende တို့တည်ထောင်သော Endemol ကော်ပိုရေးရှင်းသည် နိုင်ငံတကာ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုတွင် ထင်ရှားသော အစီအစဉ်များဖြင့် ကျော်ကြားသော ရုပ်သံလွှင့်ကုမ္ပဏီဖြစ်သည်။ Endemol ကုမ္ပဏီ၏ ရုံးချုပ်သည် အမ်စတာဒမ်မြို့၌တည်ရှိပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၃၀ ကျော်တွင် ကုမ္ပဏီ ၉၀ ကျော်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ Endemol နှင့် ၎င်း၏ ကုမ္ပဏီခွဲများသည် reality နှင့် talent show၊ ဂိမ်းကစားပွဲများကို တမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ထုတ်လွှင့်ကြပြီး ထိုရှိုးပွဲများထဲတွင် ''Big Brother'' နှင့် ''Deal or No Deal'' ကဲ့သို့သော အစီအစဉ်များလည်း ပါဝင်သည်။ နောင်တွင် John de Mol သည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကုမ္ပဏီအဖြစ် Talpa ကုမ္ပဏီကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ထိုကုမ္ပဏီမှ ''The Voice'' နှင့် ''Utopia'' ကဲ့သို့သော ရုပ်သံအစီအစဉ်များကို ပြသခဲ့သည်။


=== အားကစား ===

[[File:NED-DEN Euro 2012 (10).jpg|thumb|[[:en:Euro 2012|Euro 2012]] ပြိုင်ပွဲတွင် [[ဒိန်းမတ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ကစားနေသော [[နယ်သာလန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]]]

နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ ၁၆.၈ သန်းသော လူဦးရေတွင် ၄.၅ သန်းခန့်မှာ နိုင်ငံတဝန်းရှိ အားကစားကလပ် ၃၅,၀၀၀ မှ တခုခုတွင် မှတ်ပုံတင်ထားကြပြီး အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၇၅ နှစ်အကြား လူဦးရေ သုံးပုံနှစ်ပုံမှာ အပါတ်စဉ်တိုင်း အားကစား တစ်မျိုးမျိုး ပါဝင်လုပ်ဆောင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm |title=Sport in Nederland |accessdate=၂၆ ဧပြီ ၂၀၂၀ |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080925042514/http://s2.ned.univie.ac.at/NoN/landeskunde/nl/h11/index.htm |archivedate=25 September 2008 |language=nl}} . ned.univie.ac.at&lt;/ref&gt; ဘောလုံးအားကစားသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ပါဝင်သူအများဖြစ်ပြီး ၎င်းနောက်၌ မြတ်ခင်းပြင် ဟော်ကီ (field hockey) နှင့် ဘောလီဘောတို့သည် ဒုတိယနှင့် တတိယလိုက်သည့် လူကြိုက်များသော အဖွဲ့လိုက်အားကစားများ ဖြစ်သည်။ [[နယ်သာလန် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း]]သည် ဒတ်ခ်ျအားကစားလောကတွင် အကျော်ကြားဆုံးသော ပုံရိပ်လက္ခဏာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် အကောင်းဆုံးသော ဘောလုံးသမားများထဲက တစ်ယောက်ဖြစ်သော Johan Cruyff သည် ၎င်း၏ နည်းပြဖြစ်သော Rinus Michels နှင့် ပူးပေါင်း၍ Total Football ဟုခေါ်သော နည်းဗျူဟာဖြင့် ကစားခဲ့စဉ်ကတည်းက ဟုဆိုရပေမည်။&lt;ref name=&quot;sport&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |title=Ledental sportbonden opnieuw gestegen |date=24 July 2006 |website=sport.nl |archive-url=https://archive.today/20070812034648/http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf |archive-date=12 August 2007 |accessdate=၂၆ ဧပြီ ၂၀၂၀ |url-status=dead |language=nl |archivedate=12 August 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070812034648/http://www.sport.nl/content/nieuwsartikelen/nocnsf/223198?channel=nocnsf }}&lt;/ref&gt;


အားကစားအဖွဲ့အစည်းများကို ၁၉ ရာစုအကုန် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အာကစားဖက်ဒရေးရှင်းများတည်ထောင်ခြင်း၊ စည်းကမ်းများ သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် အားကစားကလပ်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ဒတ်ချ် အမျိုးသား အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်မတိုင်မှီအထိ နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် ​နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၂၆၆ ခု၊ ​ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၁၁၀ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာပြိုင်ပွဲများတွင် ဒတ်ချ် နိုင်ငံ့အသင်းနှင့် အားကစားသမားများသည် များစွာ​သော အားကစားနယ်ပယ်များတွင် ​အောင်မြင်မှုများစွာ ရရှိခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာ့ဖလားသမိုင်းတွင် ဒတ်ချ်အမျိုးသမီး ​မြတ်ခင်းပြင်​ဟော်ကီအသင်းသည် ​အ​အောင်မြင်ဆုံး​သော အသင်းဖြစ်သည်။ နယ်သာလန် ​ဘေ့စ်​ဘောအသင်းသည် ဥ​ရောပ ချန်ပီယံရှစ်ပြိုင်ပွဲ ၃၂ ပွဲတွင် အကြိမ် ၂၀ မျှ ဗိုလ်စွဲခဲ့​သော အသင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ် K-1 kickboxers သည်လည်း K-1 World Grand Prix ပွဲ ၁၉ခုတွင် ၁၅ ကြိမ်မျှ ဖလားရရှိခဲ့သည်။


၂၀၁၄ ခုနှစ် ​ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဒတ်ချ် 
speed skater အသင်းဝင်​ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ ပြိုင်ပွဲ ၁၂ ခုတွင် ၈ ခု၊ ဆုတံဆိပ် ၃၆ ခုတွင် ၂၃ ခုရရှိခဲ့ပြီး ထိုအထဲမှပြိုင်ပွဲ ၄ ခုမှာ ပြတ်ပြတ်သားသား အနိုင်ရခဲ့ခြင်းဖြစ်သည့်အတွက်​ကြောင့် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲသမိုင်းတွင် အားကစားတမျိုးထဲ၌ အကြီးကျယ်ဆုံး​သော ​အောင်မြင်မှုရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ​​မော်​တော်ဆိုင်ကယ်ပြိုင်ပွဲဖြစ်​သော TT Circuit Assen တွင်လည်း ရှည်လျားလှ​သော သမိုင်း​ကြောင်းများရှိ၍​နေသည်။ Assen သည် သည် ​မော်​တော်ဆိုင်ကယ် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံရှစ် စတင်ကျင်းပခဲ့စဉ် ၁၉၄၉ ခုနှစ်ကတည်းက ပြိုင်ပွဲကျင်းပခဲ့​နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ Dutch TT အတွက် ပတ်လမ်းများကို တည်​​ဆောက်ရန် အဆိုပြုခဲ့သည်မှာ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပြီး ထို့မတိုင်မှီက အများပြည်သူ့လမ်းများတွင် ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။


ခရီးရှည် စက်ဘီးပြိုင်ပွဲကြီးဖြစ်သည့် 1968 Tour de France ပြိုင်ပွဲတွင် Jan Janssen အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်း၊ Joop Zoetemelk မှ 1985 UCI Road World Championship အနိုင်ရရှိခြင်း၊ မကြာ​သေးမှီက 2017 Giro d'Italia ပြိုင်ပွဲတွင် Tom Dumoulin အနိုင်ရရှိတို့​ကြောင့် နယ်သာလန်သည် ခရီးရှည်စက်ဘီးစီးပြိုင်ပွဲကြီး ၃ ခုတွင် ​အောင်မြင်မှုရရှိထား​သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂန္ထဝင် စက်ဘီးစီးသမားကြီးဖြစ်သူ Joop Zoetemelk သည် 1979 Vuelta a Espana နှင့် 1980 Tour de France ပြိုင်ပွဲများတွင် အနိုင်ရရှိထားသူဖြစ်ပြီး Tour de France ပြိုင်ပွဲတွင် စံချိန်များစွာ ချိုးထားသူဖြစ်သည်။


လက်ရှိ[[ဖော်မြူလာ ဝမ်း]]တွင် ပြိုင်ပွဲဝင်​နေ​သော Max Verstappen သည် Grand Prix ရရှိခဲ့​သော ပထမဆုံး​သော ဒတ်ချ်လူမျိုးဖြစ်သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်မှ၁၉၈၅ ခုနှစ်ထိ Dutch Grand Prix ကို ကျင်းပခဲ့​သော Zandvoort ကမ်း​ခြေမြို့တွင် ပြိုင်ပွဲများအား ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ​ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.motorsport.com/f1/news/zandvoort-secures-return-dutch-gp/4388156/|title=Zandvoort secures F1 return as Dutch GP venue|date=14 May 2019|website=motorsports.com|accessdate=၁​ ​မေ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ်အမျိုးသား ​ဘောလုံးအသင်းသည် ​အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့​သော အသင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၉၂ ​နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ​ငွေတံဆိပ်၊ မကြာ​သေးမီနှစ်များက [[အတ္တလန္တာမြို့]]တွင် ကျင်းပခဲ့​သော ၁၉၉၆​ နွေရာသီ အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် ​ရွှေတံဆိပ် ရရှိခဲ့သည်။ ​အောင်မြင်မှု ကြီးကြီးမားမား ရရှိခဲ့သည်မှာ အမျိုးသမီး ​ဘောလီ​ဘောအသင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ဥ​ရောပချန်ပီယံရှစ်၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် World Grand Prix ရရှိခဲ့သည်။


=== ကိုလိုနီခေတ်ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ===
[[File:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|200px|thumb|left|၁၆၆၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအမ်စတာဒမ်မြို့ အဖြစ်တည်​ထောင်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှတို့အုပ်ချုပ်​သောကာလအ​ရောက်တွင် [[နယူးယောက်မြို့]]အဖြစ် ​ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။]]

၁၇ ရာစု မဂိုအင်ပါယာအား ​အနိုင်ကျင့်အမြတ်ထုတ်ချိန်မှ ၁၉ ရာစု ကိုလိုနီပြုချိန်ထိ ၂၀ ရာစုအ​စောပိုင်း ဒတ်ချ်အရှေ့အင်ဒီးနယ်၏ လွမ်းမိုးမှုထူ​ထောင်နိုင်ခြင်းဖြင့် ဒတ်ချ်အ​င်ပါယာ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများသည် ကျယ်ပြန့်လာပြီး ၎င်းတို့၏အကြီးမြတ်ဆုံး​သော အချိန်သို့​ရောက်လာခဲ့သည်။ ယ​နေ့​​ခေတ် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံဖြစ်လာသည့် ဒတ်ချ်အ​ရှေ့အင်ဒီးနယ်သည် ကမ္ဘာ​ပေါ်ရှိ တန်ဖိုးကြီးမား​သော ဥ​ရောကိုလိုနီနယ်များထဲမှတစ်ခုဖြစ်ပြီး နယ်သာလန်အတွက် အလွန်အ​ရေးပါဆုံး​သော နယ်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Hart, Jonathan |title=Empires and Colonies |url = https://books.google.com/?id=LnevC1FYdnEC&amp;pg=PA201 |accessdate=၅ ​မေ ၂၀၂၀ |year=2008|publisher=Polity |isbn=978-0-7456-2614-7 |pages=201–}}&lt;/ref&gt; နှစ် ၃၅၀ ​ကျော် ကြာခဲ့​သော ယဉ်ကျေးမှုများသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ထင်ရှား​သော ယဉ်ကျေးမှုအမှတ်လက္ခဏာများအဖြစ် ကျန်ရှိခဲ့သည်။ 


၁၇ ရာစု ဒတ်ချ် ​ရွှေ​ခေတ်အ​ရောက်တွင် အာရှကုန်သွယ်​ရေး လက်ဝါးကြီးအုပ်မှုတို့မှ ရရှိလာ​သော ဘဏ္ဍာ​​ငွေရရှိမှုတို့မှ နယ်သာလန်သည် မြို့ပြအသွင်​ပြောင်းလဲ​ရေး အ​တော်ကို​ ​ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကုန်သည်တို့၏ ဝင်​ငွေ​ပေါ် မှီတည်​နေ​သော လူမှုအ​ခြေအ​နေသည် ​မြေရှင်ပ​ဒေသရာဇ်စနစ်ကို ​လျော့ချနိုင်ခဲ့ပြီး ဒတ်ချ်လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏အ​ရွေ့ကို ​ပြောင်းလဲ​စေခဲ့သည်။ ၁၈၁၅ တွင် ဒတ်ချ်​တော်ဝင်မိသားစုအား ထူ​ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ကြွယ်ဝမှုအများစုသည် ကိုလိုနီကုန်သွယ်မှုမှ ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;အမှန်​တော့ ယ​နေ့ထိ ဒတ်ချ်​တော်ဝင်မိသားစု နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အချမ်းသာဆုံးမိသားစုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကြွယ်ဝမှု၏အ​ခြေခံအ​ကြောင်းတစ်ခုမှာ ကိုလိုနီ​ခေတ်ကုန်သွယ်​ရေးဖြစ်သည်။{{cite news|url=https://www.forbes.com/2007/08/30/worlds-richest-royals-biz-royals07-cx_lk_0830royalintro_slide_15.html?thisSpeed=30000 |title=In Pictures: The World's Richest Royals |work=Forbes |date=30 August 2007 |accessdate=၅ ​မေ ၂၀၂၀ |first1=Devon |last1=Pendleton |first2=Tatiana |last2=Serafin}}&lt;/ref&gt;


၁၇ ရာစုအ​ရောက်တွင် ဒတ်ချ်အ​ရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီသည် ၎င်းတို့၏ အ​ခြေစိုက်စခန်းကို စီလုံ (ယ​နေ့​ခေတ် [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]])တွင် တည်​ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ​နောက်တွင် ဒတ်ချ်တို့သည် မလဘာကိုသိမ်းပိုက်ပြီး ကုန်သွယ်​ရေးစခန်းတည်​ထောင်နိူင်ခဲ့ကာ အိန္ဒိယတွင် အ​ခြေ​ချ​နေရာနှင့် ကုန်သွယ်​ရေးစခန်းများတည်​ထောင်ခြင်းကို ​ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ သို့​ပေ​သော်ငြား တြာဗန်ကိုနိုင်ငံ(Kingdom of Travancore)နှင့် ဖြစ်ပွား​သော ကိုလာချယ်တိုက်ပွဲ(Battle of Colachel)တွင် ရှုံးနိမ့်ခဲပြီး အိန္ဒိယသို့ နယ်ချဲ့ခြင်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်တို့သည် ထိုသို့​သော ရှုံးနိမ့်မှုမှ မကုစားနိုင်​တော့ပဲ ဘန်​ဂေါနယ်တွင် ကိုလိုနီပြု စခန်းချခြင်းများကို ဆက်လက်​ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိ​တော့​ချေ။&lt;ref&gt;{{cite book|first1=M. O.|last1=Koshy|title=The Dutch Power in Kerala, 1729–1758|url=https://books.google.com/?id=ro8SLhyAc9AC|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-136-6|page=61}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mod.nic.in/samachar/april15-04/body.html#l1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312081154/http://mod.nic.in/samachar/april15-04/body.html |date=12 March 2016 }} 9th Madras Regiment&lt;/ref&gt;


၁၆ ရာစုနှစ်တွင် တည်​ထောင်ခဲ့​သော ​လေဒင့်တက္ကသိုလ်ကဲ့သို့ တက္ကသိုလ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှားနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]လေ့လာရေးဌာနများ ​ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ​{{efn|Some of the university faculties still include: Indonesian Languages and Cultures; South-east Asia and Oceania Languages and Cultures; Cultural Anthropology.}} လေဒင့်တက္ကသိုလ်မှ Christiaan Snouck Hurgronje ကဲ့သို့ ပညာရှင်များ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားနှင့် ယဉ်​ကျေးမှုကို အထူးပြု​လေ့လာကြသူများ ယခုထက်တိုင်​အောင် ရှိ​သေးသည်။ ​လေဒင့်တက္ကသိုလ် အထူးသဖြင့် အ​ရှေ့​တောင်အာရှနှင့် ကာရစ်ဘီယံ​လေ့လာ​ရေး နယ်သာလန်​ တော်ဝင်အင်စတီကျူ(KITLV)များသည် ယ​နေ့အချိန်ထိတိုင်​အောင် အင်ဒိုနီးရှား​လေ့လာ​ရေးတွင် ဉာဏနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာလေ့လာမှုများအတွက် ပညာရေးဆိုင်ရာ နေရာများအဖြစ် ရှိ၍နေသည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အခြားလေ့လာနိုင်သေးသော နေရာများမှာ အမ်စတာဒမ်ရှိ မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ Tropenmuseum ပြတိုက်ဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှား အနုပညာ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမျိုးခွဲ‌ဗေဒ၊ မနုဿဗေဒနှင့်ဆိုင်သော များပြားလှစွာသော စုဆောင်းမှုများ ရှိ၍နေသည်။ 

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een Europeaan vaccineert Indonesische patiënten met neosalvarsaan tegen de ziekte framboesia TMnr 10006691.jpg|200px|thumb|left|ဒတ်ချ်ဆရာဝန်မှ ဒေသခံအင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသမီးအား ကာကွယ်ဆေးထိုးပေးနေပုံ]]


တော်ဝင်ဒတ်ချ်အရှေ့အင်ဒီးတပ်(KNIL)အား အစဉ်အလာထိန်းသိမ်းသောအားဖြင့် Van Heutsz တပ်ရင်းအဖြစ် တော်ဝင်နယ်သာလန်တပ်မတော်တွင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ KNIL မှ အနားယူခဲ့သော စစ်မှုထမ်းဟောင်းများအတွက် နေရာဖြစ်သော ဘရွန်ဘက်နန်းတော်ပြတိုက်(Bronbeek Museum)သည် Arnhem မြို့တွင် ယနေ့ထက်တိုင် တည်ရှိနေ‌သည်။


ဒတ်ချ်စာ​ပေတွင် ဒတ်ချ်အင်ဒီးစာ​ပေဟု​ခေါ်​သော အ​ရေးပါ​သော အစိတ်အပိုင်း တည်ရှိ​နေပြီး ၎င်းစာ​ပေအမျိုးအစားတွင် ကိုလိုနီ​ခေတ်အား ကွန့်မြူးစရာအ​ရေးပါ​သောအရာဌာနအဖြစ် ဖြစ်​စေခဲ့​သော &quot;The Hidden Force &quot; အား​ရေးသားသူ Louis Couperus တို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Nieuwenhuys, Rob ''Mirror of the Indies: A History of Dutch Colonial Literature'' translated from Dutch by E. M. Beekman (Publisher: Periplus, 1999) [http://dannyreviews.com/h/Mirror_Indies.html Book review.]&lt;/ref&gt; ဒတ်ချ်စာ​ပေ၏ လက်ရာမွန်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်​သော &quot;Max Havelaar&quot; အား ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် Multatuli မှ ​ရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Etty, Elsbeth (July 1998). [http://retro.nrc.nl/W2/Lab/Profiel/Nederland/novels.html &quot;Novels: Coming to terms with Calvinism, colonies and the war.&quot;] NRC Handelsblad&lt;/ref&gt;


အင်ဒိုနီးရှားဟင်းလျာနှင့် စား​သောက်ကုန်များကို နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ အလွယ်တကူရရှိနိုင်သည်။ ကိုလိုနီ​ခေတ်လက်ရာလွှမ်း​နေ​သော Rijsttafel၊ Nasi goreng နှင့် [[ဆာတေး]] ကဲ့သို့​သော ဟင်းလျာများသည် နိုင်ငံတွင်း လူကြိုက်များ​သော ဟင်းလျာများ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ မည်သည့်မြို့တွင်မဆို မြို့အရွယ်အစား မည်မျှရှိသည်ဖြစ်​စေ &quot;&quot;တိုကို(toko)ဟု​ခေါ်​သော ဒတ်ချ်-အင်ဒိုနီးရှားဆိုင် သို့မဟုတ် တရုတ်-အင်ဒိုနီးရှားဆိုင် ရှိ၍​နေသည်။ ထို့ပြင် 'ပါဆာ မာလန်(Pasar Malam)ဟု​ခေါ်​သော ည​ဈေးပွဲ​တော်များကို တနှစ်ပတ်လုံး ဖွင့်လှစ်ကြသည်

== မှတ်စုများ ==
{{Notelist}}

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:နယ်သာလန်နိုင်ငံ]]
[[Category:ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ဥရောပ သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>k9l9jhjy5hva0h80kdudtmuwq95exie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14470</id>
    <revision>
      <id>1032042</id>
      <parentid>770203</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112113" sha1="9ox97e3t6huuv1cz6att12mc8a6gi18" xml:space="preserve">{{Infobox person 
|birthname    = {{nowrap|ရာမန် အာကာဂျီဘီရှ် အေဗရာမိုဗစ်}}
|image        = Roman Abramovich 2.jpg
|image_size   = 250px
|caption      = 
|birth_date   = {{Birth-date and age|df=yes|24 October 1966}}
|birth_place  = [[ဆာရာတော့ဖ်]], [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]]
|nationality  = [[ရုရှားလူမျိုး]]
|spouse       = {{marriage|အိုလဂါ လူဆိုဘာ| December 1987|1990}}&lt;br /&gt;{{marriage|အီရီနာ မီလန်ဒီနာ|October 1991|2007}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{marriage|[[ဒါရှာ ဇူကိုဘာ]]|2008}}&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/rem-koolhaas-and-dasha-zhukova-build-a-moscow-museum-1421071592 |title=Rem Koolhaas and Dasha Zhukova Build a Moscow Museum |work=The Wall Street Journal |date= }}&lt;/ref&gt;}}
|children     = ၇ ဦး&lt;br/&gt;{{small|{{bulleted list|မီလန်ဒီနာနှင့် ၅ဦး;|ဇူကိုဘာနှင့် ၂ဦး}}}}
|residence    = [[ချဲလ်ဆီး, လန်ဒန်မြို့]], [[United Kingdom]]
|net_worth  = {{unbulleted list|{{increase}} {{USD}}9.1&amp;nbsp;[[1,000,000,000|bn]] {{small|(''[[Forbes (magazine)|Forbes]]'' 2017)}}&lt;ref name=Forbes2017&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/roman-abramovich/?list=billionaires|title=Roman Abramovich |website=forbes.com|date=|accessdate=2017-06-30}}&lt;/ref&gt;
| {{increase}}     {{GBP}}6.40&amp;nbsp;bn {{small|(''[[The Sunday Times|Times]]'' [[Sunday Times Rich List|2017]])}}&lt;ref name=Times2017&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/sunday-times-rich-list-richest-russians-living-in-britain-by-net-worth-2017-2/#7-andrey-borodin-net-worth-180-million-1|title=The 7 richest Russians living in Britain|website=businessinsider.com|date=2017-02-14|accessdate=2017-06-30}}&lt;/ref&gt;}}
|alma_mater   =
|occupation   = စီးပွားရေးသမား၊ စွန့်ဦးတီထွင်၊ နိုင်ငံရေးသမား
| known_for = {{ubl|[[မေးဟောက်စ်ရင်းနှီးမြှပ်နှံရေး ကုမ္ပဏီ]]ပိုင်ရှင်|[[အဲဗရက်စ်]]ပိုင်ရှင်|[[နောရေးစ် နီကယ်]]ရှယ်ယာအများစုပိုင်ရှင်|[[ချဲလ်ဆီး|ချဲလ်ဆီးဘောလုံးအသင်း]]ပိုင်ရှင်}}
|website      =
|awards          = {{plainlist |
* [[File:Orden of Honour.png|25px]] [[Order of Honour (Russia)|Order of Honour]]
* [[File:Orden of Friendship.png|25px]] [[Order of Friendship]]
}}
}}
'''ရိုမန် အာခဒဲဗစ်ချ် အေဘရာမိုဗစ်ချ်'''ကို ၁၉၆၆ အောက်တိုဘာ ၂၄ တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ရုရုားလူမျိုး သန်းကြွယ်သူဌေး စီးပွားရေး လုပ်ငန်းရှင်၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံသူ၊ နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ အေဗရာမိုဗစ်သည် ပုဂ္ဂိုလိက ရင်းနှီးမြှပ်နှံရေး  ကုမ္ပဏီ Millhouse LLC Company ၏ အဓိကပိုင်ရှင်ဖြစ်ပြီး ရုရှားနိုင်ငံပြင်ပတွင် အင်္ဂလန် [[အဆင့်မြင့်တန်း]]အသင်း [[ချဲလ်ဆီးဘောလုံးအသင်း]]၏ပိုင်ရှင်အဖြစ် ထင်ရှားလူသိများသူ ဖြစ်သည်။ [[ဖို့ဘ်]]မဂ္ဂဇင်း၏ [[၂၀၁၆ သန်းထောင်ကြွယ်သူဌေးစာရင်း]]အရ အေဗရာမိုဗစ်၏ အသားတင် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၇၆၀၀ရှိပြီး၊ ရုရှားနိုင်ငံတွင် ၁၃ယောက်မြောက် အချမ်းသာဆုံးနှင့် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၅၁ယောက်မြောက် အချမ်းသာဆုံးသူ ဖြစ်သည်။{{cite web |url=https://www.forbes.com/billionaires/list/4/#version:static |title=The World's Billionaires 2016 |work=[[Forbes (magazine)|Forbes]] |date=2016 |access-date=12 March 2017 }} ရုရှား စီးပွားရေး မဂ္ဂဇင်းတစ်စောင်ဖြစ်သော Expert Magazine မှ ၂၀၀၃ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကို Person of the Year အဖြစ်ရွေးချယ်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ထို ဘွဲ့ကို Mikhail Khodorkovsky နှင့်အတူ ယှဉ်တွဲသတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် လက်ရှိ ရုရှားတွင် နံပါတ် ၄ အဆင့်ရှိ အချမ်းသာဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပြီး ၂၀၁ဝ Forbes စာရင်းအရ ခန့် မှန်း ဒေါ်လာ ၁၁.၂ ဘီလျံပိုင်ဆိုင်ပြီး ကမ္ဘာ့ နံပါတ် ၅ဝ အဆင့်ရှိ အချမ်းသာဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။

== စီးပွားရေးလုပ်ငန်း ==
ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် သူ၏ ဒေါ်လာဘီလျံပေါင်းမြောက်မြားစွာတန်ဖိုးရှိသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို သူစစ်မှုထမ်းစဉ် ကာလအတွင်း သူသည် ခိုးယူထားသော ဓာတ်ဆီများကို သူဌာနရှိ ပြန်တမ်းဝင်အရာရှိများအားရောင်းချခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ဆိုဗီယက်တပ်မတော်တွင် စစ်မှုထမ်းတာဝန်ကို အချိန်တိုတောင်းလှစွာ ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးသည့်နောက်တွင် သူ သည် ပထမ ဇနီးဖြစ်သူ အိုလ်ဂါ ကို လက်ထပ်ခဲ့ သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ပထမဆုံးအလုပ်မှာ လမ်းဘေးဈေးသည်အလုပ်ဖြစ်ပြီး နောက်တွင် နိုင်ငံတွင်းရှိ စက်ရုံတစ်ရုံတွင် စက်ပြင်အလုပ်သမား အဖြစ်ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၈ရ ဒီဇင်ဘာလောက်တွင် အိုလ်ဂါ ၏ မိဘများကလက်ဖွဲ့အဖြစ်ပေးသော ၂၀၀ဝ ရူဘယ် ( ပေါင် ၁၀၀ဝ ) ကို အေဘရာမိုဗစ်ချ် က မော်စကိုရှိ ရေမွှေး၊ ချွေးနံပျောက်ဆေး၊ အမျိုးသမီးဝတ် အသားကပ်ဘောင်းဘီများနှင့် သွားတိုက်ဆေးများစသည့် ကုန်ပစ္စည်းများ မှောင်ခိုရောင်းချသည့်ဈေးကွက်တွင် ရင်းနှီးမြုပ်နှံပြီး လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် သူ၏ မှောင်ခိုရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းများတွင် နှစ်ဆ၊ သုံးဆခန့်ပိုမိုတိုးပွားအောင်ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေးလုပ်ငန်း များတွင်ထားရှိသော သူ၏ လုပ်ရည်ကိုင်ရည်အပေါ် ယုံကြည်မှုမှာလည်း တိုးပွားလာခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် သူသည် ပလပ်စတစ်ကော်ရုပ်များ ( ပလပ်စတစ်ဘဲရုပ်များနှင့် သင်္ဘောသားအရုပ်များအပါအဝင် ) ပြုလုပ် ရောင်းချနိုင်သည် အထိ တိုးတက်လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့ပြီး ကားပစ္စည်းများထုတ်လုပ်ရောင်းချသည့် ဖက်စပ်လုပ်ငန်းကို ထူထောင်ခဲ့သည်။

သူသည် မော်စကိုရှိ Gubkin Institute of Oil and Gas ( Gubkin ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းသိပ္ပံ ) ကိုတက်ရောက်ခဲ့သည်။ ( ထိုသို့တက်ရောက်သင်ကြားနေစဉ် ကားတာယာများ ပြန်လည်ရောင်းချသည့် အလုပ်ကိုအရန်ထား လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ) ဆွစ် ကုန်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီတခုဖြစ်သော Runicom နှင့် လူသုံးကုန်ပစ္စည်းအသုံးအဆောင်များကို အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။

၁၉၈၈ တွင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုတွင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များအတွက် အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်းများ ဖွင့်ပေးသည့်အချိန်တွင် သူနှင့် သူဇနီးတို့သည် ကစားစရာ အရုပ်များပြုလုပ်သည့် ကုမ္ပဏီတခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ “ အဲဒီလုပ်ငန်းမှာ ချက်ချင်းဆိုသလို ငါတို့ အောင်မြင်ကြီးပွားသွားတာပဲ “ ဟု သူဇနီး အိုလ်ဂါ ကပြောခဲ့သည်။

အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ စီးပွားရေးအမြင်ထက်သန်မှုကြောင့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း သူ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့ပြီး ရေနံလုပ်ငန်းများ မှတဆင့် ဝက်မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းနှင့် အခြားရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းများကိုပါ တိုးချဲ့လုပ်ကိုင်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉ဝ နှစ်များအစပိုင်းတွင် အနည်းဆုံး ကုမ္ပဏီ ၂ဝ ခန့်ကိုစုစည်းပြီး တာယာပြန်လည်အရောင်းအဝယ်ပြုလုပ်သည့် လုပ်ငန်းနှင့် သက်တော်စောင့်စုစည်းထား ရှိသည့် လုပ်ငန်းကို တည်ထောင်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ မှ ၁၉၉၅ အထိ တဆင့်ပြန်လည်ရောင်းချခြင်း၊ လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများထုတ်လုပ်ခြင်းစသည့်လုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်သည့် ကုမ္ပဏီ ၅ ခုကိုတည်ထောင်ခဲ့သည့်အပြင် ပွဲစားဆန်ဆန်အလုပ်များကိုလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ရေနံနှင့် ရေနံထွက်ပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ် ရောင်းချသည့် လုပ်ငန်းကို အဓိကလုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

သို့သော် ၁၉၉၂ တွင် နိုင်ငံတော်ပိုင် ပစ္စည်းများခိုးယူမှုဖြင့် ဖမ်းဆီးခံရပြီး ထောင်ကျခဲ့သည်။ AVEKS-Komi က Ukhtinsk Oil Production Factory မှ ထုတ်လုပ်သော ရူပီး ၃.၈ သန်းတန်ဖိုးရှိ ဒီဇယ်ဆီ တိုင်ကီ ၅၅ လုံးကို ရထားဖြင့် တင်ပို့ ပေးခဲ့သည်။ ထိုရထားမှ ပစ္စည်းများကို မော်စကိုတွင် သွားရောက်ယူခဲ့ပြီး အယောင်ဆောင်ချုပ်ဆိုထားသည့်စာချုပ်ပါ သဘောတူညီမှုအရ သင်္ဘောဖြင့် Kaliningrad စစ်အခြေစိုက်စခန်းသို့ပို့ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုဆီတိုင်ကီများမှာ Riga သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ထိုကိစ္စနှင့် ပက်သက်ပြီး စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတွင်ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအမှုမှာ ဒီဇယ်ဝယ်ယူသည့် Chikora International, Latvian-US Company က ဒီဇယ်ထုတ်လုပ်သည့် လုပ်ငန်းကို လျော်ကြေးပေးလျော်ခဲ့ပြီးသည့်နောက်မှ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။

=== Sibneft-ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း၊ အလူမီနီယံ စစ်ပွဲ၊ ရှယ်ယာများကို ချေးယူခြင်း ===
၁၉၉၅ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် သမ္မတ ဘောရစ် ယဲ့ဆင် ၏ အမျိုးတော်စပ်သူ ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး တို့သည် Sibneft ရေနံ ကုမ္ပဏီကြီးတွင် ခြယ်လှယ်အုပ်စိုးနိုင်လောက်အောင် ရှယ်ယာအများစုကို ပိုင်ဆိုင်ရရှိခဲ့သည်။

ထိုအရောင်းအဝယ်လုပ်ငန်းတွင် အငြင်းပွားဖွယ် ရှယ်ယာအစုများအတွက်ချေးငွေပေးရန် အစီအစဉ်နှင့် ရှယ်ယာဈေးကွက်တွင် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည့်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ သန်း ၁၅ဝ အောက်တွင်ရှိနေချိန်တွင် အစုစပ်တယောက်စီက ကုမ္ပဏီ၏ တဝက်တန်ဖိုးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၁၀ဝ ပေးခဲ့ကြပြီး ဘီလျံများအဖြစ် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲမြှင့်တင်ခဲ့သည်။

စောင့်ကြည့်လေ့လာသူများက ပြန်လည်သုံးသပ်ခဲ့ရာ ထိုသို့ ကုမ္ပဏီ၏ တန်ဖိုးအလွန်လျင်မြန်စွာမြင့်တက်လာမှုကြောင့် ကုမ္ပဏီ၏ အမှန်တကယ်ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည့်ငွေသည် ဒေါ်လာဘီလျံများစွာရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်း အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် တရားရုံးတွင် အစိုးရအရာရှိများအား ဒေါ်လာ ဘီလျံပေါင်းများစွာ လာဘ်ထိုးခဲ့ကြောင်းနှင့် ကုမ္ပဏီမှ ဒေါ်လာဘီလျံပေါင်းများစွာနှင့် အခြားပိုင်ဆိုင်သည့် အဖိုးတန်ပစ္စည်းများ (အလူမီနီယံစစ်ပွဲအတွင်း အလူမီနီယံလုပ်ငန်းမှ အဖိုးတန်ပစ္စည်းများ) ကို လူဆိုးဂိုဏ်းများ၏ လုယက်မှုရန်မှ ကာကွယ်ပေးမှုရရှိခဲ့ကြောင်းကို ထုတ်ဖော် ပြောကြား ခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲရေးဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း အလုပ်အကိုင်၏ အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းအဆင့်ဆင့်များမှာ.. Comfort co-op (ပလက်စတစ် အရုပ်များထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီ) တွင် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ၁၉၈၉ ဇန်နဝါရီ မှ ၁၉၉၁ မေလ အထိ ၊ မော်စကို ရှိ ABK အင်တာပရိုက် လုပ်ငန်းအငယ်စား တွင် ဒါရိုက်တာအဖြစ်၁၉၉၁ မေ လ မှ ၁၉၉၃ မေ လထိ ဖြစ်သည်။ မတူညီသော သတင်းဖော်ပြချက်များအရ ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ၁၉၉၂ မှ ၁၉၉၅ အတွင်း လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများထုတ်လုပ်သည့် လုပ်ငန်းအပါအဝင် ကုမ္ပဏီ ၅ ခုကိုတည်ထောင်ခဲ့ပြီး အရောင်းအဝယ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။

ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် ပူးပေါင်းပြီး ၁၉၉၅ မေတွင် P.K. Trust close joint-stock company ( ပူးပေါင်းရှယ်ယာ ထိန်းသိမ်းသည့် ကုမ္ပဏီ ) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ နှင့် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် Mekong close joint- stock company, Centurion-M close joing-stock company, Agrofert limited liability company, Multitrans close joing-stock company, Oilimpex close joint-stock company, Sibreal close joint-stock company, Forneft close joint-stock company, Servet close joing-stock company, Branco close joint-stock company, Vector-A limited liability company စသည့် အခြားကုမ္ပဏီ ၁ဝ ခုကိုထပ်မံတည်ထောင် ခဲ့သည်။ Boris ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး အများပြည်သူပိုင် Sibneft Company မှ ရှယ်ယာများကို ဝယ်ယူခဲ့ပြီး Vector-A liability company ကို အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့်အတူ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၉၆ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် အသက် ၃ဝ အရွယ်တွင် အလွန်ကြွယ်ဝချမ်းသာလာပြီး သမ္မတ ဘောရစ် ယဲ့ဆင် နှင့် နိုင်ငံရေးအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်ဆံမှုရှိခဲ့သည်။ ယဲ့ဆင် မိသားစု၏ ဖိတ်ခေါ်ချက်အရ Kremlin ရှိ တိုက်ခန်းသို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ တွင် လက်ရှိလုပ်ငန်းရှင် သူဌေးကြီး အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ရှရှားအရှေ့ ဖျားဒေသတခုဖြစ်သော ချော့ကော့တ်ကာ ၏ အုပ်ချုပ်သူ တစ်ယောက်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံခဲ့ရပြီး ချွတ်ခြုံကျနေသော ဒေသများအား ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြုပြင်ရန် ပရဟိတလုပ်ငန်းအလှူအဖြစ် ပေါင် ၁၁၂ သန်း ( ယူရို ၁၃၂ သန်း ) ရက်ရက်ရောရော လှူဒါန်းခဲ့သည်။
ကျွန်တော်တို့အတွက် ထင်ရှားတဲ့ ပုံရိပ်တွေကတော့ ကြွယ်ဝမှုနဲ့ ဩဇာအာဏာ သာ ရှိရုံမကတဲ့ ကိုယ့်ထူးကိုယ်ချွန် သမားတစ်ယောက် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဆိုဗီယက်ယူနီယံ ကျဆုံးချိန်၌ ဖရိုဖရဲဖြစ်နေသော ၁၉၉၀ ကာလမှာတော့ သိပ်မသိကြသေးပါဘူး။”

=== ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး၊ ဘက်ဒရီ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ တို့နှင့် အပေါင်းအသင်း ဖြစ်ခြင်း ===
၁၉၉၃ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် Mekong ကိုထူထောင်ခဲ့ပြီး Noyabrsk မှ ဆီတင်ထုတ်လုပ် ရောင်းချခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရှရှား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ တွင် Caribbean ၌ကျင်းပသော ရှရှားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များ အစည်းအဝေးတွင် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်ဟု အထောက်အထားများက ဖော်ပြကြသလို ၁၉၉၅ နွေရာသီ သူ၏ ရွက်လှေတွင် သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ Pyotr Aven နှင့် အတူရှိနေစဉ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်ဟုလည်း ဖော်ပြကြသည်။

ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး က အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကို သူ၏ သမ္မတမိသားစုနှင့် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး သမ္မတ ဘောရစ် ယဲ့ဆင် အပါအဝင် သူ၏ သမီး Tatyana Dyachenko, လုံခြုံရေးအကြံပေးအရာရှိ ခေါင်းဆောင် Alexander Korzhakov တို့နှင့် ရင်းနှီးခွင့်ရခဲ့သည်။ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့်အတူ Gibraltar မှတ်ပုံတင် ကမ်းလွန်ရေနံကုမ္ပဏီတခုဖြစ်သော Runicom Ltd နှင့် အနောက်ဥရောပတွင် လက်အောက်ခံ ကုမ္ပဏီခွဲ ၅ ခုကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်။

မော်စကိုလုပ်ငန်းအဖွဲ့အစည်းကြီးနှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ဆွစ်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတခုဖြစ်သည့် Runicom S.A ကို ဦးစီးလုပ် ကိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၅ ဩဂုတ်လတွင် သမ္မတ ဘောရစ် ယဲ့ဆင် ၏ အမိန့်ဩဇာအာဏာဖြင့် Sibneft ကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့်အတူ ထိုအဖွဲ့အစည်း၏ ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်အဖြစ် အထက်တန်းလွှာစီးပွားရေး အသိုင်းအဝိုင်းသို့ တိုးဝင်ရောက်ရှိခဲ့သည် ဟူ၍ [[ကောလာဟလ]]သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။

ဆိုဗီယက်ရေနံ ကုမ္ပဏီကြီးတခုဖြစ်သော Sibneft တွင် ကုမ္ပဏီကို ခြယ်လှယ်အုပ်စိုးနိုင်လောက်အောင် ရှယ်ယာအများစုကို ပိုင်ဆိုင် ရရှိခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် ပေါင်းစည်းလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ရှရှားရေနံ ကုမ္ပဏီ Sibneft ကို ဒေါ်လာ ၁၀၀.၃ သန်း ပေးပြီး ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ( လက်ရှိ ဒေါ်လာပေါက်ဈေးအရ ၂.၇ ဘီလျံတန်ဖိုးရှိသည် )

Sibneft ရေနံ ကုမ္ပဏီမှ တနှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၃ ဘီလျံဖိုး ရေနံထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် Sibneft Company မှ ရင်းနှီးထားသော ရှယ်ယာများကို ရယူရန်အတွက် သူ့၏ သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နှင့် ပေါင်းပြီး အကျိုးအမြတ်လျင်မြန်စွာ ရမည့် မရိုးသားသော အလုပ်များကိုလုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရေနံလုပ်ငန်းပိုင်ရှင်သူဌေးက စတော့ရှယ်ယာများကို ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် ၂၅ ဆ လျော့ပြီး ပေးရန် စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။ သူအား ဘက်ဒရီ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ က ကူညီခဲ့သည်ဟု Times Magazine မှ အခိုင်အမာပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုသို့ရှယ်ယာများရရှိခဲ့မှုမှာ သမ္မတ ဘောရစ် ယဲ့ဆင် စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သော အငြင်းပွားဖွယ် ရှယ်ယာအတွက်ချေးငွေအစီအစဉ်ကို အသုံးချပြီးရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ရေနံလုပ်ငန်းစု တခုဖြစ်သော Sibneft ကို ရရှိခဲ့ပြီးနောက်တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် အလူမီနီယံလုပ်ငန်းကိုဦးဆောင်လုပ်ကိုင်နိုင်ရန် အဓိကထားခဲ့သည်။ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်မှုအဖြစ်လွဲပြောင်းပေးရေးအတွက် အပြန်အလှန်အကြီးအကျယ်ဒုက္ခ ပေးခဲ့ကြသော သတ္တုကျိုချက်စက်ရုံ မန်နေဂျာများ၊ သတ္တုကုန်သည်များနှင့် သတင်းထောက်များက ဦးဆောင်ပြီး အလူမီနီယံလုပ်ငန်းကို လက်ဝါးကြီးအုပ် ထိန်းချုပ် လုပ်ကိုင်နိုင်ရန် အတွက် အလူမီနီယံစစ်ပွဲအဖြစ် အုပ်စုဖွဲ့ရင်ဆိုင် တိုက်ခိုက်မှုများပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ထို အလူမီနီယံစစ်ပွဲတွင် အောင်နိုင်သူတစ်ယောက်အဖြစ် ထင်ရှားစွာ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။

၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် မစ္စတာ ဘက်ဒရီ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ က သူအား မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး သို့အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၃ ဘီလျံ ( ပေါင် ၉၂၅ သန်း) ပေးဖို့ပြောခဲ့လို့ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ နှင့် သူ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ စိန့်မောရစ် လေယာဉ်ကွင်းမှာ အသေအကြေ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြတယ် လို့အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ဖော်ထုတ် ပြောကြားခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် က မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး နဲ့ပက်သက်လို့ နောက်ဆုံးပေးချေမှုအဖြစ် သဘောထားပြီး ပေးဖို့ကို သဘောတူခဲ့သည်။ ထို့နောက် မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီးနဲ့ မစ္စတာ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီတို့ အချင်းချင်း အေဘရာမိုဗစ်ချ် နဲ့သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်းတွေနဲ့ ပက်သက်ပြီး လူအများသိစေမယ့် အပြုအမူမျိုးကို ရပ်တန့် သွားလိမ့်မယ် လို့ လည်း မျှော်လင့်ခဲ့တယ်။

ထိုပေးချေရမည့်ငွေကို အမှန်အကန်ပေးချေခဲ့သည်။ မစ္စတာ အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကလဲ ထို အကြွေးကို မစ္စတာ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ ကို ကူပြီး ပေးချင်နေခဲ့သည်။ သူက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၈၅ သန်း ( ယူရို ၄၁၆ သန်း ) နောက်ဆုံးလက်ကျန်ငွေရှင်းသည့် ပုံစံမျိုးဖြင့် ပေးချင်တယ် လို့ဖော်ထုတ်ပြောဆိုခဲ့ သည်။ မစ္စတာ အေဘရာမိုဗစ်ချ် က မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ရဲ့ Sibneft နဲ့ အလူမီနီယမ် လုပ်ငန်းအတွက် ကူညီပေးခဲ့တယ် ဆိုတဲ့ အချက်ကို နဲ့ သူက ပြည်နှင်ဒဏ်ခံရတဲ့ သူငယ်ချင်းတစ်ယောက်ကို ခြိမ်းခြောက်ခဲ့တယ် ဆိုတာကို ငြင်းဆိုခဲ့တယ်။ “မစ္စတာ အေဘရာမိုဗစ်ချ် လုပ်ခဲ့တဲ့ ပေါ်ပေါ်ထင်ထင်တစ်မျိုး၊ ပုန်းလျှိုးကွယ်လျှိုးနဲ့တနည်း ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ခြိမ်းခြောက် အကျပ်ကိုင်၊ ခြယ်လှယ်မှု တွေအတွက် စွပ်စွဲခံရသမျှ ကို ငြင်းခဲ့တယ်” လို့ သူက ပြောသည်။

အေဘရာမိုဗစ်ချ် ရဲ့ တရားရုံး သက်သေထွက်ချက်တွေနဲ့ တိုင်းမဂ္ဂဇင်း က တွေ့ရှိခဲ့သမျှ အရ အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ထွက်ဆိုခဲ့သည်များမှာ
“Sibneft ရဲ့ ၁၉၉၅ ဩဂုတ် လ အမှု (decree) မတိုင်ခင်မှာ အစွပ်စွဲခံ (အေဘရာမိုဗစ်ချ်) က မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ကို Sibneft ရဲ့ တီထွင်ဖန်တီးမှုကို ကြိုးကိုင်ဖို့ အလိုရှိတဲ့ အကြောင်း သိစေခဲ့သည်။ အလဲအလှယ်အနေနဲ့ အစွပ်စွဲခံ (အေဘရာမိုဗစ်ချ်) က မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ကို သူရဲ့ တီဗွီ ကုမ္ပဏီ ORT နဲ့ ချိတ်တဲ့ နေရာမှာ လိုနေတဲ့ ငွေကြေးကို ထောက်ပံ့ ပေးဖို့ သဘောတူထားသည်။ မစ္စတာ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး က လဲ သူ့ရဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးနဲ့ နိုင်ငံရေး လွှမ်းမိုးနိုင်ဖို့ နဲ့ Sibneft လုပ်ငန်းရဲ့ ဖန်တီးမှုတွေ အတွက် ဥပဒေပြုရေး ဆိုင်ရာ အဆင့်ဆင့် ကို ကျော်ဖြတ်နိုင်ဖို့ အတွက် ပြန်ပြီး သဘောတူခဲ့သည်။ 
မစ္စတာ ပတ်တာကက်စီရှဗီလီ က ရုရှား အလူမီနီယမ် စက်ရုံ မှာ လိုအပ်နေတဲ့ အရင်းအနှီး (ငွေ၊ စက်ပစ္စည်းများ) ကို အစွပ်စွဲခံ (အေဘရာမိုဗစ်ချ်) ကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့တယ်”

== နိုင်ငံရေးလုပ်ငန်း ==
=== Duma အဖွဲ့ဝင် ===
၁၉၉၉ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ရှရှားအရှေ့ဖျားဒေသမှ ဆင်းရဲချွတ်ခြုံကျနေသည့်ဒေသတခုဖြစ်သည့် ချော့ကော့တ်ကာ Autonomous Okrug ၏ State Duma အဖွဲ့ကိုယ်စားပြု ကိုယ်စားလှယ်တယောက်အဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဆင်းရဲချို့တဲ့သူများ အထူးသဖြင့် ကလေးငယ်များအား ကူညီထောက်ပံသည့်အဖွဲ့အစည်း Pole of Hope ကိုစတင်ထူထောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀ဝ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ချော့ကော့တ်ကာ အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် Alexander Nazarov နေရာတွင် အစားထိုးရန် ရွေးချယ်ခြင်းခံခဲ့ရ သည်။
=== အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ===
၂၀၀ဝ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ချော့ကော့တ်ကာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယခုအခါတွင် ထိုဒေသသည် ရှရှားနိုင်ငံတွင် [[မွေးဖွားနှုန်း]]အမြင့်ဆုံးဒေသဖြစ်ပြီး သူအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ်က သူ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများ ထဲမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၃ ဘီလျံ ( ယူရို ၉၂၅ သန်း) ကျော် အသုံးပြုကူညီခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းပြောဆိုကြသည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ထိုဒေသတွင် လူနေမှု အဆင့်မြင့်တင်ပေးခဲ့ပြီး ကျောင်းများ၊ အိမ်ရာမြေစီမံကိန်းများ ဖော်ထုတ်ပြုပြင်မွန်းမံပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုပြု လုပ်သူ လုပ်ငန်းရှင်အသစ်များကို ထိုဒေသတွင် ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှု များ ပြုလုပ်ရန် ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၀၅ တွင် အလွန်တန်ဖိုးကြီးသည့်အရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ယခုရာထူးသက်တမ်းကုန်ဆုံးလျှင် အုပ်ချုပ်သူအဖြစ်ထပ်မံယှဉ်ပြိုင် အရွေးခံတော့မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ထိုဒေသသို့ သူသည်ရံဖန်ရံခါသာ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ သို့ သော် ရှရှား သမ္မတ ဗလာဒီမာပူတင်က ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်သူများ ရွေးကောက်တင်မြှောက်သည့် ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ အောက်တိုဘာ ၂၁ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် အား အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် နောက်ထပ်သက်တမ်းတစ်ခု တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ထပ်မံခန့် အပ်ခဲ့သည်။ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသောဒေသများ ( ချော့ကော့တ်ကာ ဒေသ၏ ) အား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖွံဖြိုးတိုးတက်အောင် ငွေကြေး၊ အကြံဉာဏ် အမြောက်အမြား ပူးပေါင်းပါဝင်ကူညီခဲ့မှုအတွက် ရှရှားသမ္မတ၏ ထုတ်ပြန်ကြေညာချက် အမိန့်အရ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ် ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ 
==== နုတ်ထွက်ခြင်း ====
၂၀၀၈ ဇူလိုင်အစောပိုင်းတွင် ရှရှား သမ္မတ ဒီမစ်ထရီ မက်ဗီဒက် (ဗ်) သည် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ချော့ကော့တ်ကာ ဒေသ အုပ်ချုပ်သူအဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ရန် နောက်ဆုံးမေတ်တာရပ်ခံချက်ကိုလက်ခံခဲ့သော်လည်း သူသည် ထိုဒေသသို့ ပရဟိတ အလှူလုပ်ငန်းများကိုမှု ဆက်လက် ကူညီ လှူဒါန်းသွားမည် ဖြစ်ကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ သူတာဝန်ယူလုပ်ကိုင်ခဲ့သည့် ၂၀၀ဝ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်အတွင်း ချော့ကော့တ်ကာ ဒေသ ၏ ပျှမ်းမျှလစာသည် ၂၀၀ဝ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၅ ဒေါ်လာ ( ယူရို ၁၁၇၊ ပေါင် ၁၀ဝ ) ရနေရာမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၂၆ ဒေါ်လာ ( ယူရို ၅၈၈၊ ပေါင် ၅၀ဝ ) အထိတိုးတက် ရရှိခဲ့သည်။

ထိုဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရက သူ၏ ရာထူးသက်တမ်းအတွင်း ချော့ကော့တ်ကာ ရှိ ပြိုကျပျက်စီးနေသော အိမ်ရာများ၊ ကျောင်းများ၊ ဆေးရုံများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန်အတွက် ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလျံအထိ ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့ပြီး အများစုမှာ သူ၏ ကိုယ်ပိုင်ငွေကြေးများ၊ ပေါင်းစည်းထားသော ကုမ္ပဏီအဖွဲ့အစည်းများနှင့် သူ၏ ပရဟိတလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ကြသော Pole of Hope နှင့် Territoria တို့မှ လှူဒါန်းသည့် ငွေကြေးများဖြစ်ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းပြောဆိုကြသည်။
== ရာဇဝတ်မှုများနှင့် မမှန်မကန်ပြုလုပ်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရခြင်း ==
=== ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး စွပ်စွဲချက်များ ===
==== ခြိမ်းခြောက်ငွေညှစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရခြင်း ====
ယခင်စီးပွားရေးလုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တဦးဖြစ်သူ ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး က ၂၀၀၈ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် သူပိုင်ဆိုင်သည် အရေးပါပြီး တန်ဖိုးကြီးရှယ်ယာများကို သူ့တို့၏အမှန်တကယ် ပေါက်ဈေးထက်လျော့ချပြီး ရောင်းရန် ခြိမ်းခြောက်ကြိမ်းဝါးခြင်းဖြင့် ထပ်တလဲလဲ နှောက်ယှက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ထိုစွပ်စွဲချက်အတွက် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃.၃ ဘီလျံ ( ယူရို ၂.၃၅ ဘီလျံ၊ ပေါင် ၂ ဘီလျံ ) လျော်ကြေးပေးခဲ့ရသည်။

ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး က သူရောင်းချခဲ့သော Sibneft ရှိ သူ၏ရှယ်ယာသည် ယနေ့ပေါက်ဈေးအရ ဒေါ်လာသန်း ၆၅ဝ ( ယူရို ၄၆၂ သန်း/ ပေါင် ၃၂၆ သန်း ) တန်ကြေးရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ Rusal ရှိ ရှယ်ယာများအတွက် ဒေါ်လာ သန်း ၄၅ဝ ( ယူရို သန်း ၃၂၀/ ပေါင် ၂၇၂ သန်း ) ရရှိခဲ့သည်။ Sibneft ရှိ ရှယ်ယာများအတွက် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ ဘီလျံ ( ယူရို ၁.၄၂ ဘီလျံ/ ပေါင် ၁.၂ ဘီလျံ ) ထက်ပိုပြီးရသင့်ကြောင်းနှင့် Rusal ရှယ်ယာများအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၅ ဘီလျံ ( ယူရို ၁.၀၆ ဘီလျံ/ ပေါင်သန်း ၉၀ဝ ) ထက်ပိုပြီးရသင့်သည်ဟု အခိုင်အမာပြောဆိုခဲ့သည်။ သစ်တောအမှုထမ်း အင်ဂျင်နီယာဟောင်းနှင့် တပတ်ရစ်ကားအရောင်းစာရေးက အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၇.၉ ဘီလျံ ( ယူရို ၁၂.၇၃ ဘီလျံ/ပေါင် ၁၀.၈ ဘီလျံ ) ခန့်ပိုင်ဆိုင်သည့် အနက် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃.၃၆ ဘီလျံ ( ယူရို ၂.၃၉ ဘီလျံ/ ပေါင် ၂.၀၃ ဘီလျံ ) သည် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ထံမှရခဲ့ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ကို ပေါင်သန်း ၅၀ဝ ခန့်သာပေးဖို့ထိုက်တန်ကြောင်း ထင်မြင်ယူဆကြသည်။

=== လာဘ်ထိုးခြင်း ===
၂၀၀၈ခုနှစ်တွင် Times မဂ္ဂဇင်း၏ ဖော်ပြချက်တွင် တရားရုံး၏ စာရွက်စာတမ်းများ၌ ဖော်ပြထားချက်အရ သူ၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် oil titan, Constantine Alexander-Goulandris တို့နှင့် အတူ ဘီလျံဒေါ်လာပေါင်းများစွာကို နိုင်ငံရေး ဖိအားပေးမှုအတွက် နှင့် ရုရှား၏ ရေနံနှင့် အလူမီနီယံ ရှယ်ယာများကို ရရှိရန် ကာကွယ်ရေးစရိတ် များ အဖြစ် ပေးခဲ့ကြောင်း အေဘရာမိုဗစ်ချ်က ဝန်ခံခဲ့သည်။

=== တရားမဝင် ရှယ်ယာတန်ဖိုးလျော့နည်းအောင်ပြုလုပ်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရခြင်းများ ===
Sibir Energy နှင့် ပေါင်းစည်းထားသည့် ကုမ္ပဏီတခုဖြစ်သည့် Yugraneft သည် Roman အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် သူ၏ ရင်းနှီးမြုပ်နှံသည့် လုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သည့်ကုမ္ပဏီ Millhouse Capital တို့ကို ရှရှားလူမျိုးများပိုင်ဆိုင်သည့် အဖိုးတန် ပစ္စည်းများ၊ အခွင့်အလမ်းများကို မတရားသဖြင့် ဆုံးရုံးစေသည်ဟူသောစွဲချက်ဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့ပြီး ဒေါ်လာ ဘီလျံပေါင်းများစွာကို နစ်နာကြေး အဖြစ်ရယူခဲ့သည်။

သူတို့၏ ရှယ်ယာပူးပေါင်း ထိမ်းသိမ်းသည့် ကုမ္ပဏီတွင် Yugraneft မှ ပိုင်ဆိုင်သည့် ရေနံလုပ်ကွက် ၁% မှ ၅၀% အထိကို Roman အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင်ဆိုင်သည့် Sibneft Company မှ တရားမဝင်တန်ဖိုးလျော့နည်းအောင်ပြုလုပ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ Sibir Energy ကို ပူးတွဲပိုင်ဆိုင်သည့် ဘီလျံနာသူဌေး ရှယ်လဗ် ချီဂါရင်စကီး က ထိုတရားစွဲဆိုမှုတွင် တန်ဖိုးလျော့နည်းအောင် လုပ်ခံခဲ့ရသည့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို တန်ဖိုးပြန်လည်ရရှိအောင် ပြုလုပ်ပေးရန် အချက်များအဓိက ပါဝင်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

=== နိုင်ငံတော်ပိုင် ပစ္စည်းခိုးယူမှုဖြင့် အဖမ်းခံရခြင်း ===
၁၉၉၂ တွင် နိုင်ငံတော်ပိုင် ပစ္စည်းများအားခိုးယူမှုဖြင့် အဖမ်းခံခဲ့ရသည်။ AVEKS-Komi မှ ရူဘယ် ၃.၈ သန်းတန်ဖိုးရှိ ဒီဇယ်ဆီတိုင်ကီ ၅၅ လုံးပါရထားတွဲကို Ukhtinsk ရေနံထုတ်လုပ်သည့် စက်ရုံမှ ပို့လိုက်သည်။ ( အမှုတွဲအမှတ် ၇၉၀၆ရ နိုင်ငံတော်ပိုင် ပစ္စည်းအမြောက် အများ ခိုးယူမှု ) (၁၃)(၃၆)(၃၇) အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ထိုပစ္စည်းများပါသည့် ရထားတွဲကို မော်စကိုတွင်တွေ့ ခဲ့ပြီး အယောင်ဆောင်ချုပ်ဆို ထားသော စာချုပ်ပါသဘောတူညီမှုအရ သင်္ဘောဖြင့် ကယ်လင်နင်ဂရက်ဒ် စစ်အခြေစိုက်စခန်းသို့ ပြန်လည်ပို့ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုပစ္စည်း များမှာ Riga သို့ရောက်ရှိသွားသည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ထိုအမှုကို စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုပြုလုပ်ရာတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ပြီး ထိုတရားစွဲဆိုမှုမှာ ဒီဇယ်ဝယ်ယူသည့် Chikora International, Latvian-US Company က ဒီဇယ်ထုတ်လုပ်သည့် လုပ်ငန်းကို လျော်ကြေးပေးလျော်ခဲ့ပြီး သည့်နောက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။
=== ချေးငွေ အလွဲသုံးစားလုပ်မှု စွပ်စွဲချက်များ ===
ဆွဇ်စ် စုံစမ်းထောက်လှမ်းရေး က ထွက်လာတဲ့ စွပ်စွဲချက်တစ်ခုမှာ နိုင်ငံတကာ ချေးငွေ ထောက်ပံ့ရေး အဖွဲ့အစည်းကြီးဖြစ်တဲ့ International Monetary Fund ကနေ ကိုယ်ရေးအသုံးပြုမှုအတွက် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄.၈ ဘီလျံ(၃.၄ဘီလျံ ယူရို) ချီးငွေကို ရယူခဲ့တဲ့ နေရာမှာ Roman အေဘရာမိုဗစ်ချ် ရဲ့ အရင်ကုမ္ပဏီအဟောင်းတစ်ခုကနေတဆင့် အခြားသော ရုရှားနိုင်ငံရေးသမားတွေ၊ စက်ရုံလုပ်ငန်းရှင်တွေ နဲ့ ဘဏ်လုပ်ငန်းရှင်တွေ ကို ချိတ်ဆက်ပြီး ပြုလုပ်ခဲ့တာကို ထောက်လှမ်း တွေ့ရှိခဲ့တယ်။… IMF မှ စာရင်းစစ် က IMF ထောက်ပံ့ငွေကြေးတွေအားလုံးကို သင့်တော်စွာ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ တွင် ယူရိုပီယံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးနဲ့ တိုးတက်ရေး ဘဏ် (EBRD) က ၉ မီလျံယူရို ကျော်ကျော် (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၄.၉ / ၁၀.၆ မီလျံ ) ချီးငွေ အတွက် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကို တရားစွဲ မယ့်အကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ EBRD က အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် Eugene Shvidler တို့က ထိန်းချူပ်ထားခဲ့တဲ့ ဆွဇ်ဇာလန် အခြေစိုက် လောင်စာဆီ ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်း တစ်ခုဖြစ်သည့် Runicom သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၇.၅ မီလျံ (ယူရို ၁၂.၄၅ /၁၀.၆ မီလျံ) အကြွေးတင်နေကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကမူ ယင်းချီးငွေကို ယခင်က ပြန်လည် အကြွေးဆပ်ပြီး ဖြစ်သည် ဟု ဆိုသည်။
=== အလူမီနီယံ စစ်ပွဲများ ===
Times Magazine မှ “ ဒုစရိုက်လောကမှ ရန်ငြိုးရန်စများသည် အောင်မြင်အကျိုးဖြစ်ထွန်းနေသော သတ္တုကျိုချက်သည့်လုပ်ငန်းများသို့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသော လူ ၁၀ဝ ကျော် အသတ်ခံခဲ့ရသည့် အလူမီနီယံစစ်ပွဲတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ထူးထူးကဲကဲ အောင်နိုင်သူတယောက် အဖြစ်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ 
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် [[ကရင်မလင်]]ကို နှောက်ယှက် ဒုက္ခပေးလျက်ရှိသော နိုင်ငံရေးအာဏာဆုပ်ကိုင်ထားသည့် လူနည်းစုအသိုင်းအဝိုင်းမှ ပြိုင်ဘက်တယောက်ကို ဆိုးဝါးသည့်အပြုအမှုများ မလုပ်ဖြစ်အောင်တားဆီးပေးခဲ့ပြီး ဆာဗီးယားအကျဉ်းထောင်တွင် ထောင်ဒဏ် ၁ဝ နှစ် ကျခံစေခြင်းအားဖြင့် ဇာတ်သိမ်းပေးခဲ့တယ်။ ထို့အပြင် အရာရှိနှင့် အလုပ်အမှုဆောင်အတော်များများ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ “ ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

=== ရုရှားတွင် တရားဥပဒေ ချိုးဖောက်မှုများ ===
နိုင်ငံတကာ အခြေခံ လူတန်းစား သံတော်ဆင့် International Herald Tribune မှ အစီရင်ခံရာတွင် “ရုရှား၏ စီးပွားရေး ဥပဒေ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဖွဲ့ မှ Wednesday သို့ ကရင်မလင် နှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်တဲ့ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းရှင် ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ် တစ်ဝက်ပိုင်ဆိုင်နေတဲ့ Evraz Holding လုပ်ငန်းက လက်ဝါးကြီးအုပ်စီးပွားရေးကိုကာကွယ်ထားသည့် ဥပဒေများ ကိုချိုးဖောက်၍ စားသုံးသူများကို ကျောက်မီးသွေး များ ကိုဈေးတင် ရောင်းချခဲ့သည် ဟု ပြောခဲ့သည်။” ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။

== အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် ဥရောပ ဘောလုံး ==
=== ချယ်လ်ဆီး ဘောလုံးအသင်း ===
၂၀၀၃ ဇွန် တွင် ဗြိတိန် ဘောလုံးအသင်းတစ်သင်းဖြစ်သော ချယ်လ်ဆီး အသင်းကို ပိုင်ဆိုင်သည့် ကုမ္ပဏီပိုင်ရှင်တယောက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခင် ချယ်လ်ဆီး အသင်းပိုင်ရှင် ကင်းန် ဘိတ် သည် ချယ်လ်ဆီး အသင်းကို ရောင်းချရသည့်ငွေဖြင့် လိဒ်ယူနိုက်တက် အသင်းကို ဝယ်ယူ ခဲ့သည်။ ထိုအသင်းသည် ကမ္ဘာကျော်အမှတ်တံဆိပ်တခု ဖြစ်လာစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စီးပွားရေးဖွံဖြိုးတိုးတက်စေရန် ကြီးကျယ်ခန်းနားသော အစီအစဉ်များကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဆာရေး၊ ကော့ဘ်ဟမ် တွင် ခေတ်မီ အားကစားလေ့ကျင့်သည့် အဆောက်အအုံတခု ဆောက်လုပ်ရန် အစီအစဉ်များရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။

ချယ်လ်ဆီး အသင်းသည် အေဘရာမိုဗစ်ချ် စတင်ပိုင်ဆိုင်သည့် ဘောလုံးရာသီတွင် ပရီးမီးယားလိဂ် ယခင်နှစ် နံပါတ် ၄ နေရာမှ နံပါတ် ၂ နေရာသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ချန်ပီယံလိဂ် တွင် အကြိုဗိုလ်လုပွဲအဆင့်သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အသင်းမန်နေဂျာအသစ် ဂျို့စ် မော်ရင်ဟို ကို ငှားရမ်းခန့်အပ်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် ထိုဘောလုံးရာသီကို လိဂ် ချန်ပီယံ အဖြစ် အဆုံးသတ် ခဲ့သည်။ ဂျို့စ် မော်ရင်ဟိုမှ အသင်းမန်နေဂျာအဖြစ် တာဝန်ယူသည့်အချိန်မှစပြီး ချယ်လ်ဆီး အသင်းသည် ပရီးမီးယားလိဂ် ပြိုင်ပွဲ တွင် ဖလား ၃ လုံး၊ FA ဖလားဘောလုံးပြိုင်ပွဲတွင် ဖလား ၃ လုံးနှင့် ချန်ပီယံလိဂ် တွင် ဖလား ၂ လုံး အားလုံးပေါင်းဖလား ၈ လုံးရသည်အထိ အောင်မြင်မှုရခဲ့ပြီး လွန်ခဲ့သော ၇ နှစ်မှ လက်ရှိအချိန်အထိ မန်ချက်စတာ ယူနိုက်တက် အသင်းနောက်တွင်ကပ်လျက် ဒုတိယအအောင်မြင်ဆုံး အင်္ဂလိပ်ဘောလုံးအသင်းတသင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။

အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ချယ်လ်ဆီး အသင်းနှင့်အတူ ပါဝင်ပတ်သက်မှုသည် ဥရောပဘောလုံးအပြောင်းအရွေ့ဈေးကွက်ကို ပုံပျက်ပန်းပျက်ဖြစ် စေခဲ့သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် သူ၏ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုအရ ဘောလုံးအသင်းအား မကြာသေးမီနှစ်များက ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သော ဘောလုံး သမားအားလုံးနီးပါးကို ဆန္ဒရှိသလောက် ဝယ်ယူရရှိနိုင်သည်။ သို့သော် သူသည် ဗြိတိန်ပြောင်းရွှေ့ စံချိန်တင်ကြေး ပေါင်သန်း ၃ဝ ( ယူရို ၃၅.၃ သန်း ) ဖြင့် အန်ဒရီ ရှက်ဗ်ချန်ကို ကို သဘောတူငှားရမ်းခဲ့သည်။

ထိုနှစ်ဘောလုံးရာသီပြီးဆုံးချိန် ၂၀၀၅ ဇွန်တွင် ချယ်လ်ဆီး အသင်းသည် ပေါင်သန်း ၁၄ဝ ( ယူရို ၁၆၅ သန်း ) အရှုံးပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၁ဝ မရောက်ခင်အထိ အကျိုးအမြတ်မရနိုင်တော့ကြောင်းထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၀၆ ဘောလုံးရာသီပြီးဆုံးချိန်တွင် ချယ်လ်ဆီး အသင်း၏ ဆုံးရှုံးမှုသည် ပေါင် ၈၀.၂ သန်း ( ယူရို ၉၄.၃ သန်း ) အထိ လျော့ကျခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန် ကြေညာချက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ဒီဇင်ဘာ အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခန်းတွင် လာမည့်နှစ်အပြောင်းအရွေ့ရာသီတွင် ချယ်လ်ဆီး ၏ အသုံးစရိတ်သည် လျော့နည်းသွားမည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း၊ သို့သော် နောက်ဆုံးတွင်ထိုအခြေအနေမှ လွန်မြောက်သွားလိမ့်မည်ဟုထင်မြင်မိကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။

သူသည် ချယ်လ်ဆီး ဘောလုံးအသင်းကစားသည့်ပွဲတိုင်းလိုလိုကို သွားရောက်ကြည့်ရူခဲ့ပြီး ဘောလုံးအားကစားကို ကြိုက်နှစ်သက်ပြီး ထောက်ခံအားပေးသူတယောက်ပုံစံဖြင့် ပွဲကစားနေချိန်တွင် စိတ်လှုပ်ရှားမှုများကို မြင်သာထင်ရှားအောင် ပြသလေ့ရှိပြီး ပွဲပြီးချိန်တွင် အားကစားသမားများ၏ အဝတ်လဲခန်းများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် ၂၀၀၇ အစောပိုင်းတွင် အထူးသဖြင့် အန်ဒရီ ရှက်ဗ်ချန်ကို လို ကစားသမားများရောက်ရှိလာခဲ့သည့် ကိစ္စရပ်များနှင့် ပက်သက်ပြီး သူတို့ နှစ်ယောက်ကြား သဘောထားခြင်း မတိုက်ဆိုင်ပဲ စကားများခဲ့ကြပြီး အေဘရာမိုဗစ်ချ် နှင့် အသင်းမန်နေဂျာ မော်ရင်ဟိုတို့ အကြား ရန်ငြိုးရန်စရှိသည်ဟူသော ကောလဟာလ သတင်းများ သတင်းစာများတွင် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီးနောက်တွင် ထိုအပြုအမူများမှာ ရပ်ဆိုင်း သွားခဲ့သည်။

ဂျိုစ့် မော်ရင်ဟိုမှ ၂၀၀၇ စက်တင်ဘာ ၂ဝ နေ့စောစောပိုင်းတွင် အသင်းအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အစည်းအဝေးအပြီးတွင် အပြန်အလှန်သဘော တူညီမှုအရ ချယ်လ်ဆီး အသင်း မန်နေဂျာအဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။

ယခင် အစ္စရေးနည်းပြနှင့် ချယ်လ်ဆီး အသင်း ဒါရိုက်တာဟောင်း အီဗရာ ဂရန့် ကို မော်ရင်ဟိုနေရာတွင် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ချယ်လ်ဆီး အသင်းကို ဂရန့် စတင်တာဝန်ယူသည့်အချိန် ( ၂၀၀၇ နွေရာသီ ) မှစပြီး သူနှင့် မော်ရင်ဟိုအကြားတွင် ပဋိပက္ခများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

မော်ရင်ဟိုမှ ဂရန့်အား အသင်းကိစ္စများတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းမပြုလုပ်ရန်လူသိရှင်ကြားထုတ်ဖော် ပြောကြားခဲ့သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်တယောက်ဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ထောက်ခံအားပေးမှုဖြင့် ဂရန့် သည် အသင်းတာဝန်ရှိ သူများစာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်သည် မော်ရင်ဟိုနှင့် ဆက်ဆံမှုအခြေအနေအား ပိုမိုမကောင်းမွန်စေခဲ့သည့်အပြင် မော်ရင်ဟိုအား ရုတ်တရက်ထွက်ခွာစေဖို့ အထောက်အကူဖြစ်စေသည့် အကြောင်းရင်းတချက် ဖြစ်စေခဲ့သည်။

အီဗရာ ဂရန့် သည် ချယ်လ်ဆီး အသင်းအား အင်္ဂလိပ်ပရီးမီးယားရှစ် နှင့် ဥရောပ ချန်ပီယံလိဂ် ပြိုင်ပွဲများတွင် ဒုတိယနေရာလုပွဲအထိ ရောက်အောင်ပို့ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး ပြိုင်ပွဲ နှစ်ခုလုံးတွင် မန်ချက်စတာယူနိုက်တက် အသင်းကိုနောက် ဒုတိယနေရာ သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်ငြားလည်း မေ ၂၄ နေ့တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ဂရန့် ကို မန်နေဂျာနေရာမှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ဇွန် ၁၁ နေ့တွင် လူးဝစ် ဖိလစ် စကိုလာရီ မှ ၂၀၀၈ ဇူလိုင် ၁ နေ့မှ စပြီး အသင်း မန်နေဂျာ တာဝန်ထမ်းဆောင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။

၂၀၀၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၉ နေ့တွင် စကိုလာရီ ကို ချယ်လ်ဆီး အသင်း မန်နေဂျာအဖြစ်မှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ဖေဖော်ဝါရီတွင် ဂူဟစ်ဒင့် အား အသင်းမန်နေဂျာအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ သို ့သော် အဂငျ်လိပ်ဘောလုံးရာသီပြီးဆုံးချိန်တွင် ကာလို အန်စလော့တီ ကို အစားထိုး ခန့်အပ်ပြီး သူ၏ အမြဲတမ်း ရာထူးဖြစ်သည့် ရှရှားအမျိုးသား လက်ရွေးစင်အသင်း မန်နေဂျာအဖြစ် ပြန်လည်တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ မေလ ဖော်ပြချက်များအရ အေဘရာမိုဗစ်ချ် စတင်ရောက်ရှိသည့် ၂၀၀၃ ခုနှစ် မှ လက်ရှိအချိန်အထိ ချယ်လ်ဆီး ဘောလုံးအသင်းအတွက် ပေါင် သန်း ၆၀ဝ ( ယူရို ၇၀၅ သန်း ) နီးပါး အသုံးပြုခဲ့ကြောင်းသိရသည်။

=== CSKA မော်စကို ===
၂၀၀၄ မတ်လတွင် Sibneft သည် ရှရှားဘောလုံးအသင်း CSKA မော်စကို ကို ယူရို ၄၁.၃ သန်း ( အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅၈ သန်း ) ဖိုး ၃ နှစ်စာ ထောက်ပံကြေးပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆုံးဖြတ်ခဲ့ခြင်းမှာ စီမံခန့်ခွဲရေးအဆင့်မှ ပုဂ္ဂိုလ်များက လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သော်လည်း တချို့က ထိုသဘောတူညီချက်မှာ ချယ်လ်ဆီး ဘောလုံးအသင်းကို ဝယ်ယူစဉ်က ထွက်ပေါ်ခဲ့သော မျိုးချစ်စိတ်မရှိဟူသော စွပ်စွဲချက်ကို တုံပြန်ရန် အတွက် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ကြိုးစားမှုတခုသာ ဖြစ်သည်ဟု သဘောထား ကြသည်။

Union of European Football Associations ( UEFA ) စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များအရ လူတယောက်သည် UEFA တွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်လျက်ရှိသော အသင်းတသင်းထက်ပိုပြီး ပိုင်ဆိုင်ခွင့်မရှိဟု တားမြစ်ထားသောကြောင့် CSKA တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင်ဆိုင် သည့် ရှယ်ယာမရှိပေ။ ရှေ့နေတဦးဖြစ်သူ Alexandre Garease သည် CSKA မှ သူ၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တဦးဖြစ်သည်။ ထိုကိစ္စနှင့် ပက်သက်ပြီး စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် ရှယ်ယာပိုင်ဆိုင်မှုနှင့်ပက်သက်သည့် အငြင်းပွားမှုသည် ရှင်းရှင်း လင်းလင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်ငြားလည်း ၂၀၀၄ ဇွန်လကုန်ပိုင်းတွင် ရှရှား မဂ္ဂဇင်း Pro Sport မှ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ရှရှားဘောလုံးလောကတွင် ဩဇာညောင်းသောလူတယောက်အဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ မေတွင် UEFA ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် CSKA မှ အနိုင်ရခဲ့ပြီး ဥရောပကလပ်အသင်းအများစုယှဉ်ပြိုင်ကြသည့်ပြိုင်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည့် ပထမဆုံးရှရှားကလပ် အသင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။

သို့သော် ၂၀၀၅ အောက်တိုဘာတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် Sibneft ရှိ သူပိုင်ဆိုင်သည့် ရှယ်ယာများကိုရောင်းချခဲ့ပြီး FC Zenit Saint Petersburg အသင်းကို ထောက်ပံကြေးပေးသူတယောက်ဖြစ်သည့် ကုမ္ပဏီ၏ ပိုင်ရှင်အသစ် Gazprom သည် CSKA Moscow အသင်းအား ထောက်ပံကြေးပေးမည့် သဘောတူညီမှုကို ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။
=== ရုရှားအမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း ===
'''ဂျာမနီ ကမ္ဘာ့ဖလားမှ အေဘရာမိုဗစ်ချ် '''
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ရှရှားအမျိုးသားဘောလုံးအသင်း၏ နည်းပြအဖြစ် ရှရှားသို့ခေါ်ဆောင်ခဲ့ရာတွင် ကျယ်ပြန့်သော ကဏ္ဍအခန်းကမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဟစ်ဒင့် ၏ PSV Eindhoven ဘောလုံးအသင်း ကင်းထောက်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ဟောင်း နှင့် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ချယ်လ်ဆီး အသင်းမှ ကိုယ်ရေးအရာရှိ ဖြစ်သူ ပီယတ် ဒီ ဗစ်ဆာ သည် ချယ်လ်ဆီး အသင်းပိုင်ရှင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် အား ဟစ်ဒင့် ကိုခေါ်ယူရန် ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။

ဒီ ဗစ်ဆာ သည် ၂၀၀၈-၀၉ ဘောလုံးရာသီ၏ နောက်ဆုံးလများတွင် ဟစ်ဒင့် ကို ယာယီ ချယ်လ်ဆီး အသင်းမန်နေဂျာအဖြစ်ခန့်အပ်နိုင် ရန် အတွက် အရေးပါအရာရောက်သူတယောက်ဖြစ်ခဲ့သည်။

==အမျိုးသားဘောလုံးပညာသင်တန်းကျောင်း==
သူသည် ကြေးစားဘောလုံးလောကတွင် ပါဝင်ပက်သက်ခဲ့သည့်အပြင် ရှရှားနိုင်ငံရှိ အမျိုးသားဘောလုံးပညာသင်တန်းကျောင်း ( National Academy of Football ) အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ထောက်ပံလှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းသည် နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ လူငယ်အားကစားအစီအစဉ်များကို အားပေးကူညီထောက်ပံခဲ့ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ မြို့များတွင် အားကစားကွင်းပေါင်း ၅ဝ ကျော်ကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။

နည်းပြများ၊ သင်ကြားချက် စာရွက်စာတမ်းများကို ပုံနိုပ်ထုတ်ဝေပေးခြင်း၊ အားကစားအဆောက်အအုံများကို ပြန်လည်ပြုပြင် တည် ဆောက်ခြင်းစသည့် လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးသည့် အစီအစဉ်များအတွက် လိုအပ်သည့် ငွေကြေးထောက်ပံပေးပြီး ထိပ်တန်းနည်းပြများ၊ သင်တန်းသားများကို အင်္ဂလန်၊ ဟော်လန်နှင့် စပိန်နိုင်ငံများရှိ ဘောလုံးအသင်းများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်နိုင်ရန် ပို့ဆောင်ပေး ခဲ့သည်။

၂၀၀၆ တွင် အမျိုးသားဘောလုံးပညာသင်တန်းကျောင်းကို အသက် ၃၈ နှစ်တွင်ကွယ်လွန်ခဲ့သူ Yuri Konoplev (၅၇) မှတည်ထောင် ခဲ့သည့် Samara Oblast, Togliatti အနီးရှိ Primorsky တွင်တည်ရှိသော ဘောလုံးပညာစီမံခန့်ခွဲမှုသင်တန်းကျောင်းမှ လွှဲပြောင်း ရယူခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ထိုသင်တန်းကျောင်းတွင် လူငယ် ၁၀၀ဝ ကျော်ကို ကျောင်းအိပ်ကျောင်းစားထားရှိသည်။
== ကရင်မလင် နှင့် ဆက်ဆံရေး ==
=== ဘောရစ်ယဲ့ဆင် ===
အစပိုင်းတွင် သူကိုယ်သူ အလွန်ဩဇာအာဏာကြီးမားသောလုပ်ငန်းရှင် သူဌေးကြီး ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ၏ လက်ထောက်တယောက်အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ သည်။ “ ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းခဲ့သည့်အဆင့်တိုင်းတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ရှိနေခဲ့ပြီး စောင့်ကြည့် သင်ယူခဲ့သည်။”

ကရင်မလင် မှ တချို့ လူနည်းစုဖြစ်သော လက်ဝါးကြီးအုပ်စီးပွားရေးသမားများအား ၎င်းတို့၏ အတိတ်က အောင်မြင်ခဲ့သော လုပ်ငန်းများနှင့်ပက်သက်၍ တာဝန်ယူ ပေးရန် ကရင်မလင်မှ ဆုံးဖြတ်ချက်ချဖို့ အရိပ်အရောင် သန်းလာသောအခါ Sibneft နှင့် Yukos လုပ်ငန်းများကို ပေါင်းစည်းလိုက်ဖို့ အဆိုပြုခြင်းသည် အများစု၏ အမြင်တွင် သူ၏ ရုရှားမှ ထွက်ခွာရန် လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဟု မြင်ကြသည်။

Sibneft မှ ဘောရစ် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး ပိုင်ဆိုင်သည့် ရှယ်ယာများကို အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ရောင်းချခဲ့မှုတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် အလွန်နီးကပ်စွာ ပါဝင်ပက်သက်မှုရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဘာရက်ဇော့ဗ်စကီး က ၂၀၀၅ ဇူလိုင်တွင် “ သူတိုင်းပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီးနောက် သူပိုင်ဆိုင်သည့် ရှရှားမှ တန်ဖိုးကြီးရှယ်ယာများအားလုံးကို အေဘရာမိုဗစ်ချ် သို့ အလွန်သက်သာသည့် ဈေးနှုန်းဖြင့်ရောင်းချရန် ဖိအားပေးခံခဲ့ရမှုနှင့် ပက်သက်ပြီး အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကို ဗြိတိန်တရားရုံးတွင် တရားစွဲဆိုမည် ” ဟု ကြေညာခဲ့သည်။

အေဘရာမိုဗစ်ချ် အားအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် နောက်ထပ်ရာထူးသက်တမ်းတခု ထပ်မံတာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ၂၀၀၅ အောက်တိုဘာ ၂၁ နေ့တွင် အတည်ပြုခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ချော့ကော့တ်ကာ ၏ ဒေသတွင်း ဥပဒေပြုအဖွဲ့သို့သဘောတူညီချက်ရယူရန်အတွက်ပေးပို့ ပြီးဖြစ်ကြောင်း ကရင်မလင် ပုံနိုပ်သတင်းဌာနမှ အစီရင်ခံဖော်ပြခဲ့သည်။

=== ဗလာဒီမာ ပူတင် ===
ရှရှားဝန်ကြီးချုပ် ဗလာဒီမာပူတင် ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိရေးသူ ခရစ် ဟွတ်ချင်းစ် က ယခင်ရှရှား သမ္မတ နှင့် အေဘရာမိုဗစ်ချ် တို့၏ ဆက်ဆံရေး သည် အဖေနှင့် သူ့အချစ်ဆုံးသားတယောက်တို့၏ ကြားရှိဆက်ဆံသကဲ့သို့ပင်ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ပူတင်နှင့် သူ၏ ဆက်ဆံရေးသည် ကျွမ်းကျင်သည့် စီးပွားရေးသမားများကဲ့သို့ပင်ဖြစ်ကြောင်း၊ သူ၏ အသုံးအနှုန်းကို ပူတင်အား သမားရိုးကျမဆန်ဟူသော စကားလုံး “ты” ( ပြင်သစ်လို “tu” ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သော သမားရိုးကျဆန်သည်ဟူသော - “Вы” ( ပြင်သစ်လို “vous” ) စကားလုံးဖြင့်ဖော်ပြခဲ့သည်။

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ ==
=== မိသားစု ===
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် အိုလ်ဂါ ရာရဗ်နာ လီဆိုဗာ ကို ၁၉၈၇ ဒီဇင်ဘာ တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ( ၁၉၉ဝ တွင် ကွာရှင်းခဲ့သည် ) အိုင်ရင်နာ ဗရာချယ်စလဗ်ဗိုနာ ကို ၁၉၉၁ အောက်တိုဘာတွင် ထပ်မံလက်ထပ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ တွင် ကွာရှင်းခဲ့သည်။ သူနှင့် Irina တို့တွင် သားသမီး ၅ ယောက်ထွန်းကားခဲ့သည်။

၂၀၀၆ အောက်တိုဘာ ၁၅ နေ့တွင် News of World မှ “ တင်းနှစ်ကစားသမား မာရတ် ဆဖင်န် ၏ ချစ်သူဟောင်း၊ ထင်ရှားသည့် ရှရှားအာဏာပိုင် အလက်ဇန္ဒား ရက်ဒ်ကင် ဇူဟ်ကော့ဗ် ၏ သမီး အသက် ၂၅ နှစ်ရှိ ဒါရီယာ ဇူဟ်ကော့ဗ် နှင့် အလွန်ရင်းနှီးသည့် ဆက်ဆံရေးကြောင့် လက်ရှိတရားဝင်ဇနီးဖြစ်သူ အိုင်ရင်နာ က ကွာရှင်းပြတ်စဲသည့်အမှုများကို ကိုင်တွယ်သည့် ထိပ်တန်း အကျိုးဆောင်ရှေ့နေ ၂ ဦးကို ငှားရမ်းထားကြောင်း “ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ သူတို့ လင်မယားကွာရှင်းပြတ်စဲရာတွင် ပေးသည့်နစ်နာကြေး ( ထင်ကြေးပေးချက်အရ ပေါင် ၅.၅ ဘီလျံ / ယူရို ၆.၅ ဘီလျံ ကုန်ကျပြီး ) သည် အမြင့်ဆုံးစံချိန်တင်ကြေး ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ထင်ကြေးပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် သူတို့သည် နစ်နာကြေးအဖြစ် အမေရိကန် ဒေါ်လာသန်း ၃၀ဝ ( ယူရို ၂၁၃ သန်း ) ပေးပြီး ၂၀၀၇ မတ်လ တွင် ရှရှားနိုင်ငံ၌ ကွာရှင်းပြတ်စဲခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၉ ဒီဇင်ဘာ ၄ နေ့တွင် Daria ၏ ပထမဆုံးကလေးကို Los Angeles တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ထိုကလေးသည် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ ၆ ယောက်မြောက် သားသမီးဖြစ်ပြီး Aaron Alexander ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။

=== ကိုယ်ပိုင်စစ်တပ် ===
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် မကြာသေးမီကပင် သူ၏ လုံခြုံရေးဝန်ထမ်းများကို အယောက် ၄ဝ အထိ တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင်စစ်တပ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်း ခဲ့ရာ ကမ္ဘာ့လုံခြုံမှုအရှိဆုံး စီးပွားရေးသမားတယောက်အဖြစ်သို့ရောက်ရှိစေခဲ့သည်။

=== ကြွယ်ဝမှု ===
၂၀၁ဝ မတ်လ Forbes စာရင်းအရ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၁.၂ ဘီလျံ အသားတင်ကြွယ်ဝချမ်းသာပြီး ကမ္ဘာ့အဆင့် ၅ဝ ရှိ အချမ်းသာ ဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်တယောက် ဖြစ်သည်။ ငွေကြေးအကျပ်အတည်းမတိုင်မီက ဗြိတိန် တွင်နေထိုင်သည့် ဒုတိယအချမ်းသာဆုံး ပုဂ္ဂိုလ် အဖြစ်သတ်မှတ်ခံရသည်။ (၆၆) ၂၀၀၉ အစောပိုင်းတွင် Times Magazine မှ ကမ္ဘာ့ငွေကြေးအကျပ်အတည်းကြောင့် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင်ဆိုင်သည့် ပေါင် ၁၁.၇ ဘီလျံအနက် ၃ ဘီလျံ ဆုံးရှုံးခဲ့ကြောင်း ခန့်မှန်းဖော်ပြခဲ့သည်။ (၆၇)

=== အခြားစိတ်ဝင်စားမှုများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများ ===
==== အနုပညာ ====
Roman အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် လန်ဒန်မြို့ Somerset House ရှိ Gilbert Collection တွင် ၂၀၀၆ နိုဝင်ဘာ ၂၉ နေ့ တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သော နာမည်ကျော် ဆိုဗီယက်ဓာတ်ပုံဆရာ Max Penson ( 1893 – 1959 ) ၏ Uzbekistan တွင် ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံများကို ခင်းကျင်းပြသသော ဓာတ်ပုံပြပွဲကို အကုန်အကျခံကာ ကြီးမှူးကျင်းပပေးခဲ့သည်။

ယခင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တုန်းကလည်း ထိုပြခန်းတွင်ပင်ကျင်းပခဲ့သော&quot;Quiet Resistance: Russian Pictorial Photography 1900s–1930s&quot; ဓာတ်ပုံပြပွဲကို ကြီးမှူးကျင်းပပေးခဲ့ဖူးသည်။ ထိုပြပွဲ ၂ ခုလုံးကို Moscow House of Photography မှ စီစဉ်ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

သူသည် ၂၀၀၈ မေတွင်ကျင်းပသော နိုင်ငံတကာအနုပညာပစ္စည်းများ လေလံတင်ရောင်းချသည့်ပွဲတွင် အဓိကဝယ်ယူသူ တယောက်အဖြစ် ပေါ် ထွက်လာခဲ့သည်။ သူသည် ပန်းချီဆရာ ဖရန်စစ်ဘေကွန်၏ ၁၉၇၆ တွင်ရေးဆွဲခဲ့သော ဆေးရေးပန်းချီကားကို ယူရို ၆၁.၄ သန်း ( ကန်ဒေါ်လာ ၈၆.၃ သန်း ) ( စစ်ပြီးခေတ်တွင်ပြုလုပ်ခဲ့သော အနုပညာပစ္စည်းများအတွက် စံချိန်တင်သည့်ဈေးနှုန်း ) ဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ပန်းချီဆရာ Lucian Freud ၏ Benefits Supervisor Sleeping ပန်းချီကားကို ယူရို ၃၂.၉ သန်း ( ကန်ဒေါ်လာ ၃၃.၆ သန်း ) ( သက်ရှိထင်ရှားပန်းချီဆရာများတွင် စံချိန်တင်သည့် ဈေးနှုန်းဖြစ်သည် ) ဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့သည်။

သူ၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် Dasha Zhukova က မော်စကိုရှိ သမိုင်းဝင် ဘတ်စ်ကားဂိုဒေါင်အဆောက်အဦးတခု ဖြစ်သည့် Bakhmetevsky တွင် ခေတ်ပေါ်ပန်းချီပြပွဲတခုကို ကြီးမှူးကျင်းပခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်များစွာ စွန် ့ပစ်ခံခဲ့ရပြီး တစိတ်တပိုင်းကို ငှားရမ်းထားခဲ့သည့် ထိုအဆောက်အဦးကို ၂၀၀၇-၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ပြုပြင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ စက်တင်ဘာတွင် တရားဝင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထိုအဆောက်အဦးကို ပြန်လည်ပြုပြင်မွမ်းမံပြင်ဆင်ရာတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် မှ အကုန်အကျခံပြီး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့မှုမှာ မှတ်တမ်းတင်ဂုဏ်ပြုစရာကောင်းလှသည်။

==== အိမ်များ ====
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် လန်ဒန်၊ ဘယ်လ်ဂရာဗီးယားရှိ Lowndes Square တွင် ယူရို ၁၃.၈ ဘီလျံ ( ပေါင် ၁၁.ရ ဘီလျံ / အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၉.၃ ဘီလျံ ) တန်ဖိုးရှိ အိမ်ခြံမြေများပိုင်ဆိုင်မှုကို အကြောင်းပြု၍ Sunday Times Rich List 2008 တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ မေတွင် United States Surgical Corporation ကိုတည်ထောင်သူ အမေရိကန်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင် Leon Hirsch ပိုင်ဆိုင်သည့် ကော်လိုရာဒို ဒေသ၊ အက်စ်ပန် အနီးရှိ ယခင် Wildcat Ridge အဖြစ်အသုံးပြုထားသော မြေဧက ၂၀ဝ ( ဝ.၈၁ ကီလိုမီတာ ပတ်လည် ) ကို ယူရို ၂၁.၂ သန်း ( ပေါင် ၁၈ သန်း၊ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၉.ရ သန်း ) ပေးပြီး ဝယ်ယူခဲ့သည်။ (၇၁)

==== ရွက်လှေများ ====
အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ဇိမ်ခံရွက်လှေများနှင့်ပက်သက်ပြီး ကမ္ဘာ့ပေါ်တွင် ငွေကြေးအသုံးဆုံးလူတယောက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူပိုင်ဆိုင်သည့် ရွက်လှေ ၅ စီးနှင့် ပက်သက်ပြီး မီဒီယာများက ဆက်သွယ်မေးမြန်းခဲ့ကြပြီး ထိုမေးမြန်းခန်းတွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ်၏ ရေတပ် ဟု ပြောဆိုသုံး နှုန်းခဲ့ကြသည်။ (၇၂)(၇၃)

Eclipse - ရှိ ခေတ်မီဆန်းပြားသော နောက်ဆုံးပေါ်ဒီဇိုင်းများကို Pelorus မှ Terrence Disdale ပြင်ဆင်ထားသည့်အတိုင်း ပို၍ မာန်ပါသောလိုင်းများနှင့် သုံးရောင်ချယ်စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး Pelorus နှင့်အလားတူဒီဇိုင်းမျိုးကို Hermidas Atabeyki က ပြင်ဆင် ထားခဲ့သည်။

Eclipse ကို Blohm နှင့် Voss တို့ကပူးပေါင်း၍ ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် ဆောက်လုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ၂၀၀၉ စက်တင်ဘာတွင် ပထမဆုံး ရေချခဲ့သည်။ (၇၅) ၂၀၀၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၂ နေ့တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် လက်သို ့ပေးအပ်ရမည်ဖြစ်သော်လည်း (၇၆) တည်ဆောက် နေချိန်တွင် သတ်မှတ်ချက် အချို့ အပြောင်းအလဲရှိသောကြောင့် ၂၀၁ဝ ခုနှစ်ရောက်မှ ပေးအပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇ဝ မီတာ ( ၅၆ဝ ပေ) အရှည် ရှိသည်။ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၂ ဘီလျံခန့်ကုန်ကျလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကိုယ်ပိုင် ရွက်လှေတစီးအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံရသည်။ ရွက်လှေ၏ သတ်မှတ်ချက်တွင် အနည်းဆုံး ရေကူးကန် ၂ ကန်၊ ဟယ်လီကော်ပတာ ၂ စင်းဆင်းသက်ရပ်နား နိုင်ရန် အကျယ်ရှိသည့် ဟယ်လီကော်ပတာကွင်း၊ သင်္ဘောတင် ဆီဖြည့်ထရပ်ကားများနှင့် ရေငုပ်သင်္ဘော တစင်းတို့ပါဝင်သည်။ ထိုရွက်လှေတွင် သတင်းထောက်လှမ်းဓာတ်ပုံရိုက်ကူးမှုကို ဟန့်တားနိုင်သည့် “ anti-paparazzi” photo-shield system တပ်ဆင်ထား ကြောင်း ဖော်ပြ ထားသည်။

MV Pelorus after her 2004 refit to အေဘရာမိုဗစ်ချ်'s own requirements by Blohm &amp; Voss
၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့ပြီးနောက် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ၏ တောင်းဆိုချက်များကို Blohm &amp; Voss မှ အသစ်ပြင်ဆင်မွမ်းမံခဲ့ သည်။
Pelorus ( ၁၁၅ မီတာ/ ၃၇ရ ပေ ရှည် ) – Lurssen မှ အခြားဝယ်သူတဦးအတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အေဘရာမိုဗစ်ချ် ကမ်းလှမ်းသည့်ဈေးကို လက်မခံမီနှင့် အလုံးစုံတည်ဆောက် မပြီးစီးခင်မှာပင် Pelorus ကို ရောင်းရန်အတွက် ၆ ကြိမ်တိုင်တိုင် ကမ်းလှမ်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

အတွင်းပိုင်းအပြင်အဆင်မှာ Terence Disdale မှ အလွန်ခေတ်မီသောဒီဇိုင်းဖြင့် ပြင်ဆင်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုပုံများကို သူတို ့ကိုယ်ပိုင် Website တွင်တွေ့နိုင်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် Blohm ¬+ Voss တို့မှ သူ၏ ဟယ်လီကော်ပတာ ရပ်နားထားစဉ် အခြားဟယ်လီ ကော်ပတာတစီး ထပ်မံဆင်းသက်နိုင်ရန် တီထွင်ထားသည့် ရှေ့ကိုရွေ့နိုင်သည့် ဟယ်လီကော်ပတာကွင်းတကွင်းနှင့် ရပ်နားထားစဉ် တိမ်းစောင်းခြင်းမရှိပဲ တည်ငြိမ်နေစေရန်အတွက် zero speed stabilisers တို့ကိုထပ်မံတပ်ဆင်ထားသည်။

၂၀၀၇-၂၀၀၈ တွင် Blohm + Voss တို့မှပင်တချို့အစိတ်အပိုင်းများကို ထပ်မံတပ်ဆင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ နွေရာသီတွင် ထိုရွက်လှေသည် Wastern Med ( ပြင်သစ်တောင်ပိုင်းနှင့် ဆာဒီနီးယား ) တွင် ရှိနေခဲ့ပြီး ဒီဇင်ဘာတွင် Canary Islands တွင် ခရီးတထောက်နားခဲ့ပြီး Atlantic သမုဒ်ဒရာကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် St Bart’s တွင် နှစ်သစ်ကူးအကြိုပွဲအခမ်းအနားကို မကြာခဏကျင်းပလေ့ ရှိသည်။

Srssurro ( မီတာ ၅ဝ / ၁၆၃ ပေရှည် ) - ၁၉၉၈ တွင် Feadship မှ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး အတွင်းပိုင်း အပြင်အဆင်ကို Terence Disdale မှ တာဝန်ယူလုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် သူ၏ Pelorus ကို ရောင်းချခဲ့သူထံမှပင် Sussurro ကို ပြန်လည်ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းဖြစ် သည်။ Sussurro ကို Antibes, IYCA တွင် အမြဲတစေဆိုက်ကပ်ရပ်နားလေ့ရှိပြီး အခြားရွက်လှေအကြီးတစီးဖြင့် တွဲပြီးကပ်လျက် အသုံးပြုသည်။
ယခင်ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သော ရွက်လှေများ
Le Grand Bleu ( ၁၁၂ မီတာ/ ၃၇ဝ ပေရှည် လေ့လာရေးခရီးသွားရွက်လှေ ) - ယခင်က John McCaw ပိုင်ဆိုင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ၁၆ ပေ ( ၄.၉ မီတာ ) ရှိ ရေကူးစင်နှင့် ကစားကွင်းကို ထပ်မံတပ်ဆင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ဇွန်တွင် သူ၏ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ Eugene Shvidler ကို ထိုရွက်လှေအား လက်ဆောင်အဖြစ် ပေးခဲ့သည်။

Ecstasea ( ၈၅ မီတာ/ ၂၈၂ ပေ ရှည် ) – ယနေ့ထိတိုင် Feadship ဆောက်လုပ်ခဲ့သော ရွက်လှေများတွင် အကြီးဆုံးရွက်လှေ တစီးဖြစ်သည်။ သမားရိုးကျ ဒီဇယ်ဆီသုံးမောင်းနှင်နိုင်သည့်စနစ်အပြင် ဓာတ်ငွေ့သုံးတာဘိုင်ကိုပါ တပ်ဆင်ထားသဖြင့် အလွန် လျင်မြန်သောအရှိန်အဟုန်ဖြင့် ခုတ်မောင်းနိုင်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမည်မဖော်လိုသူတယောက်ထံသို့ ရောင်းချခဲ့သည်။

==== အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင် လေယာဉ်များ ====
လေယာဉ်မှူးအခန်းကို ဓားပြပုံစံ အသေးစိတ်ရေးဆွဲ ချယ်သထားသောကြောင့် The Bandit ဟု လူသိများသော ကိုယ်ပိုင် Boeing 767-33A/ER တစင်းကို ပိုင်ဆိုင်ပြီး မှတ်ပုံတင်အမှတ် P4-MES ဖြင့် Aruba တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသည်။ ထိုလေယာဉ်ကို မူလက Hawalian Airlines မှ မှာယူထားခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မယူဖြစ်ခဲ့ပေ။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် က ထိုလေယာဉ်များကို Boeing မှ ဝယ်ယူခဲ့ပြီးနောက် သူ၏ လိုအပ်ချက်များကို ထမ်မံပြုပြင်တပ်ဆင်ခဲ့သည်။ အတွင်းပိုင်းအနုစိတ်လက်ရာများ ( သို ့မဟုတ် ) ရုပ်ပုံများကို မည်သည့်နေရာမှ မရရှိနိုင်ပေ။ P4-MES လေယာဉ်သည် UK, Stansted Airport ရှိ လေယာဉ်ထုတ်လုပ် ပြုပြင်သည့် အဆောက်အအုံတွင် မကြာခဏ ရပ်နားလေ့ရှိသည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ယူရိုကော်ပတာ ဟယ်လီကော်ပတာ ၃ စီးကိုလဲပိုင်ဆိုင်ပြီး ၃ စီးလုံးမှာ Aruba တွင် မှတ်ပုံတင်ထား ခြင်းဖြစ်ပြီး EC-145 တစီး မှတ်ပုံတင်အမှတ် P4-LGB, EC-135T1 တစီး မှတ်ပုံတင်အမှတ် P4-XTC, EC-155B တစီး မှတ်ပုံတင်အမှတ် P4-HEC တို့ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဟယ်လီကော်ပတာများမှာ Blackbushe လေယာဉ်ကွင်း ( သို့မဟုတ် ) UK, West Sussex, Rogate အနီးရှိ သူ့ကိုယ်ပိုင်အိမ်ရာနယ်မြေတခုဖြစ်သော Fyning Hill ရှိ သူ၏ အပျော်စီးရွက် သင်္ဘောတွင် ရပ်နားလေ့ရှိသည်။

==== အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင် မော်တော်ကားများ ====
၂၀၀၄ တွင် အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် Maybach 62 အမည်ရှိ ဇိမ်ခံမှန်လုံကား ၂ စီးကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ထိုကားများကို ဗုံးဒဏ်နှင့် ကျည်ဒဏ်ခံ နိုင်အောင် ပြုပြင်ထားသည်။ ထိုကားများမှာ ပေါင် ၁ သန်း ( ယူရို ၁.၈ သန်း (သို့မဟုတ်) အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၆၅ သန်း ) တန်ဖိုးရှိသည်။ အေဘရာမိုဗစ်ချ် သည် ပြိုင်ကွင်းပြေးလမ်းတွင်သာ မောင်းနှင်နိုင်သော အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂.၂ သန်း( ယူရို ၁.၅၇ သန်း ) တန်ဖိုးရှိ Ferrari FXX ကားတစီးကိုလဲ ပိုင်ဆိုင်သည်။ ထိုကားမျိုး အစီးရေ ၃ဝ သာထုတ်လုပ်ထားသည်။

အနက်ရောင်အောက်ခံပေါ်တွင် အပြာရောင်ရှိ Bugatti Veyron, Maserati MC12 Corsa, Ferrari 360, Porsche Carrera GT, နဂိုမူလကတည်းက အိုင်ယာလန် သမ္မတနိုင်ငံတွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော VIP-1 နံပါတ်ပြားဖြင့် Rolls Royce Corniche, Porsche 911 GT1 နှင့် Mercedes-Benz CLK GTR စသည့် ကားအမျိုးအစားများကို လဲပိုင်ဆိုင်သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
[[Category:သန်းကြွယ်သူဌေးများ]]</text>
      <sha1>9ox97e3t6huuv1cz6att12mc8a6gi18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကင်ညာနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16826</id>
    <revision>
      <id>1032029</id>
      <parentid>972023</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258886" sha1="prkzq37i078e6o2oer2fit8uot5oxzj" xml:space="preserve">{{Coord|1|N|38|E|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = ''Jamhuri ya Kenya''{{nobold|&lt;small&gt;([[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]])&lt;/small&gt;}}
| ပုံ_အလံ = Flag of Kenya.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Kenya (Official).svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = &quot;[[Harambee]]&quot; &lt;small&gt;(ဆွာဟီလီ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{small|&quot;Let us all pull together&quot;}}
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = &quot;[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;O God of all creation&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:National anthem of Kenya, performed by the United States Navy Band.wav|center]]&lt;/div&gt;
| image_map                  = {{Switcher|[[File:Kenya (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Kenya AU Africa.svg|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption                = 
| image_map2                 = 
| မြို့တော် = [[နိုင်ရိုဘီမြို့]]
| coordinates                = {{Coord|1|16|S|36|48|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ရုံးသုံးဘာသာများ = {{hlist |[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]|[[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]&lt;ref name=&quot;Conlang&quot;&gt;Constitution (2009) Art. 7 [National, official and other languages] &quot;(1) The national language of the Republic is Swahili. (2) The official languages of the Republic are Swahili and English. (3) The State shall–-–- (a) promote and protect the diversity of language of the people of Kenya; and (b) promote the development and use of indigenous languages, Kenyan Sign language, Braille and other communication formats and technologies accessible to persons with disabilities.&quot;&lt;/ref&gt;}}
| languages_type             = အမျိုးသားဘာသာစကား
| languages                  = [[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]&lt;ref name=&quot;Conlang&quot;/&gt;
| ethnic_groups              = {{unbulleted list
 | ၁၇.၁၃% [[:en:Kikuyu people|ခီခုယု]]
 | ၁၄.၃၅% [[:en:Luhya people|လုယာ]]
 | ၁၃.၃၇% [[:en:Kalenjin people|ကာလန်ဂျင်း]]
 | ၁၀.၆၅% [[:en:Luo people|လူအို]]
 | ၉.၈၁% [[:en:Kamba people|ကမ်ဘာ]]
 | ၅.၈၅% [[:en:Somalis|ဆိုမာလီ]]
 | ၅.၆၈% [[:en:Kisii people|ကစ်ဆီ]]
 | ၅.၂၃% [[:en:Mijikenda peoples|မီဂျီကန်ဒါ]]
 | ၄.၁၅% [[:en:Meru people|မေရု]]
 | ၁၃.၇၈% အခြား
 }}
| ethnic_groups_year          = ၂၀၁၉&lt;ref name=Census2019a&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&amp;wpdmdl=5730&amp;ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics| df=dmy}}&lt;/ref&gt;
| religion                    = &lt;!-- direct figures from ReligionUNdata reference --&gt;{{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |၈၅.၅% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
  |—၆၀.၈% ပရိုတက်စတင့်
  |—၂၀.၆% ကက်သလစ်
  |—၄.၁% အခြားခရစ်ယာန်
  |၁၀.၉% အစ္စလာမ်
  |၁.၆% [[ဘာသာမဲ့]]
  |၀.၇% အာဖရိကရိုးရာယုံကြည်မှု
  |၁.၃% အခြား}}
| religion_year                = ၂၀၁၉&lt;ref name=Census2019a /&gt;
| demonym                      = [[:en:Demographics of Kenya|Kenyan]]
| government_type              = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[:en:Constitution of Kenya|ဖွဲ့စည်းပုံ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]]
| leader_title1                = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| leader_name1                 = အူဟူရု ကင်ညာတာ
| leader_title2                = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]]
| leader_name2                 = ဝီလျံ ရူတို
| leader_title3                = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name3                 = ကန်နက် လုဆာကာ
| leader_title4                = [[ကင်ညာ အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name4                 = ဂျက်စတင် မူတူရီ
| leader_title5                = [[ကင်ညာ တရာသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]]
| leader_name5                 = မာရ်သာ ခူးမီ
| leader_title6                = [[ကင်ညာ ရှေ့နေ့ချုပ်|ရှေ့နေချုပ်]]
| leader_name6                 = ပေါလ် ကီဟာရာ ကာရီယူကီ
| legislature                  = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| upper_house                  = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]]
| lower_house                  = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကင်ညာ)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type             =လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ဒီဇင်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၃
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၂) = သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်း &lt;br /&gt;
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = ဒီဇင်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၄
| area_km2                     = ၅၈၀,၃၆၇
| area_footnote                = &lt;ref name=&quot;unstats08&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|title=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics|website=unstats.un.org}}&lt;/ref&gt;
| area_rank                    = ၄၈ &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi                   = ၂၂၄,၉၆၀ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water                = ၂.၃
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = 
| အရှေဆုံးမြစ် = 
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| population_estimate = ၅၄,၉၈၅,၆၉၈&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate |title=Kenya Population Growth Rate 1950-2021 |website=Macrotrends.net |access-date=27 June 2021 |archive-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122658/https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = ၂၀၂၁
| population_estimate_rank = 29th
| population_census            = ၄၇,၅၆၄,၂၉၆&lt;ref name =KNBS2019&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics|date=4 November 2019 | df=dmy }}&lt;/ref&gt;
| population_census_rank        = 
| population_census_year        = ၂၀၁၉
| population_density_km2        = ၇၈
| population_density_sq_mi      = ၂၀၂ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank       = ၁၂၄


| ပွဲများ = 

| GDP_PPP                       = $၂၅၀.၈၅၄ ဘီလီယံ&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=1&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (valuation of Kenya GDP) |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                  = ၂၀၂၀
| GDP_PPP_rank                  = 
| GDP_PPP_per_capita            = $၅,၂၇၄ &lt;ref name=&quot;IMFWEOKE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=33&amp;pr.y=15&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[နိုင်ငံတကာ ‌ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=15 June 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank                = 
| GDP_nominal                   = $၁၀၉.၁၁၆ ဘီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOKE&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year              = ၂၀၂၀
| GDP_nominal_rank              = 
| GDP_nominal_per_capita        = $၂,၂၉၆&lt;ref name=&quot;IMFWEOKE&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank                = 
| Gini                          = ၄၀.၈ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                     = ၂၀၁၅
| Gini_change                   = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref                      = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=Gini index |year=2019 |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=17 June 2021 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                     = 
| HDI                           = 0.601 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                      = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                    = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                       = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                      = ၁၄၃
| ဗဟိုဘဏ် = 
| ငွေ = ကင်ညာ ရှီလင်
| currency_code                = KES
| time_zone                    = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset                   = +3
| date_format                  = dd/mm/yy ([[အေဒီ]])
| drives_on                    = ဘယ်
| cctld                        = [[.ke]]
| အထိမ်းအမှတ်များ = 
| ISO 3166-1 = 
| calling_code = +၂၅၄
| footnotes                    = {{big|&lt;ref name=cia/&gt;}} According to the CIA, estimates for this country explicitly take into account the effects of mortality because of AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex, than would otherwise be expected.
}}
'''ကင်ညာနိုင်ငံ'''၏ တရားဝင်အမည်မှာ ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အရှေ့ အာဖရိကရှိ အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသတွင် ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ [[မြို့တော်]]နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ [[နိုင်ရိုဘီမြို့]] ဖြစ်သည်။  ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အီကွေတာ]]ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး အရှေ့တောင်ဘက်တွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[တောင်ဆူဒန်နိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်တွင် [[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] တို့ တည်ရှိသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် အကျယ်အဝန်း အားဖြင့် ၂၂၄,၄၄၅ စတုရန်းမိုင် (၅၈၁,၃၀၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် လူဦးရေ ၄၄ သန်းမျှ ရှိသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] ကမ်းရိုးတန်း တစ်လျှောက်တွင် ပူနွေးပြီး စိုစွတ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ ထိုမှ ကုန်းတွင်း မြို့တော် ရှိရာသို့ ဝင်ရောက်သွားလျှင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပေါများသည့် ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်၏ ရာသီဥတုမျိုး သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ နိုင်ရိုဘီတွင် အေးမြသော ရာသီဥတု ရှိပြီး  အမြဲတမ်း နှင်းဖုံးလွှမ်းနေသော တောင်ထွဋ် ၃ ခု ရှိသည့် [[ကင်ညာတောင်]]သို့ နီးကပ်လာသည် နှင့် အမျှ ပို၍ အေးလာသည်။ ထိုမှ ကုန်းတွင်းသို့  ဆက်လက် ဝင်ရောက်သွားလျှင် ဝိတိုရိယအိုင် အနီးတဝိုက်တွက် ပူနွေးပြီး စိုစွတ်သော အပူပိုင်း ရာသီဥတုသို့ တဖန်ပြန်၍ ပြောင်းလဲ သွားသည်။ ထိုမှတဆင့် အနောက်ပိုင်းရှိ တောအုပ်နှင့် တောင်ထူထပ်သော နေရာတွင် သမမျှတသော ရာသီဥတုသို့ တဖန် ပြောင်းလဲသွားသည်။ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနှင့် ဆိုမာလီယာနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသော အရှေ့မြောက် ဒေသမှာ [[ကန္တာရ]]နီးပါးမျှ ဖြစ်သော ခြောက်သွေ့ရေရှား ရပ်ဝန်းဒေသ ဖြစ်သည်။  ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော [[ရေချိုအိုင်]] ဖြစ်ပြီး အပူပိုင်းဒေသ [[ရေကန်]]များတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည့် [[ဝိတိုရိယအိုင်]]သည် အနောက်တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယား နိုင်ငံတို့နှင့် ပိုင်နက် ဝေမျှ ထားသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံသည် ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ နှင့် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံတို့နှင့် အတူ [[သားရိုင်းတိရစ္ဆာန်]] ကြည့်ရှုရန် အတွက် ထင်ရှားပြီး အရှေ့နှင့်အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ [[မာဆိုင်းမာရာ]]၊ [[နာကူရူးကန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်]]၊ [[အာဘာဒဲ အမျိုးသား ဥယျာဉ်]] အစရှိသည့် တောရိုင်း တိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေး ဒေသနှင့် [[အမျိုးသားဥယျာဉ်]]များကြောင့်လည်း ထင်ရှားသည်။ ထို့ပြင် [[လာမူး]] ကဲ့သို့သော [[ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာ]]များ လည်း ရှိပြီး နိုင်ငံတကာ [[ရွက်လှေပြိုင်ပွဲ]] နှစ်စဉ်ကျင်းပရာ ဖြစ်သော [[ကီလီဖီ ကမ်းခြေ]] ကဲ့သို့သော ကမ္ဘာကျော် [[ကမ်းခြေ]]များလည်း ရှိသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံ ပါဝင်သော [[အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသ]]မှာ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်ဦး]] ကာလ ကတည်းက လူသားတို့ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ်တွင် အနောက်-အလယ် အာဖရိကမှ [[ဘန်တူ]] တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှု ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်နိုင်ငံများ၏ နယ်နိမိတ်မှာ [[နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘာသာစကား]]များ၊ [[နိုင်လို-ဆာဟာရ ဘာသာစကား]]များ၊ [[အာဖရို-အေးရှားတစ် ဘာသာစကား]]များ၏ ဆုံဆည်းရာ ဒေသ ဖြစ်သဖြင့် [[အာဖရိကတိုက်]]ကြီး၏ [[လူမျိုး]] နှင့် [[ဘာသာစကား]]တို့ ရောပြွမ်းရာ ဒေသဖြစ်သဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါင်းစုံရှိရာ နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဥရောပသား နှင့် အာရပ်တို့ ခေတ်သစ် အစောပိုင်းကပင် မွမ်ဘာဆာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဥရောပသားတို့က ၁၉ ရာစု အစပိုင်းကပင် နိုင်ငံ အတွင်းပိုင်းသို့ စူးစမ်း ရှာဖွေ ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာက အရှေ့အာဖရိက ပရိုတက်ထရိတ် ကို ၁၈၉၅ တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၂၀ တွင် ကင်ညာကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ်စတင်ခဲ့သည်။ ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံသည် ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ဩဂုတ်လ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ အပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်ကို ရေးဆွဲပြီးနောက် ကင်ညာသည် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ ၄၇ ခု အဖြစ် ခွဲခြားခဲ့ပြီး ရွေးချယ်ခံ ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများက အုပ်ချုပ်ကြသည်။

မြို့တော် နိုင်ရိုဘီမြို့မှာ ဒေသအတွင်း စီးပွားရေး အချက်အချာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ အရှေ့တောင် အာဖရိကနှင့် အလယ်အာဖရိကတွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် အားဖြင့် အကြီးမားဆုံး ဖြစ်သည်။
&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=2&amp;sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=644&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion]. Imf.org. 14 September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=664&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=69&amp;pr.y=14 Kenya GDP purchasing power 2010: 66 Billion]. Imf.org. 14 September 2006.&lt;/ref&gt; စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးမှာ အဓိက စီးပွားရေး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီး  ရှေးယခင်ကတည်းက လက်ဖက် နှင့် ကော်ဖီတို့ကို အဓိက တင်ပို့ခဲ့ပြီး ယခုအခါ ဥရောပသို့ ပန်း များ တင်ပို့ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းမှာလည်း နိုင်ငံ၏ အဓိက စီးပွားရေး မောင်းနှင်အား တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ကင်ညာသည် အရှေ့အာဖရိက အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။ အခြားသော အာဖရိကနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ကင်ညာတွင် နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ပိုမို တည်ငြိမ်မှု ရှိသည်။

==အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း==

နိုင်ငံ၏ အမည်မှာ ကင်ညာတောင် ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီ: နိုင်ငံ၏ထင်ရှားသော အမှတ်အသားနှင့် [[အာဖရိက]]တိုက်တွင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်သည်။

==ပထဝီဝင်နှင့် ရာသီဥတု==
[[File:Un-kenya.png|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မြေပုံ]]
စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂၄,၀၈၁ မိုင် (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၈၀,၃၆၇ ကီလိုမီတာ)&lt;ref name=cia&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=The World Factbook |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |year=2012 |accessdate=28 May 2013 |archivedate=31 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html }}&lt;/ref&gt; မျှ ရှိသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၇ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြ်စပြီး မာဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ၏ နောက်မှ ကပ်၍ လိုက်သည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၅° မှတောင်လတ္တီကျု ၅° အတွင်း၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၃၄° မှ ၄၂° အတွင်း တည်ရှိသည်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ ကမ်းရိုးတန်းမှ အစပြုလျှက် မြေနိမ့်ဒေသများမှာ အတွင်းပိုင်း ကုန်းမြေမြင့် အဖြစ် တဖြည်းဖြည်း မြင့်မားသွားသည်။ ကုန်းမြေမြင့်များမှာ ကင်ညာတောင်ကြား ဒေသဖြင့် ပိုင်းခြားထားပြီး အရှေ့ပိုင်းတွင် ကောင်းမွန်သော စိုက်ပျိုးမြေများ ရှိရာ ကုန်းမြေမြင့် တစ်ခု ရှိသည်။

ကင်ညာကုန်းမြင့်ဒေသတွင် အာဖရိကတွင် အအောင်မြင်ဆုံးသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဒေသများ ပါဝင်သည်။ ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် ကင်ညာတွင် အမြင့်ဆုံးနှင့် အာဖရိကတိုက်ပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သော ၁၇,၀၅၇ ပေ (၅,၁၉၉ မီတာ) အမြင့် ရှိသော ကင်ညာတောင် ပါဝင်ပြီး ရေခဲတောင်များလည်း ရှိသည်။ ၁၉,၃၄၁ ပေ ( ၅,၈၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို ကင်ညာနိုင်ငံမှ လှမ်းမြင်နိုင်သည်။

ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အပူပိုင်းမှ အစပြုလျှက် ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် သမမျှတသော ရာသီဥတု ရှိကာ မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ကန္တာရဆန်သော ရာသီဥတု ရှိသည်။ လတိုင်းတွင် နေသာပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး နွေရာသီနှင့် ကိုက်ညီသော အဝတ်အထည်များကိုသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အတွင်းပိုင်း မြင့်သော ဒေသများတွင် ညဘက် နှင့် မနက်အစောပိုင်းတွင် အေး လေ့ ရှိသည်။

မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတုမှာ မတ်၊ဧပြီလမှ မေ၊ ဇွန်လ အထိ ဖြစ်သည်။ မိုးရွာချိန် တိုတောင်းသော ရာသီဥတုမှာ အောက်တိုဘာလမှ နိုဝင်ဘာ ဒီဇင်ဘာ အထိ ဖြစ်သည်။ မိုးရွာသွန်းမှုမှာ တခါတရံ သည်းထန်ပြီး အများအားဖြင့် နေ့လယ်ပိုင်း နှင့် ညနေပိုင်းများတွင် ရွာလေ့ ရှိသည်။ မိုးရွာသွန်းသောလများတွင် အပူချိန်မှာမူ မြင့်နေမြဲ ဖြစ်တတ်သည်။ အပူဆုံး အချိန်မှာ ဖေဖော်ဝါရီလ နှင့် မတ်လ ဖြစ်ပြီး မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတု မတိုင်မီ ဖြစ်သည်။ အအေးဆုံးမှာ ဇူလိုင်လတွင် ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ အလယ်အထိ အေးတတ်သည်။
[[File:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|နိုင်ရိုဘီမြို့ နောက်ခံဖြင့် နိုင်ရိုဘီအမျိုးသားဥယျာဉ်မှ သစ်ကုလားအုပ် တစ်ကောင်]]

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ {{resize|110%|Average annual temperatures}}
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;| မြို့
! အမြင့်(မီတာ) !! အမြင့်ဆုံး(°C) !! အနိမ့်ဆုံး (°C)
|-
|align=&quot;left&quot; | မွန်ဘာဆာ{{Spaces|2}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|ကမ်းရိုးတန်းမြို့}}
| ၁၇ || ၃၂.၃ || ၂၃.၈
|-
|align=&quot;left&quot; | နိုင်ရိုဘီ
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|မြို့တော်}}
| ၁,၆၆၁ || ၂၅.၂ || ၁၃.၆
|-
|align=&quot;left&quot; | ကီဆူမူ
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|ကန်စပ်မြို့}}
| ၁,၁၃၁ || ၃၁.၈ || ၁၆.၉
|-
|align=&quot;left&quot; | အယ်လ်ဒိုရက်
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|တောင်ကြားမြို့}}
| ၂,၀၈၅ || ၂၃.၆ || ၉.၅
|-
|align=&quot;left&quot; | လော့ဒ်ဝါ
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|ခြောက်သွေ့မြောက်ပိုင်းလွင်ပြင်}}
| ၅၀၆|| ၃၄.၈ || ၂၃.၇
|-
|align=&quot;left&quot; | မန်ဒဲရာ
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Smaller|ခြောက်သွေ့မြောက်ပိုင်းလွင်ပြင်}}
| ၅၀၆ || ၃၄.၈ || ၂၅.၇
|}


===တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ===
ကင်ညာနိုင်ငံတွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ အတွက် ရည်ရွယ်ထားသော စားကျက် မြောက်မြားစွာ ရှိပြီး အပြာရောင် ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ နှင့် အခြား ဘိုဗစ်(ကျွဲနွားနှင့် မျိုးနွယ်တူ) သတ္တဝါများ နှစ်စဉ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းရာတွင် ပါဝင်နေကြဖြစ်သော မာဆိုင်းမာရာကဲ့သို့သော ဒေသများ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း ဝိုင်းဘိစ် ကောင်ရေ ၂၅၀,၀၀၀ ကျော် ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် အစာရှိရာ နေရာကို ခက်ခဲကြမ်းတမ်း ရှည်လျားစွာ ပြောင်းရွှေ့ရင်း သေဆုံးကြသည်။

အာဖရိက၏ [[သတ္တဝါကြီး၅မျိုး]] ဖြစ်သော [[ခြင်္သေ့]]၊ [[ကျားသစ်]]၊ [[အာဖရိကကျွဲ]]၊ [[ကြံ့]] နှင့် [[အာဖရိကဆင်]] အားလုံးကို ကင်ညာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသည်။ အခြားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၊ [[တွားသွားသတ္တဝါများ နှင့် ငှက်များကိုလည်း ကင်ညာရှိ အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ နှင့် အမဲလိုက်ရာ နေရာများတွင် တွေ့ရသည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ဇွန်လမှ စက်တင်ဘာလ အတွင်း သတ္တဝါတို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းမှု (အထူးသဖြင့် [[ဝိုင်းဘိစ်]]များ၏ ရွှေ့ပြောင်းမှု) တွင် တိရစ္ဆာန်ကောင်ရေ သန်းပေါင်းများစွာ ပါဝင်လေ့ ရှိကြသည်။

ကင်ညာသည် ကမ္ဘာ့ သဘာဝ အံ့ဖွယ်တစ်ခု ဖြစ်သော ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း ဖြစ်ပွားရာ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၁.၅ သန်းမျှသော ထိုသတ္တဝါများသည် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း မိုင် ၁၈၀၀ ကျော်မျှ ကွာဝေးသော တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ [[ဆရင်ဂတီ]] မှ မာဆိုင်းမာရာ အထိ ရေနှင့်အစာ ရှာဖွေရန် ပုံမှန် လက်ယာရစ် ရွှေ့ပြောင်းလေ့ ရှိကြသည်။

==သမိုင်း==
===[[သမိုင်းမတင်မီခေတ်]]===
[[File:Turkana Boy.jpg|thumb|right|150px|၁.၆ သန်းနှစ် သက်တမ်းရှိသော တာကာနာလူငယ် ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]]

ကင်ညာနိုင်ငံတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း သန်း၂၀၀ ကျော် မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ်က ကြီးမားသော [[မိကျောင်း]] ရုပ်ကြွင်းများ ကို တွေ့ရှိထားသည်။ ထို ရုပ်ကြွင်းများကို ယူတားတက္ကသိုလ် နှင့် ကင်ညာ အမျိုးသားပြတိုက်မှ အဖွဲ့များ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှ ဩဂုတ်လ အတွင်း တာကာနာကန် အနီး လိုကီတောင် ချောက်ကမ်းပါးတွင် တူးဖော်ရှာဖွေရာမှ တွေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310201631/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm Kenya's first dinosaur dig yields fossil wealth], ''ABC News Online'', 10 March 2005.&lt;/ref&gt;

အရှေ့အာဖရိကတွင် တွေ့ရှိသော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ အရ ပရိုင်းမိတ်များသည် ထိုဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကျော် ကတည်းက လှည့်ပတ်သွားလာနေခဲ့သည်ဟု ညွှန်ပြနေသည်။ လတ်တလော ကင်ညာနိုင်ငံ၏ တာကာနာရေကန် အနီး တွေ့ရှိချက်များ အရ ဟိုမိုဟက်ဘီလစ် (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်းမှ ၂.၅ သန်းကြား) နှင့် ဟိုမို အီရပ်တပ် (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်း မှ နှစ်ပေါင်း ၃သိန်းခွဲ ကြား)  အစရှိသော ယနေ့ခေတ်လူတို့ တိုက်ရိုက် &lt;ref&gt;[http://sinanthropus.blogspot.com/2006/07/problems-with-out-of-savannahstan.html Sinanthropus: Problems with “Out of Savannahstan”&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ဆင်းသက်ရာ လူတူသတ္တဝါများ ပလေစတိုဆင်း ခေတ်က နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Not Found&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor |accessdate=24 July 2014 |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151811/http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor }}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၄ ခုနှစ် တာကာနာ ရေကန်တွင် တူးဖော်ရှာဖွေ နေစဉ်အတွင်း ရစ်ချက် လီကီး သည် ကာမိုရာ ကီမူးနှင့် အတူ နှစ်ပေါင်း ၁.၆ သန်း သက်တမ်းရှိသော ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း တာကာနာလူငယ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

===ကျောက်ခေတ်သစ်===
ကင်ညာနိုင်ငံတွင် လူတို့၏ သမိုင်းသက်တမ်း အစမှ စ၍ လူသားတို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

ယနေ့ခေတ် ကင်ညာနေရာတွင် ပထမဆုံး နေထိုင်ကြသူများမှာ မုဆိုးနှင့်စုဆောင်းရှာဖွေသူ အုပ်စုများဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် ခွိုင်ဆန် စကားပြောသူများ နှင့် နီးစပ်သည်။&lt;ref name=&quot;EhretC18&quot;&gt;Ehret, C. (2002) ''The Civilizations of Africa: a History to 1800,'' University Press of Virginia, ISBN 081392085X.&lt;/ref&gt; ထိုလူများ နေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာသူများမှာ ကူရှစ်တစ် စကားပြောသော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရေး နှင့် မွေးမြူရေး လုပ်ကိုင်သူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EhretHRSC&quot;&gt;Ehret, C. (1980) ''The historical reconstruction of Southern Cushitic phonology and vocabulary'', Kölner Beiträge zur Afrikanistik 5, Bd., Reimer, Berlin.&lt;/ref&gt; ဟိုလိုစင်းခေတ် အစောပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ရာသီဥတုမှာ ခြောက်သွေ့မှုမှ စိုစွတ်မှုသို့ ပြောင်းလဲလာသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ရန် အခွင့်သာလာခဲ့သည်။&lt;ref name=EhretC18/&gt;

ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်တွင် ယနေ့ခေတ် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နိုင်လိုတစ် စကားပြောသူများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်သော နိုင်လိုတစ် စကားပြော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးမွေးမြူသူများ ယနေ့ခေတ် တောင်ဆူဒန် နေရာမှ ကင်ညာနေရာသို့ စတင် ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;EhretCHS&quot;&gt;Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, ISBN 1872566049.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmbroseALR&quot;&gt;Ambrose, S.H. (1982). &quot;Archaeological and linguistic reconstructions of history in East Africa.&quot; In Ehert, C., and Posnansky, M. (eds.), ''The archaeological and linguistic reconstruction of African history'', University of California Press, ISBN 0520045939.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmbroseSG&quot;&gt;Ambrose, S.H. (1986) ''Sprache und Geschichte in Afrika'' 7.2, 11.&lt;/ref&gt; ကင်ညာနိုင်ငံရှိ နိုင်လိုတစ် စကားပြောသော လူမျိုးစုများတွင် ဆမ်ဘူရူလူမျိုး၊ လူးအိုလူမျိုး၊ တာကာနာလူမျိုး၊ မာဆိုင်းလူမျိုး စသည်တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;ILO&quot;&gt;International Labour Office, [http://books.google.com/books?id=_84Gg-o5BhYC&amp;printsec=frontcover ''Traditional occupations of indigenous and tribal peoples: emerging trends''], (International Labour Organization: 2000), p. 55, ISBN 9221122581.&lt;/ref&gt; အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အတွင်း ဘန်တူစကားပြောသော လယ်သမားများ ဒေသတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;EhretACA&quot;&gt;Ehret, C. (1998) ''An African Classical Age : Eastern and Southern Africa in World History, 1000 BCE to 400 CE.'', University Press of Virginia, Charlottesville, pp. xvii, 354, ISBN 0813920574.&lt;/ref&gt; ဘန်တူများသည် ယနေ့ခေတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း နှင့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်း ဒေသများ ဖြစ်သော ဘီနူးမြစ် တလျှောက်ရှိ အနောက် အာဖရိက ဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EhretACA&quot; /&gt; ဘန်တူတို့ ပြောင်းရွှေ့လာပြီးနောက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတွင် တိုးတက်မှုများနှင့် သံထည်လုပ်ငန်းများကို ဒေသအတွင်းသို့ ယူဆောင်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;WayneSmith&quot;&gt;Smith, C. Wayne (1995) ''Crop Production: Evolution, History, and Technology'', John Wiley &amp; Sons, p. 132, {{ISBN|0-471-07972-3}}.&lt;/ref&gt; ကင်ညာတွင် ရှိသော ဘန်တူလူမျိုးများတွင် ကီကူရူးလူမျိုး၊ လူယာ လူမျိုး၊ ကမ်ဘာလူမျိုး၊ ကီဆီးလူမျိုး၊ မီရူးလူမျိုး၊ အမ်ဘိုလူမျိုး၊ အမ်ဘီရီးလူမျိုး၊ ဝါဒါဝီဒါ-ဝါတူဝီတာလူမျိုး၊ ဝါပိုကိုမိုလူမျိုး နှင့် မီဂျီကန်ဒါ လူမျိုး တို့လည်း ပါဝင်သည်။

ဂရိတ်လိတ်ဒေသတွင် ၁၅ ရာစု အထိ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယခုအခါ ပျောက်ကွယ်သွားသော ဆီရီကွာလူမျိုး များမှာလည်း ယခင်က ထင်ရှားသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံ အတွင်းပိုင်းမှ ထင်ရှားသော သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နေရာများတွင် တာကာနာရေကန်၏ အနောက်ပိုင်းရှိ နာမိုရာတွန်ဂါ ရှေးဟောင်းနယ်မြေ နှင့် မီဂိုရီ ကောင်တီရှိ တံတိုင်းခတ် နေထိုင်ရာ သင်မ်လိချ် အိုဟင်ဂါ နယ်မြေတို့ ဖြစ်သည်။

===ဆွာဟီလီ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကုန်သွယ်ရေး (၁ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု အထိ)===
[[File:Lamu door.jpg|thumb|right|လာမူရှိ ဆွာဟီလီ ရိုးရာ သစ်သားတံခါး]]
ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းသည် ပန်းပဲဆရာများ နှင့် လယ်သမားများ၊ မုဆိုးများ၊ တံငါများ ကျင်လည်ကျက်စားရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ထိုသူတို့မှ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးအတွက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ငါးဖမ်းခြင်း သံထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ပြည်ပနိုင်ငံများ နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းတို့ဖြင့် အထောက်အကူ ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pbs./wonders/fr_e2.htm |title=Wonders of the African World |publisher=Public Broadcasting Service |accessdate=16 April 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;

အာရေဗျ တောင်ပိုင်းမှ အာရပ်တို့သည် ကမ်းရိုးတန်းတွင် နေထိုင်သော ဘန်တူလူမျိုး တို့ကြားတွင် ဝင်ရောက်အခြေချကြပြီး မွမ်ဘာဆာ၊ မာလင်ဒီ နှင့် ဇမ်ဇီဘာ တို့အပါအဝင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်သည့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ကြသည်။ အာရပ်မှ ရွေ့ပြောင်းလာသူတို့က အစ္စလာမ် ဘာသာကိုလည်း ထိုဒေသနှင့် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ဒေသခံ ဘန်တူတို့၏ ဆွာဟီလီ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာစကားတို့တွင် အာရပ်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှု သိသာစွာ ရှိနေကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Nanjira&quot;&gt;Don Nanjira, Daniel (2010) [http://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&amp;printsec=frontcover ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st century''], ABC-CLIO, p. 114 ISBN 0313379823.&lt;/ref&gt;

ကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြေသည် သည် ကီလ်ဝါဟု ခေါ်သော ယနေ့ခေတ် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နေရာတွင် အခြေပြု အုပ်စိုးခဲ့သော ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြေ ဖြစ်သည်။ ထိုအုပ်ချုပ်မှု ၏အာဏာ အမြင့်မားဆုံး အချိန်တွင် ဩဇာအာဏာမှာ ကင်ညာအပါအဝင် ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်း တစ်ခုလုံးကို ဖြန့်ကျက်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြေကို ၁၀ ရာစုတွင် အီရန်တောင်ပိုင်း ရှီရဇ် ဒေသမှ ပါရှား ဆူလတန် တစ်ဦး&lt;ref&gt;Hastings, James (2003) ''Encyclopedia of Religion and Ethics Part 24'', Kessinger Publishing, p. 847&lt;/ref&gt; ဖြ်စသော အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဆန် ရှီရာဇီ &lt;ref&gt;شاكر مصطفى, ''موسوعة دوال العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث'', (دار العلم للملايين: 1993), p. 1360&lt;/ref&gt; က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း ဆက်ခံသည့် ဆူလတန်များသည် သန္တာကျောက်ဖြင့် ဗလီများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြပြီး ကြေးပြားများကိုလည်း စတင် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Watson&quot;&gt;Nicolini, Beatrice and Watson, Penelope-Jane (2004) [http://books.google.com/books?id=kVwhcDDhHQkC&amp;printsec=frontcover ''Makran, Oman, and Zanzibar''], Volume 3 of Islam in Africa, BRILL, p. 62 ISBN 9004137807.&lt;/ref&gt;

[[File:British Museum Kilwa pot sherds.jpg|thumb|left|၁၀ရာစုတွင် ပါရှား ဆူလတန်  အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဇန် ရှီရာဇီ ထူထောင်ခဲ့သောကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြေမှ မြေအိုးကွဲများ]]

ဆွာဟီလီတို့သည် မွမ်ဘာဆာကို အဓိက ဆိပ်ကမ်းမြို့ တစ်ခု အဖြစ်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး အနီးအနားရှိ မြို့ပြနိုင်ငံများသာမက ပါရှား၊ အာရေဗျ နှင့် အိန္ဒိယရှိ ကုန်သွယ်ရေး အချက်အချာ နေရာများနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု ပြုခဲ့ကြသည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=6u3CRDloG-YC&amp;pg=PA22 |title=Hybrid Urbanism |publisher=Greenwood Publishing Group |date= 30 March 2001|isbn=978-0-275-96612-6|author=Alsayyad, Nezar}}&lt;/ref&gt;

၁၇ ရာစု နောက်ပိုင်း ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်းကို အိုမာနီ အာရပ်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီး တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် အခါတွင် အိုမန် နှင့် ဇန်ဇီဘာရှိ စိုက်ခင်းတို့ရှိ အလုပ်သမား လိုအပ်မှုကို ဖြည့်ဆည်းရန် အာရပ်တို့က ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုကို စတင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;&quot;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies Slavery (sociology)]&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' Online.&lt;/ref&gt; အစပိုင်းတွင် ရောင်းဝယ်သူတို့မှာ အိုမန်မှသာ အဓိက လာကြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဇန်ဇီဘာမှလည်း အများအပြား လာရောက်ကြသည်။&lt;ref&gt;[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Swahili Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022459/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=30 December 2007 }}. Nationalgeographic.com.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပေါ်တူဂီ တို့ကလည်း အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်၍ ကျွန်အရောင်းအဝယ်ပြုရာတွင် ဗြိတိသျှ ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရေး သမားတို့၏ ကြားဖြတ်နှောင့်ယှက်မှုကို ကြုံရသဖြင့် အိုမန်နှင့် ဇန်ဇီဘာတို့ ထံမှ ကျွန်များကို စတင် ဝယ်ယူခဲ့ကြလေသည်။

ဆွာဟီလီ ဘာသာစကား၊ အာရပ်ဘာသာ စကားပါဝင်သော ဘန်တူ ဘာသာစကား၊ ပါရှား ဘာသာစကားနှင့် အခြား အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှတောင်ပိုင်းမှ အငှားသုံးသော စကားလုံးများဖြင့် ခြားနားသော လူမျိုးတို့ အခြား ကုန်သွယ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားတစ်ခု ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားတွင်လည်း ယခုအခါ အင်္ဂလိပ်ဘာသာမှ ငှားသုံးသော စကားလုံးများ ရှိသည်။

ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာ အတွင်း ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းသည် ကုန်သည်မှားနှင့် စွန့်စားသွားလာသူများအတွက် အိမ်ရှင် အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းတွင် စီတန်း တည်ရှိနေသော မြို့ပြများတွင် မာလင်ဒီ လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့မှာ ၁၄ ရာစုကတည်းကပင် ဆွာဟီလီတို့၏ အရေးပါသော နေထိုင်ရာ အဖြစ်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး တစ်ချိန်က အာဖရိက ဂရိတ်လိတ် ဒေသတွင် မွမ်ဘာဆာနှင့် အပြိုင်အဆိုင် ထင်ရှားခဲ့သည်။ မာလင်ဒီသည် သာမန်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများ အတွက် ဖော်ရွေသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ တစ်မြို့ပင် ဖြစ်သည်။ ၁၄၁၄တွင် မာလင်ဒီရှိ ဆွာဟီလီ ဆူလတန်က စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ကျန်းဟီ]]၏ ခရီးစဉ်တွင် တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နှင့် သံတမာန် ဆက်ဆံရေး စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html |title=Sultan of Malinda, PBS |publisher=Pbs.org |accessdate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;မာလင်ဒီ အာဏာပိုင်တို့သည် ၁၄၉၈တွင် ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ဗတ်စကို ဒဂါးမား]] ကိုလည်း လက်ခံကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။

===ဗြိတိသျှကင်ညာ (၁၈၈၈-၁၉၆၂)===
[[File:Africa 1909 16a.png|thumb|right|၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရသော ဗြိတိသျှ အရှေ့အာဖရိက]]
ဇမ်ဇီဘာရှိ ဆူလတန်၏ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှု အပေါ်တွင် ဂျာမန်တို့က အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံ အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ရာမှ ကင်ညာ၏ ကိုလိုနီ သမိုင်းကြောင်း စတင်ခဲ့ပြီး ၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အရှေ့အာဖရိက ကုမ္ပဏီ စတင် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဂျာမန်တို့က ၁၈၉၀ တွင် ဗြိတိန်သို့ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပေးအပ်ရာမှ ဗြိတိသျှတို့၏ နေမဝင် အင်ပါယာ တပ်မတော် ၏ လှုပ်ရှားမှု ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ဖြတ်သန်းသွားသော ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို ဗြိတိသျှတို့က စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/ref&gt;

ထို ရထားလမ်းအား အချို့သော ဒေသခံ လူမျိုးတို့က လက်မခံပဲ ကန့်ကွက် တော်လှန်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် နန်ဒီ လူမျိုးများက ၁၈၉၀ မှ ၁၉၀၀ ထိ ဆယ်နှစ်တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဗြိတိသျှတို့က ရထားလမ်းကို ပြီးဆုံးအောင် ဖောက်နိုင်ခဲ့သည်။ နန်ဒီတို့သည် ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ခြင်းကို နှောင့်ယှက်သော ပထမဆုံးသော ဒေသခံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၉၂၀ တွင် အရှေ့အာဖရိက အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံအား ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ထိုဒေသရှိ အမြင့်ဆုံးတောင်ကို အစွဲပြုကာ ကင်ညာဟု အမည်သစ် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;/&gt;

ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေစဉ်တွင် လိုအပ်သော ကျွမ်းကျင်သည့် လုပ်သားများ အတွက် အိန္ဒိယ တိုင်းရင်းသား အမြောက်အမြား ဝင်ရောက် လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;R. Mugo Gatheru 2005&quot;&gt;[[R. Mugo Gatheru]] (2005) ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'', McFarland, ISBN 0786421991&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက် အိန္ဒိယသားများမှာ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့ပြီး နောင်တွင် အစ်စမေးလ် မူဆလင် နှင့် ဆစ်ခ် အစရှိသော ကင်ညာရှိ သိသာထင်ရှားသော အိန္ဒိယ အုပ်စုများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jenkins, Orville Boyd  |url=http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html |title=Sikh |publisher=Orvillejenkins.com |accessdate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;

ဆာဗိုနယ်ကို ဖြတ်၍ ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေစဉ်တွင် အချို့သော အိန္ဒိယ ရထားလမ်း အလုပ်သမားများနှင့် ဒေသခံ အာဖရိက အလုပ်သမားများမှာ [[ဆာဗို လူသားစား ခြင်္သေ့များ]] ဟု အမည်ရသော ခြင်္သေ့ နှစ်ကောင်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&amp;l=1&amp;e=7&amp;s=1 |title=Ismaili muslim |publisher=Magicalkenya.com |accessdate=16 April 2010 |archivedate=3 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&amp;l=1&amp;e=7&amp;s=1 }}&lt;/ref&gt;

၁၉၁၄ ဩဂုတ်လ ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သော အခါတွင် ဗြိတိသျှ အရှေ့ အာဖရိက ဘုရင်ခံ နှင့် ဂျာမန် အရှေ့အာဖရိက ဘုရင်ခံတို့ နုနယ်သေးသော ကိုလိုနီများကို တိုက်ပွဲများမှ ကင်းလွတ်ရန်အတွက် ယာယီ မပစ်ခေတ်ရေး သဘောတူညီမှု ရယူခဲ့သည်။ ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး ပေါလ် ဗွန် လက်တောင်း ဗော်ဘက်ခ် သည် ဂျာမန် စစ်တပ်များကို ဦးဆောင်၍ ဗြိတိသျှတို့၏ အရင်းအမြစ်များကို တတ်နိုင်သမျှ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် အတွက် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဂျာမနီ နိုင်ငံနှင့် လုံးဝ အဆက်အသွယ် ပြတ်တောက်နေသော်လည်း ဗွန်လက်တောင်း သည် ထိရောက်သော ပြောက်ကျားစစ်ကို ဆင်နွဲနိုင်ခဲ့ပြီး ကမ်းလွန် တွင်နေထိုင်၍ ဗြိတိသျှတို့၏ ရိက္ခာများကို လမ်းမှ ဖြတ်တောက်၍ လုံးဝ မရှုံးနိမ့်ဘဲ ရှိနေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံး ၁၉၁၈ ခုနှစ် စစ်ကြီး ပြီးဆုံးပြီး ၁၄ ရက် ကြာသည့် အခါတွင်မှ ယနေ့ခေတ် ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ နေရာဖြစ်သော မြောက်ရိုဒီးရှားတွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;R. Mugo Gatheru 2005&quot;/&gt;
[[File:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|left|၁၈၉၉ ခုနှစ် ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို မွမ်ဘာဆာ အနီးတွင် တွေ့ရပုံ]]
ဗွန်လက်တောင်း ကို ဖမ်းမိနိုင်ရန်အတွက် ဗြိတိသျှ တို့သည် အိန္ဒိယမှ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ စစ်တပ်ကို ပို့လွှတ်ခဲ့ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် ကုန်းတွင်းပိုင်းကျသော နေရာများမှ ရိက္ခာများကို သယ်ပို့နိုင်ရန် အထမ်းသမား အမြောက်အမြားကို အသုံးပြုခဲ့ရသည်။ ကယ်ရီယာကော့ပ် ဟုခေါ်သော စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အာဖရိကသား ၄ သိန်းကျော်ကို အသုံးပြုခဲ့ရာ ထိုသူတို့၏ ရေရှည် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု အတွက် အထောက်အပံ့ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;R. Mugo Gatheru 2005&quot;/&gt;

၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် အတွင်းပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် ဗြိတိသျှ နှင့် အခြား ဥရောပ လယ်သမားတို့ အခြေချခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့မှာ ကော်ဖီ နှင့် လက်ဖက် တို့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာ လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html &quot;We Want Our Country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965.&lt;/ref&gt;၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူ လူဖြူ  ၃၀,၀၀၀ ခန့် အထိ ရှိလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံစီးပွားရေး အပေါ်တွင် သူတို့၏ ပံ့ပိုးမှုကြောင့် နိုင်ငံရေးတွင် ပြောရေး ဆိုခွင့် ရလာခဲ့ကြသည်။

အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့် ဒေသတွင် ယခင်ကတည်းက ကီကူယူး လူမျိုး တစ်သန်းခန့် နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ရွှေ့ပြောင်း လယ်သမားများ အဖြစ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ဥရောပတို့၏ ဥပဒေအရ မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် မရှိ ပေ။ နောက်မှ အခြေချ နေထိုင်သူတို့က သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ရန် ရွှေ့ပြောင်း လယ်သမားတို့ ကော်ဖီ စိုက်ပျိုးမှုကို ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး တဲခွန် ကောက်ခံခဲ့သဖြင့် မြေယာမရှိသူတို့မှာ သူတို့၏ လုပ်အားအတွက် ပြန်ရသည်မှာ နည်းသည်ထက်နည်းလာခဲ့သည်။ ထိုဒေသတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ သဖြင့် မြို့ကြီးများသို့  အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;R. Mugo Gatheru 2005&quot;/&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ကင်ညာ၌ နေထိုင်သော လူဖြူ  ၈၀,၀၀၀ မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;&quot;''[http://books.google.com/books?id=R-r3g6OdLEUC&amp;pg=PA28 Kenya]''&quot;. Matthew Firestone (2009). p. 28. ISBN 1741047730&lt;/ref&gt;

၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် [[အဲလိဇဘက် ၂ ဘုရင်မကြီး]] နှင့် သူမ၏ ခင်ပွန်း ဖိလစ် မင်းသားတို့ ကင်ညာနိုင်ငံ ထရီးတော့ပ် ဟိုတယ်တွင် အပန်းဖြေခရီး လာရောက်နေခိုက်တွင် သူမ၏ ဖခင် ဆဌမမြောက် ဂျော့ရှ် ဘုရင် အိပ်နေရင်း ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ မင်းသမီးငယ်သည် သူမ၏ ခရီးစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းပြီး အိမ်သို့ အမြန်ပြန်ကာ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ ၂ သည် [[ဝက်မင်စတာ ဘုရားကျောင်း]]တွင် ဘိသိက်ခံခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးက သူမသည် အာဖရိကရှိ သစ်ပင်ပေါ်သို့ မင်းသမီး အဖြစ် တက်သွားပြီး ဘုရင်မ အဖြစ် ပြန်ဆင်းလာခဲ့သည်ဟု တင်စားပြောဆိုလေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/the_queens_diamond_jubilee/9046958/Diamond-Jubilee-the-moment-that-Princess-Elizabeth-became-Queen.html | location=London | work=The Daily Telegraph | first=Hugo | last=Vickers | title=Diamond Jubilee: the moment that Princess Elizabeth became Queen | date=29 January 2012}}&lt;/ref&gt;

====မောမော ပုန်ကန်မှု (၁၉၅၂-၁၉၅၉)====
[[File:Statue of Dedan Kimathi Nairobi, Kenya.jpg|thumb|၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အတွင်းက ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီစနစ်ကို ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော ကင်ညာ မောမော သူပုန် ခေါင်းဆောင် ဒီဒန် ကီမာသီ၏ ရုပ်တု]]
၁၉၅၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၁၉၅၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ အထိ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်သော မောမော ပုန်ကန်မှု ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် အရေးပေါ် အခြေအနေ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဘုရင်ခံမှ ဘုရင်၏ အာဖရိက ရိုင်ဖယ်တပ် အပါအဝင် ဗြိတိသျှနှင့် အာဖရိကတပ်များကို တောင်းခံ ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ တို့သည် သူပုန် နှိမ်နှင်းရေးကို ၁၉၅၃ ခုနှစ် မေ လမှ စတင်ခဲ့ပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဂျော့ရှ် အားစ်ကိုင်း မှ ကိုလိုနီ တပ်များကို ဦးဆောင်ခဲ့ကာ [[ဝင်စတန် ချာချီ]] က နောက်မှ ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wunyabari O. Maloba 1993&quot;&gt;Maloba, Wunyabari O. (1993) ''Mau Mau and Kenya: An Analysis of Peasant Revolt'', Indiana University Press, 0852557450.&lt;/ref&gt; 

ဂျင်နရယ် ချိုင်းနား ဟု အမည်ရသော ဝါအူဟီအူ အီတိုတဲ ကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၅တွင် ဖမ်းဆီးရမိပြီး နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုများမှ မောမော တပ်တို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပိုမို နားလည် သိရှိခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ တို့သည် စစ်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်း များစွာ ပြင်ဆင် စီမံခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ တွင် အန်ဗေးစစ်ဆင်ရေးကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုစစ်ဆင်ရေးမှ နိုင်ရိုဘီကို စစ်ရေး အရ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းနေသူတို့ကို စိစစ်ကာ မောမော ထောက်ခံသူများကို အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ အိမ်စောင့်တပ်များတွင် အာဖရိက သစ္စာခံများ ပါဝင်ပြီး ဗြိတိသျှ စစ်တပ်နှင့် ဘုရင်၏ ရိုင်ဖယ်တပ်ကဲ့သို့သော နိုင်ငံခြား စစ်တပ်များ မပါဝင်သဖြင့် အစိုးရ၏ နည်းဗျူဟာ များတွင် အချက်အချာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အရေးပေါ် အခြေအနေ အပြီးတွင် အိမ်စောင့်တပ်များမှ မောမောသူပုန် ၄,၆၈၆ ဦးကို သတ်ပစ်ခဲ့ပြီး သူပုန် စုစုပေါင်း၏ ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၁တွင် နိုင်အာရီတွင် ဒီဒန် ကီမာသီကို ဖမ်းဆီးရမိပြီးနောက် မောမောတို့၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်း အပြီးသို့ တိုင်ခဲ့ပြီး စစ်ရေးတိုက်ပွဲများ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Wunyabari O. Maloba 1993&quot;/&gt; ထိုအချိန်များ အတွင်း မြေပိုင်ဆိုင်မှု နှင့် ပတ်သက်သော စနစ်များကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုအထဲတွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ သစ္စာခံများကို ဆုပေး၍ မောမောများကို ဒဏ်ပေးသော ဆွင်နာတန် အစီအစဉ်ပင် ဖြစ်သည်။

===လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ (၁၉၆၃)===
[[File:Jomo Kenyatta.jpg|thumb|150px|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသမ္မတ နှင့် ကင်ညာကို တည်ထောင်သူ ဂျိုမို ကင်ညတ်တာ]]
၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံသားတို့မှ ဥပဒေပြု ကောင်စီသို့ တိုက်ရိုက်ရွေးချယ်သော ပထမဆုံး ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အစွန်းမရောက်သော ဒေသခံ ပြိုင်ဖက်တို့ကို အာဏာလွှဲပေးရန် မျှော်လင့်ထားခဲ့သောလည်း ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစုမှ ဂျိုမို ကင်ညတ်တာက ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး မရမီ အချိန်ကလေးတွင် အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့ပြီး ထိုနေ့တွင်ပင် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kenyadocex.com/political.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828080219/http://www.kenyadocex.com/political.html |archivedate=28 August 2010 |title=Political – Welcome to THE Kenya Document Exchange |publisher=Kenyadocex.com |accessdate=1 August 2010 }}&lt;/ref&gt;

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ကင်ညာစစ်တပ်မှ မြောက်ပိုင်းနယ်စပ် ခရိုင်တွင် နေထိုင်ပြီး မြောက်ဘက် ဆိုမာလီ သမ္မတနိုင်ငံရှိ သူတို့၏ မျိုးနွယ်တူများနှင့် ပူးပေါင်းချင်သော ဆိုမာလီ သူပုန်များနှင့် ရှီဖတာစစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲရသည်။&lt;ref&gt;Bruce Baker, ''Escape from Domination in Africa: Political Disengagement &amp; Its Consequences'', (Africa World Press: 2003), p.83&lt;/ref&gt; ၁၉၆၇ အောက်တိုဘာလ အာရှုရာ ကြေညာချက်ဖြင့် အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေးကို သဘောတူနိုင်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ်အထိ တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှု မရှိဘဲ ဖြစ်နေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Hogg1986&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Hogg | first1 = Richard | year = 1986 | title = The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 56 | issue = 3 | pages = 319–333 | jstor = 1160687 | doi = 10.2307/1160687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Howell1968&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Howell | first1 = John |date=May 1968 | title = An Analysis of Kenyan Foreign Policy | journal = The Journal of Modern African Studies | volume = 6 | issue = 1  | pages = 29–48 | jstor = 158675 | doi = 10.1017/S0022278X00016657 }}&lt;/ref&gt;နောက်ထပ် ကျူးကျော် ဝင်ရောက်မှုများကို တွန်းလှန်နိုင်ရန် အတွက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာသည် အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနှင့် ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ထိုးခဲ့ပြီး ယခုထိတိုင် အသက်ဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Pike, John  |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm |title=Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya |publisher=Globalsecurity.org |year=1992 |accessdate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;

၁၉၆၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ ရက်တွင် ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ်ကြေညာခဲ့ပြီး ဂျိုမို ကင်ညတ်တာသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kenya at the United Nations |author=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archivedate=8 June 2009 |year=2002 |publisher=Consulate General of Kenya in New York |accessdate=15 February 2010 }}&lt;/ref&gt;

====မွိုင်ခေတ် (၁၉၇၈-၂၀၀၂)====
၁၉၇၈ ခုနှစ် ကင်ယတ်တာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက်တွင် ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်သည် ၁၉၇၉၊ ၁၉၈၃ နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် တို့တွင်ကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ယှဉ်ပြိုင်သူ မရှိဘဲ သမ္မတ အဖြစ် ဆက်လက် အရွေးခံခဲ့သည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲများမှာ တစ်ပါတီ စနစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အောက်တွင် ကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲကို တစ်နှစ်စော၍ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂ ရက် မအောင်မြင်သော စစ်တပ်၏ အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။

[[File:Moi and Bush.jpg|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်ကို အမေရိကန် သမ္မတဟောင်း ဂျော့ချ် ဒဗလျူ  ဘုရှ် နှင့် အတူ တွေ့ရပုံ]]
မအောင်မြင်သော အာဏာသိမ်းမှုမှာ လေတပ်မှ ရာထူးငယ်သော ဝါရင့် တပ်သား အဆင့်ရှိ ဟဲဇာကိုင်းယား အိုချူ ကာမှ ဦးဆောင်စီမံ၍ လေတပ် အတွင်းမှ စစ်မှုထမ်း အမိန့်ဖြင့် ဝင်ရောက်နေသော တပ်သားများ အဓိက ပါဝင်သည်။ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုကို ဆိုမာလီ စစ်ဘက် အရာရှိဟောင်း ဖြစ်သော စစ်ဦးစီးချုပ် မာမု မိုဟာမက် ဦးဆောင်သော တပ်များ မှ လျင်မြန်စွာ နှိမ်နင်း နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Society|year=1992|publisher=Nyamora Communications Limited|page=12|url=http://books.google.com/books?id=3MctAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt; ထိုတပ်ဖွဲ့များတွင် ရဲဘက်မှ စစ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်သည်။


၁၉၈၀ ခုနှစ် ဂါရစ်ဆာ လူသတ်ပွဲ အပြင် ကင်ညာတပ်များသည် ၁၉၈၄ တွင် ကင်ညာ အရှေ့မြောက် ခရိုင်မှ အရပ်သားများကို အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်သော ဝါဂဲလာ လူသတ်ပွဲကို ကျူးလွန် ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ထိုလူသတ်ပွဲများနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ဆေးရန် တရားဝင် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Wagalla massacre: Raila Odinga orders Kenya probe|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12463001|accessdate=14 November 2013|newspaper=BBC|date=11 February 2011}}&lt;/ref&gt;

၁၉၈၈ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် လျှို့ဝှက်မဲပေးစနစ် အစား မဲပေးသူများက မိမိတို့ ကြိုက်နှစ်သက်သော အမတ်၏ နောက်တွင် တန်းစီသည့် စနစ်ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ထိုအချက်ကြောင့် ဒီမိုကရေစီ မဆန်သော အစိုးရ၏ သရုပ်ကို အမြင့်မားဆုံး ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် လှုပ်ရှားမှုများ အနှံ့အပြား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပါတီတစ်ခုတည်းကိုသာ ခွင့်ပြုသော ပုဒ်မ အပါအဝင် အခြား အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ပုဒ်မ အများအပြားကို ရွေးကောက်ပွဲပြီး နှစ်များတွင် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |title=Handbook on Religious Liberty Around the World |chapter=Kenya |editor=Moreno, Pedro C. |place=Charlottesville, VA |publisher=The Rutherford Institute |access-date=29 July 2014 |archive-date=29 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629014936/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၂ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် ပင် ပြန်လည် အရွေးခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = David M. | year = 2003 | title = Kenya's Elections 2002 – The Dawning of a New Era? | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2003-04_102_407/page/331 |  journal = African Affairs | volume = 102 | issue = 407| pages = 331–342 | doi = 10.1093/afraf/adg007 }}&lt;/ref&gt;

====၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များ====

၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် မွိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ ဆက်လက် ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် မရှိတော့ပဲ အတိုက်အခံ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ &quot;အမျိုးသား သက်တန့် ညွန့်ပေါင်း&quot; မှ ယှဉ်ပြိုင်သော မွိုင်း ကီဘာကီ မှ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲသည် လွတ်လပ်ပြီး တရားမျှတသော ရွေးကောက်ပွဲ အဖြစ် ဒေသခံ နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စောင့်ကြည်သူများမှ သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ဒီမိုကရေစီ ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အလှည့်အပြောင်း အချိန်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နှစ်နှစ် ဆက်တိုက် မိုးခေါင်ခဲ့ပြီး နှစ် ၆၀ အတွင်း အဆိုးရွားဆုံး မိုးခေါင်မှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်မြောက် တာကာနာ ဒေသတွင် အထိခိုက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;RedCross&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104173650/http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archivedate=4 January 2012 |title=Red Cross warns of catastrophe in Turkana |publisher=Kbc.co.ke |date=25 July 2011 |accessdate=7 August 2011 |author=Koech, Dennis }}&lt;/ref&gt; အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဒေသအတွင်းရှိ ကျောင်းများကို ပိတ်ပစ်ခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Kscafthit&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indcatholicnews.com/news.php?viewStory=18686 |title=Kenya: schools close as famine takes hold in Turkana |publisher=Indcatholicnews.com |date=28 July 2011 |accessdate=7 August 2011}}&lt;/ref&gt; ထို ကပ်ဘေးကို ၂၀၁၂ အစောပိုင်းတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော ကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ငန်းများဖြင့် ကျော်လွန် နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ကူညီကယ်ဆယ်ရေး အဖွဲ့များမှ ရေပေးမြောင်းများတူးဖော်ခြင်း နှင့် အပင်မျိုးစေ့များကို ဖြန့်ဖြူးခြင်း အပါအဝင်  ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Unsfisiobrr&quot;&gt;Gettleman, Jeffrey (3 February 2012) [http://www.nytimes.com/2012/02/04/world/africa/un-says-famine-in-somalia-is-over-but-risks-remain.html U.N. Says Famine in Somalia Is Over, but Risks Remain]. New York Times.&lt;/ref&gt;

==အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေး==
[[File:Mwai Kibaki, October 2003.jpg|thumb|သမ္မတဟောင်း မွိုင်း ကီဘာကီ]]
ကင်ညာသည် သမ္မတ ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ခေါင်းဆောင် နှင့် အစိုးရ အဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ကာ ပါတီစုံ စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာကို အစိုးရက ကျင့်သုံးသည်။ ဥပဒေပြု အာဏာကို အစိုးရနှင့် အမျိုးသား လွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော် သို့ အပ်နှင်း ထားသည်။ တရားစီရင်ရေးမှာ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ဥပဒေပြုရေးတို့မှ သီးသန့်ဖြစ်သည်။ ယခင်က အထူးသဖြင့် ယခင် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် လက်ထက်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းမှ တရားစီရင်ရေး၏ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်သည်ဟု စိုးရိမ်မကင်း ရှိခဲ့ကြသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု အဖွဲ့ ၏နိုင်ငံအသီးသီးတို့၏ အများပြည်သူနှင့်ဆိုင်သော နေရာများတွင် ဖြစ်ပေါ်သည့် ခြစားမှုများ ကိုတိုင်းတာသော [[အဂတိ လိုက်စားမှု နိုင်ငံများ နှိုင်းယှဉ်စာရင်း]] တွင် အနိမ့်ပိုင်း၌ ကျရောက်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၆ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၁၃၉ နေရာတွင် ရှိနေပြီး အမှတ်အားဖြင့် ၂၇/၁၀၀ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;TICPI&quot;&gt;{{cite web|title=Transparency International: CPI|url=http://www.transparency.org/country#KEN|publisher=Transparency International|accessdate=29 May 2013|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KEN}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ကင်ညာ အစိုးရ အဖွဲ့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များတွင် ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရေး အတွက် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု အချို့ ရှိလာသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် လွတ်လပ်သော ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင် အသစ် ဖွဲ့စည်းခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Business Corruption in Kenya|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/kenya/business-corruption-in-kenya.aspx|publisher=Business Anti-Corruption Portal|accessdate=4 April 2014}}&lt;/ref&gt; 

၁၉၉၇ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ပို၍ အသေးစိတ်ကျစွာ ပြင်ဆင်နိုင်ရန် အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ပြန်လည်သုံးသပ်ရေး ဥပဒေကို လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.kenyaconstitution.org/history/ A short history of the 2010 Kenya constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030152612/http://www.kenyaconstitution.org/history/ |date=30 October 2012 }}. kenyaconstitution.org&lt;/ref&gt;

၂၀၀၂ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ပွင့်လင်းသော ရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ပြီး နိုင်ငံတကာ လေ့လာသူများက လွတ်လပ်၍ တရားမျှတသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုအတွက် အရေးကြီးသော အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံကို လွတ်လပ်ရေး ရကတည်းက အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစု မှ နိုင်ငံရေးပါတီများ ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့ဖြစ်သော အမျိုးသား သက်တန့် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာ အာဏာ လွှဲပြောင်း ပေးခဲ့သည်။

သမ္မတ မွိုင်း ကီဘာကီ လက်ထက်တွင် အာဏာရလာသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရသစ်သည် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ဖြစ်ပေါ်ရန်၊ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရန်၊ ပညာရေး တိုးမြှင့်ရန် နှင့် အခြေခံ ဥပဒေကို ပြန်လည်ရေးဆွဲရန် ကိစ္စရပ်များကို ဦးတည်ဆောင်ရွက်မည်ဟု ကတိပေးခဲ့သည်။ အချို့သော ကတိများသာ လက်တွေ့ အကောင်အထည် ပေါ်လာခဲ့သည်။ မူလတန်း ပညာရေးမှာ အခမဲ့ ဖြစ်လာသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စ၍ အထက်တန်း ပညာရေး အတွက် ကုန်ကျ စရိတ်ကို အစိုးရမှ များစွာ ထောက်ပံ့မည် ဟု အစိုးရမှ ကြေညာချက် ထုတ်ခဲ့ပြီး အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို ပေးခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7239577.stm |title=Africa &amp;#124; Free secondary schools for Kenya |publisher=BBC News |date=11 February 2008 |accessdate=26 February 2013}}&lt;/ref&gt;

===၂၀၀၇ ရွေးကောက်ပွဲများ===
၂၀၀၇ ခုနှစ် ကင်ညာ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၇ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;K'telwa, Kipkirui (26 October 2007) [http://allafrica.com/stories/200710261072.html ECK sets poll date as Raila maintains lead] ''The Standard''.&lt;/ref&gt; ထိုရွေးကောက်ပွဲမှာ သမ္မတ၊ ပါလီမန် နှင့် အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ အားလုံး အတွက် ဖြစ်သည်။

ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲမှာ လွတ်လပ်ပြီး ယေဘူယျအားဖြင့် တရားမျှတသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲမှ သိသာသော ပြောင်းလဲမှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုအထဲမှ ကောက်နှုတ် တင်ပြရလျှင်-
* မိမိတို့ နေရာ အတွက် ပြန်လည်ယှဉ်ပြိုင်သော အမတ် ၁၉၀ ဦး ထဲမှ ၇၁ ဦးသာ ပြန်၍ အရွေးခံရသည်။
* မိမိတို့ နေရာအတွက် ပြန်လှည်ယှဉ်ပြိုင်သော ဝန်ကြီး ၂၀ ဦး ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။
*၂၀၀၂ ခုနှစ် အတွက် တရားဝင် အတိုက်အခံ အဖွဲ့ဖြစ်သော ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသားတပ်ပေါင်းစုမှာ ၆၂ နေရာမှ ၁၄ နေရာသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။
* ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းတွင် အများဆုံး အဖြစ် အမျိုးသမီး ၁၅ ဦး ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။   စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

ရွေးကောက်ပွဲ အတွက် အဓိက အငြင်းပွားကြသော ပြဿနာများမှာ-
* ဒေသအလိုက် ဖွံ့ဖြိုးရေး ရန်ပုံငွေများ ခွဲဝေပေးမှု
* အမတ်တို့၏ လစာ တိုးမြှင့်မှု
* ၉ ကြိမ်မြောက် ပါလီမန်မှ အတည်ပြု/အတည်မပြု ခဲ့သော ဥပဒေများ
* ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင်မှု လက်ရှိသမ္မတ ကီဘာကီသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီမှ နေ၍ ပြန်လည်အရွေးခံရန် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ပြိုင်ဘက်မှာ အဓိက အတိုက်အခံ ပါတီဖြစ်သော လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ် လှုပ်ရှားမှု ပါတီ  ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာ လေ့လာသူများက ရွေးကောက်ပွဲသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စံနှုန်း မမီ ဟု ပြောဆို ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ် လှုပ်ရှားမှု ပါတီ နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့ပြီး အသစ်ဖွဲ့စည်းသော လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ-ကင်ညာမှ အရွေးခံသူ ကာလွန်ဇို မတ်စ်ယိုကာ ထံသို့ အရေးပါသော မဲအရေအတွက် ၈ ရာခိုင်နှုန်း ပါသွားခဲ့ပြီးနောက် အပြီးသတ် ယှဉ်ပြိုင်မှုမှာ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အရွေးခံသူ ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါနှင့် ကီဘာကီတို့ နှစ်ဦးသာ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင် ဌာနချုပ်တွင် မဲရေတွက်နေစဉ် အိုဒင်ဂါ ထောက်ခံသူများသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ဦးစွာ ရောက်ရှိလာသဖြင့် အိုဒင်ဂါ မှာ ပထမတွင် မသိမသာ မဲ အသာရနေခဲ့ပြီး နောက်တွင် သိသိသာသာ မဲ အသာရလာခဲ့သည်။ မဲများကို ဆက်လက်ရေတွက်နေခဲ့ပြီးနောက် ကီဘာကီ ထောက်ခံသူများသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ရောက်လာသော အခါတွင် ကီဘာကီမှ မဲ အရေအတွက် အမီလိုက်လာခဲ့ပြီးနောက် သိသိသာသာ ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကင်ညာရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်၏ လုပ်ဆောင်ချက် မှားယွင်းသည်ဟု ဆိုပြီး  ကန့်ကွက် ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အိုဒင်ဂါက မိမိဘာသာ ပြည်သူ့ သမ္မတ ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး မဲပြန်လည်ရေတွက်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080312123250/http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm Kenya election violence threatens its economic gains]. chinadaily.com.cn (7 January 2008).&lt;/ref&gt;

ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြမှုများမှ လူမျိုးရေး အကြမ်းဖက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဖျက်ဆီးခဲ့ကြသဖြင့် လူ ၁၀၀၀ ခန့် သေဆုံးပြီး လူ ၆၀၀,၀၀ ခန့် မိမိတို့ နေအိမ်မှ စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;&quot;[http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 Up to 1,000 killed in Kenya crisis – Odinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |date=15 July 2009 }}&quot;. Reuters. 7 January 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&amp;click_id=68&amp;art_id=nw20080113081804606C678503 Kenya death toll hits 693: report]{{Dead link|date=December 2021 }}&quot;. IOL: News for South Africa and the World. 13 January 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ODI&gt;Samir Elhawary (2008) [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&amp;title=crisis-kenya-land-displacement Crisis in Kenya: land, displacement and the search for 'durable solutions'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226064907/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&amp;title=crisis-kenya-land-displacement |date=26 February 2010 }} Overseas Development Institute&lt;/ref&gt; ထိုအငြင်းပွားမှုမှ ၁၉၉၂ နှင့် ၁၉၉၇ ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ဖြ်စပွားခဲ့သော နောက်ခံအခြေအနေများ ဖြစ်သည့် မြေယာခွဲဝေမှု နှင့် ဆိုင်သော တင်းမာမှုများ ပြန်လည်ပေါ်ပေါက် လာခဲ့သည်။&lt;ref name=ODI/&gt; လူ သိန်းပေါင်းများစွာတို့သည် မိမိတို့၏ မြေမှ ဖိအားပေး နှင်ထုတ်ခံခဲ့ရပြီး ဒေသ အတွင်းသို့ လက်နက်များ တင်သွင်းလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၂၀၁၃ ရွေးကောက်ပွဲ အတွက် မျှော်လင့်၍ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။&lt;ref name=ODI/&gt;

ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရေးဖူးချုပ်ဟောင်း [[ကိုဖီ အာနန်း]] ဦးဆောင်သော အာဖရိကရှိ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များက နိုင်ငံရေး အကျပ်အတည်းအတွက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေတစ်ခုကို ညှိနှိုင်း ရှာဖွေ ပေးခဲ့ကြသည်။

ရွေးကောက်ပွဲ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အစိုးရနှင့် လူမှုရေး အဖွဲ့အစည်းများမှ အနာဂတ်တွင် ထိုသို့သော အခြေအနေများ မဖြစ်ပေါ်စေရန် အတွက် အစီအစဉ်များကို စတင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အမှန်တရား၊ တရားမျှတမှုနှင့် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ကော်မရှင်မှ လူ့အဖွဲ့အစည်းနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲများ လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများမှ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများ စတင်ခြင်း နှင့် ကင်ညာ အမျိုးသား တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲနှင့် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးတို့ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

===၂၀၀၈===
[[File:Raila Odinga, 2009 World Economic Forum on Africa-1.jpg|thumb|right|ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါ]]
၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်တွင် ကီဘာကီ နှင့် အိုဒင်ဂါတို့ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့ရန် သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ထိုသဘောတူညီချက် အရ အိုဒင်ဂါသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို သဘောတူညီချက် အရ ပါလီမန် အတွင်း ပါတီတို့၏ အင်အားပေါ်မူတည်၍ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရေး ပါတီ နှင့် လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ် လှုပ်ရှားမှု ပါတီ နှစ်ခု စလုံးမှ အမတ်များကို အစိုးရ အဖွဲ့တွင် ဝန်ကြီး ခန့်အပ်ရန် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အစိုးရ အဖွဲ့တွင် ဒု-သမ္မတ တစ်ဦး နှင့် ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ခန့်အပ်ရန်လည်း သဘောတူညီကြသည်။ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ အပြီးတွင် ပါလီမန်မှ ထိုသဘောတူညီချက်ကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှာ လက်ရှိ လွှတ်တော် သက်တမ်း ကုန်သည် အထိ သို့မဟုတ် တစ်ဘက်ဘက်မှ ထိုသဘောတူညီချက်မှ နုတ်ထွက်သည် အထိ သက်တမ်းရှိမည်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Agreement on the Principles of Partnership of the Coalition Government|url=http://www.dialoguekenya.org/index.php/agreements.html|work=Kenya National Dialogue &amp; Reconciliation|accessdate=3 June 2013|archivedate=24 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824030037/http://dialoguekenya.org/index.php/agreements.html}}&lt;/ref&gt;

ဝန်ကြီးချုပ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး အသစ်တွင် အစိုးရ၏ ယန္တရားများကို စီမံခံ့ခွဲနိုင်ရန် အတွက် အာဏာနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့် ပါဝင်ပြီး လွှတ်တော်တွင် အမတ်ရာခိုင်နှုန်းများသော ပါတီ သို့မဟုတ် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင် ရွေးချယ်ခံ လွှတ်တော် အမတ်မှ ဦးဆောင်ရမည် ဖြစ်သည်။ ကိုဖီအာနန်းနှင့် ကုလသမဂ္ဂမှ ကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသော သူ၏ အဖွဲ့၊ အာဖရိက သမ္မဂ္ဂ ဥက္ကဋ္ဌ ဂျာကာယာ ကီကွီတီတို့ ယခင်က ပြိုင်ဘက်များ သဘောတူ လက်မှတ်ထိုးပွဲသို့ အတူတကွ ခေါ်ဆောင်လာသည်ကို နိုင်ငံတော် ရုပ်သံမှ ထုတ်လွှင့်၍ တကမ္ဘာလုံးမှ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၈ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၉ တွင် ပါတီနှစ်ဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ အာဏာ ခွဲဝေရေး သဘောတူညီမှုနှင့် ပတ်သက်သော အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080305205228/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' for Kenya].  CNN.com (29 February 2008)&lt;/ref&gt;အာဖရိကတွင် အတည်ငြိမ်ဆုံးနှင့် အကြွယ်ဝဆုံး ဖြစ်ခဲ့သော နိုင်ငံအား ပြန်လည် ကယ်ဆယ်ရန် ရည်ရွယ်၍ ကင်ညာ ဥပဒေပြု အမတ်များမှ အာဏာခွဲခြမ်းရေး သဘောတူညီချက်ကို ၂၀၀၈ ခု၊ မတ်လ ၁၈ ရက်တွက် တခဲနက် အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ သဘောတူညီချက်မှ ကီဘာကီ၏ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရေး ပါတီနှင့် အိုဒင်ဂါ၏ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တစ် လှုပ်ရှားမှု ပါတီတို့ကို အတူတကွ ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး အာဏာကို အညီအမျှ ခွဲဝေယူထားသော မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းမှု အတွက် အရိပ်လက္ခဏာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2008/03/200852512613636225.html Kenyan MPs pass power-share law]. Al Jazeera English (18 March 2008)&lt;/ref&gt;

===မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ===
၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်တွင် သမ္မတ ကီဘာကီသည် ဝန်ကြီး ၄၁ ဦးပါဝင်သော မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ကြေညာခဲ့ပြီး ထိုအဖွဲ့တွင် ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် ၎င်း၏ လက်ထောက် ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ပါဝင်သည်။ ဒု-ဝန်ကြီး ၅၀ ဦး အပါအဝင် အစိုးရ အဖွဲ့သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၇ ရက်တွင် နိုင်ရိုဘီမြို့ နိုင်ငံတော် အိမ်တော်တွင် ဒေါက်တာ ကိုဖီ အာနန်း နှင့် အခြား ဖိတ်ကြားထားသော ဂုဏ်သရေရှိ ပုဂ္ဂိုလ်များ ရှေ့မှောက်တွင် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခဲ့သည်။ 

ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဖယ်ရှားရန်&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8486238.stm |title=Kenya MPs opt to scrap prime minister position |publisher=BBC News |date=28 January 2010 |accessdate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;  နှင့် တစ်ချိန်တည်းတွင်သမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာကို လျှော့ချရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၄ ရက်တွင် ပြင်ဆင်ရန် လျာထားသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအတွက် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပြွ ကျင်းပခဲ့ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်မှာ ထောက်ခံမဲ အများအပြား အသာရပြီး အတည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;bbc20100805&quot;&gt;{{cite news
 | title = Kenyans back change to constitution in referendum
 | work=BBC
 | date = 5 August 2010
 | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-10876635
 | accessdate =6 August 2010}}&lt;/ref&gt; တခြားပြင်ဆင်ချက်များ နှင့် အတူ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်တွင် ဒေသခံ အစိုးရများသို့ အခွင့်အာဏာ ပိုမိုပေးအပ်ခဲ့ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံသားတို့အား နိုင်ငံသား အခွင့်အရေးများ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gettleman&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/08/06/world/africa/06kenya.html?_r=1|title=Kenyans Approve New Constitution |publisher=The New York Times |date=5 August 2010 |accessdate=11 August 2010 | first=Jeffrey | last=Gettleman}}&lt;/ref&gt; ထို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်တွင် နိုင်ရိုဘီမြို့ အူဟူရူ ဥယျာဉ်တွင် အမြောက် ၂၁ ချက် ပစ်ဖောက် ဂုဏ်ပြုမှု အပါအဝင် ပျော်ရွှင်ဖွယ် အခမ်းအနား အဖြစ် တရားဝင် အတည်ပြု ကြေညာခဲ့သည်။ ထို အခမ်းအနားကို အာဖရိက ခေါင်းဆောင် အများအပြားက ချီးမြှောက်ခဲ့ကြပြီး နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝန်းမှ ချီးကျူးခဲ့ကြသည်။ ထိုနေ့မှ စ၍ ဒုတိယ သမ္မတနိုင်ငံတော်၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။

===၂၀၁၃ ရွေးကောက်ပွဲများနှင့် အစိုးရသစ်===

ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်နှင့် အတူ သမ္မတ ကီဘာကီမှာ ရွေးကောက်ခံနိုင်သည့် သက်တမ်းကျော်လွန်သွားသဖြင့် တတိယ သက်တမ်း ရွေးကောက်ခံပိုင်ခွင့် မရှိတော့ဘဲ ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် အူဟူရူ ကင်ယတ်တာမှာ မတ်လ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် မဲအရေအတွက် ၅၀.၅၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ယှဉ်ပြိုင် အနိုင်ရခဲ့ပြီး သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။

====နိုင်ငံတကာ ခေါင်းဆောင်များ လည်ပတ်ခြင်း====
သမ္မတ ကင်ယတ်တာနှင့် ဒု-သမ္မတ ဝီလီယမ် ရူတို တို့ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံးတွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အပြီး အရေးအခင်းများ အတွက် တရားရင်ဆိုင် နေရသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသား တစ်ဦး၏ သားဖြစ်သူ အမေရိကန် သမ္မတ [[ဘာရက် အိုဘားမား]] က ၂၀၁၃ ခုနှစ် အာဖရိက ခရီးစဉ် အတွင်း ကင်ညာနိုင်ငံကို အလည်အပတ် မပြု ခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;Epatko, Larisa, [http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html &quot;Why Obama Is Visiting Senegal, South Africa and Tanzania But Not Kenya&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121185125/http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html |date=21 January 2014 }}, ''PBS NewsHour'', 25 June 2013. Retrieved 18 August 2013.&lt;/ref&gt; ထိုနှစ် နွေရာသီ နှောင်းပိုင်းတွင် ကင်ယတ်တာသည် တရုတ်သမ္မတ [[ရှီကျင့်ဖျင်]] ၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် သွားရောက်ခဲ့ပြီး ရုရှားနိုင်ငံတွင် တစ်ထောက်နားခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကိုမူ သမ္မတ အဖြစ် အလည်အပတ် မပြုခဲ့ပေ။&lt;ref name=wp01&gt;Raghavan, Sudarsan, [http://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html &quot;In snub to Washington, Kenyan president visits China, Russia first&quot;], Washington ''Post'', 17 August 2013. Ambassador Liu's comments at ''capitalfm.co.ke'' linked to here [http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818125924/http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/ |date=18 August 2013 }}. Retrieved 18 August 2013.&lt;/ref&gt;

===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ===
[[File:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|ကင်ညာ၏ ကောင်တီ ၄၇ ခု]]
ကင်ညာနိုင်ငံသည် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကောင်တီ ၄၇ ခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ထိုကောင်တီများကို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေသစ်အရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ကျင်းပသော ပထမဆုံး အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲမှ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများက ဦးဆောင် အုပ်ချုပ်သည်။ ထို ကောင်တီ ၄၇ ခုသည် ယခု အခါ နိုင်ငံ၏ ပထမ အဆင့် တိုင်းဒေသကြီးများ အဖြစ် ရှိကြသည်။ ယခင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အဟောင်းအရ ကင်ညာ နိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၈ ခု ရှိပြီး သမ္မတမှ ခန့်အပ်သော ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး များက အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များ အဖြစ် ဆက်လက် ပိုင်းခြား ကြသည်။

ကောင်တီ တစ်ခုချင်းစီတွင် မဲဆန္ဒနယ်များ ပါဝင်ကြသည်။ ၂၀၁၀တွင် ယာယီ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရေး ကော်မရှင်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မဲဆန္ဒနယ်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခဲ့ကာ ၎င်း၏ အစီရင်ခံစာအရ မဲဆန္ဒနယ် အသစ် ၈၀ ခုကို ထပ်မံ ဖြည့်သွင်းရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီက ကင်ညာနိုင်ငံတွင် မဲဆန္ဒနယ်ပေါင်း ၂၁၀ ခု ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Kenya Roads Board [https://web.archive.org/web/20080113052023/http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency funding under the RMLF]&lt;/ref&gt;

==စီးပွားရေး==
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အရှေ့နှင့် အလယ်အာဖရိကတွင် အကြီးဆုံးနှင့် အတိုးတက်ဆုံး စီးပွားရေး ရှိသောနိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ကြွယ်ဝသော မြို့နေ လူဦးရေ တချို့တဝက်ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံအား ချမ်းသာသောနိုင်ငံဟု အထင်ရောက်စရာ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဆင်းရဲသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲ နိုင်ငံ တစ်ခုသာ ဖြစ်ပြီး [[လူထုဖွံ့ဖြိုးရေးညွှန်းကိန်းနိုင်ငံများစာရင်း]] အားဖြင့် ၀.၅၁၉ မျှသာ ရှိ၍ နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၆ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၁၄၅ မျှသာ ရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အနိမ့်ကျဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသော ကင်ညာနိုင်ငံသားတို့မှာ လုံးဝ ဆင်းရဲမွဲတေလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html Kenya’s economic growth prospects hang on exports, says World Bank – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141128100359/http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html |date=28 November 2014 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.&lt;/ref&gt; အရေးပါသော စိုက်ပျိုးမွေမြူရေး ကဏ္ဍမှာ ဖွံ့ဖြိုးမှု အနည်းဆုံး ဖြစ်ပြီး ထုတ်ကုန် စွမ်းရည်ပြည့်ဝမှု မရှိပေ။ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းသော အလုပ်သမားတို့ ထိုကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြသဖြင့် အစားအသောက် ဖူလုံပြီး ဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံများ၏ အလုပ်သမား ၃ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်များပြားလှသည်။

[[File:Mombasa-MarketHall.jpg|thumb|right|မွမ်ဘာဆာရှိ ဈေးခန်းမ]]
အနောက်နိုင်ငံများမှ အလှူရှင်များ၏ အစိုးရနှင့် ပတ်သက်ပြီး မျှော်လင့်ထားသလို ဖြစ်မလာ၍ စိတ်ပျက်မှုများ ရှိသော်လည်း စီးပွားရေးသည် များစွာ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ခရီးသွား လုပ်ငန်းအားဖြင့် အလွန် ကောင်းမွန်ပြီး၊ ပညာရေး နှင့် ဆက်သွယ်ရေးတို့တွင် အတော်အတန် ကောင်းမွန်ကာ မိုးခေါင်သည့်နှစ်များ အပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍ အထူးသဖြင့် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးမှုတွင် လက်ခံနိုင်လောက်သည့် အနေအထား ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;/&gt; ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၇ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်မျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး နိုင်ငံခြား ကြွေးမြီများကို များစွာ လျော့ချနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;/&gt; သို့သော်လည်း ထိုအရာများမှာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ အပြီး အငြင်းပွားမှုများ နှင့် နောက်ဆက်တွဲ မငြိမ်သက်မှုများကြောင့် အလျင်အမြန် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။

အရှေ့နှင့် အလယ်အာဖရိကရှိ အကြီးမားဆုံး စီးပွားရေး ရှိသော နိုင်ငံမှာ ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍ၌ ကြောက်မခန်းလိလိ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်းက အလျှင်အမြန် တိုးချဲ့လာသော ဆက်သွယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကြောင့် ဖြစ်ကာ ယခုတွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်၏ ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သော စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်များမှာ စိတ်မချရသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍမှ ထွက်ပေါ်လာပြီး ထိုကဏ္ဍတွင် ပြည်တွင်း အလုပ်သမား၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း လုပ်ကိုင်လျက် ရှိသည်။ (စီးပွားရေး နိမ့်ကျသော နိုင်ငံများတွင် တွေ့ရတတ်သော စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု အတွက် အဓိက တွန်းအားဖြစ်သော အစားအသောက် လုံခြုံမှု မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။) နိုင်ငံ လူဦးရေ အတော်များများမှာ ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုနှင့် အမြဲကြုံတွေ့နေရပြီး အစားအသောက် အထောက်အပံ့များပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေရသည်။ စက်ရုံနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှာ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်၏ ၁၆ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိပြီး အသေးငယ်ဆုံးသော ကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။

ကင်ညာသည် ယခင်က လွတ်လပ်သော ဈေးကွက်ရှိပြီး လောင်စာဆီ ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍတွင်  အစိုးရ၏ ဈေးနှုန်းနှင့် ပတ်သက်သော ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း လတ်တလော ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဥပဒေ အရ အစိုးရ အနေနှင့် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သော ဂျုံမှုန့်၊ ရေနံဆီ နှင့် ဟင်းချက်ဆီ စသည်တို့တွင် ဈေးနှုန်းကို ဆုံးဖြတ်ခွင့် နှင့် ထိန်းချုပ်ခွင့် ရှိလာသည်။

ယခု မရှိတော့ပြီ ဖြစ်သော ကင်ညာ စာတိုက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံပိုင် ကော်ပိုရေးရှင်းများကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခြင်း အားဖြင့် အရှေ့အာဖရိက၏ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သော ဆာဖရီကွန် ကဲ့သို့သော ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီများ ပုဂ္ဂလိက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အများအပြားဖြင့် ပြန်လည် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။
[[File:Kenya Export Treemap.jpg|thumb|left|ကင်ညာ၏ ထုတ်ကုန် တင်ပို့မှု ခွဲတမ်း]]
၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလ ခန့်မှန်းချက်အရ စီးပွားရေး မျှော်မှန်းချက်မှာ အကောင်းဖက်တွင် ရှိပြီး ၄-၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် တန်ဖိုး တိုးတက်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။ အထူးသဖြင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ဆက်သွယ်ရေး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် တိုးချဲ့မှု နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍ ပြန်လည် မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်က ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၄.၃ ရာခိုင်နှုန်း စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ခဲ့သည်။
.&lt;ref name=WorldBanki&gt;{{cite web|url= http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs|title=Kenya Economic Update|publisher=The World Bank|author=Fengler, Wolfgang|date=5 December 2012}}&lt;/ref&gt;


[[File:Kenya, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|ကင်ညာ၏ ၁၉၇၀မှ ၂၀၁၀ အတွင်း လူထုဖွံ့ဖြိုးရေးညွှန်းကိန်း အတက်အကျ]]
[[File:Safari Gepard Tsavo Kenia 02.JPG|thumb|အရှေ့ဆာဗို အမျိုးသားဥယျာဉ်]]
၁၉၉၆ မတ်လတွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နှင့် ယူဂန်ဒါးနိုင်ငံ တို့မှ သမ္မတများ အရှေ့အာဖရိကအစုအဝေး ကို ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အရှေ့အာဖရိက အစုအဝေး ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ ကုန်သွယ်ခွန် နှင့် အကောက်ခွန်များ ညီတူညီမျှ ရှိရန်၊ လူများ လွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်ရန် နှင့် ဒေသအတွင်း အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် အရှေ့ အာဖရိက နိုင်ငံ ၃ ခုတို့ အကောက်ခွန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။

ပိုမိုထိရောက်ပြီး အမြတ်အစွန်းများစွာ ရရှိစေသော နည်းပညာ-အသိပညာ-တတ်ကျွမ်းမှုကို အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းဖြစ်သည့် စက်ရုံနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် အလုပ်သမားထု၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသော်လည်း ကျန်ရှိနေသော စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပေးသည်။&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |publisher=Library of Congress |work=Federal Research Division|title=Country Profile: Kenya |date=June 2007 |accessdate=23 April 2011}}&lt;/ref&gt;

ကင်ညာသည် အရှေ့နှင့် အလယ်အာဖရိကရှိ ငွေကြေးဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းအတွက် အချက်အချာ နေရာ ဖြစ်သည်။ နိုင်ရိုဘီ စတော့ အိတ်ချိန်း သည် ဈေးကွက် အရင်းပြုခြင်း အားဖြင့် အာဖရိကတွင် စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိသည်။ ကင်ညာ၏ ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ကင်ညာ ဗဟိုဘဏ်က ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဘဏ် လုပ်ငန်းပေါင်း ၄၃ခု အပြင် အခြားသော ဘဏ်မဟုတ်သည့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်သည့် အပေါင်ခံ ကုမ္ပဏီများ၊ ငွေစုငွေချေး အဖွဲ့အစည်း ၄ ခု နှင့် နိုင်ငံခြားငွေ လဲလှယ်ရေး လုပ်ငန်းပေါင်း များစွာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;/&gt;

===ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း===
[[File:Elephants at Amboseli national park against Mount Kilimanjaro.jpg|thumb|ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို နောက်ခံပြုထားသော အမ်ဘိုဆယ်လီ အမျိုးသားဥယျာဉ်မှ ဆင်များ]]

ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်၏ ၆၁ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပေးသော ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍတွင် ကမ္ဘာလှည့်  ခရီးသွား လုပ်ငန်းမှာ အဓိက ဖြစ်သည်။ [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း]]သည် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှ စ၍ နှစ်အတော်များများတွင် ပုံမှန် ဖွံ့ဖြိုးမှု ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်များသို့ အရောက်တွင် နိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြားငွေ ရရှိသော လုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်များတွင် [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]] နှင့် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]မှ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ်းရိုးတန်း ဒေသရှိ ကမ်းခြေများ နှင့်  အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး ၈၀၃၄ စတုရန်းမိုင် (၂၀,၈၀၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိသော အရှေ့ နှင့် အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ အဓိက ပါဝင်သည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေများက [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား]]များ အတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာလှည့်  ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် ယခင် နှစ်အနည်းငယ်က သိသိသာသာ ပြန်လည်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ [[စီးပွားရေး]] ဖွံ့ဖြိုးမှု အရှိန်အဟုန် ရလာစေရန် အဓိက ပံ့ပိုးပေးသော အစိတ်အပိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြား ဝင်ငွေ ရရှိရာ ကဏ္ဍ ဖြစ်ပြီး [[ပန်း]]၊ [[လက်ဖက်]] နှင့် [[ကော်ဖီ]] တင်ပို့မှုတို့က နောက်မှ လိုက်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၈၀၃ သန်း ရရှိခဲ့ပြီး ယခင်နှစ် ရရှိခဲ့သော အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၉၉ သန်းမှ တိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၌ ဈေးဝယ်ရန်ကုန်တိုက်များ အများအပြား ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဟိုက်ပါမတ်ကတ်ကြီး ၂ ခုလည်း ကင်ညာတွင် ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။

===စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်း===
[[File:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|thumb|ကဲရိုချီ ကောင်တီ၊ ကဲရိုချီ အနီးမှ လက်ဖက်စိုက်ခင်း]]
စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (ဂျီဒီပီ) အား ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ပံ့ပိုးသည့် ကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် သစ်တော လုပ်ငန်းနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း အပါအဝင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး လစာရရှိသော အလုပ်သမား၏ ၁၈ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ပြည်ပပို့ကုန် အမြတ်ငွေ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ရှိသည်။ အဓိက ဝင်ငွေရသော ကောက်ပဲသီးနှံများမှာ လက်ဖက်၊ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နှင့် ကော်ဖီ တို့ ဖြစ်သည်။ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နှင့် လက်ဖက်တို့သည် အဓိက ဖွံဖြိုးတိုးတက်လာသော ကဏ္ဍများ ဖြစ်ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပပို့ကုန်၏ တန်ဖိုးအများဆုံး နှစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်အတွက် အဓိက ဖြစ်သော ပြောင်းကဲ့သို့သော အသီးအနှံများမှာ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲပေါ် များစွာ မူတည်နေသည်။ စိုက်ပျိုးနိုင်စွမ်း လျော့ကျမှုကြောင့် အစားအသောက် အကူအညီများ အခါအားလျော်စွာ လိုအပ်လျက် ရှိသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မိုးခေါင်မှုကြောင့်  လူ ၁.၈ သန်း အတွက် အစားအသောက် အကူအညီ လိုအပ်ခဲ့သည်။

[[File:2DU Kenya 86 (5367322642).jpg|thumb|left|ကင်ညာတောင် ဒေသတွင် အလုပ်လုပ်နေသော ကင်ညာ လယ်သမား တစ်ဦး]]
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခြောက်သွေ့ဆန်သော ဒေသများအတွက် ကောက်ပဲသီးနှံ သုတေသန အဖွဲ့ မှ ဦးဆောင်သော ယာယီပူးပေါင်းအဖွဲ့ တစ်ခုမှ လယ်သမားများအား ခြောက်သွေ့သော ဒေသများတွင် ပဲစင်းငုံ အမျိုးအစားအသစ်များကို ပြောင်းအစား စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ကူညီရာတွင် အောင်မြင်မှု အချို့ ရခဲ့သည်။ ပဲစင်းငုံသည် မိုးခေါင်မှုကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ပြီး နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် ၆၅၀ မီလီမီတာ အောက်နည်းသော ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ နောက်ဆက်တွဲ စီမံကိန်းများမှ ပဲတောင့်ရှည်ကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ဒေသအတွင်း မျိုးစေ့ ထုတ်လုပ်မှု နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားသူများ၏ ကွန်ယက်ကို တိုးတက်စေခြင်းဖြင့် အားပေးအားမြှောက် ပြုခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာတွင် နိုင်ရိုဘီနှင့် မွန်ဘာဆာတို့၌ ထုတ်လုပ်သူနှင့် လက်ကားရောင်းချသူများကို ချိတ်ဆက်ပေးခြင်း နှင့် ထုတ်လုပ်သူတို့၏ ရောင်ဈေးကို ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ တိုးမြှင့်စေခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ [[ပဲစင်းငုံ]]ကို စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်ရောင်းချခြင်း ကြောင့် လယ်သမား အချို့တို့အား လက်ကိုင်ဖုန်း မှစ၍ စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေ နှင့် မွေးမြူနိုင်သော တိရစ္ဆာန်များ အထိ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ပိုင်ဆိုင်စေသဖြင့် ဆင်းရဲတွင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် အတွက် လမ်းစကို ဖွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 Pigeonpea in Eastern and Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718193632/http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 |date=18 July 2014 }}. ICRISAT Posted 10 October 2012. Downloaded 26 January 2014.&lt;/ref&gt;

လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊  [[နာနတ်လျှော်]]၊ [[ဆေးဂန္ဓမာ]]၊ [[ပြောင်း]]နှင့် [[ဂျုံ]]တို့ကို အာဖရိကရှိ အအောင်မြင်ဆုံး စိုက်ပျိုးရေး ဒေသတစ်ခုဖြစ်သော မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ မွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများမှာ ခြောက်သွေ့ဆန်သော ကန္တာရဒေသများ မှ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း ဒေသများ အထိ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ [[အုန်းသီး]]၊ [[နာနတ်သီး]]၊ [[သီဟိုဠ်စေ့]]၊ [[ချည်]]၊ [[ကြံ]]၊ နာနတ်လျှော် နှင့် ပြောင်း တို့ကို မြေနိမ့်ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာနိုင်ငံသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် အစားအစာ ဖူလုံမှုနှင့် ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်သော ဆင်းရဲမွဲတေမှုတိုကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ထိရောက်မှု အဆင့်တစ်ခုသို့ မတက်လှမ်းနိုင်သေးပေ။ ၅၃ ရာခိုင်နှုန်းသော နိုင်ငံသားများမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု စံသတ်မှတ်ချက်အောက် နိမ့်ကျနေကြပြီး နိုင်ငံသား အများအပြားမှာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့် အမြဲတစေ ကြုံတွေ့နေရပြီး အစားအသောက် အကူအညီ ပေါ်တွင် မှီခိုနေရသည်။ ဆိုးရွားသောလမ်းများ၊ မလုံလောက်သော ရထားလမ်းများ၊ ထိထိရောက်ရောက် အသုံးမပြုနိုင်သော ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး နှင့် ဈေးကြီးသော လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးတို့ကြောင့် ခြောက်သွေ့ ဒေသနှင့် ခြောက်သွေ့ဆန် ဒေသများကို ဝေးလံခေါင်းပါးသော ဒေသများ အဖြစ် တည်ရှိစေပြီး အချို့ဒေသများရှိ လယ်သမားများမှာ ဈေးကွက်သို့ မတင်ပို့နိုင်သဖြင့် အစားအသောက်များ လယ်ကွင်းအတွင်း၌ပင် ပုပ်သိုးပျက်စီးခြင်းနှင့် ကြုံတွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့်၂၀၁၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ နှင့် စက်တင်ဘာလ နောက်ပိုင်းတွင် ကြက်ခြေနီအဖွဲ့မှ ကင်ညာအတွက် ကင်ညာနိုင်ငံသားများ အမည်ရသော အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://conferences.ifpri.org/2020africaconference/program/day1summaries/kinyua.pdf Towards Achieving Food Security in Kenya]. Joseph Kinyua, Permanent Secretary, Ministry of Agriculture, Kenya; 1 April 2004, Kampala, Uganda&lt;/ref&gt;

===စက်ရုံနှင့်ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း===
[[File:Kencom house.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီရှိ ကင်ညာကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဘဏ် ဌာနချုပ်]]
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ဒေသတွင် စက်မှုလုပ်ငန်း အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သော်လည်း ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှကိုသာ ပံ့ပိုးပေးသည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများမှာ မြို့ပြဒေသကြီးများ ဖြစ်သော နိုင်ရိုဘီ၊ မွမ်ဘာဆာ နှင့် ကီဆူမူး တို့တွင် စုပြုံတည်ရှိနေကြပြီး အစားအသောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည့် သီးနှံများ အချောသပ်ခြင်း၊ ဘီယာ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ကြံကြိတ်ခြင်း နှင့် လူသုံးကုန် ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ယခုအခါ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာနေသော ဘိလပ်မြေ ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်း ရှိနေသည်။ ကင်ညာတွင် ပြည်ပမှ တင်ပို့လာသော လောင်စာဆီ အကြမ်းစားများကို လောင်စာဆီနှင့် သက်ဆိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည့် လောင်စာဆီ အချောထုတ် လုပ်ငန်းလည်း ရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် ပြည်တွင်း ဈေးကွက် အတွက် ရည်ရွယ်သည်။ ထို့အပြင် ဒေသအတွင်း ဂျွာကာလီဟု ရည်ညွှန်းကြသော အိမ်သုံးပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများ၊ လယ်ယာသုံး ပစ္စည်းများ ကို စနစ်တကျ မဟုတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ထုတ်လုပ်ကြသော လုပ်ငန်းများလည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရှိပြီး ချဲ့ထွင်နေကြသည်။ 

ကင်ညာသည် အမေရိကန် အစိုးရ၏ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးရေး နှင့် အခွင့်အလမ်းဖန်တီးရေး ဥပဒေတွင် အထောက်အပံ့ရသော နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်သဖြင့် ယခုနှစ်ပိုင်းများတွင် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများအား အထောက်အပံ့ ဖြ်စသည်။ ထိုဥပဒေ အသက်ဝင်သော ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ကင်ညာမှ အမေရိကန်သို့ တင်ပို့ရောင်းချသော အဝတ်အထည်မှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၄ သန်းတန်ဖိုးမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၇၀ အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အခြား ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် အထောက်အကူပြုသော အရာများမှာ စက်ကိရိယာများနှင့် ကုန်ကြမ်း အတွက် အကောက်ခွန် ကင်းလွတ်ခွင့်ပေးခြင်း အစရှိသော အစိုးရမှ စီစဉ်ပေးသော အခွန်အကောက် သတ်မှတ်ချက်များပင် ဖြစ်သည်။

===စွမ်းအင်===
ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် အများစုမှာ တာနာမြစ် အထက်ပိုင်း ဆည်များနှင့် အနောက်ဘက် တာကွယ်ချောက်ဆည် ရှိ ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံများမှ လာသည်။ ကျန်ရှိသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားများကို ကမ်းရိုးတန်းပေါ်ရှိ လောင်စာဆီသုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ၊ နိုင်ရိုဘီမြို့ အနီး အော်လ်ကယ်ရီးယားရှိ မြေကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ နှင့် ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံမှ တင်သွင်းခြင်းတို့ ဖြင့် ရရှိသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကင်ညာရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အသုံးပြုမှုမှာ ၁,၁၄၂ မက်ဂါဝပ် ရှိသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်က ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီ အမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော နိုင်ငံပိုင် ကင်ညာလျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီက လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှုကို လုပ်ဆောင်ပြီး ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီက နိုင်ငံအတွင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လွှတ်ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို လုပ်ဆောင်သည်။ မိုးခေါင်မှုကြောင့် ရေစီးလျော့နည်းသည့် အခါတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား မလုံလောက်မှုနှင့် အမြဲတစေ ကြုံတွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လုံလောက်စွာ ရရှိနိုင်ရန် အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နျူးကလီးယား စွမ်းအင်သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား စက်ရုံကို ၂၀၁၇ တွင် တည်ဆောက်နိုင်ရန် ရည်မှန်းလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;McGregor, Sarah (20 September 2010) [http://www.bloomberg.com/news/2010-09-20/kenya-aims-to-build-a-nuclear-power-plant-by-2017-minister-nyoike-says.html Kenya Aims to Build a Nuclear Power Plant by 2017]. bloomberg.com.&lt;/ref&gt;

[[File:Worker in Olkaria Kenya.jpg|thumb|အော်လ်ကယ်ရီးယားရှိ မြေကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံမှ အလုပ်သမားများ]]
ကင်ညာနိုင်ငံ တာကာနာ တွင် ရေနံများ ရှိကြောင့် သက်သေအခိုင်အမာ ရှိပြီး စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဟု လတ်တလော တွေ့ရှိထားသည်။ တူလ်လိုး ရေနံ ကုမ္ပဏီမှ ခန့်မှန်းချက်အရ ကင်ညာတွင် ရေနံ စုစုပေါင်း ၁၀ ဘီလီယံ စည်ခန့် ရှိမည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2013-08-19/kenya-from-nowhere-plans-east-africa-s-first-oil-exports-energy.html Kenya From Nowhere Plans East Africa’s First Oil Exports: Energy]. bloomberg.com.&lt;/ref&gt; အခြား ရေနံထွက်ရှိသော ဒေသများ ရှိမရှိကို ဆက်လက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် လက်ရှိတွင် လိုအပ်သော လောင်စာဆီကြမ်းများကို တင်သွင်းလျက် ရှိသည်။ အရှေ့အာဖရိက၏ အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသော ကင်ညာနိုင်ငံတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် ရေနံ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်မှု မရှိပဲ ချမှတ်ထားသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းအရ ၂၁ ရက်စာ ဆီ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်ခြင်းသာ ရှိသည်။ လောင်စာဆီ တင်သွင်းမှုမှာ နိုင်ငံ သွင်းကုန်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=0 Kenya plans strategic oil reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619062331/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=0 |date=19 June 2012 }}. Reuters (10 November 2011).&lt;/ref&gt;

===တရုတ်တို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ကုန်သွယ်ရေး===
၂၀၁၃ ခုနှစ် သမ္မတ ကင်ယတ်တာ ဘေဂျင်းမြို့သို့ အလည်အပတ်သွားရောက်ချိန် ကင်ညာနိုင်ငံရှိ တရုတ်သံအမတ် လျူဂွမ်ယွမ်၏ ကင်ညာနိုင်ငံ ကက်ပီတယ် အက်ဖ်အမ် ရေဒီယို ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်တွင် ထုတ်ပြန်သည့် အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အထိ ကင်ညာနိုင်ငံရှိ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုမှာ ၄၇၄ မီလီယံ ဒေါ်လာရှိပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အများဆုံးသော နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်ပြီး နှစ်နိုင်ငံ အတွင်း ကုန်သွယ်ရေး ကူးလူးဆက်ဆံမှုမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၈၄ ဘီလီယံ အထိ ရှိသည်။ ထိုသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ချိန်တွင် သမ္မတရုံး၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ သမ္မတ ကင်ယတ်တာ နှင့်အတူ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းရှင် ၆၀ ဦးတို့ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း မွမ်ဘာဆာ ဆိပ်ကမ်းမှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ ယူဂန်ဒါး သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံ တန်ဖိုးရှိသည့် ရထားလမ်းဖောက်ရန် အစီအစဉ်နှင့် ဒေါ်လာ ၁.၈ ဘီလီယံ တန်သော ဆည် ဆောက်ရန်အတွက် တရုတ်တို့ထံမှ ထောက်ပံ့ကူညီမှု ရရန် မျှော်လင့်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=wp01/&gt; ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ ဩစတြေးလျ ဘေ့စ်အရင်းအမြစ် ကုမ္ပဏီ၏ ကုမ္ပဏီခွဲ ဖြစ်သော ဘေ့စ် တိုက်တေနီယမ် ကုမ္ပဏီမှ  တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပထမဆုံး တင်ပို့မှု အဖြစ်  အီလ်မန်နိုက် (ilmenite)  ၂၅,၀၀၀ တန်ကို ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းမြို့ ကီလ်ဖီကီမှ တဆင့် တင်ပို့ခဲ့ပြီး ထိုတင်ပို့မှုမှ ကင်ညာနိုင်ငံ အတွက် ကင်ညာသျှီလင် ၁၅ ဘီလီယံ မှ ၂၀ ဘီလံယံ အထိ ဝင်ငွေ ရမည်ဟု မျှော်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;[https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2000104631/kenya-joins-mineral-exporters-as-first-titanium-cargo-leaves-port Kenya joins mineral exporters as first titanium cargo leaves port :: Kenya - The Standard&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

===ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀===
[[File:Vision2030 logo.svg|thumb|right|ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀၏ တရားဝင် လိုဂို]]

၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာ အစိုးရသည် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဟုအမည်ရသော စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အစီအစဉ်ကို ဖော်ထုတ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၂၀၃၀ ခုနှစ်တွင် အာရှကျားများ နှင့် တန်းတူ ဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသား ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု လုပ်ဆောင်ချက် အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀တွင် ရာသီဥတု အပြောင်းလဲကို အဓိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အချက်အဖြစ်မှ ဖယ်ချန် ထားခဲ့ခြင်းမှာ လစ်ဟာမှုသာ ဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ကြေညာခဲ့သည်။ စာမျက်နှာ ၂၀၀ မျှ ရှိသော အစီအစဉ်ကို ရာသီဥတုနှင့် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး ဆိုင်ရာ အသိပညာ ကွန်ယက်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ရေးဆွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ကင်ညာ အစိုးရ၏ ဗွီးရှင်းအဖြစ် ကာဗွန်ပမာဏ အနည်းငယ်ဖြင့် ရာသီဥတုကို မထိခိုက်စေဘဲ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေမည့် လမ်းကြောင်းကို ချပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အစီအစဉ် ကို ဖော်ထုတ်ပြသရာတွင် စီမံကိန်း၊ အမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး နှင့် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးမှ အသစ်ပြောင်းလဲရေးဆွဲသော အစီအစဉ်တွင် ရာသီဥတုနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စသည် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်း ဖြ်စမည်ဟု အလေးအနက် ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက် ဖြစ်ပြီး ခိုင်မာသော အစီအစဉ် အကောင်အထည်ဖော်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုကို စီးပွားရေး တစ်ခုလုံးနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော ကိစ္စအဖြစ် သတ်မှတ်မည်ဟုလည်း အသေအချာ ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://cdkn.org/2013/03/news-kenyas-national-climate-change-action-plan-is-officially-launched/ NEWS: Kenya’s National Climate Change Action Plan is officially launched], Climate &amp; Development Knowledge Network, 28 March 2013&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;line-height:1.0em;&quot;| {{resize|120%|စီးပွားရေး အကျဉ်းချုပ်}}
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| ဂျီဒီပီ
| အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၁.၈၄ ဘီလီယံ (၂၀၁၂) ဖြင့် ပေါက်ဈေး။ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၆.၀၇ ဘီလီယံ (ဝယ်ယူနို်ငစွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်း၊ ၂၀၁၂ ထည့်သွင်းပြီး)
တရားဝင် ဂျီဒီပီ ကိန်းဂဏန်းတွင် မပါဝင်သော တရားဝင် ထည့်သွင်းမရေတွက်သည့် စီးပွားရေးလည်း ရှိသည်။
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| နှစ်စဉ် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုနှုန်း
| ၅.၁% (၂၀၁၂)
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| တစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ
| တစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ (ဝယ်ယူနိုင်စွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်းဖြင့် တွက်ချက်ပြီး) = အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁,၈၀၀
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်မှု
| လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ပြောင်း၊ ဂျုံ၊ ကြံ၊ သစ်သီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း၊ အမဲသား၊ဝက်သား၊ကြက်ဥ
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း
| အသေးစား လူသုံးပစ္စည်း (ပလတ်စတစ်၊ ပရိဘောဂ၊ ဘက်ထရီ၊ ချည်ထည်၊ အဝတ်အထည်၊ ဆပ်ပြာ၊ စီးကရက်၊ ဂျုံမှုန့်)၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ပစ္စည်းများ၊ ဟော်ရီကားချား ပစ္စည်းများ၊ ရေနံ သန့်စင်ခြင်း၊ အလူမီနီယံ၊ စတီးလ်၊ ခဲ၊ ဘိလပ်မြေ၊ စီးပွားဖြစ် သင်္ဘောပြင်ခြင်း၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;line-height:1.0em;&quot;| ၂၀၁၂ ကုန်သွယ်မှု
|-

!style=&quot;text-align:left;&quot;| တင်ပို့ကုန်
| အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅.၉၄၂ ဘီလီယံ
| လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ဟော်ရီကားချား ထုတ်ကုန်၊ လောင်စာဆီဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်၊ ဘိလပ်မြေ၊ ငါး
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| အဓိက ဈေးကွက်များ
|colspan=&quot;2&quot;|[[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] ၉.၉%၊ [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] ၉.၆%၊ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ၈.၄%၊  ယူကေ ၈.၁%၊ အီဂျစ် ၄.၉%၊ ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ၄.၂% (၂၀၁၂)  &lt;ref name=cia/&gt;
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| တင်သွင်းကုန်
| အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃၉ ဘီလီယံ
| စက်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်များ၊ လောင်စာဆီ ပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ်၊ သံနှင့် စတီးလ်၊ရီဆင် နှင့် ပလတ်စတစ်
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;| အဓိက ရောင်းချသူများ
|colspan=&quot;2&quot;| တရုတ် ၁၅.၃%၊ အိန္ဒိယ ၁၃.၈%၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ၁၀.၅%၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ ၇.၃%၊ တောင်အာဖရိက ၅.၅%၊ ဂျပန် ၄.၀% (၂၀၁၂)&lt;ref name=cia/&gt;
|}

===ရေနံရှာဖွေခြင်း===
[[File:Kenya Aerial 2009-08-27 14-26-44.JPG|thumb|တာကာနာ ကောင်တီ၏ နယ်နိမိတ် တာကာနာကန်]]
ကင်ညာနိုင်ငံ တာကာနာ ကောင်တီတွင် ရေနံများ ရှိသည်ဟု အခို်ငအမာ သက်သေရှိသည်။ သမ္မတ မွိုင် ကီဘာကီက ၂၀၁၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၆ ရက်တွင် အင်ဂလို-အိုင်းရစ်ရှ် ကုမ္ပဏီ ရေနံ ရှာဖွေရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သော တာလိုး ရေနံကုမ္ပဏီက ရေနံများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍မူ ၃ နှစ်ခန့် လေ့လာပြီးမှ အတည်ပြုရမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17513488 BBC News – Kenya oil discovery after Tullow Oil drilling]. Bbc.co.uk. 26 March 2012.&lt;/ref&gt;

၂၀၀၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် တရုတ်သမ္မတ [[ဟူကျင်တောင်း]] က ရေနံရှာဖွေရေး စာချုပ်တစ်ခုကို ကင်ညာနိုင်ငံနှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ထိုစာချုပ်မှာ တရုတ်၏အလျင်အမြန် ကျယ်ပြန့်လာသော စီးပွားရေးသို့ အာဖရိကမှ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ စီးဝင်လာစေရန် အတွက် ရည်ရွယ်သော သဘောတူညီချက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။

ထိုသဘောတူညီချက်မှ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် ကမ်းလွန် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ရှာဖွေရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခု ဖြစ်သည့် တရုတ်အမျိုးသားကမ်းလွန်ရေနံ ကော်ပိုရေးရှင်း (စီအန်အိုအိုစီ) အား ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ရေနံရှာဖွေရန် ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ဆူဒန်နိုင်ငံနှင့် ကင်ညာနိုင်ငံ နယ်စပ်နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရေပြင်တွင် ပထမဆုံး အစမ်းတွင်းများ တူးဖော်ခဲ့သည်။ ရေနံများ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း တရားဝင် ခန့်မှန်းချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း များလည်း ရှိခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel |author2=England, Andrew  |date=10 August 2006|work=Financial Times |accessdate=27 June 2008}}&lt;/ref&gt;

===ကလေးအလုပ်သမားနှင့် ပြည့်တန်ဆာ ပြဿနာ===
[[File:Maasai People Clothing.jpg|thumb|မာဆိုင်း လူမျိုးများ]]
ကလေးသူငယ်များအား အလုပ်ခိုင်းစေမှုမှာ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် နေရာအနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။
အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ကလေးအများစုကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းတွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Country profile report – Kenya&quot;&gt;{{cite web|title=Country profile report – Kenya|year=2009|publisher=United Nations|url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4d4a6806d.pdf}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ ခန့်မှန်းချက်အရ မာလင်ဒီ၊ မွမ်ဘာဆာ၊ ကာလီဖီ နှင့် ဒီယာနီ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများရှိ မိန်းကလေး ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်နေကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ကျားမ နှင့် ကလေးသူငယ်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကလေးသူငယ်ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ အရာရှိ ၉၀၀ ကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ကလေး အလုပ်သမား ပြဿနာမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု၊ ပညာသင်ရန် အခက်အခဲရှိမှု၊ အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများ အားနည်းမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Country profile report – Kenya&quot;/&gt; ကင်ညာသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၈၁ ဖြစ်သော စက်ရုံဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆေးရေး နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၁၂၉ ဖြစ်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆေးရေး တို့ကို သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Invisible Child Worker in Kenya: The Intersection of Poverty, Legislation and Culture|author=Suda, Collette|journal=Nordic Journal of African Studies|volume=10|pages=163–175|year=2001|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|issue=2|archive-date=15 February 2019|access-date=1 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf |access-date=1 August 2014 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf }}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ==
[[File:Kikuyu woman traditional dress.jpg|thumb|right|ရိုးရာဝတ်စုံဖြင့် တွေ့ရသော ကီကူရူး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]]
ကင်ညာနိုင်ငံတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံကို တွေ့ရပြီး အာဖရိကရှိ အဓိက လူမျိုးနွယ်စု နှင့် ဘာသာစကားကွဲ အများစု ကို တွေ့ရသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူမျိုးစုပေါင်း ၄၂ ခုမျှ ရှိပြီး ဘန်တူလူမျိုး (၆၇%)၊ နိုင်လိုတစ် လူမျိုး (၃၀%) တို့မှာ ဒေသခံ နေထိုင်သူ အများစု ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Asongumarr&quot;&gt;{{cite book|author=Asongu, J. J. and Marr, Marvee |title=Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates|year=2007|publisher=Greenview Publishing Co.|isbn=0979797632|pages=12 &amp; 112}}&lt;/ref&gt; ကူရှစ်တစ် လူမျိုးများမှာ လူနည်းစု ဖြစ်ပြီး အာရပ်လူမျိုး၊အိန္ဒိယလူမျိုး နှင့် ဥရောပသားများမှာလည်း လူနည်းစု ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Asongumarr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Okothndaloh&quot;&gt;Okoth, A. and Ndaloh, A. (2006) [http://books.google.com/books?id=bfT2njyPThgC&amp;pg=PA60 ''Peak Revision K.C.P.E. Social Studies''], East African Publishers, pp. 60–61 ISBN 9966254501.&lt;/ref&gt;

စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်များ စာအုပ်အရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ လူမျိုးစုများမှာ ကီကူရူး ၂၂%၊ လူယာ ၁၄%၊ လူယို ၁၃%၊ ကလန်ဂျင်း ၁၂ %၊ ကမ်ဘာ ၁၁%၊ ကီစီး ၆%၊ အခြား အာဖရိကသား ၁၅% နှင့် အာဖရိကသား မဟုတ်သော အာရှ၊ ဥရောပနှင့် အာရပ်လူမျိုးများမှာ ၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=cia/&gt;

နိုင်ငံအတွင်းရှိ လူဦးရေ အများစုမှာ လူငယ်များဖြစ်ပြီး ၇၃% သော နေထိုင်သူများမှာ အသက်၃၀ အောက် ဖြစ်ကြကာ လူဦးရေတိုးနှုန်း လျင်မြန်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth]&quot;. Csmonitor.com. 14 January 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zinkina J., Korotayev A. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=360&amp;Itemid=1 Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out). ''World Futures'' 70/2 (2014): 120–139].&lt;/ref&gt;ယခင် ရာစုနှစ် အတွင်း ၂.၉ သန်းမှ သန်း ၄၀ သို့ တိုးပွားလာသည်။&lt;ref&gt;&quot;[http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population]&quot;. The New York Times. 7 January 2008.&lt;/ref&gt;

ကင်ညာရှိ လူမျိုး အများစုများမှာ ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ လူမျိုးစု အတွင်း သူတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြား လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်သွယ်ရာတွင်မူ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှစ်ခု ဖြစ်သော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နှင့် ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားတို့ကို သင့်လျော်သလို အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ကျောင်းများ နှင့် အစိုးရ ဌာနများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Cugrwed&quot;&gt;{{cite book|last=Proquest Info &amp; Learning (COR)|title=Culturegrams: World Edition|year=2009|publisher=Proquest/Csa Journal Div|isbn=0977809161|page=98}}&lt;/ref&gt; မြို့ပြများကြား နှင့် ကျေးလက်ဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာမူ ဘာသာစကား အများအပြား မပြောတတ်ကြဘဲ ၎င်းတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကိုသာ ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Broassim&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, E. K.; Asher, R. E. and Simpson, J. M. Y. |title=Encyclopedia of language &amp; linguistics, Volume 1, Edition 2|year=2006|publisher=Elsevier|isbn=0080442994|page=181}}&lt;/ref&gt;

အက်သနိုလော့ဂျ် ၏ အဆိုအရ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုသော ဘာသာစကား ၆၉ မျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကား အများစုမှာ နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘန်တူ ဘာသာစကားခွဲနှင့် နိုင်လို-ဆာဟာရ နိုင်လိုတစ် ဘာသာစကားခွဲတို့တွင် ပါဝင်ကြပြီး နိုင်ငံအတွင်းရှိ ဘန်တူလူမျိုးများ နှင့် နိုင်လိုတစ်လူမျိုးများ အသီးသီး ပြောဆိုကြသည်။ ကူရှစ်တစ်နှင့် အာရပ်လူမျိုးစုတို့ အသုံးပြုသောဘာသာစကားများမှာ အာဖရို-အာရှ မိသားစုတွင် ပါဝင်ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပ နေထိုင်သူတို့ အသုံးပြုသော ဘာသာစကားများမှာ အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုတွင် ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ethnken&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE Languages of Kenya]. Ethnologue.com.&lt;/ref&gt;

ထို့ပြင် ကင်ညာ၏ မြို့တော်ဖြစ်သော နို်ငရိုဘီမြို့တွင် ကီဘဲယာဟု ခေါ်သော ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး ကျူးကျော်ရပ်ကွက် ရှိသည်။ ထိုကျူးကျော် ရပ်ကွက်တွင် ဒေသခံ ၁၇၀,၀၀၀&lt;ref name=&quot;nation1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|title=Myth shattered: Kibera numbers fail to add up|date=3 September 2010|publisher=[[Daily Nation]]|first=Muchiri|last=Karanja|accessdate=4 September 2010}}&lt;/ref&gt; မှ ၁ သန်း အထိ နေထိုင်ကြသည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |title=World Water Day Focus on Global Sewage Flood |publisher=News.nationalgeographic.com |date=22 March 2010 |accessdate=10 February 2012}}&lt;/ref&gt;မြောက်ဘက် ဒါဘတ်ရှိ ယူအင်န်ဟိတ်ချ်စီအာရ်တွင်လည်း လူဦးရေ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်ကို နေရာချထားပေးသည်။&lt;ref name=&quot;DadaabPop&quot;&gt;[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&amp;docid=4e579df59&amp;query=dadaab The UN Refugee Agency]. Unhcr.org.&lt;/ref&gt;

===ဘာသာရေး===
[[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|right|မွမ်ဘာဆာရှိ ဟိုလီးဂိုစ့် ကက်သီဒါရယ် ဘုရားကျောင်း]]
ကင်ညာရှိ လူဦးရေ အများစုမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် (၈၃%) များ ဖြစ်ကြပြီး ၄၇.၇ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပရိုတက်စတင့်များ ဖြစ်ကာ ၂၃.၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ လက်တင်ဘုရားကျောင်းမှ အခွဲ ရိုမန်ကက်သလစ်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;Wycliffe Ambetsa Oparanya (31 August 2010) {{Cite web |title=2009 Population &amp; Housing Census Results |url=http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |accessdate=1 August 2014 |archivedate=13 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113152122/http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf }}. Ministry of State for Planning. knbs.or.ke&lt;/ref&gt; အရှေ့အာဖရိက ပရက်ဘီစတီးယန်း ဘုရားကျောင်းမှ ကင်ညာနှင့် အနီးဝန်းကျင် နိုင်ငံတို့တွင် ကိုးကွယ်သူ ၃ သန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=1390&amp;lg=eng Address data base of Reformed churches and institutions]. Reformiert-online.net. Retrieved on 16 April 2013.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ကွန်ဆာဗေးတစ် ပြုပြင်ရေး ဘုရားကျောင်းများ ဖြစ်သော အာဖရိက ဧဝံဂေလိ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း၊ &lt;ref&gt;[http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&amp;p_p_id=62_INSTANCE_119G&amp;p_p_action=0&amp;p_p_state=maximized&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_col_id=&amp;p_p_col_pos=0&amp;p_p_col_count=0&amp;_62_INSTANCE_119G_struts_action=%2Fjournal_articles%2Fview&amp;_62_INSTANCE_119G_groupId=1&amp;_62_INSTANCE_119G_articleId=479&amp;_62_INSTANCE_119G_version=1.0 The World Reformed Fellowship – Promoting Reformed Partnerships Worldwide – News] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416052147/http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&amp;p_p_id=62_INSTANCE_119G&amp;p_p_action=0&amp;p_p_state=maximized&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_col_id=&amp;p_p_col_pos=0&amp;p_p_col_count=0&amp;_62_INSTANCE_119G_struts_action=/journal_articles/view&amp;_62_INSTANCE_119G_groupId=1&amp;_62_INSTANCE_119G_articleId=479&amp;_62_INSTANCE_119G_version=1.0 |date=16 April 2013 }}. Wrfnet.org. Retrieved on 16 April 2013.&lt;/ref&gt; လွတ်လပ်သော ကင်ညာ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း နှင့် အရှေ့အာဖရိက ပြုပြင်ရေး ဘုရားကျောင်း များလည်း ရှိကြသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသား ၆၁၂,၂၀၀ ဦးမှာ ရှေးရိုးစွဲ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311215546/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archivedate=11 March 2008 |title=Kenya |publisher=Oikoumene.org |date=3 February 2008 |accessdate=26 February 2013 }}&lt;/ref&gt; မှတ်သားဖွယ်ရာ တစ်ခုမှာ ကင်ညာတွင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် စစ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်သော ကွေကာ ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းဝင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများဆုံ ဖြစ်ပြီး ၁၃၃,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif Finding Quakers Around the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215155622/http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif |date=15 December 2010 }}. FWCC. GIF map&lt;/ref&gt;

အခြားသော ဘာသာ ယုံကြည်သက်ဝင်သူများမှာလည်း အတော်အသင့် ရှိပြီး မွတ်စလင် ၁၁.၂%၊ ဘာသာမဲ့ ၂.၄% နှင့် အာဖရိက ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၁.၇% ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;/&gt; ကင်ညာ၏ မွတ်စလင် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး ထိုဒေသရှိ လူဦးရေ၏ ၅၀% ဖြစ်သည်။  မွတ်စလင် ၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အာ့မဒီယာ ဖြစ်ပြီး၊ ၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရှီယာ့ ဖြစ်ကာ အခြားသော ၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဂိုဏ်းမရှိသော မွတ်စလင်များ ဖြစ်၍ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဆွန်နီ မူစလင်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Pew Forum on Religious &amp; Public life. 9 August 2012. Retrieved 16 November 2013.&lt;/ref&gt; ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၏ အနောက်ပိုင်း ဒေသများမှာ ခရစ်ယာန် အများစု ဖြစ်သည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းဒေသ၏ အပေါ်ပိုင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း မူစလင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ထိုဒေသတွ်င လူများစု ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာ အဖြစ် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |title=Kenya: International Religious Freedom Report 2008|work=U.S. Department of State |year=2008 |accessdate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;ထို့အပြင် ကင်ညာတွင် ဟိန္ဒူ လူဦးရေ အများအပြား ရှိပြီး ၃ သိန်းခန့် ဖြစ်ကာ နိုင်ငံ အတွင်း စီးပွားရေးတွင် အချက်အချာ ကျသော နေရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်နေသူများ ဖြစ်ကာ အိန္ဒိယမှ လာကြသူများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဗဟိုင်း ဘာသာဝင် အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |title=Largest Baha'i Communities |publisher=Adherents.com |accessdate=26 June 2010 |archivedate=7 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html }}&lt;/ref&gt;

===ကျန်းမာရေး===
[[File:Kapsowarhospital1.jpg|thumb|right|ကပ်ဆိုဝါရှိ အေအိုင်စီ ကပ်ဆိုဝါဆေးရုံ ပြင်ပလူနာဌာန]]
ကျေးလက် နှင့် ဝန်ထမ်းမလုံလောက်သော မြို့ပြရှိ ဆေးပေးခန်း၊ ကျန်းမာရေး ဌာန နှင့် ပုဂ္ဂလိက ဆေးခန်းများသို့ လာရောက် ကုသကြသော လူနာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို သူနာပြုများက ကုသကြသည်။ ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော ရောဂါများအတွက် ဆေးခန်း အရာရှိများ၊ ဆရာဝန်များ နှင့် အထူးကုများ ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးကြသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ အမျိုးသား စာရင်းအင်း ဗျူရို၏ မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၌ လူဦးရေ ၄၃ သန်းအတွက် အသိအမှတ်ပြု သူနာပြု  ၆၅,၀၀၀၊ ဆေးခန်း အရာရှိ ၈,၆၀၀ နှင့် ဆရာဝန် ၇,၀၀၀ ရှိသည်။ (ထိုစာရင်းတွင် သေဆုံးသွားသူများနှင့် ကျန်းမာရေး နယ်ပယ်တွင် ဆက်လက် မလုပ်ကိုင်တော့သူများ ပါဝင်သဖြင့် စာရင်းဇယား အမှန်မှာ ထိုထက် နည်းနိုင်သည်။

ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုများ ရရှိ သော်လည်း ကင်ညာသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ လူ့သက်တမ်း ခန့်မှန်းခြေမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၅၅ နှစ်သို့ လျော့ကျသွားပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ယှဉ်လျှင် ၅ နှစ်မျှ လျော့ကျသွားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 UNICEF Statistics: Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604143317/https://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 |date=4 June 2019 }}. Unicef.org.&lt;/ref&gt; မွေးကင်းစ ကလေးသေဆုံးမှုမှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၁၀၀၀ လျှင် ၄၄ ဦးမျှ ရှိသဖြင့် မြင့်မားဆဲဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&amp;countryCode=ke&amp;regionCode=afr&amp;rank=53#ke Infant Mortality ranks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802233410/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&amp;countryCode=ke&amp;regionCode=afr&amp;rank=53#ke |date=2 August 2020 }}. CIA World Factbook&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ကလေးမွေးဖွားရာတွင် ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှင်များက စောင့်ကြပ်မွေးဖွားပေးနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;[http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/EN_WHS2011_Part1.pdf WHO Health-Related Millennium Development Goals Report 2011].&lt;/ref&gt;

ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် ဆိုင်သော ရောဂါများမှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုနှင့် ကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ဝေခြင်း စသည်တို့နှင့် တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသား တစ်ဝက်ခန့်မှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု သတ်မှတ်ချက်၏ အောက်တွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည့် ငှက်ဖျား၊ ဟိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ နျူမိုးနီးယား၊ ဝမ်းရောဂါနှင့် အာဟာရ ချို့တဲ့ခြင်းမှာ ကြီးစွာသော ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး ဖြစ်ပြီး ကလေးသူငယ်များကို အဓိက သေဆုံးစေသည့် အကြောင်းအရာ ဖြစ်ကာ သေဆုံးမှုများစွာ အတွက် တရားခံဖြစ်သည်။ အများနှင့် ဆိုင်ရော ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် ပေါ်လစီ မခိုင်မာခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်း၊ ကျန်းမာရေး ဝန်ထမ်း မလုံလောက်ခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းခြင်း နှင့် ခေါင်းဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်းတို့သည် အဓိက အပြစ်တင်ရန် အချက်များ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွေ့ရှိမှုမှာ အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ၏ ၆.၃% အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&amp;countryCode=ke&amp;regionCode=afr&amp;rank=11#ke CIA World Factbook: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329123741/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&amp;countryCode=ke&amp;regionCode=afr&amp;rank=11#ke |date=29 March 2019 }}. Cia.gov. Retrieved on 23 April 2012.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် UNAIDS ၏ အစီရင်ခံစာ အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပြန့်ပွားမှု နှင့် ဆက်စပ်၍ ကင်ညာတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိလာပြီး အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွေ့ရှိမှုမှာ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အတွင်း လူငယ်များ နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးများတွင် လျော့နည်းလာသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;[http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf UNAIDS World AIDS Day Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062831/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |date=24 August 2014 }}.&lt;/ref&gt;

ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၄.၄၉ ဦးမျှ ဖြစ်သည်ဟု ၂၀၁၂ တွင် ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;[http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&amp;ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=TFR&amp;fdim_y=scenario:1&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=world&amp;idim=country:KE&amp;ifdim=world&amp;tstart=1106895600000&amp;tend=2842498800000 Forecast provided] by [[International Futures]] and hosted by Google's [[Public Data Explorer]]&lt;/ref&gt; ကင်ညာအစိုးရ၏ ၂၀၀၈-၀၉ စစ်တမ်း အရ စုစုပေါင်း ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ ၄.၆ %  ဖြစ်ပြီး လက်ထပ်ပြီး အမျိုးသမီးများတွင် ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်းမှာ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်ဟု သိရသည်။&lt;ref&gt;[http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 Kenya – Kenya Demographic and Health Survey 2008–09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102045335/http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 |date=2 January 2019 }}. Kenya National Data Archive (KeNADA)&lt;/ref&gt; မိခင် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မြင့်မားပြီး အမျိုးသမီး မအင်္ဂါစေ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း နှင့် တစိတ်တပိုင်း သက်ဆိုင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;lcweb2.loc.gov&quot;/&gt; ထို လုပ်ဆောင်မှုမှာ ယခုအခါ လျော့နည်းလာပြီး နိုင်ငံ ခေတ်မီတိုးတက်လာမှု အပြင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုအပြုအမူကို တားမြစ် ပိတ်ပင်လိုက်ခြင်း ကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။
&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/society/sarah-boseley-global-health/2011/sep/08/women-africa | last=Boseley | first=Sarah | accessdate=7 January 2012 | title=FGM: Kenya acts against unkindest cut | date=8 September 2011 | publisher=The Guardian | location=London}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
[[File:Community work in Kenya DVIDS342488.jpg|thumb|စာသင်ခန်းအတွင်းမှ ကလေးငယ်များ]]

လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပညာရေး စနစ်ကို ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီတို့က စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|title=Education|url=http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=183|work=Ministry of Information and Communications|publisher=Government of Kenya|accessdate=23 April 2011|archivedate=2 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602221207/http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=57&amp;Itemid=183}}&lt;/ref&gt;၁၉၆၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက်တွင် အိုမင်ဒဲ ကော်မရှင်ဟု အမည်ရသော အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် စပ်လျဉ်းသော အပြောင်းအလဲများကို စတင်ပြုလုပ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ထိုကော်မရှင်မှ ထိုအချိန်တွင် အရေးပါသော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာနှင့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုတို့ကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းနှင့် ပထဝီတို့တွင် ပါဝင်သော သင်ရိုးများကို ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံ၏ စုစည်းမှုကို ညွှန်းဆိုနိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၈၅ အတွင်း ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ မူလတန်းတွင် ၇ နှစ်၊ အထက်တန်း အငယ်ပိုင်းတွင် ၄ နှစ်၊ အထက်တန်း အကြီးပိုင်းတွင် ၂ နှစ် နှင့် တက္ကသိုလ်တွင် ၃ နှစ် တို့ဖြစ်သည်။ ကျောင်းအားလုံးတွင် တူညီသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ရှိသည်။

၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် သမ္မတမှ လမ်းညွှန်သော ဒုတိယ တက္ကသိုလ် ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန် လုပ်ဆောင်မည့် အဖွဲ့ ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဒုတိယတက္ကသိုလ် တစ်ခု ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန် နှင့် ပညာရေး စနစ်တစ်ခုလုံးကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် နည်းလမ်းရှာဖွေနိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;edu&quot;/&gt; ကော်မတီမှ ၇-၄-၂-၃ စနစ် အစား ၈-၄-၄ စနစ် (မူလတန်းတွင် ၈နှစ်၊ အထက်တန်းတွင် ၄ နှစ် နှင့် တက္ကသိုလ်တွ ၄ နှစ်) ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ တွင် ၈-၄-၄ စနစ်ကို အစပြုခဲ့ပြီးနောက် ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို မူအားဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း စနစ်ဟောင်းမှ နောက်ဆုံးအသုတ် ကျောင်းသား များမှ ကင်ညာ တက္ကသိုလ်များမှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှသာ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;edu&quot;/&gt;

လက်ရှိ ၈-၄-၄ စနစ်ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ferre&quot;&gt;{{cite journal | last=Ferre | first=Celine | date=February 2009 | title=Age at First Child: Does Education Delay Fertility Timing? The Case of Kenya | publisher=World Bank | series=Policy Research Working Paper | issue=4833 | url=http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | archive-date=10 August 2013 | access-date=2 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810215910/http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eshiwani&quot;&gt;{{cite journal| last=Eshiwani | first=G.S. | year=1990 | title=Implementing Educational Policies in Kenya | publisher=World Bank | series=Africa Technical Department Series Discussion Paper | issue=85 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2000/01/11/000178830_98101903573855/Rendered/PDF/multi_page.pdf}}&lt;/ref&gt; ထိုစနစ်မှ အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း ဘာသာရပ်များကို အလေးအနက် ထားခဲ့ပြီး စနစ်သည် အနေဖြင့် ကျောင်းမှ ထွက်သွားသူများ အနေဖြင့် ကိုယ်ပိုင်အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် အရပ်ဘက် ကဏ္ဍများတွင် အလုပ်ရရှိနိုင်ရန် အတွက် ယူဆ အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကင်ညာ အစိုးရမှ မူလတန်း အခမဲ့ ပညာရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် မူလတန်းတွင် ကျောင်းအပ်သူ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထက်တန်းနှင့် အဆင့်မြင့်တန်း ပညာရေး အတွက်မူ ကျောင်းလခ ပေးရန် လိုအပ်နေသေးသဖြင့် ကျောင်းအပ်မှု သိသာစွာ များပြားမလာပေ။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို အကုန်ခံပြီး အထက်တန်းပညာရေးကို အထောက်အပံ့များစွာ ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။

[[File:MSc student at Kenyatta University.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီ ကင်ယတ်တာ တက္ကသိုလ်မှ မဟာသိပ္ပံ ကျောင်းသားတစ်ဦး]]
ကလေးများသည် အသက် ၅ နှစ်အရွယ်အထိ မူကြိုကျောင်းများကို ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် တက်ရောက်ကြသည်။ မူကြိုမှာ ၁ နှစ်မှ ၃ နှစ် (ကေဂျီ၁၊ ကေဂျီ၂၊ ကေဂျီ၃)အထိ ကြာတတ်ပြီး ယခုလတ်တလောတိုင်အောင် အစိုးရက အထောက်အပံ့ပေးမည့် ပေါ်လစီ မရှိသဖြင့် မိဘများက အခကြေးငွေ အကုန်ခံရသည်။ ကေဂျီ၃ ပြီး၍ ကလေးငယ်များ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်နိုင်ရန် အဆင်သင့် ဖြစ်သည့်အခါ မူကြိုကျောင်းဆင်းပွဲကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။

အခြေခံပညာ အတန်းမှာ ၆ နှစ်မှစ၍ ၁၂ နှစ်မျှ ကြာမြင့်ကာ မူလတန်းတွင် ၈ နှစ်နှင့် အထက်တန်းတွင် ၄ နှစ် ဖြစ်သည်။ အစိုးရကျောင်းများတွင် မူလတန်း ပညာရေးမှာ အခမဲ့ ဖြစ်၍ မူလတန်း ပြီးဆုံးသည့် အခါတွင် လူငယ်အတတ်သင်ကျောင်းများ သို့မဟုတ် ကျေးရွာ ပေါ်လီတက်ခနစ်များကို တက်ရောက်နိုင်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက မိမိတို့ အစီအစဉ်ဖြင့် စက်ချုပ်၊ လက်သမား၊ ကားပြင်၊ အုတ်စီ၊ ပန်းရန် စသည့် အလုပ်များတွင် အလုပ်သင် အဖြစ် လေ့လာကြသည်။ အထက်တန်းအောင်မြင်ပါက ပေါ်လီတက်ခနစ်များ သို့မဟုတ် နည်းပညာ ကောလိပ်များတွင် ၃နှစ်မျှ ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်ပြီး သို့မဟုတ်ပါက တက္ကသိုလ်သို့ တိုက်ရိုက်တက်ရောက်၍ ၄ နှစ်မျှ ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ ပေါ်လီတက်ခနစ် သို့မဟုတ် ကောလိပ်များမှ အောင်မြင်သူများမှာ လုပ်ငန်းခွင်သို့ ဝင်ရောက်နိုင်ပြီး တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် အတွေ့အကြုံရှိပါက အထူးပြု အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာများကို ရယူနိုင်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက တက္ကသိုလ်သို့လည်း ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်ပြီး သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရပ်များတွင် ဒုတိယနှစ် သို့မဟုတ် တတိယနှစ်မှ စ၍ တက်ရောက်နိုင်သည်။ အလုပ်ရှင် အများအပြားမှာ အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာ လက်မှတ်ကို ဘွဲ့လက်မှတ် အနေဖြင့် လက်ခံကြပြီး အချို့ တက္ကသိုလ်များတွင် ဘွဲ့လွန်သင်တန်းသို့ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် အမြန် ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိကြသည်။

ကင်ညာရှိ အများနှင့်ဆိုင်သော တက္ကသိုလ်များမှာ အလွန်စီးပွားဖြစ် လုပ်ဆောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်းအောင်မြင်သူထဲမှ အနည်းငယ်မျှကိုသာ အစိုးရမှ ထောက်ပံ့သော ပညာသင်ဆုဖြင့် မိမိတို့ နှစ်သက်ရာ ဘာသာရပ်ကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။ အများစုမှာ ဝိဇ္ဇာဘာသာရပ်များသို့ ဝင်ရောက်ကြပြီး ထိုဘာသာရပ်များမှာ သင်ကြားပို့ချရန် အတွက် ငွေကုန်ကြေးကျ နည်း၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက မိမိဘာသာ အကုန်အကျ ခံပြီး ကျောင်းလခကို အပြည့်ပေး၍ တက်ရောက်နိုင်သည်။ အရည်အချင်းမှီသော်လည်း အရွေးမခံရသော ကျောင်းသားများမှာ အလယ်အလတ်တန်း ဖြစ်သော ဒီပလိုမာ ပရိုဂရမ်များကို အစိုးရ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက တက္ကသိုလ်၊ ကောလိပ်နှင့် ပေါ်လီတက်ခနစ်များတွင် တက်ရောက်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။

နိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ လူဦးရေ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။ အသက် ၃ နှစ်မှ ၅ နှစ် အထိ ကလေးငယ်များအတွက် ရည်ရွယ်ဖွင့်လှစ်သော မူကြိုကျောင်းများမှာ ပညာရေး စနစ် ၏ အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်ရန် အဓိကကျသော လိုအပ်ချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မူလတန်း ပြီးမြောက်သည့် အခါတွင် ကျောင်းသားများမှာ ကင်ညာမူလတန်းပညာရေး အောင်လက်မှတ် (ကေစီပီအီး) အတွက် စာမေးပွဲ ဖြေဆိုကြရပြီး ထိုစာမေးပွဲမှ အထက်တန်းသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည် သို့မဟုတ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာသင်ကျောင်းများသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည် စသည်တို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ မူလတန်း နေသည့် အသက်အရွယ်မှာ ၆နှစ် ၇နှစ် မှ ၁၃နှစ် ၁၄နှစ် အထိ ဖြစ်သည်။ အထက်တန်းသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်သူများမှာ လေးနှစ်ပြီးသည့် အခါတွင် ကင်ညာအထက်တန်းပညာရေး အောင်လက်မှတ် (ကေစီအက်စ်အီး) ကို ဖြေဆိုကြရပြီး ထိုစာမေးပွဲမှ တက္ကသိုလ်သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည်၊ အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း ပညာ သင်ကြားနိုင်မည် သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်နိုင်မည် စသည်တို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ ကျောင်းသားများမှာ မိမိတို့ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ၈ ဘာသာကို ရွေးချယ် ဖြေဆိုနိုင်သော်လည်း အင်္ဂလိပ်၊ ဆွာဟီလီ နှင့် သင်္ချာတို့မှ မယူမနေရ ဘာသာရပ်များ ဖြစ်သည်။ 

ပေါင်းစပ် ဝင်ခွင့် စိစစ်ရေး အဖွဲ့မှာ အစိုးရ တက္ကသိုလ်များသို့ တက်ရောက်မည့် ကျောင်းသားများကို ရွေးချယ်ရန် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ ကျောင်းများ အပြင် နိုင်ငံ အတွင်း ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းပေါင်းများစွာ ရှိပြီး အများစုမှာ မြို့ပြတွင် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ နိုင်ငံတကာကျောင်း အချို့လည်း ရှိပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပမှ ပညာရေး စနစ် အမျိုးမျိုးတို့ကို သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။

==ယဉ်ကျေးမှု==
[[File:Kenyan dancers.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ကောင်လေးနှင့် ကောင်မလေးများ ရိုးရာအကကို ကနေပုံ]]
[[File:Nation media house.jpg|thumb|နေးရှင်းမီဒီယာ ဂရု တည်ရှိရာ နေရှင်းမီဒီယာဟောက်စ်]]
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားသော ယဉ်ကျေးမှုများ ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူမျိုးစုစွဲဝါဒသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း လူမျိုးစုများ၏ ပုံသေကားကျပုံစံနှင့် ဒေသအလိုက် စကားပြော အသံထွက် ကွဲပြားခြားနားမှုများမှာ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ရယ်ရွှင်ကြည်နူးဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူမျိုးကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ကင်ညာတွင် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု မခေါ်နိုင်ပေ။

ကင်ညာရှိ ထင်ရှားသော လူမျိုးများမှာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ ဆွာဟီလီ လူမျိုးများ၊ မြောက်ဘက်မှ တိရစ္ဆာန်မွေးသော လူမျိုးစုများ နှင့် အလယ်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းမှ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ မာဆိုင်းလူမျိုးများမှာ ကင်ညာတွင် လူနည်းစု ဖြစ်သော်လည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းကြောင့် လူသိများကြသည်။ မာဆိုင်းလူမျိုးများသည် သူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ကြီးကျယ်စွာ ဆင်ယင်ခြင်းနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာ အများအပြား ဝတ်ဆင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထင်ရှားသည်။

ကင်ညာတွင် များပြားလှသော ဂီတ၊ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ပြဇာတ် များ ရှိသည်။

===မီဒီယာ===
ကင်ညာ၏ မီဒီယာမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ခိုင်မာမှု ရှိပြီး ကင်ညာနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ နောက်ဆုံးရ သတင်းများကို အချိန်နှင့် တပြေးညီ တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ရှိရုံသာမက နောက်ဆုံးရ အထူးသတင်းများ၊ စီးပွားရေး သတင်းများ၊ အားကစား သတင်းများ နှင့် ဖျော်ဖြေရေး သတင်းများကိုလည်း တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ ထင်ရှားသော သတင်းစာများတွင်
* ဒေးလီးနေးရှင်း (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ဈေးကွက်ဝေစု အများဆုံး ရရှိထားသည်။)
* စတန်းဒတ်
* စတား
* ပီးပဲလ်
*အရှေ့ အာဖရိက အပတ်စဉ်
* တိုင်းဖ လီယို  တို့ ဖြ်စကြသည်။

ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်များတွင်
* ကင်ညာ ရုပ်မြင်သံကြား ကော်ပိုရေးရှင်း (Kenya Broadcasting Corporation (KBC))
* စီတီဇင် တီဗွီ
* ကင်ညာ တယ်လီဗီးရှင်း နက်ဝပ် (KTN)
* အင်န်တီဗွီ (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်း)
* ကစ်စ် တယ်လီဗွီးရှင်း
* ကေ၂၄ တယ်လီဗွီးရှင်း
*ကျူ  - တီဗွီ
* ကက်စ် - တီဗွီ တို့ ပါဝင်သည်။

အဆိုပါ မြေပြင် ရုပ်သံလွှင် ဌာနများ အားလုံးမှာ ဒစ်ဂျစ်တယ် စနစ်ဖြင့် ထုတ်လွှင့်ကြသည်။

===စာပေ===
[[File:Ngũgĩ wa Thiong'o (signing autographs in London).jpg|thumb|right|ကင်ညာ စာရေးဆရာ ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို]]
ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို (Ngũgĩ wa Thiong'o)သည် ကင်ညာနိုင်ငံ ရှိ စာရေးဆရာများတွင် လူသိအများဆုံး ဖြစ်သည်။ သူ၏ စာအုပ်ဖြစ်သော မငိုနဲ့ ကလေး (Weep Not, Child) စာအုပ်မှာ ဗြိတိသျှ လက်အောက်တွင် ရှိသော ကင်ညာနိုင်ငံမှ ဘဝကို ခြယ်မှုန်း ရေးသားထားသည်။ ထိုဇာတ်လမ်းမှာ မောမောတို့ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံသားတို့ အပေါ် သက်ရောက်မှုများ အကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစာအုပ်တွင် ကိုလိုနီစနစ်၊ ပညာရေး နှင့် အချစ်တို့ကို ရောနှော ဇာတ်လမ်း ဆင်ထားသဖြင့် အာဖရိကရှိ လူသိအများဆုံး စာအုပ်များတွင် တစ်အုပ် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။

အမ်.ဂျီ.ဗာဆန်ဂျီ (M.G. Vassanji) ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဝတ္ထု ဖြစ်သော ဗီကရမ်လော ကြားမှ ကမ္ဘာ (The In-Between World of Vikram Lall) စာအုပ်မှာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂေလာဆုကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုဇာတ်လမ်းမှာ ကင်ညာနိုင်ငံရှိ အိန္ဒိယမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာသူ တစ်ယောက်နှင့် သူ၏ မိသားစုတို့၏ကင်ညာနိုင်ငံ ကိုလိုနီ စနစ်မှ ကိုလိုနီ ခေတ်လွန်စနစ်သို့ နိုင်ငံရေး အခင်းအကျင်း ကူးပြောင်းလာသော အခါတွင် လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်အောင် နေထိုင်ရမှုတို့ကို ဝတ္ထုဆန်ဆန် ရေးသားထားသော မှတ်တမ်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။

ထို့ပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ စာပေဂျာနယ် တစ်ခု ဖြစ်သော ကွာနီ သည် ခေတ်ပြိုင် စာပေများကို ထုတ်ဝေလျက် ရှိသည်။

===ဂီတ===
[[File:Juacali 2.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ထင်ရှားသော ဂီတသမား ဂျွာကာလီ]]
ကင်ညာတွင် ဒေသတွင်း ဘာသာစကား ၄၀ကျော်ကို အခြေခံသော ရိုးရာဂီတ အမျိုးမျိုး တို့အပြင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဂီတပုံသဏ္ဌန်များ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry], WIPO Magazine (July 2007).&lt;/ref&gt;

ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသောသော ဂီတတွင် ဂစ်တာသည် အဓိကကျသော တူရိယာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂစ်တာ ရစ်သမ် မှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး ဒေသခံ စည်းချက်များနှင့် နိုင်ငံခြား စည်းချက်များ ရောနှောနေသည်။ အထူးသဖြင့် ကွန်ဂိုသားတို့၏ ကာဗာချာ ရစ်သမ်တွင် တွေ့နိုင်သည်။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော ဂီတတွင် အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု နှင့် လတ်တလောတွင် ပညာပြထားသော ဂစ်တာ ဆိုလိုများလည်း ပါဝင်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ဂျွာကာလီ အပါဝင် ဟစ်ပ်ဟော့ပ် အဆိုတော် အများအပြားလည်း  ရှိသည်။

သီချင်းစာသာများမှာ အများအားဖြင့် ဆွာဟီလီ သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကွန်ဂိုသား ဂီတသမားတို့ထံမှ ရယူထားသော လင်ဂါလာ ဘာသာစကားဖြင့် စာသားများလည်း လတ်တလော ပေါ်ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ သီချင်းစာသားများကို ဒေသသုံး ဘာသာစကားများဖြင့်လည်း ရေးဖွဲ့ကြသည်။ မြို့ပြ ရေဒီယိုများမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အင်္ဂလိပ်သီချင်းများကိုသာ ထုတ်လွှင့်လေ့ ရှိပြီး ဒေသသုံး ဘာသာစကားများဖြင့် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာနများလည်း ရှိသည်။

ထိုမျှသာမက ကင်ညာတွင် ခရစ်ယာန် ဂေါ်စပယ် ဂီတများလည်း ပျံ့နှံ့လာသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။ ဒေသခံ ဂေါ်စပယ် ဂီတသမားများတွင် ကင်ညာဘွိုင်းကာရယ် မှာ ထင်ရှားသည်။

၁၉၆၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများမှ စ၍ ဘင်ဂါ ဂီတသည် ထင်ရှားလာပြီး အထူးသဖြင့် ဝိတိရိယရေကန် တဝိုက်ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။ ဘင်ဂါဆိုသော စကားလုံးကို ပေါ့ပ် ဂီတ မည်သည့်အမျိုးအစားကို မဆို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဘေ့စ်ဂီတာ၊ ဂစ်တာ နှင့် ပါကပ်ရှင်းတို့မှာ အသုံးများသော တူရိယာများ ဖြစ်သည်။

===အားကစား===
[[File:Loroupe, Tegla.JPG|thumb|right|၂၀၊၂၅ နှင့် ၃၀ ကီလိုမီတာအတွက် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ထားသော ကင်ညာမှ တက်ဂလာ လိုရုကို ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် တွေ့ရစဉ်]]
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာကစား အများအပြားကို လုပ်ဆောင်ကြပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ခရစ်ကက်၊ ကားပြိုင်ခြင်း၊ ဘောလုံး၊ ရပ်ဂ်ဘီ နှင့် လက်ဝှေ့တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာသည် တာလတ်နှင့် တာဝေးပြေး အားကစားသမားများအတွက် ထင်ရှားသည်။ ကင်ညာသည် အိုလံပစ် ကစားပွဲနှင့် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ ကစားပွဲတို့ အတွက် အမျိုးမျိုးသော အကွာအဝေးတို့အတွက် ချန်ပီယံများကို အမြဲတစေ မွေးထုတ်ပေးလျက် ရှိပြီး အထူးသဖြင့် မီတာ ၈၀၀၊ မီတာ ၁၅၀၀၊ မီတာ ၃၀၀၀၊ မီတာ ၅၀၀၀၊ မီတာ ၁၀၀၀၀ နှင့် မာရသွန် တို့ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ အာကစားသမားများ အထူးသဖြင့် ကာလန်ဂျင်း လူမျိုးတို့မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အပြေးပြိုင်ပွဲများအတွက် မော်ရိုကိုနှင့် အီသီယိုးပီးယားတို့၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုကြောင့် နေရာ အရ လျော့နည်းသွားသော်လည်း နေရာ အများအပြားကို ရယူထားဆဲ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော အားကစားသမားများထဲတွင် ဘော့စတွန် မာရသွန် ချန်ပီယံဆု နှစ်ကြိမ်နှင့် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ နှစ်ကြိမ် ရရှိထားသော ကက်သရင်း ဒရဲဘာ၊ ယခင် မာရသွန် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ခဲ့သူ ပေါလ် တာဂတ် နှင့် ဂျွန်ဂူဂီတို့ ပါဝင်သည်။

ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဘေဂျင်း အိုလံပစ်တွင် ဆုတံဆိပ် အချို့ ရရှိခဲ့ပြီး ရွှေ ၆ခု၊ ငွေ ၄ ခု နှင့် ကြေး ၄ ခု ဖြစ်ကာ ၂၀၀၈ အိုလံပစ်အတွင်း အာဖရိက၏ အအောင်မြင်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အာကစား သမား အသစ်များတွင် အာရုံစိုက်မှု ခံရသူများမှာ အမျိုးသမီး မီတာ ၈၀၀ ရွှေတံဆိပ် ဆုရှင် ပန်မလာ ဂျယ်လီမို နှင့် အမျိုးသား မာရသွန်ပွဲတွင် အနို်ငရခဲ့သော ဆင်မြူရယ် ဝန်ဂျူရူ တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လက်ရှိအောင်မြင်နေသော အပြေး အားကစားကို ဦးဆောင်လမ်းပြခဲ့သူမှာ အနားယူသွားပြီဖြစ်သော  ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များမှ အိုလံပစ် နှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲ ချန်ပီယံဟောင်းကစ်ပ်ချိုဂ ကေနို ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ နောက်တွင် ဓနသဟာယ ကစားပွဲချန်ပီယံ ဟင်နရီ ရိုနို က ကမ္ဘာ့စံချိန် ပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ဆက်တိုက်ရယူနိုင်ခဲ့သည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ကင်ညာ အာကစားသမား အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ကင်ညာကစားသမား အမြောက်အမြား ဘက်ပြောင်းခြင်းဖြင့် ကြုံတွေ့နေရပြီး အထူးသဖြင့် ဘာရိန်းနိုင်ငံ နှင့် ကာတာနိုင်ငံများသို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;IAAF&quot;&gt;IAAF: [http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf Changes of Allegiance 1998 to 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509091352/http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf |date=9 May 2013 }}.&lt;/ref&gt; ကင်ညာ အားကစား ဝန်ကြီးဌာနက ဘက်ပြောင်းခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးစားသော်လည်း ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေဆဲ ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံး အနေဖြင့် ဘားနတ် လာဂတ်က အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို ကိုယ်စားပြု ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;IAAF&quot;/&gt; ထို့သို့ ဘက်ပြောင်းချင်း အများစုမှာ စီးပွားရေး သို့မဟုတ် ငွေကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ ဖြင့် သက်ဆိုင်နေသည်။ အချို့သော ကင်ညာ အပြေးသမားများမှာ နိုင်ငံ၏ အလွန်အားကောင်းသော ကိုယ်စားပြု အသင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် အရည်အချင်း မမှီနိုင်သော်လည်း အခြားနိုင်ငံများကို ကိုယ်စားပြုရန်မူ လွယ်ကူနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

[[File:David Rudisha Daegu 2011.jpg|thumb|left|အိုလံပစ် မီတာ ၈၀၀ ကမ္ဘာ့ စံချိန်တင် ကစားသမား ဒေးဗစ် ရူဒီရှား]]
ကင်ညာ၏ အမျိုးသမီး ဘော်လီဘော အသင်းမှာ အာဖရိက တွင် ထင်ရှားပြီး ကလပ်အသင်းများ နှင့် နိုင်ငံ ကိုယ်စားပြု အသင်း နှစ်ခုစလုံး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း အာဖရိကတိုက်၏ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲများတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသမီး ဘော်လီဘော အသင်းမှာ အိုလံပစ် နှင့် ကမ္ဘာ့ ဖလားတို့တွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော်လည်း သိသာထင်ရှားသည့် အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။

ခရစ်ကက်မှာ အခြားထင်ရှားပြီး အောင်မြင်သော အားကစား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ ခရစ်ကက် အသင်းသည် ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ၁၉၉၆ ခုနှစ် ကတည်းက ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ သူတို့သည် ကမ္ဘာ့ အကောင်းဆုံး ခရစ်ကက် အသင်း အချို့ကို အနိုင်ရခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ဆီမီးဖိုင်နယ် အဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။

ကင်ညာ၏ ရပ်ဂ်ဘီ အသင်းမှာလည်း လူကြိုက်များပြီး နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ဆာဖာရီ ဆဲဗင်း ပြိုင်ပွဲမှာ အထူးထင်ရှားသည်။ ကင်ညာ၏ အမျိုးသား အသင်းမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းမှာလည်း ဒေသအတွင်း အားကောင်းသော အသင်းတစ်သင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်အတွင်း အငြင်းပွားမှုများကြောင့် အောင်မြင်မှုကျဆင်းခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;New Vision, 3 June 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles land Kenya indefinite FIFA ban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110015009/http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=10 January 2008 }}&lt;/ref&gt;ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာ့ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ပိတ်ပင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး ၂၀၀၇ခုနှစ် မတ်လတွင်မှ ပြန်လည် ကစားခွင့် ရရှိခဲ့သည်။

ကားပြိုင်ပွဲများတွင်မူ ကင်ညာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွ်င အခက်ခဲ အကြမ်းတမ်းဆုံးဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြသော ကမ္ဘာကျော် ဆာဖာရီ ရယ်လီ ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;The Auto Channel, 21 July 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA RALLY: Delecour takes points finish on Safari Rally debut]&lt;/ref&gt; ထိုပြိုင်ပွဲမှာ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ငွေကြေး အခက်အခဲကြောင့် ဖယ်ချန်ထားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကင်ညာမှ ကမ္ဘာ့ အကောင်းဆုံး ရယ်လီ ကစားသမားများမှာ ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင် အနိုင်ရခဲ့ဖူးသည်။ ထိုရယ်လီ ပြိုင်ပွဲမှာ အာဖရိက ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသ အဖြစ် နှစ်စဉ် ကျင်းပမြဲ ဖြစ်သော်လည်း လာမည့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိရန် မျှော်လင့်လျက် ရှိကြသည်။

===ဟင်းလျာများ===
[[File:Ugali &amp; Sukuma Wiki.jpg|thumb|right|ကင်ညာဟင်းလျာ အတွဲအဆက် ဖြစ်သော အူဂါလီ နှင့် ဆူကူမာ ဝီကီ]]

ကင်ညာသားတို့သည် တစ်ရက်လျှင် သုံးနပ် စားကြပြီး မနက်ခင်းတွင် မနက်စာ၊ နေ့ခင်းတွင် နေ့လယ်စာနှင့် ညဘက်တွင် ညစာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအတွင်းတွင် မနက် ၁၀ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် နှင့် ညနေ ၄ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် တို့လည်း ရှိသည်။ နံနက်စာတွင် လက်ဖက်ရည် သို့မဟုတ် ယာဂုနှင့် ပေါင်မုန့်၊ ချာပါတီ၊ မာဟာမရီ၊ အာလူးပြုတ် သို့မဟုတ် ကန်စွန်းဥပြုတ် တို့ကို စားသုံးလေ့ ရှိကြသည်။ နေ့လယ်စာနှင့် ညစာ အတွက်မူ လူ အများစုမှာ အူဂါလီ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ချဉ်၊ အသား၊ ငါး သို့မဟုတ် အခြားသော ပြုတ်ချက်စာများ ကို စားသုံးကြသည်။

ကင်ညာအနောက်ပိုင်းရှိ လူယာ၊ လူအို နှင့် ကလန်ဂျင်းလူမျိုး များမှာ ရိုးရာ အစားအစာများ အတွက် လိုင်းဟု ခေါ်သော ပြာမှ ရသော ဟင်းခတ်တစ်မျိုးကို အသုံးပြုကြပြီး မာဆစ်ဟု ခေါ်သော ရိုးရာ နို့ သောက်စရာ တစ်မျိုးကို သောက်သုံးကြသည်။ ထိုဒေသအတွင်း လည်ချောင်း ကင်ဆာ အဖြစ်များမှု အတွက် လိုင်းမှာ တရားခံ ဖြစ်သည် ဆိုသည့် အချက်ကိုမူ တိတိကျကျ မပြောနိုင်သေးပေ။

နိုင်ရိုဘီ အစရှိသော မြို့ကြီးများတွင်မူ စတီးယား၊ ကေအက်ဖ်စီ၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/10/13223149-fast-food-finds-fans-in-sub-sahara-africa-where-obesity-problem-is-growing?lite |title=Fast food finds fans in sub-Sahara Africa, where obesity problem is growing – World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=24 October 2012 |accessdate=26 February 2013}}&lt;/ref&gt;  ဆပ်ဝေး&lt;ref&gt;[http://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html US fast food chain to open first Kenya outlet in August – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023161931/https://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html |date=23 October 2018 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.&lt;/ref&gt; အစရှိသော အမြန်ပြင်ဆင် ချက်ပြုတ်ပေးသည့် စားသောက်ဆိုင်များ ရှိသည်။ နေ့လယ်စာအတွင်း ထုတ်ပိုးယူသွားနိုင်သည့် ထင်ရှားသော ဖစ်ရှ်အင်န်ချစ်ပ် ( ငါးနှင့်အာလူးကြော်) စားသောက်ဆိုင်များလည်း ရှိသည်။

==အခြားကြည့်ရန်==

==ကိုးကား==
{{reflist|2}}


[[Category:ကင်ညာနိုင်ငံ]]
[[Category:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>prkzq37i078e6o2oer2fit8uot5oxzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၁၁ ပုဂံညောင်ဦးမိုးကြီးမှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20393</id>
    <revision>
      <id>1032124</id>
      <parentid>770388</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6715" sha1="c07y1dbedz9jbt7zq9lya1h2ojqy95h" xml:space="preserve">[[File:Pagan Heavy Rain 2.jpg|thumb|right| မိုးကြီးမှုကြောင့် ပြိုကျသွားသော ရှေးဟောင်း ပုဂံဘုရားတစ်ဆူ (Weekly Eleven News Journal မှ ဓာတ်ပုံဖြစ်သည်။)]]
[[ညောင်ဦးမြို့]]တွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁၉)ရက်နေ့ညမှ (၂၀)ရက်နေ့နံနက် ပိုင်းအထိ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခဲ့ရာ ထိုနေ့နံနက်(၉)နာရီအချိန် ညောင်ဦးမြို့ မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒဌာန ၏ တိုင်းထွာချက်များအရ မိုးရေချိန် (၈)လက်မ ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါမိုးကြီးမှုကြောင့် ပုဂံရှေးဟောင်းဘုရားနှင့် အဆောက်အဦးတချို့ ပြိုကျပျက်စီး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။[[File:Pagan Heavy Rain 1.jpg|thumb|right| မိုးကြီးမှုကြောင့် ပြိုကျသွားသော ရှေးဟောင်း ပုဂံဘုရားတစ်ဆူ (Weekly Eleven News Journal မှ ဓာတ်ပုံဖြစ်သည်။)]]
== ထိခိုက်ပျက်စီးမှု ==
သရပါဟိုတယ်အနီး ကားလမ်းနံဘေးရှိ [[ပုဂံခေတ်]]နှောင်းပိုင်းလက်ရာ ရှေးဟောင်းဘုရားတစ်ဆူပြိုကျခဲ့သည်။ အဆိုပါမိုးမှာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] မှ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော မုန်တိုင်းငယ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ သရပါဟိုတယ်အနီးရှိ ပြိုကျခဲ့သောစေတီ ၏ ရှေးဟောင်းဘုရားနံပါတ်မှာ (၁၉၅၅)ဖြစ်ပြီး၊ အုတ်ကျောင်းခံစေတီ အမျိုးအစားဖြစ်ကာ၊ အုတ်ခွက်ဘုရားနှင့် ဆင်းတုတော် ဌာပနာပစ္စည်းများလည်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့အတူ [[ရွှေစည်းခုံစေတီတော်]]ကြီး၏ အရှေ့ဘက်အတွင်းတံတိုင်း၊ မြောက်ဘက်မုခ်ဦးစေတီ၏ မြောက်ဘက်ခြမ်းသည် လည်းကောင်း၊ အနောက်ဘက်အဝင် မုခ်ဦးခြင်္သေ့ကြီးနှစ်ကောင် အနက်တောင်ဘက်ခြင်္သေ့၏ နောက်ဘက်ခြေထောက်နှင့် ဖင်မြီး ပိုင်းတစ်ခြမ်းသည် လည်းကောင်း၊ ရွှေစည်းခုံစေတီ အနောက်ဘက်သက်တော်ရှည်(နံကပ်ကျောင်း)အတွင်းရှိ ရှေးဟောင်း အုတ်ကျောင်းတော်ကြီးသည် လည်းကောင်း ထိုနေ့ကမိုးကြောင့် ပြိုကျပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ အုတ်ကျောင်းကြီးမှာ စွာစော်ကဲမင်း ([[အင်းဝခေတ်]]) က တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ယမန်နှစ်ကမှ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနမှ အနောက်ဘက်ခြမ်းကို ပြုပြင်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အလားတူ ရှေးဟောင်းတံတိုင်းတချို့လည်း ပျက်စီးမှုရှိကြောင်း Weekly Eleven News Journal တွင် ဖော်ပြထားသည်။

== မိုးရေချိန်စံချိန်သစ် ==
ညောင်ဦးမြို့တွင် ယခုနှစ်အတွင်း လွန်ခဲ့သည့် ဩဂုတ်လ (၂၆) ရက်နေ့က ရွာသွန်းခဲ့သောမိုးကြောင့် (၄၇)နှစ်တာ ကာလအတွင်း မိုးရေချိန်အများဆုံးရရှိသည့်နေ့အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရာ (၄.၇၂)လက်မ ရွာသွန်းခဲ့သော်လည်း ယခုရွာသွန်းသောမိုးမှာ မိုးရေချိန် (၈)လက်မ ရရှိခဲ့ရာ စံချိန်သစ် ထပ်မံတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ မိုးကြောင့် မြို့တွင်း လမ်းတချို့သဲများ၊ ရေများဖုံလွှမ်းခဲ့ပြီး သက်ဆိုင်ရာမှ ရှင်းလင်းဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10619&amp;Itemid=113 Home - Eleven Media Group&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
*[[၂၀၁၁ ပခုက္ကူရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ကျောက်ဆည်ရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ပုဂံညောင်ဦးမိုးကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ မုံရွာရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ မြစ်သာမြစ်ရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ဆင်ဖြူကျွန်းရေကြီးမှု]]
*[[ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးမြန်မာ့သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသည့် သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ]]
[[Category:၂၀၁၁ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>c07y1dbedz9jbt7zq9lya1h2ojqy95h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032125</id>
      <parentid>1032124</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသည့် သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသော ရေကြီးမှုများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6697" sha1="17pr8pi2p5z37tomvu3rgdb42oms9li" xml:space="preserve">[[File:Pagan Heavy Rain 2.jpg|thumb|right| မိုးကြီးမှုကြောင့် ပြိုကျသွားသော ရှေးဟောင်း ပုဂံဘုရားတစ်ဆူ (Weekly Eleven News Journal မှ ဓာတ်ပုံဖြစ်သည်။)]]
[[ညောင်ဦးမြို့]]တွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁၉)ရက်နေ့ညမှ (၂၀)ရက်နေ့နံနက် ပိုင်းအထိ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခဲ့ရာ ထိုနေ့နံနက်(၉)နာရီအချိန် ညောင်ဦးမြို့ မိုးလေဝသနှင့်ဇလဗေဒဌာန ၏ တိုင်းထွာချက်များအရ မိုးရေချိန် (၈)လက်မ ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါမိုးကြီးမှုကြောင့် ပုဂံရှေးဟောင်းဘုရားနှင့် အဆောက်အဦးတချို့ ပြိုကျပျက်စီး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။[[File:Pagan Heavy Rain 1.jpg|thumb|right| မိုးကြီးမှုကြောင့် ပြိုကျသွားသော ရှေးဟောင်း ပုဂံဘုရားတစ်ဆူ (Weekly Eleven News Journal မှ ဓာတ်ပုံဖြစ်သည်။)]]
== ထိခိုက်ပျက်စီးမှု ==
သရပါဟိုတယ်အနီး ကားလမ်းနံဘေးရှိ [[ပုဂံခေတ်]]နှောင်းပိုင်းလက်ရာ ရှေးဟောင်းဘုရားတစ်ဆူပြိုကျခဲ့သည်။ အဆိုပါမိုးမှာ [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]] မှ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော မုန်တိုင်းငယ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ သရပါဟိုတယ်အနီးရှိ ပြိုကျခဲ့သောစေတီ ၏ ရှေးဟောင်းဘုရားနံပါတ်မှာ (၁၉၅၅)ဖြစ်ပြီး၊ အုတ်ကျောင်းခံစေတီ အမျိုးအစားဖြစ်ကာ၊ အုတ်ခွက်ဘုရားနှင့် ဆင်းတုတော် ဌာပနာပစ္စည်းများလည်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့အတူ [[ရွှေစည်းခုံစေတီတော်]]ကြီး၏ အရှေ့ဘက်အတွင်းတံတိုင်း၊ မြောက်ဘက်မုခ်ဦးစေတီ၏ မြောက်ဘက်ခြမ်းသည် လည်းကောင်း၊ အနောက်ဘက်အဝင် မုခ်ဦးခြင်္သေ့ကြီးနှစ်ကောင် အနက်တောင်ဘက်ခြင်္သေ့၏ နောက်ဘက်ခြေထောက်နှင့် ဖင်မြီး ပိုင်းတစ်ခြမ်းသည် လည်းကောင်း၊ ရွှေစည်းခုံစေတီ အနောက်ဘက်သက်တော်ရှည်(နံကပ်ကျောင်း)အတွင်းရှိ ရှေးဟောင်း အုတ်ကျောင်းတော်ကြီးသည် လည်းကောင်း ထိုနေ့ကမိုးကြောင့် ပြိုကျပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ အုတ်ကျောင်းကြီးမှာ စွာစော်ကဲမင်း ([[အင်းဝခေတ်]]) က တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ယမန်နှစ်ကမှ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနမှ အနောက်ဘက်ခြမ်းကို ပြုပြင်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အလားတူ ရှေးဟောင်းတံတိုင်းတချို့လည်း ပျက်စီးမှုရှိကြောင်း Weekly Eleven News Journal တွင် ဖော်ပြထားသည်။

== မိုးရေချိန်စံချိန်သစ် ==
ညောင်ဦးမြို့တွင် ယခုနှစ်အတွင်း လွန်ခဲ့သည့် ဩဂုတ်လ (၂၆) ရက်နေ့က ရွာသွန်းခဲ့သောမိုးကြောင့် (၄၇)နှစ်တာ ကာလအတွင်း မိုးရေချိန်အများဆုံးရရှိသည့်နေ့အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရာ (၄.၇၂)လက်မ ရွာသွန်းခဲ့သော်လည်း ယခုရွာသွန်းသောမိုးမှာ မိုးရေချိန် (၈)လက်မ ရရှိခဲ့ရာ စံချိန်သစ် ထပ်မံတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ မိုးကြောင့် မြို့တွင်း လမ်းတချို့သဲများ၊ ရေများဖုံလွှမ်းခဲ့ပြီး သက်ဆိုင်ရာမှ ရှင်းလင်းဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.news-eleven.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10619&amp;Itemid=113 Home - Eleven Media Group&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
*[[၂၀၁၁ ပခုက္ကူရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ကျောက်ဆည်ရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ပုဂံညောင်ဦးမိုးကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ မုံရွာရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ မြစ်သာမြစ်ရေကြီးမှု]]
*[[၂၀၁၁ ဆင်ဖြူကျွန်းရေကြီးမှု]]
*[[ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးမြန်မာ့သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသော ရေကြီးမှုများ]]
[[Category:၂၀၁၁ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>17pr8pi2p5z37tomvu3rgdb42oms9li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လဲချားမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20904</id>
    <revision>
      <id>1032156</id>
      <parentid>912024</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6034" sha1="h1nz9msdm15bn42jh6parzux8zhvqfj" xml:space="preserve">'''လဲချားမြို့''' ({{langx|shn|လဲးၶႃး}}၊ {{langx|en|Laihka}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[လဲချားမြို့နယ်]]၏ ရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ သမိုင်းဝင်မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး ပဒေသရာဇ်ခေတ်က လဲချားစော်ဘွားများ နန်းစိုက်ခဲ့ရာ ဟော်နန်းတည်ရှိခဲ့သော မြို့လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1900 |volume=II |pages=15–20}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox settlement
|name = လဲချားမြို့
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = Porrana Saeditaw.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1  =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[လဲချားမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population = 
|population_as_of = 
|coordinates_display = inline,title
|coordinates_region = MM
|latNS = N
|latd = 21
|latm = 16
|lats = 20
|longEW = E
|longd = 97
|longm = 39
|longs = 10
|elevation_ft = 
|elevation_m = ၉၇၁
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}
ရွာပေါင်း ၁၈၀ ရှိပြီး လူဦးရေ ၆ သောင်းအထက်ရှိသည်။လဲချားမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၃,၁၂၀ ပေ (၉၅၁ မီတာ) ခန့်တွင် တည်ရှိပြီး အေးမြသော ရာသီဥတုရှိသည်။ တောင်ကြီး-လွိုင်လင်-ကျိုင်းတုံ သွားကားလမ်းမကြီးမှတစ်ဆင့် ပင်လုံမြို့ကို ဖြတ်၍ လဲချားမြို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသလို၊ မြောက်ဘက်တွင် [[မိုင်းကိုင်မြို့]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် [[သီပေါမြို့]]နှင့် [[လားရှိုးမြို့]]များသို့ ကုန်းလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ 

== စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် ==
လဲချားမြို့နယ်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကလုပ်ကိုင်ကြပြီး စပါး၊ ပြောင်းဖူးနှင့် ရာသီပေါ်သီးနှံများ ထွက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် လဲချားဒေသသည် ရိုးရာလက်မှုလုပ်ငန်းဖြစ်သော ရှမ်းအိုးစည်လုပ်ငန်း၊ ပန်းပဲလုပ်ငန်းနှင့် ရှမ်းရိုးရာ [[ယွန်းထည်]] (လတ်ချ်) လုပ်ငန်းများကြောင့် သမိုင်းအဆက်ဆက် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင်သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ လဲချားမြို့ပေါ် လူဦးရေသည် ၁၁,၄၄၀ ဦးခန့်ရှိပြီး တစ်မြို့နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် လူဦးရေ ၆၁,၁၅၈ ဦး နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ဒေသခံအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြပြီး [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] နှင့် [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] လူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[ကဏ္ဍ:လွိုင်လင်ခရိုင်]]

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
{{Shan-geo-stub}}</text>
      <sha1>h1nz9msdm15bn42jh6parzux8zhvqfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032157</id>
      <parentid>1032156</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6009" sha1="6cauu228b3broh9p0u9y9skcz5dysom" xml:space="preserve">'''လဲချားမြို့''' ({{langx|shn|လဲးၶႃး}}၊ {{langx|en|Laihka}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[လဲချားမြို့နယ်]]၏ ရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ သမိုင်းဝင်မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး ပဒေသရာဇ်ခေတ်က လဲချားစော်ဘွားများ နန်းစိုက်ခဲ့ရာ ဟော်နန်းတည်ရှိခဲ့သော မြို့လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1900 |volume=II |pages=15–20}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox settlement
|name = လဲချားမြို့
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = Porrana Saeditaw.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1  =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[လဲချားမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population = 
|population_as_of = 
|coordinates_display = inline,title
|coordinates_region = MM
|latNS = N
|latd = 21
|latm = 16
|lats = 20
|longEW = E
|longd = 97
|longm = 39
|longs = 10
|elevation_ft = 
|elevation_m = ၉၇၁
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}
ရွာပေါင်း ၁၈၀ ရှိပြီး လူဦးရေ ၆ သောင်းအထက်ရှိသည်။လဲချားမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၃,၁၂၀ ပေ (၉၅၁ မီတာ) ခန့်တွင် တည်ရှိပြီး အေးမြသော ရာသီဥတုရှိသည်။ တောင်ကြီး-လွိုင်လင်-ကျိုင်းတုံ သွားကားလမ်းမကြီးမှတစ်ဆင့် ပင်လုံမြို့ကို ဖြတ်၍ လဲချားမြို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသလို၊ မြောက်ဘက်တွင် [[မိုင်းကိုင်မြို့]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် [[သီပေါမြို့]]နှင့် [[လားရှိုးမြို့]]များသို့ ကုန်းလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ 

== စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် ==
လဲချားမြို့နယ်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကလုပ်ကိုင်ကြပြီး စပါး၊ ပြောင်းဖူးနှင့် ရာသီပေါ်သီးနှံများ ထွက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် လဲချားဒေသသည် ရိုးရာလက်မှုလုပ်ငန်းဖြစ်သော ရှမ်းအိုးစည်လုပ်ငန်း၊ ပန်းပဲလုပ်ငန်းနှင့် ရှမ်းရိုးရာ [[ယွန်းထည်]] (လတ်ချ်) လုပ်ငန်းများကြောင့် သမိုင်းအဆက်ဆက် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင်သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ လဲချားမြို့ပေါ် လူဦးရေသည် ၁၁,၄၄၀ ဦးခန့်ရှိပြီး တစ်မြို့နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် လူဦးရေ ၆၁,၁၅၈ ဦး နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ဒေသခံအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြပြီး [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] နှင့် [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]] လူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[ကဏ္ဍ:လွိုင်လင်ခရိုင်]]


{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
{{Shan-geo-stub}}</text>
      <sha1>6cauu228b3broh9p0u9y9skcz5dysom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇူလိုင် ၁၉၈၄</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23006</id>
    <revision>
      <id>1032017</id>
      <parentid>699525</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* (၃) ရက် */</comment>
      <origin>1032017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6399" sha1="lke5h24vayy9imk3dkqua38stvzq8xs" xml:space="preserve">{{လများ(၁၉၈၄)}}
{{ဇူလိုင်လ}}

==(၁) ရက်==
::*
::*


==(၂) ရက်==
::* အိန္ဒိယ၊ ပြည်နယ် ၂ ခုတွင် မြေပြိုကျမှုဖြစ်ပွားရာ အနည်းဆုံးလူပေါင်း ၂၉ ဦး သေဆုံး၊ လယ်မြေဧက ၁၀၀ ကျော်မှာ မြေများနှင့် ကျောက်တုံးများ ဖုံးလွှမ်းသွားကြောင်း အစိုးရသတင်းဌာနက ကြေညာ၊ ဘုံဘေ၌လည်း နှစ် ၁၀၀ အတွင်း အသည်းထန်ဆုံးမိုးရွာသွန်းမှုကြောင့် ဘုံဘေဆိပ်ကမ်းမှ လုပ်ငန်းများနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ရပ်ဆိုင်းသွားရကြောင်း ဘုံဘေမိုးလေဝသဌာနက ကြေညာ။
::*

==(၃) ရက်==
::* [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ [[မွေးဖွားနှုန်း]]သည် [[သေဆုံးနှုန်း]]ထက် သုံးဆများကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်တွင် လူဦးရေသန်း ၁၀၀ ကျော်ရှိကြောင်း၊ တနေ့လျှင် ပျမ်းမျှ ကလေးပေါင်း ၅၁၀၀၀ မွေးဖွားပြီး၊ လူပေါင်း ၁၇၀၀၀ သေဆုံးကြောင်း ချိုင်းနားဒေးလီးသတင်းစာ၌ ဖော်ပြ။
::*

==(၄) ရက်==
::*
::*


==(၅) ရက်==
::* တတိယကမ္ဘာ့နိုင်ငံများသို့ စားနပ်ရိက္ခာအကူအညီပေးရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဥရောပဘုံဈေးအဖွဲ့က ဒေါ်လာသန်းပေါင်း ၁၇၀ ဖိုးရှိ ကောက်ပဲသီးနှံ တန်ချိန် ၃၂၃,၀၀၀၊ နို့မှုန့်တန်ချိန် ၆၀,၆၀၀၊ ထောပတ်ဆီတန်ချိန် ၁၇,၆၅၀၊ ဟင်းရွက်ဆီတန်ချိန် ၂၀၀၀ နှင့် ပဲတန်ချိန် ၈၀၀၀ တို့ကို အကူအညီပေးမည်ဟု ဘုံဈေးအဖွဲ့ တာဝန်ရှိပုဂ္ဂိုလ်များက ပြောကြား။
::*

==(၆) ရက်==
::*
::*


==(၇) ရက်==
::*
::*


==(၈) ရက်==
::*
::*


==(၉) ရက်==
::*
::*


==(၁၀) ရက်==
::*
::*


==(၁၁) ရက်==
::*
::*


==(၁၂) ရက်==
::*
::*


==(၁၃) ရက်==
::* အာဖရိကတိုက် သုံးနိုင်ငံရှိ ဒုက္ခသည်များကို ကူညီရေးအတွက် အရေးပေါ်စားနပ်ရိက္ခာအကူအညီအဖြစ် ဂျပန်ယန်းငွေ သန်း ၁,၅၀၀(ကန်ဒေါ်လာ ၆.၅ သန်း)ပေးအပ်ရန် ဂျပန် ဆုံးဖြတ်။
::*

==(၁၄) ရက်==
::* တရုတ်၊ ရှန်စီးပြည်နယ်၌ ရုတ်တရက် ရေကြီးရာမှ စာသင်ကျောင်းတကျောင်း၏ မြေသားနံရံ ကျိုးပေါက်သွားရာ ကျောင်းဆရာတဦးနှင့် ကျောင်းသား ၂၁ ဦး သေဆုံးဟု ယူပီအိုင်သတင်းဌာနက ဖော်ပြ။
::*

==(၁၅) ရက်==
::* အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၇၇ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း၌ အဆိုးရွားဆုံးသော ရေကြီးမှုကြောင့် မြေပြိုမှုများ ဖြစ်ပွားကာ လူပေါင်း ၅၀ သေဆုံး၊ လူနှစ်သန်းခန့် ရေဘေးနှင့် ကြုံတွေ့နေရဟု ပီတီအိုင်သတင်းဌာနက ဖော်ပြ။
::*

==(၁၆) ရက်==
::* မိုးခေါင်ရေရှားမှု မကြာခဏကြုံတွေ့နေရသော အာဖရိကတိုက်၏ စားနပ်ရိက္ခာအကျပ်အတည်းကိစ္စနှင့် ပတ်သက်သော ရက်သတ္တနှစ်ပတ်ကြာ ကျင်းပမည့် ညီလာခံကို [[ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံ]] ဟာရာရေးမြို့တွင် စတင်၊ ညီလာခံသို့ အာဖရိကနိုင်ငံ ၅၀ နှင့် စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့(အက်ဖ်အေအို)မှ ပါရဂူများ တက်ရောက်။
::*

==(၁၇) ရက်==
::*
::*


==(၁၈) ရက်==
::*
::*


==(၁၉) ရက်==
::*
::*


==(၂၀) ရက်==
::*
::*


==(၂၁) ရက်==
::*
::*


==(၂၂) ရက်==
::*
::*


==(၂၃) ရက်==
::*
::*


==(၂၄) ရက်==
::*
::*


==(၂၅) ရက်==
::*
::*


==(၂၆) ရက်==
::*
::*


==(၂၇) ရက်==
::*
::*


==(၂၈) ရက်==
::* ၁၉၈၄ ခုနှစ် နွေရာသီအိုလံပစ်အားကစားပြိုင်ပွဲကို [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]တွင် အမေရိကန်သမ္မတ [[ရော်နယ် ရေဂင်|ရီဂင်]]က ဖွင့်ပွဲကြေညာချက်ဖတ်ကြား၍ ဖွင့်လှစ်ပေး။
::*

==(၂၉) ရက်==
::*
::*


==(၃၀) ရက်==
::*
::*

==(၃၁) ရက်==
::*
::*


==ကိုးကား==
{{reflist}}


[[Category:ဇူလိုင်]]
[[Category:၁၉၈၄]]</text>
      <sha1>lke5h24vayy9imk3dkqua38stvzq8xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယူရိုဗစ်ရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29674</id>
    <revision>
      <id>1032089</id>
      <parentid>963739</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="4um91utfyik8hd943ewoln58pbbspfh" xml:space="preserve">
{{Infobox television
| show_name            = Eurovision Song Contest 
| image                = [[File:770px-Eurovision Song Contest logo.svg.png|310px]]
| caption              = ယူရိုဗစ်ရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ အမှတ်တံဆိပ်
| show_name_2          = 
| genre                = Song contest
| format               = 
| creator              = [[Marcel Bezençon]]
| developer            = 
| writer               = 
| director             = 
| creative_director    = 
| presenter            = [[List of Eurovision Song Contest presenters|List of presenters]]
| starring             = 
| judges               = 
| voices               = 
| narrated             = 
| theme_music_composer = [[Marc-Antoine Charpentier]]
| opentheme            = [[Te Deum]] ''(Prelude (Marche en rondeau))''
| endtheme             = 
| composer             = 
| country              = [[List of countries in the Eurovision Song Contest|List of countries]]
| language             = English
| num_seasons          = &lt;!-- or num_series --&gt;
| num_episodes         = 
| list_episodes        = 
| executive_producer   = 
| producer             = 
| editor               = 
| location             = [[List of host cities of the Eurovision Song Contest|List of host cities]]
| cinematography       = 
| camera               = 
| runtime              = 2 hours (semifinal) &lt;br /&gt; 3 hours 30 minutes (final)
| company              = [[European Broadcasting Union]]
| distributor          = [[Eurovision (network)|Eurovision]]
| channel              = 
| picture_format       = [[576i]] (SDTV) (1956-present) &lt;br /&gt; [[1080i]] (HDTV) (2008-present)
| audio_format         = 
| first_run            = 
| first_aired          = 24 May 1956
| last_aired           = present
| preceded_by          = 
| followed_by          = 
| related              = 
| website              = http://www.eurovision.tv/
| website_title        = Official website
| production_website   = http://www.ebu.ch/en/about/index.php
}}
'''ယူရိုဗီရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ''' (Eurovision Song Contest) ဆိုသည်မှာ ဥရောပရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုသမဂ္ဂ (European Broadcasting Union) အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှ ၁၉၅၆ ခုနှစ်ကတည်းက နှစ်စဉ် သီချင်းသီဆိုပြိုင်ပွဲဝင်ကြသည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံအသီးသီးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အဆိုတော်များသည် သီချင်းတစ်ပုဒ်စီဖြင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ကြပြီး၊ အနိုင်ရရှိသူကို မဲပေးစနစ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ရွေးချယ်ကြသည်။

နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း လူဦးရေ သန်း ၁၆၀ မှ သန်း ၂၀၀ ကြား ကြည့်ရှုလေ့ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပြိုင်ပွဲသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ဂီတပြိုင်ပွဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ယူရိုဗီရှင်း သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲ၏ အတိတ်သမိုင်းတွင် နာမည်ကျော် အနိုင်ရရှိသူများစွာ ရှိခဲ့ဖူးပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် [[အားဘာ|ABBA]]၊ [[စလင်း ဒီယွန်|Céline Dion]]၊ Sandie Shaw၊ Bucks Fizz၊ Alexander Rybak၊ Conchita Wurst၊ Netta Barzilai၊ Duncan Laurence နှင့် Måneskin တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;sfgate1&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Opening of Sweden's ABBA museum is delayed | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | archive-date=9 September 2012 | access-date=27 May 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters2007&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Serbia's &quot;Prayer&quot; wins Eurovision Song Contest | date=2007-05-14 | work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဂီတ]]</text>
      <sha1>4um91utfyik8hd943ewoln58pbbspfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032090</id>
      <parentid>1032089</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကိုးကား */</comment>
      <origin>1032090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12439" sha1="gatk29k8gdi905gyrzk1sxu833419yf" xml:space="preserve">
{{Infobox television
| show_name            = Eurovision Song Contest 
| image                = [[File:770px-Eurovision Song Contest logo.svg.png|310px]]
| caption              = ယူရိုဗစ်ရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ အမှတ်တံဆိပ်
| show_name_2          = 
| genre                = Song contest
| format               = 
| creator              = [[Marcel Bezençon]]
| developer            = 
| writer               = 
| director             = 
| creative_director    = 
| presenter            = [[List of Eurovision Song Contest presenters|List of presenters]]
| starring             = 
| judges               = 
| voices               = 
| narrated             = 
| theme_music_composer = [[Marc-Antoine Charpentier]]
| opentheme            = [[Te Deum]] ''(Prelude (Marche en rondeau))''
| endtheme             = 
| composer             = 
| country              = [[List of countries in the Eurovision Song Contest|List of countries]]
| language             = English
| num_seasons          = &lt;!-- or num_series --&gt;
| num_episodes         = 
| list_episodes        = 
| executive_producer   = 
| producer             = 
| editor               = 
| location             = [[List of host cities of the Eurovision Song Contest|List of host cities]]
| cinematography       = 
| camera               = 
| runtime              = 2 hours (semifinal) &lt;br /&gt; 3 hours 30 minutes (final)
| company              = [[European Broadcasting Union]]
| distributor          = [[Eurovision (network)|Eurovision]]
| channel              = 
| picture_format       = [[576i]] (SDTV) (1956-present) &lt;br /&gt; [[1080i]] (HDTV) (2008-present)
| audio_format         = 
| first_run            = 
| first_aired          = 24 May 1956
| last_aired           = present
| preceded_by          = 
| followed_by          = 
| related              = 
| website              = http://www.eurovision.tv/
| website_title        = Official website
| production_website   = http://www.ebu.ch/en/about/index.php
}}
'''ယူရိုဗီရှင်း သီချင်းပြိုင်ပွဲ''' (Eurovision Song Contest) ဆိုသည်မှာ ဥရောပရုပ်သံထုတ်လွှင့်မှုသမဂ္ဂ (European Broadcasting Union) အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှ ၁၉၅၆ ခုနှစ်ကတည်းက နှစ်စဉ် သီချင်းသီဆိုပြိုင်ပွဲဝင်ကြသည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံအသီးသီးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အဆိုတော်များသည် သီချင်းတစ်ပုဒ်စီဖြင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ကြပြီး၊ အနိုင်ရရှိသူကို မဲပေးစနစ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ရွေးချယ်ကြသည်။

နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း လူဦးရေ သန်း ၁၆၀ မှ သန်း ၂၀၀ ကြား ကြည့်ရှုလေ့ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပြိုင်ပွဲသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ဂီတပြိုင်ပွဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ယူရိုဗီရှင်း သီချင်းဆိုပြိုင်ပွဲ၏ အတိတ်သမိုင်းတွင် နာမည်ကျော် အနိုင်ရရှိသူများစွာ ရှိခဲ့ဖူးပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် [[အားဘာ|ABBA]]၊ [[စလင်း ဒီယွန်|Céline Dion]]၊ Sandie Shaw၊ Bucks Fizz၊ Alexander Rybak၊ Conchita Wurst၊ Netta Barzilai၊ Duncan Laurence နှင့် Måneskin တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;sfgate1&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Opening of Sweden's ABBA museum is delayed | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | archive-date=9 September 2012 | access-date=27 May 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters2007&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Serbia's &quot;Prayer&quot; wins Eurovision Song Contest | date=2007-05-14 | work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== အနိုင်ရသူများ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Eurovision Song Contest အနိုင်ရရှိသူများ
! နှစ်
! နိုင်ငံ
! သီချင်း
! အဆိုတော်
! သီချင်းရေးသူ
|-
| 1956
| {{flag|Switzerland}}
| &quot;Refrain&quot;
| Lys Assia
| Géo Voumard, Émile Gardaz
|-
| 1957
| {{flag|Netherlands}}
| &quot;Net als toen&quot;
| Corry Brokken
| Guus Jansen, Willy van Hemert
|-
| 1958
| {{flag|France}}
| &quot;Dors, mon amour&quot;
| André Claveau
| Hubert Giraud, Pierre Delanoë
|-
| 1959
| {{flag|Netherlands}}
| &quot;Een beetje&quot;
| Teddy Scholten
| Dick Schallies, Willy van Hemert
|-
| 1960
| {{flag|France}}
| &quot;Tom Pillibi&quot;
| Jacqueline Boyer
| André Popp, Pierre Cour
|-
| 1961
| {{flag|Luxembourg}}
| &quot;Nous les amoureux&quot;
| Jean-Claude Pascal
| Jacques Datin, Maurice Vidalin
|-
| 1962
| {{flag|France}}
| &quot;Un premier amour&quot;
| Isabelle Aubret
| Claude-Henri Vic, Roland Valade
|-
| 1963
| {{flag|Denmark}}
| &quot;Dansevise&quot;
| Grethe and Jørgen Ingmann
| Otto Francker, Sejr Volmer-Sørensen
|-
| 1964
| {{flag|Italy}}
| &quot;Non ho l'età&quot;
| Gigliola Cinquetti
| Nicola Salerno, Mario Panzeri
|-
| 1965
| {{flag|Luxembourg}}
| &quot;Poupée de cire, poupée de son&quot;
| France Gall
| Serge Gainsbourg
|-
| 1966
| {{flag|Austria}}
| &quot;Merci, Chérie&quot;
| Udo Jürgens
| Udo Jürgens, Thomas Hörbiger
|-
| 1967
| {{flag|United Kingdom}}
| &quot;Puppet on a String&quot;
| Sandie Shaw
| Bill Martin, Phil Coulter
|-
| 1968
| {{flag|Spain}}
| &quot;La La La&quot;
| Massiel
| Manuel de la Calva, Ramón Arcusa
|-
| 1969
| {{flag|Spain}}
| &quot;Vivo cantando&quot;
| Salomé
| María José de Cerato, Aniano Alcalde
|-
| 1969
| {{flag|United Kingdom}}
| &quot;Boom Bang-a-Bang&quot;
| Lulu
| Alan Moorhouse, Michael Julien
|-
| 1969
| {{flag|Netherlands}}
| &quot;De troubadour&quot;
| Lenny Kuhr
| David Hartsema, Lenny Kuhr
|-
| 1969
| {{flag|France}}
| &quot;Un jour, un enfant&quot;
| Frida Boccara
| Émile Stern, Eddy Marnay
|-
| 1970
| {{flag|Ireland}}
| &quot;All Kinds of Everything&quot;
| Dana
| Derry Lindsay, Jackie Smith
|-
| 1971
| {{flag|Monaco}}
| &quot;Un banc, un arbre, une rue&quot;
| Séverine
| Jean-Pierre Bourtayre, Yves Dessca
|-
| 1972
| {{flag|Luxembourg}}
| &quot;Après toi&quot;
| Vicky Leandros
| Leo Leandros, Klaus Munro, Yves Dessca
|-
| 1973
| {{flag|Luxembourg}}
| &quot;Tu te reconnaîtras&quot;
| Anne-Marie David
| Claude Morgan, Vline Buggy
|-
| 1974
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Waterloo&quot;
| ABBA
| Benny Andersson, Björn Ulvaeus, Stig Anderson
|-
| 1975
| {{flag|Netherlands}}
| &quot;Ding-a-dong&quot;
| Teach-In
| Dick Bakker, Will Luikinga, Eddy Ouwens
|-
| 1976
| {{flag|United Kingdom}}
| &quot;Save Your Kisses for Me&quot;
| Brotherhood of Man
| Tony Hiller, Lee Sheriden, Martin Lee
|-
| 1977
| {{flag|France}}
| &quot;L'Oiseau et l'Enfant&quot;
| Marie Myriam
| Jean-Paul Cara, Joe Gracy
|-
| 1978
| {{flag|Israel}}
| &quot;A-Ba-Ni-Bi&quot;
| Izhar Cohen and the Alphabeta
| Nurit Hirsh, Ehud Manor
|-
| 1979
| {{flag|Israel}}
| &quot;Hallelujah&quot;
| Milk and Honey
| Kobi Oshrat, Shimrit Orr
|-
| 1980
| {{flag|Ireland}}
| &quot;What's Another Year&quot;
| Johnny Logan
| Shay Healy
|-
| 1981
| {{flag|United Kingdom}}
| &quot;Making Your Mind Up&quot;
| Bucks Fizz
| Andy Hill, John Danter
|-
| 1982
| {{flag|Germany}}
| &quot;Ein bißchen Frieden&quot;
| Nicole
| Ralph Siegel, Bernd Meinunger
|-
| 1983
| {{flag|Luxembourg}}
| &quot;Si la vie est cadeau&quot;
| Corinne Hermès
| Jean-Pierre Millers, Alain Garcia
|-
| 1984
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Diggi-Loo Diggi-Ley&quot;
| Herreys
| Torgny Söderberg, Britt Lindeborg
|-
| 1985
| {{flag|Norway}}
| &quot;La det swinge&quot;
| Bobbysocks!
| Rolf Løvland
|-
| 1986
| {{flag|Belgium}}
| &quot;J'aime la vie&quot;
| Sandra Kim
| Jean-Paul Furnémont, Angelo Crisci, Rosario Marino Atria
|-
| 1987
| {{flag|Ireland}}
| &quot;Hold Me Now&quot;
| Johnny Logan
| Johnny Logan
|-
| 1988
| {{flag|Switzerland}}
| &quot;Ne partez pas sans moi&quot;
| Céline Dion
| Nella Martinetti, Atilla Şereftuğ
|-
| 1989
| {{flag|Yugoslavia}}
| &quot;Rock Me&quot;
| Riva
| Rajko Dujmić, Stevo Cvikić
|-
| 1990
| {{flag|Italy}}
| &quot;Insieme: 1992&quot;
| Toto Cutugno
| Toto Cutugno
|-
| 1991
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Fångad av en stormvind&quot;
| Carola
| Stephan Berg
|-
| 1992
| {{flag|Ireland}}
| &quot;Why Me?&quot;
| Linda Martin
| Johnny Logan
|-
| 1993
| {{flag|Ireland}}
| &quot;In Your Eyes&quot;
| Niamh Kavanagh
| Jimmy Walsh
|-
| 1994
| {{flag|Ireland}}
| &quot;Rock 'n' Roll Kids&quot;
| Paul Harrington and Charlie McGettigan
| Brendan Graham
|-
| 1995
| {{flag|Norway}}
| &quot;Nocturne&quot;
| Secret Garden
| Rolf Løvland, Petter Skavlan
|-
| 1996
| {{flag|Ireland}}
| &quot;The Voice&quot;
| Eimear Quinn
| Brendan Graham
|-
| 1997
| {{flag|United Kingdom}}
| &quot;Love Shine a Light&quot;
| Katrina and the Waves
| Kimberley Rew
|-
| 1998
| {{flag|Israel}}
| &quot;Diva&quot;
| Dana International
| Svika Pick, Yoav Ginai
|-
| 1999
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Take Me to Your Heaven&quot;
| Charlotte Nilsson
| Lars Diedricson, Gert Lengstrand, Marcos Ubeda
|-
| 2000
| {{flag|Denmark}}
| &quot;Fly on the Wings of Love&quot;
| Olsen Brothers
| Jørgen Olsen
|-
| 2001
| {{flag|Estonia}}
| &quot;Everybody&quot;
| Tanel Padar, Dave Benton and 2XL
| Ivar Must, Maian-Anna Kärmas
|-
| 2002
| {{flag|Latvia}}
| &quot;I Wanna&quot;
| Marie N
| Marija Naumova, Marats Samauskis
|-
| 2003
| {{flag|Turkey}}
| &quot;Everyway That I Can&quot;
| Sertab Erener
| Demir Demirkan, Sertab Erener
|-
| 2004
| {{flag|Ukraine}}
| &quot;Wild Dances&quot;
| Ruslana
| Ruslana Lyzhychko, Alexandr Ksenofontov
|-
| 2005
| {{flag|Greece}}
| &quot;My Number One&quot;
| Helena Paparizou
| Manos Psaltakis, Christos Dantis, Natalia Germanou
|-
| 2006
| {{flag|Finland}}
| &quot;Hard Rock Hallelujah&quot;
| Lordi
| Mr Lordi
|-
| 2007
| {{flag|Serbia}}
| &quot;Molitva&quot;
| Marija Šerifović
| Vladimir Graić, Saša Milošević Mare
|-
| 2008
| {{flag|Russia}}
| &quot;Believe&quot;
| Dima Bilan
| Jim Beanz, Dima Bilan
|-
| 2009
| {{flag|Norway}}
| &quot;Fairytale&quot;
| Alexander Rybak
| Alexander Rybak
|-
| 2010
| {{flag|Germany}}
| &quot;Satellite&quot;
| Lena
| Julie Frost, John Gordon
|-
| 2011
| {{flag|Azerbaijan}}
| &quot;Running Scared&quot;
| Ell and Nikki
| Stefan Örn, Sandra Bjurman, Iain James Farquharson
|-
| 2012
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Euphoria&quot;
| Loreen
| Thomas G:son, Peter Boström
|-
| 2013
| {{flag|Denmark}}
| &quot;Only Teardrops&quot;
| Emmelie de Forest
| Lise Cabble, Julia Fabrin Jakobsen, Thomas Stengaard
|-
| 2014
| {{flag|Austria}}
| &quot;Rise Like a Phoenix&quot;
| Conchita Wurst
| Charlie Mason, Joey Patulka, Ali Zuckowski, Julian Maas
|-
| 2015
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Heroes&quot;
| Måns Zelmerlöw
| Anton Hård af Segerstad, Joy Deb, Linnea Deb
|-
| 2016
| {{flag|Ukraine}}
| &quot;1944&quot;
| Jamala
| Jamala
|-
| 2017
| {{flag|Portugal}}
| &quot;Amar pelos dois&quot;
| Salvador Sobral
| Luísa Sobral
|-
| 2018
| {{flag|Israel}}
| &quot;Toy&quot;
| Netta
| Doron Medalie, Stav Beger
|-
| 2019
| {{flag|Netherlands}}
| &quot;Arcade&quot;
| Duncan Laurence
| Duncan Laurence, Joel Sjöö, Wouter Hardy, Will Knox
|-
| 2020
| colspan=&quot;4&quot; | ''COVID-19 ကပ်ရောဂါကြောင့် ပြိုင်ပွဲဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။''
|-
| 2021
| {{flag|Italy}}
| &quot;Zitti e buoni&quot;
| Måneskin
| Damiano David, Ethan Torchio, Thomas Raggi, Victoria De Angelis
|-
| 2022
| {{flag|Ukraine}}
| &quot;Stefania&quot;
| Kalush Orchestra
| Ihor Didenchuk, Ivan Klymenko, Oleh Psiuk, Tymofii Muzychuk, Vitalii Duzhyk
|-
| 2023
| {{flag|Sweden}}
| &quot;Tattoo&quot;
| Loreen
| Jimmy Thörnfeldt, Jimmy Jansson, Lorine Talhaoui, Moa Carlebecker, Peter Boström, Thomas G:son
|-
| 2024
| {{flag|Switzerland}}
| &quot;The Code&quot;
| Nemo
| Benjamin Alasu, Lasse Midtsian Nymann, Linda Dale, Nemo Mettler
|-
| 2025
| {{flag|Austria}}
| &quot;Wasted Love&quot;
| JJ
| Johannes Pietsch, Teodora Špirić, Thomas Thurner
|-
| 2026
| {{flag|Bulgaria}}
| &quot;Bangaranga&quot;
| Dara
| Darina Yotova, Anne Judith Wik, Cristian Tarcea, Dimitris Kontopoulos
|}


== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဂီတ]]</text>
      <sha1>gatk29k8gdi905gyrzk1sxu833419yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒီလီမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29989</id>
    <revision>
      <id>1032038</id>
      <parentid>948048</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47776" sha1="09igxhxnv0ar5tf50felgaywm4mdaso" xml:space="preserve">{{Distinguish|ဒေလီမြို့}}
{{Infobox settlement
| official_name            = ဒီလီမြို့&lt;br&gt;Dili
| native_name              = {{small|''Díli''}}&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| settlement_type          = မြို့တော်
| image_skyline            = Aussenministerium_und_Avenida_de_Portugal.jpg
| image_caption            = ဒီလီမြို့
| image_flag               = 
| image_seal               = 
| seal_size                = 200px
| image_shield             = 
| nickname                 = 
| motto                    = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = bottom
| pushpin_mapsize          = 300
| map_caption      = အရှေ့တီမောနိုင်ငံအတွင်းတည်​နေရာ
| coordinates              = 
{{coord|08|33|13|S|125|34|42|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type         = နိုင်ငံ
| subdivision_name         = {{flag|TLS}}
| subdivision_type1        = ခရိုင်
| subdivision_name1        = ဒီလီ
| established_title        = ပေါ်တူဂစ်တီမော၏ မြို့တော်
| established_date         = ၁၇၆၉
| government_type          = 
| government_footnotes     = 
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| unit_pref                = 
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 178.62
| population_footnotes     = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_density_km2   = auto
| population_metro         = 234,331
| population_note          = 
| timezone                 = 
| utc_offset               = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 11
| blank_name               = 
| postal_code              = 
| area_code                = 
| website                  = 
| image_map                = East Timor - Dili.png
}}

'''ဒီလီမြို့''' ({{lang-en|Dili}}) သည် [[အရှေ့တီမောနိုင်ငံ]]၏ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ [[တီမောကျွန်း]]၏ မြောက်ဘက်အစွန်ပိုင်းကမ်းခြေတွင် တည်ရှိသည်။ တိုင်းပြည်၏ စီးပွားရေးအတွက် ပင်မမြို့ဖြစ်ကာ အဓိကဆိပ်ကမ်းလည်းဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် အရှေ့တီမောနိုင်ငံမဖြစ်မီ ၁၇၆၉ခုနှစ် ပေါ်တူဂီတို့လက်ထက်ကပင် အဓိကဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။

ဤမြို့၏ မူလအစ အခြေချနေထိုင်မှုသည် ယခုလက်ရှိမြို့၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းရှိ ရပ်ကွက်နေရာမှစသည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်းက ဒီလီဒေသသည် မဟာမိတ်တို့နှင့် [[ဂျပန်နိုင်ငံ|ဂျပန်]]တို့အကြား စစ်ပွဲဖြစ်ပွားရာဒေသဖြစ်ခဲ့သဖြင့် ရာစုနှစ်များစွာ အုပ်စိုးခဲ့သော ပေါ်တူဂီတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ကို ပြင်းထန်စွာခံစားခဲ့ရသော ဒီလီမြို့ပျက်ကြီးသည် စစ်ကြီးပြီးနောက် ပေါ်တူဂီတို့ထံ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ခုနှစ်တွင် တီမောနိုင်ငံရေးပါတီများအကြား အချင်းများခဲ့ကြပြီး လွတ်လပ်ရေးကြေညာရန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် (၉)ရက်အကြာ၌ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]၏ ကျူးကျော်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ အင်ဒိုနီးရှားတို့လက်အောက်၌ ပြည်နယ်မြို့တော် ဒီလီမြို့၏ အခြေခံအဆောက်အဦးများသည် များစွာတိုးတက်လာပြီး လူဦးရေသည်လည်း (၁၀၀,၀၀၀) အထက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။

အင်ဒိုနီးရှားတို့ကို ပြန်လည်တော်လှန်မှုများ၌ ပြင်းထန်စွာ တုံ့ပြန်ခံရပြီး ဒီလီလူသတ်ပွဲသည် လွတ်လပ်ရေးဆန္ဒခံယူပွဲဖြစ်လာစေရန် နိုင်ငံတကာ၏ ဖိအားပေးမှုကို ခံခဲ့ရစေသည်။ ဆန္ဒခံယူပွဲပြီးနောက် မြို့တော်ဒီလီတွင် အကြမ်းဖက်မှုများ ဖြစ်လာပြီး အခြေခံအဆောက်အဦးများ ပျက်စီးကာ ဒုက္ခသည်အမြောက်အမြား ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ [[ကုလသမဂ္ဂ]]အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နိုင်ငံတကာအကူအညီဖြင့် အခြေခံအဆောက်အဦးများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ခုနှစ်၌ ဒီလီမြို့သည် လွတ်လပ်သောအရှေ့တီမောနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ခုနှစ်အကြမ်းဖက်မှုများတွင် အခြေခံအဆောက်အဦးများ ပျက်စီးပြန်ကာ လူများထွက်ပြေးခဲ့ရပြန်သည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အစိုးရက ငြိမ်းချမ်းရေးမြို့စီမံကိန်း စတင်ခဲ့သည်။ လူဦးရေတိုးလာသည်နှင့်အမျှ မြို့ကိုမူလနေရာမှ အရှေ့ဘက်နှင့်တောင်ဘက်ရှိ ကမ်းခြေဒေသများသို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။

ဒီလီမြို့သည် အရှေ့တီမောနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော (၂၄)နာရီ လျှပ်စစ်မီးရရှိသည့်မြို့ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ရေအတွက် ခက်ခဲနေဆဲဖြစ်သည်။ ဒီလီ၏ပညာရေးသည် တိုင်းပြည်၏ပညာရေးနှင့်ယှဉ်ပါက မြင့်မားသည်။ နိုင်ငံတကာဆိပ်ကမ်း၊ လေဆိပ်တို့ရှိသည်။ တိုင်းပြည်၏ အနာဂတ်စီးပွားရေးအတွက် အစိုးရအနေဖြင့် ယဉ်ကျေးမှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သမိုင်းကြောင်းတို့ကို အမှီပြုကာ ခရီးသွားကဏ္ဍကို မြှင့်တင်ရန် စီစဉ်နေကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ဒီလီမြို့သည် အရှေ့တီမောသမိုင်းကြောင်း၌ အဓိကနေရာမှ ပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် (၁၇၀၀)ပြည့်နှစ်မတိုင်မီက သမိုင်းကြောင်းများမှာမူ သိရှိရမှုနည်းပါးသည်။ ဒီလီမြို့အတွင်း ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုများသည် သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ပျောက်ဆုံးစေခဲ့သည်။ ၁၇၇၉ခုနှစ်၊ ၁၈၉၀၊ ၁၉၇၅နှင့် ၁၉၉၉ခုနှစ်များတွင် မော်ကွန်းများ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။

(၁၅)ရာစုတွင် တီမောကျွန်းသည် နံ့သာဖြူပင်များပေါက်ရောက်ရာ ကျွန်းအဖြစ် လူသိများသည်။ အစောဆုံးမှတ်တမ်းများမှာ [[မလက်ကာမြို့]]ကို သိမ်းယူထားသော ပေါ်တူဂီတို့ ၁၅၁၆ခုနှစ်တွင် ဤကျွန်းသို့ ခရီးထွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ၁၅၂၁ခုနှစ်တွင် [[နံ့သာဖြူ]]ပင်များနှင့် ပြန်ခဲ့သည်။ ၁၅၂၀ဝန်းကျင်တွင် ပေါ်တူဂီနှင့် စပိန်တို့သည် တီမောကျွန်းကို စိတ်ဝင်စားခဲ့ပြီး ၁၅၂၄ခုနှစ်တွင် ကုန်သွယ်မှုများ စတင်ခဲ့သည်။ ၁၆ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် တီမောကျွန်းအနီးရှိ ဆောလောကျွန်းတွင် အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများခန့်အပ်ပြီး ထိုကျွန်းနှစ်ကျွန်းကို စီမံခဲ့သည်။ ၁၆၁၃ခုနှစ်တွင် [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ|နယ်သာလန်]]တို့သည် အထူးသဖြင့် ကျွန်း၏အနောက်ဘက်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ပြိုင်ဆိုင်လာခဲ့သည်။ ပုန်ကန်မှုတစ်ခုကြောင့် ၁၆၂၁ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီတို့ ကျွန်းကို (၃)နှစ်ကြာ လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ ၁၆၄၁ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီတို့၏ အကာအကွယ်ဖြင့် တီမောဘုရင်တော်တော်များများ ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ဤသည်မှာ ယခင်က စီးပွားရေးအရလွှမ်းမိုးခဲ့သော ပေါ်တူဂီတို့ကို နိုင်ငံရေးအရ လွှမ်းမိုးနိုင်ရန် ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်စေခဲ့သည်။

၁၆၄၆ခုနှစ်တွင် တီမောကျွန်းကို ဆောလောမှခွဲထုတ်ကာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် မည်သို့အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ကို မသိရပေ။ ၁၇၀၂ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ ပထမဆုံးဘုရင်ခံ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရပြီး သူသည် ယခုခေတ် အိုးကပ်စ်ခရိုင် လီဖုရွာတွင် နေထိုင်သည်။ ၁၇၄၉ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ်စစ်တပ်သည် တီမောကျွန်း၏ နေရာတော်တော်များများကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး ယနေ့ခေတ် အင်ဒို-အရှေ့တီမော နယ်နိမိတ်နှင့် ဆင်တူသည်။ ၁၇၆၉ခုနှစ်တွင် လီဖုရွာတွင် ဒေသခံမျိုးနွယ်စုမှ မိသားစုများ လွှမ်းမိုးလာသဖြင့် ဘုရင်ခံသည် ယနေ့ခေတ် ဒီလီမြို့ဖြစ်လာမည့်နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၈မှ ၁၇၉၀အကြားတွင် ဒီလီအခြေစိုက် ဘုရင်ခံနှင့် မာနာတူတိုရှိ အရာရှိတို့အကြား ပြဿနာဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဘုရင်ခံအသစ်ရောက်လာပြီး ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ ဒတ်ချ်တို့၏ ရန်မှကာကွယ်ရန် ၁၈၁၈ခုနှစ်တွင် အမြဲတမ်းစစ်တပ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
[[File:17075 - Palácio do Governo (Dilli).jpg|thumb|ဒီလီရှိ ဘုရင်ခံအိမ်​တော်]]
၁၈၄၄ခုနှစ်တွင် တီမော၊ [[မကာအို]]နှင့် ဆောလောတို့ကို ပေါ်တူဂစ်အိန္ဒိယလက်အောက်မှခွဲထုတ်ကာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂစ်အိန္ဒိယဆိုသဘ်မှာ ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သည်။ ၁၈၅၀ပြည့်နှစ်တွင် တီမောကို ပေါ်တူဂစ်မကာအိုအုပ်ချုပ်မှုအောက်မှ ပြန်ခွဲထုတ်ကာ ၁၈၅၆ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂစ်အိန္ဒိယအောက် ပြန်ရောက်ပြန်သည်။ ၁၈၆၃ခုနှစ်တွင် ဒီလီကို မြို့အဖြစ်သတ်မှတ်ပြီး အရှေ့တီမောသည် [[လစ်စဘွန်းမြို့|လစ်စဘွန်းအစိုးရ]] အောက်တွင် ပါဝင်လာသည်။ ၁၈၆၆ခုနှစ်တွင် မကာအိုအောက် ပြန်ရောက်ပြန်သည်။ ၁၈၉၆တွင် မကာအိုအောက်မှ နောက်ဆုံးအကြိမ်ခွဲထုတ်ပြီး လစ်စဘွန်းအစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက် ပြန်သွင်းပြန်သည်။ ၁၉၀၉ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၁၉၁၀ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ၌ တော်လှန်ရေးဖြစ်ပွားပြီး ဘုရင်စနစ်ပြုတ်ကျကာ အရပ်သားအစိုးရပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ အရပ်သားအစိုးရသစ်သည် ရေမြေခြားမှ ၎င်း၏ပြည်နယ်များကို ကိုလိုနီနယ်မြေအဆင့် လျှော့ချခဲ့သည်။ ဒီလီမြို့သည် ၁၉၄၀ပြည့်နှစ်တွင် တီမော၏ ပထမဆုံးမြူနီစီပယ်ဖြစ်သော ဒီလီမြူနီစီပယ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုစဉ်ကမြူနီစီပယ်သည် ယနေ့ခေတ်ထက် ကြီးမားသည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]တွင် ပေါ်တူဂီနှင့် ၎င်း၏ကိုလိုနီများသည် သာမန်သာနေခဲ့သည်။ သို့သော် မဟာမိတ်တပ်များက တီမောကျွန်းသည် ဂျပန်၏ကျူးကျော်မှုခံရနိုင်သည်ဟု ထင်မြင်ခဲ့သည်။ တီမောကျွန်း၏ အရှေ့ပိုင်းသည် ပေါ်တူဂီတို့အပိုင်ဖြစ်ကာ ဒီလီမြို့သည် မြို့တော်ဖြစ်သည်။ အနောက်ပိုင်းသည် ဒတ်ချ်တို့၏အပိုင်ဖြစ်ကာ [[ကူပန်မြို့]]သည် မြို့တော်ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၁ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ်စစ်ပွဲဖြစ်လာရာ ပေါ်တူဂီ၏ကန့်ကွက်မှုကြားမှ ဩစတြေးလျနှင့် ဒတ်ချ်တပ်များကို ဒီလီမြို့သို့ ပို့ခဲ့သည်။ ၎င်းကိုတုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဂျပန်တို့သည် တီမောကျွန်းကို ကျူးကျော်ခဲ့ကြသည်။ ကျးးကျော်မှုမစမီကပင် ဒီလီမြို့ကို စွန့်ခွာမှုများရှိခဲ့သည်။ မဟာမိတ်တပ်များသည်လည်း မြို့ကို စွန့်ခွာကာ အင်အားအနည်းငယ်သာ ထားခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် ပေါ်တူဂီတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ဆက်လက်ခန့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဂျပန်များကသာ အုပ်ချုပ်သည်။ မူလဂျပန်တို့ ကျူးကျော်စဉ်မှစ၍ မဟာမိတ်တို့ ပြန်လည်ဗုံးကျဲသည်အထိ ဒီလီမြို့မှာ ပျက်စီးခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကြီးပြီးဆုံးချိန်တွင် ဂျပန်တပ်များ ဩစတြေးလျတို့ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ စစ်ပွဲပြီးနောက် ၁၉၄၅ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၃ရက်နေ့တွင် ဩစတြေးလျအရာရှိသည် ဒီလီမြို့သို့ ကိုယ်တိုင်သွားကာ စစ်ပွဲကြီးပြီးသွားကြောင်း သတင်းစကားပါးခဲ့သည်။

၁၉၅၁ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂစ်တီမောသည် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ အရှေ့တီမောဒေသတွင် ဒီလီမြို့တစ်ခုသာ သိသာစွာ တိုးတက်မှုရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ပြည့်နှစ်တွင် ဒီလီမြို့၏လူဦးရေမှာ (၇,၀၀၀)ခန့် ရှိသည်။

၁၉၇၄တွင် ပေါ်တူဂီ၌ တော်လှန်ရေးတစ်ခုဖြစ်ပွားပြီး အရှေ့တီမောတွင် ရုတ်တရက်ပြောင်းလဲသွားသည်။ လွတ်လပ်ရေးအရယူရန်အတွက် နိုင်ငံရေးပါတီများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ပါတီများအကြားမှ ဆက်ဆံရေးမှာမူ သဘောထားကွဲလွဲခဲ့ကြသည်။ တီမောဒီမိုကရက်တစ်ယူနီယံပါတီ (ယူဒီတီ)ကမူ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ပေါင်းချင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၁ရက်နေ့တွင် ယူဒီတီက အာဏာသိမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် သူ၏အာဏာသည် ဒီလီအပြင်ဘက်၌ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ ဩဂုတ် ၂၀ရက်နေ့တွင် ပြိုင်ဖက် ဖရတ်တီလင်းပါတီက မြို့ကိုထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားပြန်သည်။ ပြဿနာများကြားတွင် အချို့အိမ်များ မီးရှို့ခံခဲ့ရသည်။

နောက်ဆုံးတွင် ဖရတ်တီလင်းတို့ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ပြည်တွင်းစစ်ဆက်ဖြစ်နေ၍ ပေါ်တူဂီတို့၏ နောက်ဆုံးဘုရင်ခံသည် တီမောကျွန်းနှင့် သီးခြားတည်ရှိသော  အ​တော်ရိုကျွန်းသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ နိုဝင်ဘာ ၂၈ရက်နေ့တွင် ဖရတ်တီလင်းပါတီက ဒီလီမြို့၌ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာသည်။ ဒီဇင်ဘာ ၇ရက်နေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှားတို့က ဒီလီမြို့အတွင်း လေထီးတပ်သားများစေလွှတ်ခြင်း၊ အနောက်ဘက်တွင် ကုန်း၊ ရေနှစ်သွယ်တပ်များ စေလွှတ်ခြင်းဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားသို့ ကျူးကျော်မှု စတင်ခဲ့သည်။ 

၁၉၇၆ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၇ရက်နေ့တွင် အရှေ့တီမောသည် အင်ဒိုနီးရှား၏ (၂၇)ခုမြောက်ပြည်နယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျေးလက်-မြို့ပြရွှေ့ပြောင်းအခြေချခြင်းကို အင်ဒိုနီးရှားတို့က ကန့်သတ်ခဲ့သော်လည်း ဒီလီမြို့၏ လူဦးရေမှာ တိုးတက်လာသည်။ ၁၉၈၅ခုနှစ်တွင် (၈၀,၀၀၀) ကျော်နှင့် ၁၉၉၉ခုနှစ်တွင် (၁၀၀,၀၀၀) ကျော်ရှိလာခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားအစိုးရသည် လူဦးရေတိုးတက်လာမှုကြောင့် အခြေခံအဆောက်အဦးများကို တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀နှစ်များတွင် မြို့သည် မူလနေရာမှ ပြန့်ပြူးသည့်နေရာများသို့ တိုးချဲ့လာခဲ့ကြသည်။

၁၉၈၀နှစ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှားတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ဆန့်ကျင်ရန်စိတ်များ လူငယ်များအကြား ပျံ့နှံ့လာသည်။ ပြည်နယ်တစ်ခုလုံးကို နိုင်ငံခြားသားဝင်ခွင့် ကန့်သတ်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၀နှောင်းပိုင်းနှစ်များတွင် ဒီလီမြို့သို့ ပြည်ပဧည့်သည်များကို ဝင်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။

၁၉၉၁ခုနှစ်တွင် ဒီလီမြို့လူသတ်ပွဲကိစ္စကြောင့် အရှေ့တီမောကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ပေးရန် အင်ဒိုနီးရှားကို ကမ္ဘာက ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၁၉၉၇အာရှဘဏ္ဍာရေးပျက်ကပ်ကြီးနှင့်အတူ [[အယ်လ်နီညို]]ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားမှု ဖြစ်ခဲ့ရာ အင်ဒိုနီးရှားရှိအခြားမြို့များထက် ဒီလီမြို့သည် အစာရေစာရှားပါးခဲ့သည်။ ဤကပ်ဘေးသည် အင်ဒိုနီးရှား၏ အာဏာရှင်သမ္မတ [[ဆူဟာတို]]ကို ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ရန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းကိုဆက်ခံသော သမ္မတ [[ဘီဂျေ ဟာဘီဘီ]]က အရှေ့တီမောကို လွတ်လပ်ရေးပေးရန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ပေါ်တူဂီတို့အကြား ကုလသမဂ္ဂ၏ စေ့စပ်မှုအရ ၁၉၉၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အရှေ့တီမောအား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရစေမည့် ဆန္ဒခံယူပွဲ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထိုဆန္ဒခံယူပွဲတွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို အရှေ့တီမောလူထုက ပယ်ချခဲ့လျှင် အရှေ့တီမောကို အင်ဒိုနီးရှားကခွဲထုတ်၍ သီးခြားရပ်တည်ခွင့်ပေးမည်ဟု သူက ကတိပေးခဲ့သည်။ ဆန္ဒခံယူပွဲရလဒ်အရ အရှေ့တီမောကို လွတ်လပ်ရေးပေးရန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရလဒ်ကြေညာပြီးနောက် အင်ဒိုနီးရှားရဲတပ်ဖွဲ့သည် မြို့မှထွက်ခွာခဲ့သည်။

ဆန္ဒခံယူပွဲပြီးနောက် ဒီလီမြို့တွင် အကြမ်းဖက်မှုများစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ပထမ (၄၈)နာရီအတွင်း (၁၄၅)ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ အကြမ်းဖက်မှုများသည် ရက်တော်တော်ကြာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒီလီမြို့၏  အခြေခံအဆောက်အဦးများနှင့် အိမ်များ မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။ အစိုးရရုံးများ ဖျက်ဆီးခံရသည်။ မြို့၏နေရာတော်တော်များများ မီးလောင်ခဲ့ပြီး လူပေါင်း (၁၂၀,၀၀၀)ခန့် ဒုက္ခသည်ဖြစ်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားစစ်တပ်အစား နိုင်ငံတကာငြိမ်းချမ်းရေးတပ်များ ဝင်ရောက်ထိန်းသိမ်းရန် နိုင်ငံတကာမှ ဖိအားပေးခဲ့ရာ စက်တင်ဘာ (၁၂)ရက်နေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှားအစိုးရက သဘောတူခဲ့သည်။ (၁၄)ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂက ဒီလီမှ ဒုက္ခသည်များကို ကယ်ထုတ်ကာ ဩစတြေးလျသို့ ရွှေ့ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ (၂၀)ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂတပ်များ အရှေ့တီမောသို့ ရောက်လာခဲ့သည်။

ကုလသမဂ္ဂအုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ ဒီလီသည် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်။ ဒီလီပြင်ပရှိ ဒေသများအတွက် အင်ဒိုနီးရှားတို့၏ အခြေခံအဆောက်အဦးဆိုင်ရာများကို ကုလသမဂ္ဂတို့က မလုပ်ကိုင်သောကြောင့် ထိုဒေသများမှလူများသည် ဒီလီသို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြသည်။ ၁၉၉၉ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားတို့သွန့်ခွာသွားသော အိမ်အလွတ်များတွင် ကျူးကျော်နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ကျူးကျော်သူများသည် နိုင်ငံအရှေ့ပိုင်းမှဖြစ်ကြသည်။ ဆိုးရွားသောစီးပွားရေးနှင့် လူဦးရေတိုးတက်လာမှုသည် မြို့ပြဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် အလုပ်လက်မဲ့ဦးရေကို တိုးလာစေသည်။

ကုလသမဂ္ဂအုပ်ချုပ်ပြီးနောက် ဒီလီ၏လူဦးရေသည် နှစ်စဉ် ၁၀%တိုးတက်လာသည်။ ကျေးလက်-မြို့ပြရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းသာမက ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]]များကြောင့် မြို့၏လူဦးရေသည် တိုးတက်လာသည်။ အရှေ့တီမော၏ကလေးမွေးနှုန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးအထိ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် ဒီလီမြို့၏လူဦးရေသည် (၁၇၃,၅၄၁)ဦးရှိလာခဲ့သည်။

၂၀၀၆ခုနှစ် မတ်လတွင် နိုင်ငံအနောက်ပိုင်းမှ စစ်သားအများစုပါဝင်သော စစ်သားများက ဆူပူအုံကြွမှုများနှင့် ဂိုဏ်းခွဲမှုများကြောင့် ဒီလီတွင် အကြမ်းဖက်မှုများ ဖြစ်လာပြန်သည်။ လူပေါင်း (၁၅၀,၀၀၀)ခန့် မြို့ကို စွန့်ခွာခဲ့ကြသည်။ လူ(၇၀,၀၀၀)ကျော်မှာ တဲထိုးနေထိုင်ခဲ့ရပြီး (၈၀,၀၀၀)ကျော်မှာ ကျေးလက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၇ရွေးကောက်ပွဲအပြီးတွင် အမျိုးသားပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးစီမံကိန်းကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ခုနှစ်တွင် တဲထိုးနေထိုင်ရသူ (၃၀,၀၀၀)ခန့် ရှိသေးသည်။ အခြေအနေများသည် သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်ကို လုပ်ကြံခြင်းများပါ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် နေရပ်စွန့်ခွာသူအများစု ဒီလီသို့ ပြန်ရောက်လာပြီး နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် ဒုက္ခသည်စခန်းများကို အပြီးပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် လူငယ်အဖွဲ့များအကြား ရန်ပွဲများ မကြာခဏဖြစ်တတ်သည်။ သို့သော် အကြမ်းဖက်မှုအကြီးစားများ မဖြစ်ပွားတော့ပေ။

၂၀၀၉ခုနှစ် မေလတွင် သမ္မတက ဒီလီငြိမ်းချမ်းရေးမြို့တော်စီမံကိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ စည်းလုံးမှုတည်ဆောက်ပြီး အကြမ်းဖက်မှုများကို ကာကွယ်ရန်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ပြည့်နှစ်တွင် မြို့ပြဧရိယာ၌ လူဦးရေ (၂၁၀,၂၅၀) နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ်တွင် (၂၈၁,၀၀၀) အထိ မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနေချိန် ၂၀၂၁ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဒီလီမြို့သည် နှစ်ပေါင်း(၅၀)အတွင်း အဆိုးရွားဆုံး ရေကြီးမှုကို ကြုံခဲ့ရသည်။
[[File:2021-04-04 Inundação em Dili 7.jpg|thumb|၂၀၂၁​ရေကြီးမှု]]
==ပထဝီဝင်အနေအထား==
ဒီလီမြို့သည် [[တီမောကျွန်း]]၏ မြောက်ဘက်ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိသည်။ အချိန်ဇုန် UTC+9 တွင် ကျရောက်သည်။ ကမ်းခြေပိုင်သည် ဆာဗူပင်လယ်၏ အွမ်ဘိုင်ရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ပိုင်းတွင် တီမော၏ တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။ ဒီလီမြို့သည် ဒီလီမြူနီစီပယ်အတွင်းတည်ရှိကာ ဒီလီမြို့မြောက်ဘက် မနီးမဝေးတွင် အ​​တော်ရိုကျွန်းရှိသည်။
[[File:Dili and Atauro Island.jpg|thumb|ဒီလီမြို့ကို အတော်ရိုကျွန်း နောက်ခံဖြင့် မြင်ရပုံ]]

ဒီလီမြို့၏ အဓိကနေရာများသည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် မီတာ (၁၀၀) အောက်တွင် တည်ရှိသည်။ မြို့၏အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် ကိုမိုရိုမြစ် စီးဆင်းနေသည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရေကြီးရေလျှ့မှုများ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ငလျင်အန္တရာယ်ဘေးရှိသော်လည်း တစ်ကြိမ်မျှ ကြီးမားစွာ မကြုံတွေ့ရသေးပေ။ တောမီး၊ ထင်းအသုံးပြု၍ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ယာဉ်များကြောင့် လေထုညစ်ညမ်းမှုသည် မြင့်တက်လာလျက်ရှိသည်။ 

==အုပ်ချုပ်ရေး==
[[File:Sucos Dili.png|thumb|upright|ဒီလီခရိုင်၏အုပ်ချုပ်​ရေးနယ်​မြေများ]]
ဒီလီမြို့သည် ဒီလီမြူနီစီပယ်၏ မြို့တော်လည်းဖြစ်သည်။ ဒီလီမြူနီစီပယ်တွင် မြို့တော်ဒီလီသာမက အခြားသော ကျေးလက်ဒေသများပါ ပါဝင်သည်။ မြူနီစီပယ်တွင် ရွေးကောက်ခံမြို့တော်ဝန်နှင့် ကောင်စီရှိသည်။ ဒီလီမြူနီစီပယ်တွင် ခရိုင်ခွဲ (၆)ခုရှိရာမှ မြို့တော်ဒီလီတွင် (၄)ခုရှိသည်။  Cristo Rei၊ Dom Aleixo၊ Nain Feto နှင့် Vera Cruz တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဒီလီမြို့သည် နိုင်ငံ၏မြို့တော်ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ မြူနီစီပယ်ရုံးများနှင့် ဗဟိုအစိုးရရုံးများစွာ တည်ရှိသည်။ ထိုရံးများသည် သီးခြားစွာ တည်ရှိသည်။
==စီးပွားရေး==
အရှေ့တီမောနိုင်ငံတွင် ဒီလီမြို့သည် အခြားမြို့များထက် စီးပွားရေးကောင်းမွန်ကာ လူချမ်းသာများ နေထိုင်ကြသည်။ ဒီလီမြို့သည် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ လူနေမှုအဆင့်အတန်းအမြင့်ဆုံးနှင့် ပြည်သူ့ဝန်ဆောင်မှုများရရှိသည့် နေရာဖြစ်သည်။

၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် (၁၈,၃၃၁)ဦးသည် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍ၊ (၁,၈၈၅)ဦးသည် ရင်းမြစ်နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုကဏ္ဍ၊ (၅,၀၂၇)ဦးသည် ကျန်းမာရေးကဏ္ဍ၊ (၃,၁၈၃)ဦးသည် ငွေကြေးကဏ္ဍ၊ (၆,၅၂၀)ဦးသည် အစိုးရကဏ္ဍများ အစရှိသည်ဖြင့် လုပ်ကိုင်ကြသည်။
==လူဦးရေ==
၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် ဒီလီမြို့၌ အိမ်ထောင်စုပေါင်း (၃၁,၇၀၂)ရှိသည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ပြည့်နှစ်အတွင်း ဒီလီ၏လူဦးရေသည် (၁၇၅,၇၃၀)မှ (၂၃၄,၃၃၁)အထိ တိုးတက်လာသည်။ ကျားမရာခိုင်နှုန်းမှာ အမျိုးသား (၅၁)ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အမျိုးသမီး (၄၉)ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဒီလီခရိုင်လူဦးရေ၏ (၁၉၃,၅၆၃)ဦးသည် မြို့ပြနေအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၃၃.၄ဦးဖြစ်သည်။
==ပညာရေး==
ဒီလီမြို့၏ ပညာရေးသည် တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့်ယှဉ်လျှင် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။ အခြေခံမူလတန်းကျောင်းတက်နှုန်းမှာ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် ၃၇ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ကာ ၂၀၁၀ပြည့်နှစ်တွင် ၇၃ရာခိုင်နှုန်းအထိဖြစ်လာသည်။ အရှေ့တီမောအမျိုးသားတက္ကသိုလ်သည် ဒီလီမြို့တွင် တည်ရှိသည်။
==အခြေခံအဆောက်အဦးများ==
နိုင်ငံ၏အခြေခံအဆောက်အဦး (၇၀)ရာခိုင်နှုန်းသည် ၁၉၉၉အကူးအပြောင်းကာလတွင် ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။ နောက်ခြောက်နှစ်အကြာတွင် ဒီလီလေဆိပ်နှင့်ဆိပ်ကမ်းကို လျှပ်စစ်ဓာတ်အားလိုင်းများနှင့် ဆက်သွယ်ရေးလိုင်းများနှင့်အတူ ပြုပြင်ခဲ့သည်။ လူဦးရေလျှင်မြန်စွာတိုးတက်လာခြင်းသည် မြို့၏အခြေခံအဆောက်အဦးများ၏ ဝန်ဆောင်မှုကို နှောင့်နှေးစေခဲ့သည်။ 
===လျှပ်စစ်ဓာတ်အား===
ကုလသမဂ္ဂစတင်အုပ်ချုပ်ချိန်တွင် ၁၆မဂ္ဂါဝပ် ဒီဇယ်စွမ်းအင်သုံး ကိုမိုရိုဓာတ်အားပေးစက်ရုံမှ ရယူသည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် ဓာတ်အားသုံးစွဲမှုမှာ ၁၂.၅မဂ္ဂါဝပ်အထိ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဒီလီသည် တီမောနိုင်ငံ၌ (၂၄)နာရီမီးရသော တစ်ခုတည်းသောနေရာဖြစ်သည်။ ဓာတ်အားသုံးစွဲမှုအမြင့်ဆုံးအချိန်မှာ ည(၇)နာရီမှ (၁၀)နာရီအတွင်းဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုအပ်ချက်ကြောင့် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ကိုမိုရိုစက်ရုံမှာ (၃၂)မဂ္ဂါဝပ်အထိ ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်ရန် တိုးချဲ့ခဲ့ရသည်။ လျှပ်စစ်မီတာခများကို မပေးဆောင်ခြင်းက ဘဏ္ဍာရေးပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ခုနှစ်တွင် လျှပ်စစ်သုံးစွဲသူ ၄၀ရာခိုင်နှုန်းကသာ မီတာခပေးဆောင်ကြသည်။

၂၀၁၁ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဟီရာစက်ရုံအသစ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ၁၁၉မဂ္ဂါဝပ် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ဟီရာစက်ရုံသည် ကိုမိုရိုစက်ရုံထက် ဒီဇယ်လောင်ကျွမ်းမှု (၁၇)ရာခိုင်နှုန်းနည်းပါးသည်။ မည်ငို့ပင်ဖြစ်စေ ဒီဇယ်ကိုသုံး၍ ထုတ်လုပ်ရသဖြင့် ကုန်ကျစရိတ်မြင့်မားလှသည်။ ၂၀၁၆ခုနှစ်တွင် ဒီလီ၏အမြင့်ဆုံးဓာတ်အားသုံးစွဲမှုမှာ (၄၂.၁၁)မဂ္ဂါဝပ်ဖြစ်သည်။
===ဆိပ်ကမ်းနှင့်လေဆိပ်===
ဒီလီဆိပ်ကမ်းသည် နိုင်ငံ၏ တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံတကာဆိပ်ကမ်းဖြစ်ကာ ၉၄၉ပေ ရှည်လျားသည်။ ဒီလီလေဆိပ်သည် မြို့အနောက်ဘက် ကမ်းခြေအနီးတွင်တည်ရှိကာ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ ဒါဝင်မြို့၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဒန်ပါဆာမြို့နှင့် စင်ကာပူသို့ ပုံမှန်လေကြောင်းများရှိသည်။ ပြေးလမ်းတစ်ခုသာပါပြီး ညအချက်ပြမီးများမရှိသဖြင့် နံနက် ၆နာရီမှ ညနေ ၆နာရီအထိသာ လေဆိပ်ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ လေယာဉ်ပြေးလမ်း၏ အနောက်အရပ်သည် ပင်လယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ကိုမိုရိုမြစ်ဖြစ်သဖြင့် ပြေးလမ်းကိုတိုးချဲ့ရန် ခက်ခဲသည်။ သို့ရာတွင် မြစ်ကိုတံတားခင်းကာ ပြေးလမ်းတိုးချဲ့ရန် အစီအစဉ်ရှိသည်။ လေဆိပ်အသစ်တည်ဆောက်မည့် အစီအစဉ်လည်းရှိသည်။

==ကိုးကား==
{{reflist}}
{{ဒေသအလိုက် အာရှတိုက်ရှိ မြို့တော်များ}}

[[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ မြို့များ]]
[[ကဏ္ဍ:တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ မြို့တော်များ]]</text>
      <sha1>09igxhxnv0ar5tf50felgaywm4mdaso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကလောမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48652</id>
    <revision>
      <id>1032167</id>
      <parentid>1031660</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48698" sha1="6x0nehwfqk4svws2qptro7bynv66bz9" xml:space="preserve">'''ကလောမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၂၉၇ ပေ (၁,၃၁၀ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ၏ ပခုံးထက်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်မှ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ပြည်မဒေသသို့ ဆင်းသက်ရာ &quot;ပင်မဝင်ပေါက် တံခါးကြီး&quot; သဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တောင်တန်းများမှရေများ စီးဆင်းရာ ကလောချောင်းရှိပြီး ၎င်းချောင်းသည် [[အင်းလေးကန်]]အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ 

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:ကလောခရိုင်]]

{{Infobox settlement
|name = ကလောမြို့
|native_name = {{nobold|{{shn|ၵၢတ်ႇလေႃႉ (ၵလေႃး)}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{blk|ဝေင်ꩻကလော်ꩻ}}}}
|native_lang = shn
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = ကလောမြို့တည်နေရာ
|image_skyline = Kalaw in 2021 November 1.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption = ကလောမြို့
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = နိုင်ငံ
|subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ကလောခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ကလောမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population = ၉၃၀၃၂&lt;ref&gt;{{Citation | publication-date =May 2015|title=၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ| volume  =အတွဲ(၂)|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၆၂}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of = ၂၀၁၄
|population_blank1_title = 
|population_blank2 =
|population_blank2_title = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|20|38|N|96|34|E|region:MM|display=inline,title}}
|elevation_ft = 4297
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

ကလောမြို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များလက်ထက်က ရှမ်းပြည်နယ်သို့ လာရာလမ်းတလျောက် နားခိုရာ စခန်းရွာငယ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ [[ကိုလိုနီခေတ်]]တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများက အေးချမ်းလှသော ရာသီဥတုကို သဘောကျနှစ်ခြိုက်သဖြင့် နွေရာသီအပန်းဖြေမြို့ (Hill Station) အဖြစ် မြို့အင်္ဂါရပ်နှင့်ညီအောင် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
== အမည်ရင်းမြစ် ==
ကလောဟူသော အမည်ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အကြမ်းဖျဉ်းအားဖြင့် ကွဲပြားသည့် ယူဆချက် နှစ်မျိုးရှိသည်။

=== ပလောင်ရင်းမြစ် ===
ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံ ဌာနေလူမျိုးများဖြစ်ကြသော [[ပလောင်လူမျိုး]]များ၏ &quot;ကလောက်&quot; ဟူသော အသံထွက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပလောင်စကားအရ &quot;ကလောက်&quot; သည် ဒယ်အိုး သို့မဟုတ် ဇလုံ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကလောမြို့အား အရပ်လေးမျက်နှာ တောင်တန်းများက ဝန်းရံထားပုံမှာ ဒယ်အိုးပုံစံသဏ္ဌာန် ရှိသောကြောင့် ထိုသို့ တင်စားခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မင်းရွှေပြည် |title=ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာဓလေ့များ |publisher=မြန်မာ့ရတနာစာပေ |date=၁၉၉၈ |pages=၈၅–၈၈}}&lt;/ref&gt;

=== ရှမ်းရင်းမြစ် ===
အခြားယူဆချက်တစ်ခုမှာ ကလောဟူသော အမည်သည် ရှမ်းစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီခေတ် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များနှင့်အညီ ရှမ်းစော်ဘွားများက ဈေးနေ့သတ်မှတ်ပေးခဲ့ရာ အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများမှ ဈေးနေ့တွင် နွားလှည်းများဖြင့် လာရောက်ရောင်းချကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာဖြင့် &quot;ၵၢတ်ႇလေႃႉ&quot; (လှည်းဈေး) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာမှ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ &quot;ၵလေႃး&quot; (ကလော) ဟူ၍ အသံပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=310}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင် သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ ကလောမြို့နယ်၏ လူဦးရေမှာ ၉၃,၀၃၂ ဦး ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt; ယခင်က ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး]]နှင့် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြသည်။ 

ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဗြိတိသျှတို့နှင့်အတူ လိုက်ပါလာခဲ့ကြသော [[ဂေါ်ရခါးလူမျိုး|ဂေါ်ရခါး]]နွယ်ဖွားများလည်း အခြေစိုက် နေထိုင်လာခဲ့ကြရာ မြို့အနီးရှိ ဆင်တောင်ရွာသည် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများအပြား နေထိုင်ရာ ရွာတစ်ရွာအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ခေတ်ကာလများ ရွှေ့လျားလာပြီး အစိုးရဌာနဆိုင်ရာ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသောကြောင့် ယခုအခါတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။

== လူနေထိုင်မှုနှင့် စီးပွားရေး ==
ကိုလိုနီခေတ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သော ဥရောပစတိုင် ခေတ်ဟောင်း အဆောက်အအုံများနှင့် ဘန်ဂလိုအချို့ကို မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်အချို့တွင် ယနေ့တိုင် မြင်တွေ့နိုင်သေးသည်။ ကလောမြို့သည် [[တပ်မတော်]]မှ [[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မ (၅၅)]] အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး ခ.လ.ရ (၃)၊ ခ.လ.ရ (၇) နှင့် ခ.လ.ရ (၁၁2) စသည့် တပ်ရင်း သုံးရင်း တည်ရှိသည့်အပြင် တပ်မတော် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်ကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ 

=== အခြေခံအဆောက်အအုံ ===
မြို့ရေပေးဝေရေးအတွက် မြို့အရှေ့ဘက်ရှိ အင်းပြင်ရေကန်နှင့် မြို့အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ရေအေးကန်တို့မှ ခေတ်အဆက်ဆက် သွယ်ယူဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြို့အနောက်ဘက်ရှိ သဘာဝရေထွက်များမှလည်း ရေပိုက်များဖြင့် သွယ်ယူကာ ကိုယ်ထူကိုယ်ထစနစ်ဖြင့် ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ ကလောမြို့ အင်းပြင်ရွာတွင် [[လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ (၁) နှင့် (၂)|လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]]မှ လာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားခွဲရုံ တည်ဆောက်ထားပြီး ၎င်းမှတစ်ဆင့် [[တောင်ကြီးမြို့|တောင်ကြီး]]၊ [[ပင်းတယမြို့]]၊ [[သာစည်မြို့]]နှင့် ကလောမြို့တွင်းသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။

=== စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ===
ဒေသခံများသည် တောင်ယာလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးရေးအနေဖြင့် [[မက်မန်းသီး]]၊ [[မက်မွန်သီး]]၊ [[လိမ္မော်သီး]]၊ [[ဂေါ်ဖီထုပ်]]နှင့် ပန်းမုန်လာ တို့ကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မက်မန်းနှင့် မက်မွန်သီး ထွက်နှုန်းကျဆင်းလာသဖြင့် အစားထိုး စီးပွားကုန်စည်အဖြစ် [[ထောပတ်သီး]]ကို ပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးလာကြသည်။ ဒေသတွင်း၌ ရွှေအနည်းငယ် ထွက်ရှိသဖြင့် ရွှေတူးခြင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း အနည်းငယ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ 

ယခင်က သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြင်းလှည်းများနှင့် လက်တွန်းလှည်းများကို အဓိက အားထားခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအခါ မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှင့် သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များဖြင့် အစားထိုး ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကလောမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးဖြစ်ပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုကောင်းမွန်လာခြင်း၊ မြို့အနှံ့ [[ထင်းရှူး]]ပင်များ ဝန်းရံကာ ရာသီဥတု အေးချမ်းဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကလောမြို့သည် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဧည့်သည်များ အထူးနှစ်သက်ရာ တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသခံလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ကလောမြို့နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာများတွင် ရပ်ရွာလူထုအခြေပြုခရီးသွားလုပ်ငန်း (CBT) များ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။

== ပညာရေး ==
၁၉၆၅ ခုနှစ် မတိုင်မီက ကလောမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း ၃ ကျောင်း ရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြု အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းမှာ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော စိန့်အဂ္ဂနက် ကွန်ဗင့် (St. Agnes Convent) ကျောင်းနှင့် ဓမ္မစကြာလမ်းရှိ မက်သဒစ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုကျောင်းဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ် (Kingswood) ကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားကျောင်းကိုမူ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် သိမ်တောင်ကျောင်းမှ ဆရာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မြို့မိမြို့ဖများက ကြီးမှူး၍ မူလတန်းအဆင့်ကျောင်းအဖြစ် မြို့မကျောင်းဝင်း ဆုတောင်းပြည့်စေတီ မြောက်ဘက်၌ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။

၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ကလောမြို့၏ ပထမဆုံး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းကို ယခု စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်အဝင်လမ်း အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းလေးပေါ်၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကျောင်းကို ကလောမြို့ ရဲစခန်းနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်နေရာ ကွင်းပြင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုကျောင်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းလိုက်သောအခါ ၎င်းအစိုးရကျောင်းသည် အထက(၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းသည် အထက(၂) ဖြစ်လာပြီး ကွန်ဗင့်ကျောင်းသည် အထက(၃) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်း သုံးကျောင်းကို ပေါင်းစည်းပြီး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲပြင်ဆင်ခဲ့ရာ၊ ယခင်အထက(၂) ဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းကို ဖျက်သိမ်းကာ မူလက အထက(၃) ဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်းကို အထက(၂) အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၁) သို့လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၂) သို့လည်းကောင်း ပြောင်းရွှေ့ပညာသင်ကြားစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကလောမြို့တွင် အထက(၁) နှင့် အထက(၂) ဟူ၍ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းသာ တည်ရှိပါတော့သည်။ ယခင်က တည်ရှိခဲ့သော အစိုးရစက်မှုလက်မှုကျောင်း (GTI) မှာမူ နောက်ပိုင်းတွင် [[အေးသာယာမြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။

== ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ==
ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများလည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ကြသည်။ သီတင်းကျွတ်လနှင့် တန်ခူးလများတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူတို့သည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ သက်ကြီးဝါကြီး ဆရာတော်ကြီးများအား ကန်တော့လေ့ရှိကြသည်။

== ရိုးရာဓလေ့ ပွဲတော်များ ==
* '''ပအိုဝ်းရိုးရာ မီးလုံးလွှတ်ပွဲ (ဒုံးလွှတ်ခြင်းပွဲ):''' တန်ခူးလ (သင်္ကြန်ကာလ) တွင် အတာတက်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလေ့ရှိပြီး၊ အနီးအနားရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများမှ လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။
* '''မဟာဘုံကထိန်ပွဲတော်နှင့် မီးရှော်တိုင်ပွဲ:''' တန်ဆောင်မုန်းလတွင် ကလောမြို့၏ အထင်ကရ ကျောင်းတိုက်ကြီးများဖြစ်သော မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်နှင့် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်တို့၌ စည်ကားစွာ ကျင်းပသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၄ ရက်ညတွင် မြို့မကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း၊ လပြည့်နေ့ညတွင် သိမ်တောင်ကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း ပဒေသာပင်များ လှည့်လည်ပူဇော်ကြသည်။ အဆိုပါ ညချမ်းအချိန်များတွင် ရပ်ကွက်အသီးသီးမှ မီးတိုင်များဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရသော ဘုရားမီးပူဇော်ပွဲ (ဒေသအခေါ် မီးရှော်တိုင်ပြိုင်ပွဲ) ကို ကျင်းပကြပြီး၊ ယခုအခါတွင် ၎င်းပွဲတော်ကို ကလောမြို့ မောမြေဦးပန်းခြံအတွင်း၌ စုပေါင်းကျင်းပလျက်ရှိသည်။

== နာမည်ကျော်ကြားသည့် နေရာများ ==
[[ဖိုင်:Christ_the_King_Church_(29105292307).jpg|thumb|ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာပြ Christ the King ကက်သလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း]]
* '''ကလောနှီးဘုရား:''' နှစ်ရာချီ သက်တမ်းရှိပြီဖြစ်သော နှီးနွယ်ဖြင့် ရက်လုပ်ပူဇော်ထားသည့် ဘုရားကြီးဖြစ်ပြီး ခရီးသွားများအတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာဖြစ်သည်။
* '''ရွှေဥမင် သဘာဝလှိုဏ်ဂူဘုရား:''' သဘာဝကျောက်ဂူအတွင်း ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များစွာ ကိန်းဝပ်စံပယ်ရာ နေရာဖြစ်သည်။
* '''မြင်းမထိဂူ:''' ကလောမြို့မှ (၁၀) မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်တည်နေသည့် ထင်ရှားသော ကျောက်လှိုဏ်ဂူကြီး ဖြစ်သည်။
* '''Christ the King Church:''' ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများအတိုင်း ရှေးမူမပျက် တည်ရှိနေသော ကက်သလစ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ကျောင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Christ the King Church, Kalaw |url=https://www.catholicchurchmyanmar.org |access-date=2021-11-01}}&lt;/ref&gt;
* '''သိမ်တောင်ဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် ကလောမဟာစည်သာသနာ့ရိပ်သာ:''' တရားဘာဝနာပွားများရာနှင့် လေ့လာဖွယ်ရာ အထင်ကရ သာသနိက အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
[[File:Kalaw 14.jpg|thumb|ကလောဘူတာ ကုန်းခေတ်ဗိသုကာလက်ရာ]]
ကလောမြို့သည် ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သာစည်-ရွှေညောင် မီးရထားလမ်းပိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် မီးရထားလမ်းဖြင့်လည်း ဆက်သွယ်ထားသည်။ လေကြောင်းခရီးစဉ်အတွက် အနီးစပ်ဆုံး လေဆိပ်မှာ ကလောမြို့မှ မိနစ် ၄၀ ခန့် မောင်းနှင်ရသော ဟဲဟိုးမြို့ရှိ [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]] အတွဲ (၁-က)&lt;/ref&gt;
}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{commons category-inline|Kalaw|ကလောမြို့}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

== အမည်ရင်းမြစ် ==
အမည်ရင်းမြစ်ကို အကြမ်းဖျဉ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိနိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။

===ပလောင်ရင်းမြစ်===
ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံလူမျိုးများဖြစ်သော [[ပလောင်လူမျိုး]]များ၏ကလောက် ဟူသော အသံထွက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ပလောင်စကားအရ ကလောက်သည် ဒယ်အိုး(သို့)ဇလုံ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကလောမြို့အား အရပ်လေးမျက်နှာ တောင်တန်းများဝန်းရံနေပုံမှာ ဒယ်အိုးပုံစံနှင့် တူသောကြောင့်ထိုသို့ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။

===ရှမ်းရင်းမြစ်===
ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံ ရှမ်းစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ကိုလိုနီခေတ်မြို့ပြ အင်္ဂါရပ်နှင့်အညီ စော်ဘွားတို့မှ ဈေးနေ့သတ်မှတ်ပေးရာ အနီးအနားရှိ ရွာများမှ ဈေးနေ့တွင် နွားလှည်းဖြင့် လာရောက်ရောင်းချကြရာ ၵၢတ်ႇလေႃႉ (လှည်းဈေး) ဟုခေါ်ဆိုရာမှ အချိန်ကာလကြာသော် ၵလေႃး (ကလော) ဟူ၍ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာကြသည်။{{cn|8 Auguest 2020}}

==လူနေထိုင်မှုနှင့် စီးပွားရေး==
ကိုလိုနီခေတ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သော အဆောက်အဦးအချို့ကို အချို့နေရာများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သေးသည်။ [[တပ်မတော်]]မှ [[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မ(၅၅)]] အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး ခ.လ.ရ(၃)၊ ခ.လ.ရ(၇) နှင့် ခ.လ.ရ(၁၁၂) စသည့် တပ်ရင်း(၃)ရင်း ရှိသည်။ တပ်မတော် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်ကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ မြို့ရေပေးဝေရေးအတွက် မြို့အရှေ့ဘက်ရှိ အင်းပြင်ရေကန်နှင့် မြို့အနောင်တောင်ဘက်ရှိ ရေအေးကန်တို့မှ ဟိုးယခင်မှစတင်ကာ ဖြန့်ဝေပေးသည်။ မြို့အနောက်ဘက်ရှိ သဘာဝရေထွက်မှလည်း ရေပိုက်များဖြင့်သွယ်ယူကာ ကိုယ်ထူကိုယ်ထ စနစ်ဖြင့် ကြိုးစားလုပ်ဆောင် ဖြန့်ဝေပေးနေသည်။ ကလောမြို့အင်းပြင်ရွာတွင် [[လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ (၁) နှင့် (၂)|လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်စက်ရုံ]]မှလာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို ခွဲရုံတည်ဆောက်၍ [[တောင်ကြီး]]၊ [[ပင်းတယမြို့]] ၊ [[သာစည်မြို့]]နှင့် ကလောမြို့တွင်းသို့ ဖြန့်ဝေပေးသည်။ စီးပွားရေးအနေဖြင့် [[မက်မန်းသီး]]၊ [[မက်မွန်သီး]]၊ [[လိမ္မော်သီး]]၊ [[ဂေါ်ဖီထုပ်]]၊ ပန်းမုန်လာ တို့ကို စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးကြသည်။ ယခုအခါ မက်မန်းသီး၊ မက်မွန်သီး ထွက်နှုံးကျဆင်းလာသဖြင့် အစားထိုးအနေဖြင့် [[ထောပတ်သီး]] ကိုပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးလာကြသည်။ ယခင်က သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြင်းလှည်း၊ လက်တွန်းလှည်းများကို အားထားအသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ သုံးဘီးဆိုင်ကယ်၊ ဆိုင်ကယ်ကယ်ရီများဖြင့် အစားထိုး လုပ်ကိုင်နေကြပြီဖြစ်သည်။ အေးချမ်းသောမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များကြောင့် နိုင်ငံခြားခရီးသွားများအတွက် အကြိုက်တွေ့ရာမြို့ဖြစ်သည်။

===နေထိုင်သည့်လူမျိုးများနှင့်အလုပ်အကိုင်===
ယခင်က ကလောမြို့တွင်နေထိုင်သူအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး]]နှင့် [[ပလောင်လူမျိုး]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ်မှစတင်ကာ [[ဂေါ်ရခါးလူမျိုး|ဂေါ်ရခါး]]လူမျိုးများလည်းနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်။ ကလောမြို့အနီးရှိ ဆင်တောင်ရွာကဲ့သို့ ဂေါ်ရခါးလူမျိုးအများအပြားနေထိုင်ရာ ရွာကိုလည်းတွေ့နိုင်ပါသည်။ ယခုအခါတွင် အစိုးရဌာနရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သာကြောင့် လူမျိုးပေါင်းစုံ နေထိုင်ကြသည်။ တောင်ယာလုပ်ငန်း၊ သစ်ခုတ်ဝါးခုတ်လုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ရွှေအနည်းငယ်ထွက်သောကြောင့် ရွှေတူးခြင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း အနည်းငယ်လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ယခုအခါ ခရီးသွားလုပ်ငန်းများတွင်ကျယ်လာသည့်အပြင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးပိုမိုကောင်းမွန်လာပြီး မြို့အနှံ့[[ထင်းရှူး]]ပင်များပေါက်ရောက်ကာ ရာသီဥတုအေးချမ်းသဖြင့် ကလောမြို့သည် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဧည့်သည်များ နှစ်သက်ရာ တောင်စခန်းမြို့တမြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။

==ပညာရေး==
၁၉၆၅ ခုနှစ် မတိုင်မီက '''ကလောမြို့'''တွင် အထက(၁)၊ အထက(၂)၊ အထက(၃) ဟူ၍ အစိုးရ အထက် တန်း ကျောင်း ၃ ကျောင်းရှိခဲ့သည်။အင်္ဂလိပ်ခေတ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ခရစ်ယာန် သာသနာပြု အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းမှာ ၁၉၁၉ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော စိန့်အဂ္ဂနက် ကွန်ဗင့် (St. Agnes Convent) ကျောင်းနှင့် ဓမ္မစကြာလမ်းရှိ မက်သဒစ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုကျောင်းဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ် (Kingswood) ကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။မြန်မာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားကျောင်းကို ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် သိမ်တောင်ကျောင်းမှ ဆရာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မြို့မိမြို့ဖများကဦးစီးကာ တည်ထောင်ခဲ့ကြ၏။ မူလတန်းအဆင့် ပညာသင်ကျောင်းဖြစ်ပြီး မြို့မကျောင်းဝင်း ဆုတောင်းပြည့်စေတီ မြောက်ဖက်၌တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;br&gt;၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ကလောမြို့၏ ပထမဆုံး အစိုးရအထက်တန်း ကျောင်းကို ယခု စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်အဝင်လမ်း အနောက်ဘက်တောင်ကုန်းလေးပေါ်၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ယင်းအစိုးရအထက်တန်းကျောင်းကို ကလောမြို့ ရဲစခန်း နှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် နေရာကွင်းပြင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ 
၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် တော်လှန်ရေးကောင်စီတက်လာပြီးနောက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုကျောင်းများ ကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းလိုက်သဖြင့် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါ လွတ်လပ်ရေးရချိန်၌ တည်ထောင်ခဲ့သော အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်းသည် အထက(၁) ဖြစ်လာသည်။ &lt;br&gt;
ဓမ္မစကြာလမ်းမှ ကင်းစ်ဝုဒ် သာသနာပြုကျောင်းမှာ အထက(၂) ဖြစ်လာပြီး ကွန်ဗင့်ကျောင်းက အထက(၃) ဟူ၍ ဖြစ်လာခဲ့ရာမှ ထိုကာလတွင် ကလောမြို့တွင် အထက်တန်းကျောင်း ၃ ကျောင်းရှိလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရပ်ကွက်(၁၀) သီတာလမ်းရှိ မူလတန်းကျောင်းသည်လည်း အလယ်တန်းကျောင်း အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်လာသဖြင့် ထိုခေတ်တွင် ကလောမြို့၌ အထက် တန်းကျောင်း သုံးကျောင်းနှင့် အလယ်တန်းကျောင်း တစ်ကျောင်းရှိခဲ့သည်။  ၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်းကျောင်း သုံးကျောင်းကို ပေါင်းစည်းပြီး အ.ထ.က ကျောင်း နှစ်ကျောင်း အဖြစ်ပြောင်းလဲ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က အထက(၂) ဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သောကြောင့် မူလက အထက(၃) ဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်း သည် အထက(၂) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သိပ္ပံတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၁) သို့ ပြောင်းရွှေ့ရပြီး ဝိဇ္ဇာတွဲ ကျောင်း သားများက အထက(၂) သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ ပညာသင်ကြားရလေသည်။ ထိုအချိန်မှစတင်ကာ ကလောတွင် အထက(၁) နှင့် အထက(၂) ဟူ၍ အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်း သာ ရှိပါတော့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၆၈  မတိုင်မီက တည်ရှိခဲ့သော အထက(၃) သည် လက်ရှိ အထက(၂) ကျောင်းပင် ဖြစ်ပါတော့သည်။
&lt;br&gt;
ကလောမြို့တွင် အထက်တန်းကျောင်း (၂)ကျောင်း၊ အလယ်တန်းကျောင်း (၁)ကျောင်းနှင့် မူလတန်းကျောင်းများ ရှိသည်။ ယခင်က အစိုးရစက်မှုလက်မှုကျောင်းရှိခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[အေးသာယာမြို့ ]]သို့ ပြောင်းရွေ့သွားခဲ့သည်။ စာရင်းကိုင်သင်တန်း၊ ကွန်ပျူတာသင်တန်း နှင့် ဘာသာစကားသင်တန်းအချို့ ရှိသည်။

==ဘာသာရေးနှင့်ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု==
ကလောတွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများဖြစ်ကြသည်။ အခြား [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] နှင့် နတ်ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိကြသည်။ သီတင်းကျွတ်လနှင့် တန်ခူးလ တို့တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူတို့သည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ ပုံမှန်သွားရောက် ကန်တော့လေ့ရှိကြသည်။

==ရိုးရာဓလေ့များ==
တန်ခူးလတွင် အတာတက်ပွဲခေါ် ပအိုဝ်းရိုးရာ မီးလုံးလွှတ်ပွဲ (ဗမာအခေါ် [[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]])များ ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ အနီးအနားရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများမှ လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလတွင် မဟာဘုံကထိန်ပွဲတော်ကို ကျင်းပကြသည်။ ကလောမြို့၏ အထင်ကရကျောင်းတိုက်များ ဖြစ်သည့် မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်နှင့် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက် တို့၌ကျင်းပကြသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း (၁၄)ရက်နေ့တွင်  မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်အတွက် ပဒေသာပင်များ လှည့်လည်ပူဇော်ပြီး တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့တွင် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက် အတွက်လှည့်လည်ပူဇော်ကြသည်။ အဆိုပါနေ့ရက်များ၏ ညချမ်းအချိန်အခါ၌ မီးတိုင်များဖြင့် ဘုရားမီးပူဇော်ပွဲ (ဒေသအခေါ် [[မီးရှော်တိုင်ပွဲ]])များကို စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ထိုကျောင်းတိုက်များ၌ ကျင်းပကြသည်။ မီးရှော်တိုင်ပွဲသည် ပြိုင်ပွဲတစ်ခုအနေဖြင့် ကျင်းပပေးပြီး မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အသီးသီးမှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။ ယခုအချိန်တွင် ကျောင်းတိုက်များတွင် မကျင်းပတော့ဘဲ ကလောမြို့ မောမြေဦးပန်းခြံအတွင်း၌ ကျင်းပလျက်ရှိသည်။

==နာမည်ကျော်ကြားသည့်နေရာများ==
နှစ်ရာချီရှိပြီဖြစ်သော နှီးဘုရားမှာ ခရီးသွားများအတွက် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာဖြစ်သည်။ 

ရွှေဥမင် သဘာဝလှိုဏ်ဂူဘုရားမှာလည်း ထင်ရှားသည်။

ကလောမြို့မှ (၁၀) မိုင်ခန့်ဝေးသည့် မြင်းမထိ ဂူ မှာလည်း သဘာဝအလှကြောင့် ထင်ရှားသည်။ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ဖိုင်:Christ_the_King_Church_(29105292307).jpg|thumb|Christ the King Church (29105292307)]]
&lt;/ref&gt;

သိမ်တောင်ဘုန်းကြီးကျောင်း နှင့် ကလောမဟာစည်သာသနာ့ရိပ်သာ တို့ကိုလည်း လေ့လာနိုင်သည်။

Christ the King Church သည်လည်း ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာ ကက်သလစ် ဘုရားရှိခိုးကေျာင်းတစ်ကျောင်းအဖြစ်လူသိများလှသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

၂၀၁၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ကလောမြို့နယ်လွှတ်တော်အမတ်၏ ကြိုးပမ်းမှုဖြင့် ကလောနှင့်အနီးအနားပတ်ဝန်းကျင် တောင်ကုန်းတောင်တန်းများတွင် ရပ်ရွာလူထုအခြေပြုခရီးသွားလုပ်ငန်း (CBT) များပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။ 

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
[[File:Kalaw 14.jpg|thumb|ကလောဘူတာ]]
အခြားမြို့များသို့ မီးရထားလမ်း၊ ကားလမ်းတို့ဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အနီးဆုံးလေဆိပ်မှာ ဟဲဟိုးမြို့ရှိ [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်။

==ကိုးကား==
{{reflist|
&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း(၁-က)&lt;/ref&gt;
}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
*{{commons category-inline|Kalaw|ကလောမြို့}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2038977566274896&amp;id=100004880174472 ခင်မောင်တင့်]

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>6x0nehwfqk4svws2qptro7bynv66bz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032168</id>
      <parentid>1032167</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27632" sha1="016a41w4f20d7fu4gyf48bw27zukapd" xml:space="preserve">'''ကလောမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၂၉၇ ပေ (၁,၃၁၀ မီတာ) မြင့်သော ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ၏ ပခုံးထက်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်မှ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ပြည်မဒေသသို့ ဆင်းသက်ရာ &quot;ပင်မဝင်ပေါက် တံခါးကြီး&quot; သဖွယ် တည်ရှိနေသည်။ မြို့အရှေ့ဘက်တွင် တောင်တန်းများမှရေများ စီးဆင်းရာ ကလောချောင်းရှိပြီး ၎င်းချောင်းသည် [[အင်းလေးကန်]]အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ 

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:ကလောခရိုင်]]

{{Infobox settlement
|name = ကလောမြို့
|native_name = {{nobold|{{shn|ၵၢတ်ႇလေႃႉ (ၵလေႃး)}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{blk|ဝေင်ꩻကလော်ꩻ}}}}
|native_lang = shn
|official_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = ကလောမြို့တည်နေရာ
|image_skyline = Kalaw in 2021 November 1.jpg
|imagesize = 300px
|image_caption = ကလောမြို့
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = နိုင်ငံ
|subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ကလောခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ကလောမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population = ၉၃၀၃၂&lt;ref&gt;{{Citation | publication-date =May 2015|title=၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ| volume  =အတွဲ(၂)|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၆၂}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of = ၂၀၁၄
|population_blank1_title = 
|population_blank2 =
|population_blank2_title = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|20|38|N|96|34|E|region:MM|display=inline,title}}
|elevation_ft = 4297
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

ကလောမြို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များလက်ထက်က ရှမ်းပြည်နယ်သို့ လာရာလမ်းတလျောက် နားခိုရာ စခန်းရွာငယ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ [[ကိုလိုနီခေတ်]]တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများက အေးချမ်းလှသော ရာသီဥတုကို သဘောကျနှစ်ခြိုက်သဖြင့် နွေရာသီအပန်းဖြေမြို့ (Hill Station) အဖြစ် မြို့အင်္ဂါရပ်နှင့်ညီအောင် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
== အမည်ရင်းမြစ် ==
ကလောဟူသော အမည်ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အကြမ်းဖျဉ်းအားဖြင့် ကွဲပြားသည့် ယူဆချက် နှစ်မျိုးရှိသည်။

=== ပလောင်ရင်းမြစ် ===
ကလောဟူသော အမည်သည် ဒေသခံ ဌာနေလူမျိုးများဖြစ်ကြသော [[ပလောင်လူမျိုး]]များ၏ &quot;ကလောက်&quot; ဟူသော အသံထွက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပလောင်စကားအရ &quot;ကလောက်&quot; သည် ဒယ်အိုး သို့မဟုတ် ဇလုံ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကလောမြို့အား အရပ်လေးမျက်နှာ တောင်တန်းများက ဝန်းရံထားပုံမှာ ဒယ်အိုးပုံစံသဏ္ဌာန် ရှိသောကြောင့် ထိုသို့ တင်စားခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မင်းရွှေပြည် |title=ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာဓလေ့များ |publisher=မြန်မာ့ရတနာစာပေ |date=၁၉၉၈ |pages=၈၅–၈၈}}&lt;/ref&gt;

=== ရှမ်းရင်းမြစ် ===
အခြားယူဆချက်တစ်ခုမှာ ကလောဟူသော အမည်သည် ရှမ်းစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိုလိုနီခေတ် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များနှင့်အညီ ရှမ်းစော်ဘွားများက ဈေးနေ့သတ်မှတ်ပေးခဲ့ရာ အနီးအနားရှိ ကျေးရွာများမှ ဈေးနေ့တွင် နွားလှည်းများဖြင့် လာရောက်ရောင်းချကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာဖြင့် &quot;ၵၢတ်ႇလေႃႉ&quot; (လှည်းဈေး) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာမှ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ &quot;ၵလေႃး&quot; (ကလော) ဟူ၍ အသံပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=310}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင် သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ ကလောမြို့နယ်၏ လူဦးရေမှာ ၉၃,၀၃၂ ဦး ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt; ယခင်က ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ [[ရှမ်းလူမျိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး]]၊ [[ပလောင်လူမျိုး]]နှင့် [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်ကြသည်။ 

ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဗြိတိသျှတို့နှင့်အတူ လိုက်ပါလာခဲ့ကြသော [[ဂေါ်ရခါးလူမျိုး|ဂေါ်ရခါး]]နွယ်ဖွားများလည်း အခြေစိုက် နေထိုင်လာခဲ့ကြရာ မြို့အနီးရှိ ဆင်တောင်ရွာသည် ဂေါ်ရခါးလူမျိုး အများအပြား နေထိုင်ရာ ရွာတစ်ရွာအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ခေတ်ကာလများ ရွှေ့လျားလာပြီး အစိုးရဌာနဆိုင်ရာ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာသောကြောင့် ယခုအခါတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။

== လူနေထိုင်မှုနှင့် စီးပွားရေး ==
ကိုလိုနီခေတ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သော ဥရောပစတိုင် ခေတ်ဟောင်း အဆောက်အအုံများနှင့် ဘန်ဂလိုအချို့ကို မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်အချို့တွင် ယနေ့တိုင် မြင်တွေ့နိုင်သေးသည်။ ကလောမြို့သည် [[တပ်မတော်]]မှ [[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မ (၅၅)]] အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး ခ.လ.ရ (၃)၊ ခ.လ.ရ (၇) နှင့် ခ.လ.ရ (၁၁2) စသည့် တပ်ရင်း သုံးရင်း တည်ရှိသည့်အပြင် တပ်မတော် စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်ကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ 

=== အခြေခံအဆောက်အအုံ ===
မြို့ရေပေးဝေရေးအတွက် မြို့အရှေ့ဘက်ရှိ အင်းပြင်ရေကန်နှင့် မြို့အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ရေအေးကန်တို့မှ ခေတ်အဆက်ဆက် သွယ်ယူဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြို့အနောက်ဘက်ရှိ သဘာဝရေထွက်များမှလည်း ရေပိုက်များဖြင့် သွယ်ယူကာ ကိုယ်ထူကိုယ်ထစနစ်ဖြင့် ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။ ကလောမြို့ အင်းပြင်ရွာတွင် [[လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံ (၁) နှင့် (၂)|လောပိတ ရေအားလျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]]မှ လာသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားခွဲရုံ တည်ဆောက်ထားပြီး ၎င်းမှတစ်ဆင့် [[တောင်ကြီးမြို့|တောင်ကြီး]]၊ [[ပင်းတယမြို့]]၊ [[သာစည်မြို့]]နှင့် ကလောမြို့တွင်းသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ဖြန့်ဝေပေးလျက်ရှိသည်။

=== စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ===
ဒေသခံများသည် တောင်ယာလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးရေးအနေဖြင့် [[မက်မန်းသီး]]၊ [[မက်မွန်သီး]]၊ [[လိမ္မော်သီး]]၊ [[ဂေါ်ဖီထုပ်]]နှင့် ပန်းမုန်လာ တို့ကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မက်မန်းနှင့် မက်မွန်သီး ထွက်နှုန်းကျဆင်းလာသဖြင့် အစားထိုး စီးပွားကုန်စည်အဖြစ် [[ထောပတ်သီး]]ကို ပြောင်းလဲစိုက်ပျိုးလာကြသည်။ ဒေသတွင်း၌ ရွှေအနည်းငယ် ထွက်ရှိသဖြင့် ရွှေတူးခြင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း အနည်းငယ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ 

ယခင်က သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် မြင်းလှည်းများနှင့် လက်တွန်းလှည်းများကို အဓိက အားထားခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအခါ မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှင့် သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များဖြင့် အစားထိုး ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ကလောမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးဖြစ်ပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုကောင်းမွန်လာခြင်း၊ မြို့အနှံ့ [[ထင်းရှူး]]ပင်များ ဝန်းရံကာ ရာသီဥတု အေးချမ်းဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကလောမြို့သည် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဧည့်သည်များ အထူးနှစ်သက်ရာ တောင်စခန်းမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသခံလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ကလောမြို့နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာများတွင် ရပ်ရွာလူထုအခြေပြုခရီးသွားလုပ်ငန်း (CBT) များ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။

== ပညာရေး ==
၁၉၆၅ ခုနှစ် မတိုင်မီက ကလောမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း ၃ ကျောင်း ရှိခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြု အထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းမှာ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော စိန့်အဂ္ဂနက် ကွန်ဗင့် (St. Agnes Convent) ကျောင်းနှင့် ဓမ္မစကြာလမ်းရှိ မက်သဒစ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုကျောင်းဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ် (Kingswood) ကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားကျောင်းကိုမူ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် သိမ်တောင်ကျောင်းမှ ဆရာတော်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မြို့မိမြို့ဖများက ကြီးမှူး၍ မူလတန်းအဆင့်ကျောင်းအဖြစ် မြို့မကျောင်းဝင်း ဆုတောင်းပြည့်စေတီ မြောက်ဘက်၌ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။

၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ကလောမြို့၏ ပထမဆုံး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းကို ယခု စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ်အဝင်လမ်း အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းလေးပေါ်၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ၎င်းကျောင်းကို ကလောမြို့ ရဲစခန်းနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်နေရာ ကွင်းပြင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုကျောင်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းလိုက်သောအခါ ၎င်းအစိုးရကျောင်းသည် အထက(၁) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းသည် အထက(၂) ဖြစ်လာပြီး ကွန်ဗင့်ကျောင်းသည် အထက(၃) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းကျောင်း သုံးကျောင်းကို ပေါင်းစည်းပြီး အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲပြင်ဆင်ခဲ့ရာ၊ ယခင်အထက(၂) ဖြစ်သည့် ကင်းစ်ဝုဒ်ကျောင်းကို ဖျက်သိမ်းကာ မူလက အထက(၃) ဖြစ်သော ကွန်ဗင့်ကျောင်းကို အထက(၂) အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၁) သို့လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာတွဲ ကျောင်းသားများက အထက(၂) သို့လည်းကောင်း ပြောင်းရွှေ့ပညာသင်ကြားစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကလောမြို့တွင် အထက(၁) နှင့် အထက(၂) ဟူ၍ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း နှစ်ကျောင်းသာ တည်ရှိပါတော့သည်။ ယခင်က တည်ရှိခဲ့သော အစိုးရစက်မှုလက်မှုကျောင်း (GTI) မှာမူ နောက်ပိုင်းတွင် [[အေးသာယာမြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။

== ဘာသာရေးနှင့် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ==
ကလောမြို့တွင် နေထိုင်သူအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများလည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ကြသည်။ သီတင်းကျွတ်လနှင့် တန်ခူးလများတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူတို့သည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ သက်ကြီးဝါကြီး ဆရာတော်ကြီးများအား ကန်တော့လေ့ရှိကြသည်။

== ရိုးရာဓလေ့ ပွဲတော်များ ==
* '''ပအိုဝ်းရိုးရာ မီးလုံးလွှတ်ပွဲ (ဒုံးလွှတ်ခြင်းပွဲ):''' တန်ခူးလ (သင်္ကြန်ကာလ) တွင် အတာတက်ပွဲအဖြစ် ကျင်းပလေ့ရှိပြီး၊ အနီးအနားရှိ မြို့များနှင့် ကျေးရွာများမှ လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။
* '''မဟာဘုံကထိန်ပွဲတော်နှင့် မီးရှော်တိုင်ပွဲ:''' တန်ဆောင်မုန်းလတွင် ကလောမြို့၏ အထင်ကရ ကျောင်းတိုက်ကြီးများဖြစ်သော မြို့မပရိယတ္တိစာသင်တိုက်နှင့် သိမ်တောင်ပရိယတ္တိစာသင်တိုက်တို့၌ စည်ကားစွာ ကျင်းပသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၄ ရက်ညတွင် မြို့မကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း၊ လပြည့်နေ့ညတွင် သိမ်တောင်ကျောင်းတိုက်အတွက်လည်းကောင်း ပဒေသာပင်များ လှည့်လည်ပူဇော်ကြသည်။ အဆိုပါ ညချမ်းအချိန်များတွင် ရပ်ကွက်အသီးသီးမှ မီးတိုင်များဖြင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရသော ဘုရားမီးပူဇော်ပွဲ (ဒေသအခေါ် မီးရှော်တိုင်ပြိုင်ပွဲ) ကို ကျင်းပကြပြီး၊ ယခုအခါတွင် ၎င်းပွဲတော်ကို ကလောမြို့ မောမြေဦးပန်းခြံအတွင်း၌ စုပေါင်းကျင်းပလျက်ရှိသည်။

== နာမည်ကျော်ကြားသည့် နေရာများ ==
[[ဖိုင်:Christ_the_King_Church_(29105292307).jpg|thumb|ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာပြ Christ the King ကက်သလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်း]]
* '''ကလောနှီးဘုရား:''' နှစ်ရာချီ သက်တမ်းရှိပြီဖြစ်သော နှီးနွယ်ဖြင့် ရက်လုပ်ပူဇော်ထားသည့် ဘုရားကြီးဖြစ်ပြီး ခရီးသွားများအတွက် အဓိက ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာဖြစ်သည်။
* '''ရွှေဥမင် သဘာဝလှိုဏ်ဂူဘုရား:''' သဘာဝကျောက်ဂူအတွင်း ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များစွာ ကိန်းဝပ်စံပယ်ရာ နေရာဖြစ်သည်။
* '''မြင်းမထိဂူ:''' ကလောမြို့မှ (၁၀) မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်တည်နေသည့် ထင်ရှားသော ကျောက်လှိုဏ်ဂူကြီး ဖြစ်သည်။
* '''Christ the King Church:''' ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများအတိုင်း ရှေးမူမပျက် တည်ရှိနေသော ကက်သလစ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ကျောင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Christ the King Church, Kalaw |url=https://www.catholicchurchmyanmar.org |access-date=2021-11-01}}&lt;/ref&gt;
* '''သိမ်တောင်ဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် ကလောမဟာစည်သာသနာ့ရိပ်သာ:''' တရားဘာဝနာပွားများရာနှင့် လေ့လာဖွယ်ရာ အထင်ကရ သာသနိက အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
[[File:Kalaw 14.jpg|thumb|ကလောဘူတာ ကုန်းခေတ်ဗိသုကာလက်ရာ]]
ကလောမြို့သည် ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ သွားလာနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သာစည်-ရွှေညောင် မီးရထားလမ်းပိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် မီးရထားလမ်းဖြင့်လည်း ဆက်သွယ်ထားသည်။ လေကြောင်းခရီးစဉ်အတွက် အနီးစပ်ဆုံး လေဆိပ်မှာ ကလောမြို့မှ မိနစ် ၄၀ ခန့် မောင်းနှင်ရသော ဟဲဟိုးမြို့ရှိ [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[[မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း]] အတွဲ (၁-က)&lt;/ref&gt;
}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
*{{commons category-inline|Kalaw|ကလောမြို့}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2038977566274896&amp;id=100004880174472 ခင်မောင်တင့်]

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>016a41w4f20d7fu4gyf48bw27zukapd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း Curaçao</title>
    <ns>10</ns>
    <id>51319</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032061</id>
      <parentid>220161</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်</comment>
      <origin>1032061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="pkwc3baboyj0gudv6p00z97043ujcpz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>pkwc3baboyj0gudv6p00z97043ujcpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း CUW</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60102</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032062</id>
      <parentid>285831</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်; cosmetic changes</comment>
      <origin>1032062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="le4r5vudbc9j3prucu2tjxgg7balkey" xml:space="preserve">#REDIRECT [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ပြန်ညွှန်းများ|CUW]]</text>
      <sha1>le4r5vudbc9j3prucu2tjxgg7balkey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း CUR</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60103</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032063</id>
      <parentid>285832</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်; cosmetic changes</comment>
      <origin>1032063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="pu0ibsq330r2d0lh58widapyze4b89u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ပြန်ညွှန်းများ|CUR]]</text>
      <sha1>pu0ibsq330r2d0lh58widapyze4b89u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း Curacao</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60104</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032064</id>
      <parentid>285833</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်; cosmetic changes</comment>
      <origin>1032064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="8kg0m616gmije2wxjlr6ybncq18hhn6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ကူရာဆောနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း ပြန်ညွှန်းများ|Curacao]]</text>
      <sha1>8kg0m616gmije2wxjlr6ybncq18hhn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>62377</id>
    <revision>
      <id>1032112</id>
      <parentid>803029</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T06:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <origin>1032112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34745" sha1="9c22o9gs9txari89sxwthcnjb0oio3b" xml:space="preserve">{{under construction}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-move-indef}}&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef}}&lt;/noinclude&gt;{{policy|WP:IUP|WP:IMAGEPOL}}
{{Nutshell|[[မူပိုင်ခွင့်]]ရှိသော ပုံများကို တင်ရာတွင် အထူးသတိပြု ဆောင်ရွက်ပါ။ ပုံရရှိရာ မူလနေရာနှင့် မူပိုင်ခွင့်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပြည့်စုံစွာ ထည့်သွင်းပေးပြီး ပုံအား ဖြစ်နိုင်ပါက အသုံးဝင်ပြီး ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခွင့်ရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ပါ။}}
{{အကြောင်းအရာ မူဝါဒများ စာရင်း}}
ဤစာမျက်နှာသည် ပုံသဏ္ဌာန်စနစ်၊ အကြောင်းအရာနှင့် [[မူပိုင်ခွင့်]]ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ အပါအဝင် '''ရုပ်ပုံများ'''နှင့် ပတ်သက်သော မူဝါဒများကို ဖော်ပြထားသည်။

ယေဘုယျအားဖြင့် မီဒီယာများ (ရုပ်ပုံများ၊ အသံဖိုင်များ စသည်ဖြင့်) နှင့် ပတ်သက်သော သတင်းအချက်အလက်များအတွက် [[WP:CMF|Help:Creation and usage of media files]] တွင် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ ဖိုင်တင်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော သတင်းအချက်အလက်များအတွက် [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံများတင်ခြင်း]] တွင် ကြည့်ရှုပါ သို့မဟုတ် [[အထူး:ဖိုင်တင်ရန်]] သို့ တိုက်ရိုက်သွားရောက်နိုင်သည်။ အခြားသော ဥပဒေရေးရာနှင့် မူပိုင်ခွင့်ဆိုင်ရာ မူဝါဒများအတွက် {{section link|ဝီကီပီးဒီးယား:မူဝါဒများ စာရင်း#ဥပဒေရေးရာ}} တွင် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

{{anchor|Adding images}}
== အသုံးပြုနိုင်သော ရုပ်ပုံများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း ==

=== မူပိုင်ခွင့်နှင့် လိုင်စင်သတ်မှတ်ချက်များ ===
{{anchor|COPYRIGHT}}{{shortcut|WP:IUP#COPYRIGHT|WP:IUPC}}
ရုပ်ပုံတစ်ပုံကို ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်သို့ မတင်မီ ထိုရုပ်ပုံသည် အောက်ပါကဏ္ဍလေးခုအနက် တစ်ခုခုတွင် အကျုံးဝင်မှု ရှိမရှိ သေချာစွာ စစ်ဆေးရမည်။
* '''ကိုယ်ပိုင်လက်ရာ''': အဆိုပါရုပ်ပုံနှင့် ပတ်သက်သည့် ရပိုင်ခွင့် အခွင့်အရေးအားလုံးကို သင်ကိုယ်တိုင် ပိုင်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုရုပ်ပုံကို သင်ကိုယ်တိုင် လုံးဝဥဿုံ ဖန်တီးခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဓာတ်ပုံ သို့မဟုတ် စကရင်ရှေ ရိုက်ထားသည့် ပုံများ ဖြစ်ပါက ထိုပုံထဲတွင် ပါဝင်နေသော မူပိုင်ခွင့် ကာကွယ်ထားသည့် အရာဝတ္ထုအားလုံး (ဥပမာ - ရုပ်တု သို့မဟုတ် အက်ပလီကေးရှင်း) ၏ မူပိုင်ခွင့်ကိုလည်း သင်ကိုယ်တိုင် ပိုင်ဆိုင်ထားရမည် ဖြစ်သည်။ &lt;small&gt;([[:File:Caldwell courthouse 2005.jpg|နမူနာ]]၊ [[#အသုံးပြုသူ ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ|အသေးစိတ်ကို အောက်တွင် ကြည့်ရှုပါ]]) )&lt;/small&gt;
* '''လွတ်လပ်သော လိုင်စင်သတ်မှတ်ချက်ရှိခြင်း''': မူပိုင်ခွင့် ပိုင်ဆိုင်သူက အဆိုပါရုပ်ပုံကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဖိုင်မူပိုင်ခွင့် စာတွဲများ/အခမဲ့ လွတ်လပ်လိုင်စင်များ|လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိသော လွတ်လပ်သည့် လိုင်စင်]]အောက်တွင် ထုတ်ပေးထားကြောင်း သင် သက်သေပြနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;small&gt;([[:File:Big red boat 1998.jpg|နမူနာ]]၊ [[#အခမဲ့ လွတ်လပ်လိုင်စင်များ|အသေးစိတ်ကို အောက်တွင် ကြည့်ရှုပါ]])&lt;/small&gt; ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်တွင်သာ အသုံးပြုရန် လိုင်စင်သတ်မှတ်ထားသော ပုံများ၊ စီးပွားဖြစ်မဟုတ်သော သို့မဟုတ် ပညာရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များအတွက်သာ အသုံးပြုရန် သတ်မှတ်ထားသော ပုံများ သို့မဟုတ် ပြုပြင်မွမ်းမံထားသော လက်ရာသစ်များ ဖန်တီးခွင့် မပြုသည့် လိုင်စင်အောက်ရှိ ပုံများသည် ဝီကီပီးဒီးယားတွင် အသုံးပြုရန် မသင့်လျော်ကြောင်း သတိပြုရမည်။ '''အရေးကြီးသော မှတ်ချက်'''။ ရုပ်ပုံတစ်ခုကို ငွေကြေးပေးချေရန် မလိုဘဲ အလကား ရရှိနိုင်ရုံမျှဖြင့် ထိုအရာသည် &quot;လွတ်လပ်သော အကြောင်းအရာ&quot; ဖြစ်သည် သို့မဟုတ် ဝီကီပီးဒီးယားတွင် အသုံးပြုရန် သင့်လျော်သည်ဟု '''မဆိုနိုင်ပါ'''။ အင်တာနက်ပေါ်ရှိ ရုပ်ပုံအများစုသည် မူပိုင်ခွင့် ရှိပြီးသား ဖြစ်သဖြင့် ဤနေရာတွင် အသုံးပြု၍မရပါ - မူပိုင်ခွင့် သတိပေးချက်ကို ဖော်ပြမထားသော်လည်း ရုပ်ပုံကို စတင်ဖန်တီးလိုက်သည့် အချိန်မှစ၍ မူပိုင်ခွင့်သည် အလိုအလျောက် တည်ရှိပြီး ဖြစ်သည်။ သံသယရှိပါက မူပိုင်ခွင့်ရှိသော ရုပ်ပုံများကို တင်ခြင်း '''မပြုရ'''။)
* '''အများပြည်သူပိုင် ဖြစ်ခြင်း''': ရုပ်ပုံသည် [[ဝီကီပီးဒီးယား:အများပြည်သူပိုင်|အများပိုင်နယ်ပယ်]] (Public Domain) အတွင်း ရှိနေကြောင်း၊ ဆိုလိုသည်မှာ မူပိုင်ခွင့် အားလုံးမှ ကင်းလွတ်နေကြောင်း သင် သက်သေပြနိုင်ခြင်း။ &lt;small&gt;([[:File:Vehicle simulator.jpg|နမူနာ]]၊ [[#အများပြည်သူပိုင်|အသေးစိတ်ကို အောက်တွင် ကြည့်ရှုပါ]])&lt;/small&gt;။
* '''တရားမျှတစွာ အသုံးပြုခြင်း/လွတ်လပ်မှုမရှိသော အကြောင်းအရာ''': ရုပ်ပုံသည် လိုင်စင်မဲ့ အကြောင်းအရာများကို ခြွင်းချက်အနေဖြင့် အသုံးပြုခွင့်ပေးထားသော [[WP:NFC|လွတ်လပ်မှုမရှိသော အကြောင်းအရာဆိုင်ရာ အထူးသတ်မှတ်ချက်များ]]နှင့် ကိုက်ညီသည်ဟု သင် ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ထိုရုပ်ပုံကို မည်သည့်အတွက်ကြောင့်နှင့် မည်သို့အသုံးပြုမည်ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် [[WP:NFC|လွတ်လပ်မှုမရှိသော အကြောင်းအရာ အသုံးပြုမှုဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်]] ကို တိတိကျကျ ဖော်ပြနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;small&gt;([[:File:Iron Man 3 theatrical poster.jpg|နမူနာ]]၊ [[#တရားမျှတစွာ အသုံးပြုခြင်း/လွတ်လပ်မှုမရှိသော ရုပ်ပုံများ|အသေးစိတ်ကို အောက်တွင် ကြည့်ရှုပါ]])&lt;/small&gt;။

==== အသုံးပြုသူ ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ ====
ဝီကီပီးဒီးယားသည် အသုံးပြုသူများအနေဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ပိုင်ရုပ်ပုံများကို တင်ရန် တိုက်တွန်းအားပေးသည်။ အသုံးပြုသူ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံအားလုံးကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဖိုင်မူပိုင်ခွင့် စာတွဲများ/အားလုံး#Creative Commons|Creative Commons]] လိုင်စင်ကဲ့သို့သော လွတ်လပ်သည့် လိုင်စင်အောက်တွင် '''သတ်မှတ်ပေးရမည်''' ဖြစ်ပြီး၊ သို့မဟုတ်ပါက မူပိုင်ခွင့်နှင့် လိုင်စင်ကန့်သတ်ချက်အားလုံးကို ဖယ်ရှားပေးသည့် [[WP:အများပြည်သူပိုင်|အများပြည်သူပိုင်]] အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းပေးရမည် ဖြစ်သည်။ ရုပ်ပုံတစ်ခုကို လိုင်စင်သတ်မှတ်ရာတွင် GFDL နှင့် Creative Commons လိုင်စင် နှစ်ခုလုံးအောက်တွင် ပူးတွဲလိုင်စင် (Multi-license) သတ်မှတ်ပေးခြင်းမှာ လုပ်ရိုးလုပ်စဉ် အလေ့အထတစ်ခု ဖြစ်သည်။

===== ဓာတ်ပုံများ =====
ထိုသို့သော ရုပ်ပုံများတွင် သင်ကိုယ်တိုင် ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ဓာတ်ပုံများ ပါဝင်နိုင်သည်။ ရုပ်ပုံများအတွက် ဥပဒေကြောင်းအရ ရပိုင်ခွင့်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် &lt;em&gt;ဓာတ်ပုံထဲတွင် ပါဝင်နေသူ&lt;/em&gt;အပေါ်၌ မတည်ဘဲ &lt;em&gt;ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးသူ&lt;/em&gt;အပေါ်၌သာ တည်ရှိသည်။ မူပိုင်ခွင့်ရှိသော ရုပ်ပုံ သို့မဟုတ် ပုံကြမ်းတစ်ခုကို ပုံတူပြန်လည်ကူးဆွဲရုံမျှဖြင့် မူပိုင်ခွင့်အသစ်တစ်ခု အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်မလာနိုင်ပါ။ မူပိုင်ခွင့်ဆိုသည်မှာ ဖန်တီးမှုတွင် ပါဝင်သော &quot;တီထွင်ဖန်တီးနိုင်စွမ်း&quot; အပေါ်တွင်သာ အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုလက်ရာကို ဖန်တီးရန် စိုက်ထုတ်ခဲ့ရသည့် လုပ်အားပမာဏအပေါ်တွင် အခြေခံခြင်း မဟုတ်ပါ။

ပြတိုက်တစ်ခုရှိ ပန်းချီကားများကဲ့သို့သော နှစ်ဖက်မြင် အရာဝတ္ထုများကို ရိုက်ကူးထားသည့် ဓာတ်ပုံများသည် မူပိုင်ခွင့်အသစ်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေလေ့မရှိပါ (အောက်ပါ [[#အများပြည်သူပိုင်|အများပြည်သူပိုင် ကဏ္ဍ]]တွင် ကြည့်ရှုပါ)။ အကြောင်းမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ထိုသို့သောလုပ်ဆောင်ချက်များကို မည်သည့်တီထွင်ဖန်တီးမှုမျှ မပါဝင်သည့် &quot;ပုံတူကူးချခြင်းသက်သက်&quot; ဟုသာ သတ်မှတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

သုံးဖက်မြင် အရာဝတ္ထုများကို ရိုက်ကူးထားသည့် ဓာတ်ပုံများသည် မူပိုင်ခွင့်အသစ်တစ်ခုကို အမြဲလိုလို ဖြစ်ပေါ်စေသော်လည်း၊ အခြားသူများအနေဖြင့် ထိုဓာတ်ပုံထဲတွင် ပုံဖော်ပြသထားသည့် အရာပစ္စည်းများအပေါ် မူပိုင်ခွင့်ကို ဆက်လက်ပိုင်ဆိုင်ထားနိုင်သည်။ ဓာတ်ပုံတစ်ပုံသည် မိမိရိုက်ကူးလိုက်သည့် အရာဝတ္ထု၏ မူပိုင်ခွင့်ကို သယ်ဆောင်ထားခြင်း ရှိမရှိဆိုသည်မှာ အချက်အလက်များစွာအပေါ်တွင် မူတည်သည်။ အများပြည်သူဆိုင်ရာနေရာများရှိ အဆောက်အအုံများကဲ့သို့သော သုံးဖက်မြင် အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများအတွက် နိုင်ငံတစ်ခုစီတွင် ထိုသို့သောဓာတ်ပုံများကို အရာဝတ္ထု၏ ဆင့်ပွားလက်ရာအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မူပိုင်ခွင့်ရှိမရှိ ခွဲခြားပေးသည့် သီးသန့် &quot;[[မြင်ကွင်းလွတ်လပ်ခွင့်]]&quot; (Freedom of Panorama) ခွင့်ပြုချက်များ ရှိကြသည်။ [[c:Commons:Freedom of panorama|Commons:Freedom of panorama]] တွင် သက်ဆိုင်ရာ စီရင်ပိုင်ခွင့်အာဏာအလိုက် ဤစည်းကမ်းချက်များကို အကြမ်းဖျင်း ဖော်ပြထားသည်။ မော်တော်ကား၊ ပရိဘောဂနှင့် ကိရိယာတန်ဆာပလာများကဲ့သို့သော အသုံးချပစ္စည်းများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ဒီဇိုင်းများကိုမူ ယေဘုယျအားဖြင့် မူပိုင်ခွင့် လျှောက်ထား၍မရနိုင်ဟု သတ်မှတ်ထားသဖြင့် ထိုသို့သောဓာတ်ပုံများကို အများပိုင်နယ်ပယ်အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာ လိုင်စင်သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဤအချက်သည် ကားခေါင်းဖုံးပေါ်ရှိ အနုပညာမြောက် ပန်းချီကားချပ်ကဲ့သို့သော အရာဝတ္ထု၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အလှဆင်ထားသည့် အနုပညာမြောက် အစိတ်အပိုင်းများနှင့်မူ သက်ဆိုင်ခြင်း မရှိပါ။ ဤအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်၍ မေးခွန်းများရှိပါက [[ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်:မူပိုင်ခွင့်များ]]တွင် မေးမြန်းစုံစမ်းနိုင်သည်။

ဓာတ်ပုံ၏ အဓိကအကြောင်းအရာကို အာရုံပျံ့လွင့်စေမည့် နည်းလမ်းမျိုးဖြင့် သင်ကိုယ်တိုင်၊ သင့်မိတ်ဆွေများ သို့မဟုတ် သင့်မိသားစုဝင်များကို ထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းရိုက်ကူးထားသော ရုပ်ပုံများကို ဝီကီပီးဒီးယား၏ အဓိကဆောင်းပါးစာမျက်နှာများတွင် အသုံးပြုရန် အကြံမပြုပါ။ ထိုသို့သောရုပ်ပုံများကို ကိုယ်ပိုင်ကြော်ငြာခြင်းဟု ယူဆကြပြီး၊ ဝီကီပီးဒီးယားအသိုင်းအဝိုင်းက ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်ပုံများကို ပယ်ဖျက်ရန် အကြိမ်ကြိမ် သဘောတူညီမှု ရယူခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ သို့သော် အသုံးပြုသူ၏ ကိုယ်ပိုင်စာမျက်နှာများပေါ်တွင်မူ ထိုသို့သောရုပ်ပုံများကို အသုံးပြုခွင့် ရှိသည်။

အချို့သော ရုပ်ပုံများတွင် ကုန်အမှတ်တံဆိပ်ပါရှိသော လိုဂိုများ မတော်တဆ ပါဝင်သွားနိုင်သည် (သို့မဟုတ် ရုပ်ပုံသည် လွတ်လပ်သော လိုင်စင်ရှိလျှင်၊ မြင်ကွင်းလွတ်လပ်ခွင့်အောက်တွင် အကျုံးဝင်လျှင် သို့မဟုတ် မူပိုင်ခွင့်လျှောက်ထားရန် အလွန်ရိုးရှင်းနေလျှင် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ထည့်သွင်းနိုင်သည်)။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပွားပါက ကျေးဇူးပြု၍ ၎င်းကို {{tl|trademark}} ဖြင့် အမှတ်အသားပြုပေးပါ။ ထို့အပြင် မူပိုင်ခွင့်ရှိသော အစိတ်အပိုင်းသည် ထင်ထင်ရှားရှား မြင်တွေ့နေရသော်လည်း ဓာတ်ပုံ၏ အဓိကအာရုံစိုက်ရာ မဟုတ်သည့် အခြေအနေမျိုး (''[[:en:de minimis|de minimis]]'' - အရေးမပါသော ပမာဏအနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည့် အခြေအနေ) တွင်လည်း ဓာတ်ပုံများ၌ ပါဝင်နေနိုင်သည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေမျိုးတွင် ''de minimis'' ဖြစ်နေသည့် မူပိုင်ခွင့်အစိတ်အပိုင်းများသည် ဓာတ်ပုံ၏ မူပိုင်ခွင့်အပေါ် သက်ရောက်မှုမရှိဘဲ၊ ထိုဓာတ်ပုံကို လွတ်လပ်စွာ လိုင်စင်သတ်မှတ်နိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[:File:New york times square-terabass.jpg|တိုင်းမ်စကွဲယား ၏ ဓာတ်ပုံ]]တွင် ကြော်ငြာဆိုင်းဘုတ်များစွာ မြင်တွေ့နေရသော်လည်း ထိုကြော်ငြာများကို ''de minimis'' (အရေးမပါသော အစိတ်အပိုင်းများ) အဖြစ်သာ သတ်မှတ်သောကြောင့် အဆိုပါဓာတ်ပုံကို လွတ်လပ်သော ရုပ်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။

===== ပုံကြမ်းများနှင့် အခြားရုပ်ပုံများ =====
အသုံးပြုသူ ဖန်တီးထားသည့် ပုံစံစနစ်သည် မူရင်းလက်ရာ၏ ပုံစံအတိအကျကို ပုံတူကူးချထားခြင်း မဟုတ်သရွေ့၊ အသုံးပြုသူ ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများတွင် ရရှိနိုင်သော အချက်အလက်များမှတစ်ဆင့် ဇယားများ၊ မြေပုံများနှင့် ပုံဆွဲချက်များကို တိုက်ရိုက်ပြန်လည်ဖန်တီးထားသည့် အရာများလည်း ပါဝင်နိုင်သည်။ နည်းပညာဆိုင်ရာ အချက်အလက်များသည် တီထွင်ဖန်တီးနိုင်စွမ်း ကင်းမဲ့နေသဖြင့် မူပိုင်ခွင့် လျှောက်ထား၍မရနိုင်သော်လည်း၊ အချက်အလက်များကို ဇယား သို့မဟုတ် ပုံစံကားချပ်တစ်ခုအဖြစ် တင်ပြပုံကိုမူ မူပိုင်ခွင့် လျှောက်ထားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အသုံးပြုသူ ဖန်တီးထားသော ဗားရှင်းသည် လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် မူရင်းတင်ပြပုံနှင့် လုံလောက်စွာ ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိရမည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေမျိုးတွင် ယင်းရုပ်ပုံများကို တင်သည့်အခါ မူရင်းအချက်အလက်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ အရင်းအမြစ်(များ)ကို သက်သေပြချက်အဖြစ် ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။ နမူနာအနေဖြင့် [[:File:Painted Turtle Distribution alternate.svg]] နှင့် [[:File:Conventional 18-wheeler truck diagram.svg]] တို့ကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

ထို့အပြင် အသုံးပြုသူ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများသည် လုံးဝဥဿုံ သစ်လွင်သော မူရင်းလက်ရာများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေမျိုးတွင် ရုပ်ပုံသည် အသုံးပြုသူ၏ အနုပညာစွမ်းရည်ကို ကိုယ်ပိုင်ကြော်ငြာရန်အတွက် မဟုတ်ဘဲ ပညာပေးရည်ရွယ်ချက်အတွက်သာ အဓိက အကျိုးပြုရမည် ဖြစ်သည်။ သရုပ်ဖော်ပြသမည့် အကြောင်းအရာသည် ဆက်စပ်အကြောင်းအရာအလိုက် ရှင်းလင်းစွာ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ရမည်ဖြစ်ပြီး ပုံစံချဲ့ထွင်မွမ်းမံထားခြင်းမျိုး မဖြစ်ရပါ။ နမူနာအနေဖြင့် [[:File:Checker shadow illusion.svg]] ကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

အသုံးပြုသူ ဖန်တီးထားသော ပုံကြမ်းများ သို့မဟုတ် ဆင်တူရုပ်ပုံများကို ဖန်တီးသည့်အခါ သတင်းအချက်အလက်များကို ဖော်ပြရန်အတွက် အရောင်တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်သာ အခြေခံ၍ မဖန်တီးမိရန် ကြိုးစားပါ၊ အကြောင်းမှာ အခြေအနေများစွာတွင် ယင်းကဲ့သို့ အရောင်တစ်ခုတည်းဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကို အလွယ်တကူ နားမလည်နိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် မမြင်တွေ့နိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

===== AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ =====
&lt;!--See [[Wikipedia:Requests for comment/AI images]]--&gt;
{{shortcut|WP:AI-IMAGES|WP:AIIMAGE|WP:AIGI}}
{{see also|ဝီကီပီးဒီးယား:သက်ရှိပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိများ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ}}

ဥပဒေသအားဖြင့် AI စနစ်ဖြင့်သာ လုံးဝဥဿုံ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံအများစုကို ဝီကီပီးဒီးယား၏ အဓိကဆောင်းပါးစာမျက်နှာများတွင် အသုံးမပြုသင့်ပါ။ အထူးသဖြင့် အမည်နာမ ဖော်ပြထားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များအကြောင်းနှင့် ခန္ဓာဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒကဲ့သို့သော နည်းပညာ သို့မဟုတ် သိပ္ပံဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများတွင် ပို၍ပင် အသုံးမပြုသင့်ပါ။ ဤစည်းကမ်းချက်ကို [[:en:Wikipedia:Requests for comment/AI images#c-S Marshall-20250414164900-Relist with broader question: Ban all AI images?|&quot;အများလက်ခံနိုင်သော အသိတရားအပေါ် အခြေခံ၍ ခြွင်းချက်အချို့နှင့်တကွ&quot;]] လက်တွေ့ကျင့်သုံးရမည်။ ထင်ရှားသော ခြွင်းချက်များတွင် AI အကြောင်း ရေးသားထားသော ဆောင်းပါးများနှင့် လူသိများထင်ရှားသော AI ဖန်တီးမှု ရုပ်ပုံများအကြောင်း ဆောင်းပါးများ ပါဝင်ပြီး၊ အခြားသော ခြွင်းချက်ကဏ္ဍများကိုမူ အသိုင်းအဝိုင်း၏ ရှေ့ဆက်ဆွေးနွေးမှုများမှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သွားနိုင်သည်။ အသိုင်းအဝိုင်းဝင် အများစုအနေဖြင့် ရုပ်ပုံတစ်ခုတွင် သိသာထင်ရှားသော အမှားအယွင်းများ ကင်းစင်နေရုံမျှဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ AI အသုံးမပြုဘဲ ဖန်တီးထားသည့် အလကားရနိုင်သော အခြားရုပ်ပုံများ မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ခြွင်းချက်အနေဖြင့် ခွင့်ပြုပေးရန် တောင်းဆိုမှုများကို အကျယ်တဝံ့ ငြင်းပယ်ခဲ့ကြသည်။

&lt;section begin=BLPimages/&gt;AI စနစ်ဖြင့် ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများကို အမည်နာမ ဖော်ပြထားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ သို့မဟုတ် [[ဝီကီပီးဒီးယား:သက်ရှိပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိများ|သက်ရှိထင်ရှားရှိသူ]] မည်သူ့ကိုမဆို သရုပ်ဖော်ပြသရန်အတွက် အသုံးမပြုရပါ။ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အခြေအနေများ (ဥပမာ သက်ရှိထင်ရှားရှိသူတစ်ဦး၏ AI ဖန်တီးမှုရုပ်ပုံသည် ၎င်းကိုယ်တိုင် လူသိများထင်ရှားနေသည့် ဖြစ်ရပ်မျိုး) တွင်မူ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းအလိုက် အသိုင်းအဝိုင်း၏ သဘောတူညီချက်အပေါ် မူတည်၍ ဆုံးဖြတ်ရမည်။&lt;!--See [[Wikipedia:Requests for comment/AI images#BLPs]]--&gt;&lt;section end=BLPimages/&gt;

ရုပ်ပုံ၏ အသေးစိတ်အချက်အလက်များကို AI နည်းပညာဖြင့် အကြီးအကျယ် [[MOS:AIUPSCALE|ပြန်လည်မွမ်းမံဖန်တီးထားသည့်]] ရုပ်ပုံများ (ဥပမာ - ကာလာရောင်စုံ ပြန်လည်ခြယ်သထားခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုပြတ်သားသော ရုပ်ထွက်အရည်အသွေး ဖြစ်လာစေရန် ဖန်တီးထားခြင်း) ကိုလည်း AI ဖြင့် လုံးဝဥဿုံ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများနည်းတူ သတ်မှတ်ထားသည့် ခြွင်းချက်များမှအပ ကျန်ရှိသည့်နေရာများတွင် အသုံးမပြုသင့်ပါ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုသို့သောပုံများအစား မူရင်းဗားရှင်းရုပ်ပုံကိုသာ အသုံးပြုရမည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒများနှင့် လမ်းညွှန်ချက်များ}}

[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒများ]]
[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား မူပိုင်ခွင့်]]
[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား ပုံအကူအညီ| ]]
[[Category:ဝီကီပီးဒီးယား ပုံများ| ]]</text>
      <sha1>9c22o9gs9txari89sxwthcnjb0oio3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အောင်ပန်းမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64413</id>
    <revision>
      <id>1032174</id>
      <parentid>1031740</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9265" sha1="2i7ndupyej1f2q8n7t49l87hnft77eb" xml:space="preserve">'''အောင်ပန်းမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၊ [[ကလောမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော ကုန်စည်စီးဆင်းမှု အချက်အခြာကျသည့် ကုန်းမြင့်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၄,၂၀၀ ပေကျော်တွင် တည်ရှိပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး သာယာအေးမြသော ရာသီဥတုကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ 
{{Infobox settlement
| name                    = အောင်ပန်းမြို့
| native_name             = {{nobold|{{blk|ဝေင်ꩻအောင်ႏဗန်း}}}}&lt;br /&gt;{{lang-shn|ဝေင်ႁ်ဢွင်ႇပၢၼ်း}}
| settlement_type         = မြို့
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တည်နေရာ
| image_skyline           = Aungban.jpg
| image_caption           = အောင်ပန်းမြို့မြင်ကွင်း
| subdivision_type        = နိုင်ငံ
| subdivision_name        = {{flag|Myanmar}}
| subdivision_type1       = ပြည်နယ်
| subdivision_name1       = {{flag|Shan State}}
| subdivision_type2       = ခရိုင်
| subdivision_name2       = [[ကလောခရိုင်]]
| subdivision_type3       = မြို့နယ်
| subdivision_name3       = [[ကလောမြို့နယ်]]
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 
| population_total        = 50000
| population_as_of        = ၂၀၁၉
| timezone1               = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset1             = +6:30
| coords                  = {{Coord|20|40|0|N|96|30|0|E|region:MM_type:city|display=inline,title}}
| elevation_ft            = 4219
| elevation_m             = 1286
| website                 = 
}}

[[File:Around Aungban-1.jpg|alt=It just around Aungban, Shouthrn Shan State, Myanmar|thumb]]
အောင်ပန်းမြို့သည် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော လမ်းဆုံမြို့ဖြစ်ပြီး ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးသည် ဤမြို့ကို ဖြတ်သန်း၍ [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းဒေသများကို ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့်အပြင်၊ ကယားပြည်နယ် [[လွိုင်ကော်မြို့]]သို့ သွားရာ လမ်းခွဲတည်ရှိရာ မဟာဗျူဟာကျသော ဝင်ပေါက်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot;&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=112}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
အောင်ပန်းဒေသသည် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက ရွာငယ်တစ်ရွာမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ကုန်စည်ကူးသန်းမှု မြှင့်တင်ရန်အတွက် သာစည်မြို့မှတစ်ဆင့် ရထားလမ်းများကို တိုးချဲ့ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာ ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် အောင်ပန်းသို့ ရထားလမ်း စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အောင်ပန်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ ပထမဆုံးသော မီးရထားလမ်းဆုံးမြို့ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |last=Jones |first=Aidan |title=Hill Stations of the British Raj |publisher=Oxford University Press |date=2010 |pages=160–162}}&lt;/ref&gt; လက်ရှိတွင် အောင်ပန်းမြို့သည် မီးရထားလမ်းကြောင်းအရ သာစည်-ရွှေညောင် လမ်းပိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့်အပြင်၊ လမ်းမကြီးများ ဆုံရာ လမ်းဆုံမြို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတွင် မရှိမဖြစ် အချက်အချာကျသည်။

== စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု ==
ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အောင်ပန်းမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၏ အကြီးဆုံးသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် သီးနှံပွဲရုံများ စုစိုက်ရာ &quot;ကုန်စည်ဒိုင်မြို့တော်&quot; ဖြစ်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများဖြစ်သည့် [[ပင်းတယမြို့|ပင်းတယ]]၊ [[ရွာငံမြို့|ရွာငံ]]နှင့် ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတို့မှ ထွက်ရှိသော အာလူး၊ ချင်း (ဂျင်း)၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ သစ်သီးဝလံများနှင့် ကော်ဖီ၊ လက်ဖက်စသည့် ဒေသထွက်ကုန်များကို တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးမြို့ကြီးများသို့ ဖြန့်ဖြူးရာ အဓိက ကုန်သွယ်ရေးဗဟိုချက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}&lt;/ref&gt; 

ယခုအခါ အောင်ပန်းမြို့သည် ခရီးသွားလာရေးကဏ္ဍတွင်လည်း ကလောနှင့် ပင်းတယမြို့များသို့ သွားရောက်ရာလမ်း၌ တစ်ထောက်နားခို၍ ဒေသထွက် အစားအစာများနှင့် စိုက်ခင်းအလှအပများကို ခံစားနိုင်သော မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ထင်ရှားလျက်ရှိသည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
အောင်ပန်းမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ဓနုလူမျိုး]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် ကုန်သွယ်မှုဗဟိုချက်မြို့ဖြစ်သည်နှင့်အညီ [[ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်မှ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုံနှင့် ဗမာလူမျိုးများလည်း လာရောက်အခြေစိုက် ကုန်သည်လုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ကြသဖြင့် လူဦးရေ ထူထပ်သော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot; /&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:ကလောခရိုင်]]

{{Shan-geo-stub}}</text>
      <sha1>2i7ndupyej1f2q8n7t49l87hnft77eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျူရာဆိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64977</id>
    <redirect title="ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032065</id>
      <parentid>849823</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်</comment>
      <origin>1032065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="3ppesbkwqt0rl8l8kao96ovw25wphfj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ကူရာဆောနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>3ppesbkwqt0rl8l8kao96ovw25wphfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65406</id>
    <revision>
      <id>1032082</id>
      <parentid>1028439</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21318" sha1="ld53rxm5y2zduhsvktylvb1tcucgtpd" xml:space="preserve">'''လိုလို-ဗမာဘာသာစကားအုပ်စု''' (Lolo-Burmese languages) သို့မဟုတ် '''ယီ-ဗမာဘာသာစကားအုပ်စု''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]] မိသားစုဝင် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] နှင့် [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလိုနွယ်ဘာသာစကားများ]] ဟူ၍ နှစ်စုခွဲထားသည်။

[[File:Lolo-Burmese languages map.svg|thumb|လိုလို-ဗမာ ဘာသာစကား]]

ဤအုပ်စုတွင် [[မြန်မာဘာသာစကား]]၊ [[ယီဘာသာစကား]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]] နှင့် [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]] စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Thurgood2003&quot;&gt;Thurgood, G., &amp; LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt; ဘာသာဗေဒအရ အသံနေအသံထား စနစ်များပြားခြင်းနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီခြင်းတို့ကြောင့် ဤအုပ်စုကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအတွင်း သီးခြားကိုင်းခွဲတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Matisoff2003&quot;&gt;Matisoff, J. A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction''. University of California Press. ISBN 978-0-520-09843-5.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကားအုပ်စုအမည် ==
၁၉၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီကာလများက &quot;လိုလို&quot; (Lolo) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားရာတွင် လူမျိုးစုအမည်ကို နှိမ့်ချလိုသော သဘောဖြင့် တိရစ္ဆာန် (အထူးသဖြင့် ဝက် သို့မဟုတ် ကျား) ကို ရည်ညွှန်းသည့် အက္ခရာဘေးတွဲ (Radical) များဖြင့် ရေးသားလေ့ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုဝင်များက ရှောင်ရှားလေ့ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;LingSinica&quot;&gt;{{Cite web |title=History of Loloish Terms |url=http://www.ling.sinica.edu.tw/files/publication/j2012_1_08_4916.pdf |accessdate=27 June 2016 |archivedate=21 November 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121004655/https://web.archive.org/web/20201121004655/http://www.ling.sinica.edu.tw/files/publication/j2012_1_08_4916.pdf }}&lt;/ref&gt;
၁၉၅၀ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်အစိုးရသည် &quot;လိုလို&quot; ဟူသည့် အက္ခရာကို အသံတူသော်လည်း နှိမ့်ချမှုမပါဝင်သော အခြားအက္ခရာတစ်မျိုးဖြင့် အစားထိုး ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်တရုတ်ဘာသာစကားတွင် ထိုလူမျိုးစုကို ခေါ်ဝေါ်ရန် &quot;ယီ&quot; (Yi/彝) ဟူသော စကားလုံးကို တရားဝင် အသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်အစိုးရသည် &quot;ယီ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို ရွေးချယ်ရာတွင် ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင် ကို ဆိုလိုသည့် အဆင့်မြင့်အက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ဂုဏ်ပြုဖော်ပြခဲ့သည်။

ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကြားတွင် ဤဘာသာစကား မိသားစုကို ခေါ်ဝေါ်ပုံမှာ ကွဲပြားမှုရှိသည်။ရောဘတ်ရှာဖာ (Robert Shafer)က ၁၉၆၆ မှ ၁၉၇၇ ခုနှစ်အတွင်း ၎င်း၏ သုတေသနများတွင် လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများကို &quot;ဘားမစ်&quot; (Burmic) ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းဖြင့် သုံးနှုန်းခဲ့သည်။တရုတ်ပညာရှင်များက &quot;မြန်-ယီ&quot; (Mian-Yi/缅彝) ဟု သုံးနှုန်းကြပြီး &quot;မြန်&quot; (Mian) မှာ ဗမာ ကို ဆိုလိုပြီး &quot;ယီ&quot; (Yi) မှာ ယီလူမျိုးစု အမည်ဖြစ်သည်။
ယခုအခါ နိုင်ငံတကာ ဘာသာဗေဒလောကတွင် &quot;လိုလို-ဗမာနွယ်&quot; (Lolo-Burmese) သို့မဟုတ် တရုတ်အသုံးအနှုန်းကို မှီငြမ်းသော &quot;မြန်-ယီ&quot; (Mian-Yi) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများကို အများဆုံး အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;LingSinica&quot; /&gt;

== ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ==
လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများသည် ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာသည့်အားလျော်စွာ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ၊ အသံစနစ်နှင့် ဝေါဟာရများတွင် အောက်ပါအတိုင်း နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်နေကြသည်။
=== သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ ===
ဤဘာသာစကား မိသားစုဝင်များအားလုံးသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ စနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot; /&gt;အရာဝတ္ထုများကို ရေတွက်ရာတွင် &quot;ခု၊ ကောင်၊ ယောက်&quot; စသည့် သင်္ချာပစ္စည်းများကို အသုံးပြုသည့်စနစ်မှာ ဗမာ၊ လီဆူနှင့် ယီဘာသာစကားများတွင် အလွန်တူညီကြသည်။

=== အသံစနစ်နှင့် အသံနေအသံထား (Phonology and Tones) ===

လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများသည် အသံနိမ့်မြင့် (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ များသောအားဖြင့် အခြေခံ အသံနိမ့်မြင့် (၃) မျိုး သို့မဟုတ် (၄) မျိုး ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ (ဥပမာ - ဗမာစာတွင် အောက်ကမြစ်၊ ရိုးရိုးနှင့် ဝစ္စပေါက် အသံများကဲ့သို့)။ ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Proto-Tibeto-Burman) တွင် ရှိခဲ့သော ဗျည်းတွဲများ သည် လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ တဖြည်းဖြည်း လျော့ပါးသွားပြီး ရိုးရှင်းသော ဗျည်းသံများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားကြသည်။&lt;ref&gt;Matisoff, J. A. (2003). Handbook of Proto-Tibeto-Burman. University of California Press.&lt;/ref&gt;
=== ဝေါဟာရ ဆက်နွယ်မှု ===
အခြေခံဝေါဟာရများကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို အောက်ပါဇယားအတိုင်း တွေ့မြင်နိုင်သည် -
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အဓိပ္ပာယ် !! ရှေးဦး လိုလို-ဗမာနွယ် (PLB) !! ဗမာ !! လီဆူ !! ယိ (Yi)
|-
| မီး || *amiy || မီး (Mee) || ꓮ ꓟꓲ (A-mi) || amur
|-
| နှစ် (၂) || *C-nyis || နှစ် (Hnit) || ꓠꓬꓲ (Nyi) || nyi
|-
| ငါး (၅) || *wa/nga || ငါး (Nga) || ꓥ (Nga) || ngu
|-
| သေခြင်း || *siy || သေ (Thay) || ꓢꓰ (Se) || shi
|-
| နား (နားရွက်) || *na || နား (Nar) || ꓠꓮ (Na) || na-bo
|}
&lt;ref&gt;Matisoff, J. A. (2003). The Lolo-Burmese Stock. Handbook of Proto-Tibeto-Burman.&lt;/ref&gt;

==အမျိုးအစားခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများနှင့် ဆက်စပ်ဘာသာစကားများ==

=== နာခီနွယ် ဘာသာစကားများ (Naxish Languages) ===

နာခီနွယ် (နာခီ သို့မဟုတ် မိုဆို) ဘာသာစကားအုပ်စု၏ အနေအထားကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း မရှိသေးသော်လည်း ပညာရှင်အများစုက လိုလိုနွယ်နှင့် ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့်အတူ ယှဉ်တွဲလျက် အုပ်စုကွဲတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြသည်။ ၎င်းနှင့်ပတ်သက်၍ အယူအဆ နှစ်ရပ်ရှိသည်။ လာမာ (၂၀၁၂) က နာခီနွယ်အုပ်စုသည် လိုလိုနွယ်ဘာသာစကားများအတွင်းမှ အုပ်စုကွဲတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Lama, Z. (2012). Subgrouping of Nisoic (Sino-Tibetan). University of Texas at Arlington.&lt;/ref&gt; Guillaume Jacques ကမူ ၎င်းသည် [[ချန်းဘာသာစကားအုပ်စု |ချီယန်နွယ်]] (Qiangic) ဘာသာစကားအုပ်စုမှ ဖြစ်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။

=== ပျူဘာသာစကား (Pyu Language) ===
ဗမာစကား မတိုင်မီက အထက်မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် ပြောဆိုခဲ့ကြသော [[ပျူ လူမျိုး|ပျူဘာသာစကား]]ကိုလည်း လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်းမှ ဖြစ်သည်ဟု ရံဖန်ရံခါ သတ်မှတ်ကြသည်။ သို့သော် အသေးစိတ် ကျကျနန ခွဲခြားလေ့လာရန် အထောက်အထားများစွာ မရှိသေးသည့်အတွက် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း မပြုဘဲ ထားရှိခြင်းက အသင့်တော်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။

=== မြိုဘာသာစကား (Mru Language) ===
တရုတ်-တိဗက်နွယ် မိသားစုအတွင်းရှိ အမျိုးအစား ခွဲခြားမသတ်မှတ်နိုင်သေးသော အခြားဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် [[မြိုဘာသာစကား]] (Mru) မှာမူ လိုလို-ဗမာနွယ်မိသားစုနှင့် အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။

=== ပိုင်လမ်ဘာသာစကား (Pai-lang Language) ===
အေဒီ ၃ ရာစုနှစ်ခန့်က ပြောဆိုခဲ့ကြသော [[ပိုင်လမ်ဘာသာစကား]]သည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများတွင် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်တွေ့ရှိရသော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပြီး လိုလိုနွယ်အုပ်စုမှ ဖြစ်ဖွယ်ရှိသည်ဟု ပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;Hill, N. W. (2014). &quot;Notes on the Pai-lang Songs.&quot; Bulletin of SOAS.&lt;/ref&gt;

== အုပ်စုပြင်ပဘာသာစကားများနှင့် ဆက်နွယ်မှု ==
ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်ကြသော Guillaume Jacques နှင့် Alexis Michaud (၂၀၁၁) တို့က နာခီ-ချီယန်နွယ် (Na-Qiangic) နှင့် လိုလို-ဗမာနွယ် (Lolo-Burmese) ဟူသည့် အဓိကအုပ်စုကြီးနှစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဗမာ-ချီယန်နွယ် (Burmo-Qiangic) ဘာသာစကားအုပ်စုတစ်ခု ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Jacques&quot;&gt;Jacques, Guillaume, and Alexis Michaud. 2011. &quot;Approaching the historical phonology of South-East Asian languages.&quot; Journal of the Southeast Asian Linguistics Society.&lt;/ref&gt; ဤအဆိုပြုချက်အရ လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများသည် ချီယန်နွယ်ဝင်များနှင့် ပိုမိုနီးကပ်သော သမိုင်းဦး ဆက်နွယ်မှုရှိနေကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။
ထို့အတူ David Bradley (၂၀၀၈) ကလည်း လိုလို-ဗမာနွယ်နှင့် ချီယန်နွယ် အုပ်စုခွဲနှစ်ခုကို ပေါင်းစည်း၍ အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာ (Eastern Tibeto-Burman) ဟူသော အုပ်စုခွဲတစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Bradley, David. 2008. &quot;The Position of Namuyi in Tibeto-Burman.&quot; In Linguistics of the Tibeto-Burman Area.&lt;/ref&gt; ဤလေ့လာမှုများက တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ၏ ရှုပ်ထွေးသော ဆက်နွယ်မှုများကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။

== အုပ်စုတွင်း အမျိုးအစားခွဲခြားမှု ==

လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ၏ အတွင်းပိုင်းအုပ်စုခွဲပုံနှင့် ပတ်သက်၍ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အထင်ရှားဆုံး အဆိုပြုချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -
=== ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇) ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှု ===
ဒေးဗစ်ဘရက်ဒလေက လိုလို-ဗမာနွယ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားခဲ့သည် -&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot;&gt;Bradley, D. (1997). &quot;Tibeto-Burman languages and classification.&quot;&lt;/ref&gt;

• လိုလို-ဗမာနွယ် (Lolo-Burmese)
** [[မြိုဘာသာစကား|မြို (Mru)]]
** လိုလို-ဗမာ ဗဟိုချက်အုပ်စု (Core Lolo-Burmese)
*** ဥဂွန်-ဗမာနွယ် (Ugong-Burmish)
**** [[:en:Gong_language|ဥဂွန် (Ugong)]]
**** [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ် (Burmish)]]
*** [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ |လိုလိုနွယ် (Loloish)]]
=== လာမာ (၂၀၁၂) ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှု ===
လာမာသည် ဘာသာစကား ၃၆ မျိုးကို ဝေါဟာရနှင့် အသံစနစ်များ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီးနောက် မွန်ဇီနွယ် (Mondzish) အုပ်စုကိုပါ ထည့်သွင်း၍ အောက်ပါအတိုင်း အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် လာမာသည် မြိုနှင့် ဥဂွန်တို့ကို လိုလို-ဗမာနွယ်အုပ်စုအတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း မရှိပေ။&lt;ref&gt;Lama, Z. (2012). Subgrouping of Nisoic (Sino-Tibetan). University of Texas at Arlington.&lt;/ref&gt;

• လိုလို-ဗမာနွယ် (Lolo-Burmese)
** [[:en:Mondzish_languages|မွန်ဇီနွယ် (Mondzish)]]
** လိုလို-ဗမာ ဗဟိုချက်အုပ်စု (Core Lolo-Burmese)
*** [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ် (Burmish)]]
*** [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ |လိုလိုနွယ် (Loloish)]]

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}

== ကျမ်းကိုးစာအုပ်များ ==
* Bradley, David (1997). &quot;[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/bradley1997tibeto-burman.pdf Tibeto-Burman languages and classification]&quot;. In ''Tibeto-Burman languages of the Himalayas, Papers in South East Asian linguistics''. Canberra: Pacific Linguistics.
* {{Cite journal|first=David|last=Bradley|title=The Characteristics of the Burmic Family of Tibeto-Burman|journal=Language and Linguistics|year=2012|volume=13|issue=1|pages=171_192|url=http://www.ling.sinica.edu.tw/files/publication/j2012_1_08_4916.pdf|archive-date=21 November 2020|access-date=27 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121004655/http://www.ling.sinica.edu.tw/files/publication/j2012_1_08_4916.pdf|url-status=dead}}
* Huang, Bufan [黄布凡], ed. (1992). ''A Tibeto-Burman Lexicon'' (''TBL'') [藏缅语族语言词汇]. Beijing: Minzu University Press [中央民族学院出版社].
* Lama, Ziwo Qiu-Fuyuan (2012), ''Subgrouping of Nisoic (Yi) Languages'', thesis, University of Texas at Arlington ([https://www.webcitation.org/6AdB9D07H?url=https://dspace.uta.edu/bitstream/handle/10106/11161/Lama_uta_2502D_11591.pdf archived])
* Van Driem, George (2001). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.'' Brill.
* Yunnan Province Geography Gazetteer Committee [云南省地方志编纂委员会] (1998). ''Yunnan Province Gazetteer, volume 59: ethnic minority languages and orthographies gazetteer'' [云南省志卷59: 少数民族语言文字志]. Kunming: Yunnan People's Press [云南人民出版社].
* ''Zangmian yuyin he cihui'' (''ZMYYC'') [藏缅语语音和词汇] (1991). Beijing: Social Sciences Press [中国社会科学出版社].

[[Category:ဘာသာစကား]]</text>
      <sha1>ld53rxm5y2zduhsvktylvb1tcucgtpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မရာလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66711</id>
    <revision>
      <id>1032108</id>
      <parentid>1026996</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T06:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Laitei</username>
        <id>74257</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed typo.</comment>
      <origin>1032108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14729" sha1="9sragcsgup0f1a88gidecmmki320zom" xml:space="preserve">{{Mara Notice}}
{{Infobox ethnic group
| group = မရာလူမျိုး (Mara)
| image =
| caption = မရာရိုးရာ ဝတ်ဆင်ထားသော အမျိုးသမီးတစ်ဦး
| native_name = Maras
| population = ခန့်မှန်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် (အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ မလေးရှား၊ အမေရိကန်၊ နှင့် သြစတေးလျ)
| regions = {{flag|India}} ([[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ ဆိုင်းဟားခရိုင်)&lt;br&gt;{{flag|Myanmar}} ([[ချင်းပြည်နယ်]])
| languages = [[မရာဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား]]၊ [[မီဇိုဘာသာစကား]]၊ [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]]
| religions = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]](၁၀၀%)၊ ယခင်က နတ်ကိုးကွယ်မှု
| related_groups = [[ချင်းလူမျိုး]]၊ [[မီဇို]]၊ [[ကူကီး]] နှင့် အခြား တိဘက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ
}}

'''မရာလူမျိုး''' ({{lang-en|Mara people}}, {{lang-mrh|Mara chipho}}) သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]တို့တွင် အဓိက မှီတင်းနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခင်က ပြင်ပလူများက ၎င်းတို့ကို '''လာခဲ''' (Lakher) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်ကမူ &quot;မရာ&quot; ဟူသော အမည်ကိုသာ ဂုဏ်ယူစွာ သုံးစွဲကြသည်။ မရာလူမျိုးများသည် တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော [[မရာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုကြပြီး ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ အခြားသော ချင်း၊ မီဇို၊ ကူကီး မျိုးနွယ်စုများနှင့် နီးကပ်သော ဆွေမျိုးတော်စပ်မှု ရှိသည်။

== ဝေါဟာရရင်းမြစ် နှင့် အမည်များ ==
ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများတွင် မရာလူမျိုးများကို &quot;Shendoos&quot; (ရှင်ဒူး) သို့မဟုတ် &quot;Lakher&quot; (လာခဲ) ဟု ရေးသားမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ &quot;လာခဲ&quot; ဟူသော အမည်မှာ အနီးအနားရှိ မီဇိုလူမျိုးများက ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဗြိတိသျှတို့က ယင်းအမည်ကို ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းတွင် မရာလူမျိုးများ၏ အမျိုးသားရေး နိုးကြားမှုနှင့်အတူ ၎င်းတို့၏ မူလအမည်ရင်းဖြစ်သော &quot;မရာ&quot; (Mara) ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပြန်လည်အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
မရာလူမျိုးများ၏ နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းများအရ ၎င်းတို့သည် အခြားသော ချင်း-မီဇို မျိုးနွယ်စုများကဲ့သို့ပင် တရုတ်နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဘက်-ဟိမဝန္တာ ဒေသများကို ဖြတ်သန်းကာ ဆင်းသက်လာကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ရှေးဟောင်းဒဏ္ဍာရီများတွင် လူသားများသည် &quot;ချင်လွန်း&quot; (Chhinlung) သို့မဟုတ် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူကြီးတစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး လက်ရှိ အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်ရှိ တောင်တန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

စာပေအရေးအသား သမိုင်းကြောင်းအနေဖြင့် ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သော [[ကပ္ပတိန် တစ်ကယ်လ်|တစ်ကယ်လ်]] (Captain S.R. Tickell) နှင့် [[လူးဝင်း|ကပ္ပတိန် လူးဝင်း]] (Captain T.H. Lewin) တို့သည် ၁၈၅၂ နှင့် ၁၈၆၉ ခုနှစ်များတွင် မရာလူမျိုးတို့၏ အကြောင်းနှင့် ဘာသာစကားကို ပထမဆုံး စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lewin&quot;&gt;Lewin, T. H. (1869). ''The Hill Tracts of Chittagong and the Dwellers Therein''.&lt;/ref&gt; သို့သော် စနစ်ကျသော အက္ခရာစာပေကိုမူ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် (လက်ရှိအိန္ဒိယနိုင်ငံ) [[ဆိုင်ကွန်း]] (Saikao) ရွာသို့ ရောက်ရှိလာသော ဗြိတိန်သာသနာပြုဆရာ [[ရယ်ဂျီနယ် အာသာ လောရိန်း]] (R.A. Lorrain) က [[ရောမအက္ခရာ]]ကို အခြေခံ၍ တီထွင်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Lorrain&quot;&gt;Lorrain, R. A. (1912). ''Five Years in Unknown Jungles for God and Empire''.&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ==
မရာလူမျိုးများသည် အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာ နယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ သစ်တောနှင့် တောင်တန်းထူထပ်သော &quot;တြိဂံစိမ်း&quot; (Green Triangle) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်သည့် ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ 

* '''အိန္ဒိယနိုင်ငံ:''' မီဇိုရမ်ပြည်နယ် တောင်ပိုင်း ဆိုင်းဟားခရိုင် (Siaha District) တွင် အဓိက နေထိုင်ကြသည်။ ထိုဒေသကို အိန္ဒိယအစိုးရက ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[မရာလဲန်း|မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ]] (Mara Autonomous District Council - MADC) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု ပေးထားပြီး၊ မရာဘာသာစကားကို ရုံးသုံးနှင့် ကျောင်းသင်ခန်းစာများတွင် ပြဋ္ဌာန်းခွင့် ရရှိထားသည်။&lt;ref name=&quot;MADC&quot;&gt;Mara Autonomous District Council Official Website. [https://madc.mizoram.gov.in/ madc.mizoram.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''မြန်မာနိုင်ငံ:''' ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် မတူပီ၊ ထန်တလန်၊ ဟားခါး၊ နှင့် ပလက်ဝ မြို့နယ်များ၏ နယ်စပ်ဒေသများ) တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ==
=== ဘာသာစကား ===
မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင် [[မရာဘာသာစကား]] (Mara Language) ကို ပြောဆိုကြပြီး၊ ၎င်းတွင် တလို့ဆိုင် (Tlosai)၊ ဇိုင်နို (Zyhno)၊ ချာပီ (Chapi)၊ ဗိုင်တူး (Vyhtu) နှင့် ဟောင်သိုင်း (Hawthai) စသည့် ဒေသိယစကားများ ကွဲပြားကြသည်။ ယနေ့ခေတ် စာပေ၊ ကျမ်းစာနှင့် ရုံးသုံးအဖြစ် တလောဆိုင်း (Tlosai) ဒေသိယစကားကို စံ (Standard) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Parry&quot;&gt;Parry, N. E. (1932). ''The Lakhers''. Macmillan and Co.&lt;/ref&gt; မရာစာပေတွင် ရောမအက္ခရာ &quot;c&quot; ကို တစ်လုံးတည်း အသုံးမပြုဘဲ &quot;ch&quot; ပုံစံဖြင့် (ဥပမာ- {{Mara|châ}}) သီးသန့် အသုံးပြုသည့် ထူးခြားသော သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများ ရှိသည်။

=== ဘာသာရေး ===
ခရစ်ယာန် သာသနာပြုများ မရောက်လာမီ ရှေးယခင်က မရာလူမျိုးများသည် တောင်တန်းနှင့် သဘာဝတရားကို အစွဲပြုသော နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) နှင့် &quot;ခါဇိုပါ&quot; (Khazohpa) ခေါ် ဖန်ဆင်းရှင်ကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းမှစ၍ ခရစ်ယာန်သာသနာ ထွန်းကားလာခဲ့ရာ ယခုအခါတွင်မူ မရာလူမျိုး အားလုံးနီးပါး (၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်းကျော်) သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[မရာ ဧဝံဂေလိအသင်းတော်]] (Mara Evangelical Church) သည် ဒေသတွင်း အကြီးဆုံးသော အသင်းတော်ကြီးများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ရိုးရာဓလေ့ ===
မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ဝတ်စုံများနှင့် ရိုးရာအကများ ရှိကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် &quot;Chylaopoh&quot; ဟုခေါ်သော ရောင်စုံချည်ထည်များကို ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို အခြေခံသော ကောက်သစ်စားပွဲကဲ့သို့သော ရိုးရာပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။

== ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ==
* [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ဝန်ကြီး၊ ထင်ရှားသော လူမှုအကျိုးပြု ဆရာဝန်။ (လိုင်လင်းပီမြို့ဖွား)
* [[ဒေးဗစ်လိုင်]] - မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထင်ရှားသော မရာလူမျိုး တေးသံရှင်။

== ကိုးကားချက်များ ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [https://www.maraland.net/ Maraland.net] (မရာလူမျိုးများ၏ သတင်းနှင့် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်တယ်)
* [https://madc.mizoram.gov.in/ Mara Autonomous District Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }} (အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ ဝက်ဘ်ဆိုက်)
* [https://marareih.org/ Marareih.org] (မရာဘာသာစကား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး၊ မှတ်တမ်းတင်ရေးနှင့် လေ့လာရေးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်း)
* [https://maralyrics.com/ Maralyrics.com] (မရာ တေးသီချင်း စာသားများ စုစည်းမှု ဝက်ဘ်ဆိုက်)

[[Category:ချင်းလူမျိုး]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားများ]]
[[Category:မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏ လူမျိုးများ]]

{{Myanmar-stub}}
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]</text>
      <sha1>9sragcsgup0f1a88gidecmmki320zom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဲဟိုးမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68112</id>
    <revision>
      <id>1032173</id>
      <parentid>838321</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9386" sha1="gxw6m185i46cmz1bvdz6lsvrc9diqv7" xml:space="preserve">'''ဟဲဟိုးမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ကလောခရိုင်]]၊ [[ကလောမြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာကျော် [[အင်းလေးကန်]]နှင့် တောင်ကြီးဒေသသို့ သွားရောက်မည့် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားများအတွက် အဓိက အသက်သွေးကြောဖြစ်သော [[ဟဲဟိုးလေဆိပ်]] တည်ရှိရာ မြို့အဖြစ် ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။

{{Infobox settlement
|name          =Heho
|other_name             =
|native_name            = ဟဲဟိုး
|settlement_type        =[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]]
|image_skyline          = Heho View from Heho Hill.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = 
|pushpin_map           = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_label_position =right
|pushpin_map_caption    =ဟဲဟိုး တည်နေရာပြ မြေပုံ
|coordinates_display    = inline,title
|coordinates_region     = MM
|subdivision_type       =  [[ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name       ={{flag|Burma}}
|subdivision_type1      = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1      = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2      = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2      = [[ကလောခရိုင်]]
|subdivision_type3      = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3      = [[ကလောမြို့နယ်]]
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      =
|leader_title           = 
|leader_name            =
|established_title      = 
|established_date       = 
|area_total_km2           = 
|population_as_of               = 
|population_footnotes           =
|population_total               =
|population_density_km2         =
|timezone               = မြန်မာစံတော်ချိန်
|utc_offset             = +6.30
|latd=20|latm=43|lats=24|latNS=N
|longd=96|longm=46|longs=16|longEW=E
|elevation_footnotes    =  
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|website                = 
|footnotes              = 
}}

ဟဲဟိုးမြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၃,၈၅၈ ပေ (၁,၁၇၆ မီတာ) ရှိ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် သမမျှတပြီး အေးမြသော ရာသီဥတု ရှိသည်။ ဒေသခံများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းကို အဓိကလုပ်ကိုင်ကြပြီး အာလူး၊ ကြက်သွန်ဖြူနှင့် ဂေါ်ဖီထုပ် (မုံလာထုပ်) တို့ကို ပြည်မဒေသသို့ စီးပွားဖြစ် အဓိက တင်ပို့ကြသည်။ ဌာနေလူမျိုးများအဖြစ် [[ဓနုလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
ရှေးယခင်က ဟဲဟိုးသည် ဓနုလူမျိုးများ စိုက်ပျိုးနေထိုင်ရာ ကျေးရွာလေးတစ်ရွာမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း မြေပြန့်လွင်ပြင် ပေါကြွယ်ဝသဖြင့် ကုန်စည်ကူးသန်းရာတွင် ခရီးတစ်ထောက်နားရာ အချက်အချာကျသော ဒေသဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ဗြိတိသျှတို့က အောင်ပန်း-ရွှေညောင် မီးရထားလမ်းကို ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ 

နောင်တွင် ဗြိတိသျှတို့က ဟဲဟိုးမြေပြန့်လွင်ပြင်၌ စစ်ဖက်သုံး လေယာဉ်ကွင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ဂျပန်တပ်မတော်က မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အခါက ဤလေယာဉ်ကွင်းကို ဂျပန်တို့၏ အဓိက လေတပ်စခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သဖြင့် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များ၏ ပြင်းထန်သော ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုဒဏ်ကို ခံခဲ့ရသည်။ စစ်တွင်းက ကျန်ရစ်ခဲ့သော ဗုံးခိုကျင်း အများအပြားကို ယနေ့တိုင် လေယာဉ်ကွင်း၏ တောင်ဘက်ဒေသများတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ဝေဟင်မှ ကြည့်ရှုပါက ပိုမိုထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့ရသည်။

ခေတ်အဆက်ဆက် ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်ဖြင့်သာ ရှိခဲ့သော ဟဲဟိုးဒေသကို ဒေသတွင်း ပိုမိုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေရန်အတွက် ၂၀၁၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး ဆုံးဖြတ်ချက်အရ ဟဲဟိုးကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မှ ဟဲဟိုးမြို့အဖြစ်သို့ တရားဝင် ပြင်ဆင်တိုးမြှင့် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအချို့ကို မြို့အဆင့် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော်ရုံး |date=၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၆}}&lt;/ref&gt;

== ရာသီဥတု == 
&lt;div style=&quot;width:75%&quot;&gt;
{{Weather box
|location = Heho
|single line = Yes
|metric first = Yes
|Jan high F = 72
|Feb high F = 76
|Mar high F = 81
|Apr high F = 84
|May high F = 81
|Jun high F = 77
|Jul high F = 75
|Aug high F =76
|Sep high F = 76
|Oct high F = 75
|Nov high F =74
|Dec high F = 71
|year high F = 77
|Jan low F = 45
|Feb low F = 47
|Mar low F = 52
|Apr low F = 60
|May low F = 63
|Jun low F = 64
|Jul low F = 64
|Aug low F = 64
|Sep low F = 63
|Oct low F = 61
|Nov low F = 52
|Dec low F = 47
|year low F = 57
|Jan precipitation inch = 0.1
|Feb precipitation inch =0.4
|Mar precipitation inch = 0.1
|Apr precipitation inch = 1.3
|May precipitation inch = 9.8
|Jun precipitation inch = 7.8
|Jul precipitation inch = 11.3
|Aug precipitation inch = 13
|Sep precipitation inch = 8.5
|Oct precipitation inch = 6.8
|Nov precipitation inch = 1.5
|Dec precipitation inch = 0.6
|year precipitation inch = 61.1
|source 1 = Weatherbase &lt;ref name=Weatherbase&gt;{{cite web
|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=65084&amp;refer=wikipedia
|title=Weatherbase: Historical Weather for Heho, Myanmar
|publisher=Weatherbase
|year=2011
|access-date=21 November 2016
|archive-date=4 March 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040357/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=65084&amp;refer=wikipedia
}}&lt;/ref&gt;
|date=November 2011
}}
&lt;/div&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:ကလောခရိုင်]]</text>
      <sha1>gxw6m185i46cmz1bvdz6lsvrc9diqv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လောက်ကိုင်မြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72120</id>
    <revision>
      <id>1032102</id>
      <parentid>958403</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34605" sha1="6cax8azq3mcuavxzwoiujfz9do04cxh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = လောက်ကိုင်မြို့
| other_name = 
| settlement_type = 
| image_skyline = Laukkai.jpg
| image_map = 
| map_caption = 
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
| coordinates_format = dms
| coordinates_display = title
| coordinates_region = MM-03
| subdivision_type = [[ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
| subdivision_name1 = [[ရှမ်းပြည်နယ်]]
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
| subdivision_name2 = [[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]
| subdivision_type3 = [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]
| subdivision_name3 = [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]
| unit_pref = Imperial
| coordinates  = {{Coord|23|41|41|N|98|45|52|E|region:MM_type:city|display=inline,title}}
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = ၁၀၀၀
| elevation_ft = 
| population = ၂၃၄၃၅
| population_as_of = ၂၀၁၄
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +6:30
| website = 
}}
'''လောက်ကိုင်မြို့''' ({{zh|t=老街|p=Lǎojiē}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]ရှိ မြို့ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် လောက်ကိုင်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်ပြီး [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=breaksdown&gt;{{Cite web | work=The Irrawaddy | date=28 August 2009 | accessdate=29 August 2009 | title=Burmese Cease Fire Breaks Down | url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=16658 | author=Saw Yan Naing | archivedate=30 August 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830013448/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=16658 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ET&gt;{{Cite web | title=Myanmar military moves to crush Kokang Chinese | url=http://www.earthtimes.org/articles/show/283048,myanmar-military-moves-to-crush-kokang-chinese.html | date=27 August 2009 | accessdate=28 August 2009 | work=Earth Times | archivedate=13 January 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180113093001/http://www.earthtimes.org/articles/show/283048,myanmar-military-moves-to-crush-kokang-chinese.html }}&lt;/ref&gt;

လောက်ကိုင်မြို့သည် လောင်းကစားလုပ်ငန်း၊ ပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်း၊ [[လူကုန်ကူးခြင်း|လူကုန်ကူးမှု]]နှင့် အွန်လိုင်းငွေကြေးလိမ်လည်မှုများကြောင့် နာမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023-11-16 |title=Myanmar scam town Laukkai empties out as war approaches |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/myanmar-scam-city-laukkai-empties-out-as-war-approaches |access-date=2023-12-15 |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Fishbein |first=Emily |title='Fighting is all around': Myanmar faces deepening humanitarian crisis |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/14/fighting-is-all-around-myanmar-faces-deepening-humanitarian-crisis |access-date=2023-12-15 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ပထဝီဝင် အနေအထား==
လောက်ကိုင်မြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၏ မြောက်ပိုင်း၊ [[သံလွင်မြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါမြစ်သည် ၎င်း၏ မြစ်ဖျားပိုင်းတွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]နှင့် [[မြန်မာ-တရုတ် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရေး|တရုတ်-မြန်မာ နယ်နိမိတ်]]၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိသည်။ လောက်ကိုင်မြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၊ နန်ဆန်မြို့ (南傘) နှင့် {{convert|10|mi}} ခန့် ကွာဝေးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.goandgotravel.com/optional-tour.htm |title=Tour |access-date=29 August 2009 |archivedate=11 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711104319/http://www.goandgotravel.com/optional-tour.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

၎င်း၏ နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်မှာ {{convert|40|in}} ကျော် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://myanmargeneva.org/NLM2009/eng/9Sep/n090913.pdf MG] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111002130039/http://myanmargeneva.org/NLM2009/eng/9Sep/n090913.pdf |date=2 October 2011 }}&lt;/ref&gt;

လောက်ကိုင်မြို့တွင် အနောက်တောင်ပိုင်း မန်ဒရင်း တရုတ်စကားနှင့် တရုတ်စာလုံးများကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး [[တရုတ်ယွမ်ငွေ]]ကိုလည်း သုံးစွဲကြသည်။ ၎င်းသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]၏ အဓိကမြို့ ဖြစ်သည်။ [[လားရှိုးမြို့]]မှ {{convert|117|mi}} နှင့် [[ကုန်းကြမ်းမြို့]]မှ {{convert|42|mi}} ကွာဝေးသည်။ ၎င်း၏ လူဦးရေမှာ ၂၃,၄၃၅ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: Regions, States, Major Cities &amp; Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/cities/?cityid=34289 |access-date=2021-04-02 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt; 

==သမိုင်းကြောင်း==
သမိုင်းအရ ဤဒေသတွင် တော်နီယို သို့မဟုတ် မာလီပါ (麻栗壩) ဟုခေါ်သော လူနေထိုင်ရာ ရပ်ရွာတစ်ခု တည်ရှိခဲ့ဖူးသည်။ ၎င်းသည် ကိုးကန့်နယ်၏ အဓိကဈေးဖြစ်ခဲ့ပြီး ထိုနယ်၏ တစ်ခုတည်းသော မြေပြန့်လွင်ပြင်ဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Scott and Hardiman (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States.'' Pt. 2, Vol. 1, pp. 464–468&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mindat.org |url=https://www.mindat.org/feature-1311971.html |access-date=2025-07-05 |website=www.mindat.org}}&lt;/ref&gt;

===မျက်မှောက်ခေတ် ===
လောက်ကိုင်သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ကိုးကန့်ဖြစ်စဉ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=juntasploy&gt;{{Cite web |url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2678:juntas-ploy-push-kokang-to-shoot-first&amp;catid=86:war&amp;Itemid=284 |title=Junta's ploy: Push Kokang to shoot first |date=14 August 2009 |work=[[Shan Herald]] |access-date=29 August 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090901151337/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2678%3Ajuntas-ploy-push-kokang-to-shoot-first&amp;catid=86%3Awar&amp;Itemid=284 |archivedate=1 September 2009}}&lt;/ref&gt; ဩဂုတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] ဦးဆောင်သော မြန်မာစစ်အစိုးရ တပ်မတော်၏ တပ်များက မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=breaksdown/&gt;

===မြန်မာအစိုးရ လက်အောက်===
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များထံမှ လောက်ကိုင်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ တပ်မတော်သည် စစ်အစိုးရလိုလားသော ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့တစ်ခုကို အာဏာတည်စေခဲ့သည်။ ထို့နောက် အဆိုပါပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့သည် မူးယစ်ဆေးဝါးထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် တရုတ်ခရီးသွားဧည့်သည်များကို ပစ်မှတ်ထားသည့် လောင်းကစားလုပ်ငန်းနှင့် ပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်းများမှတစ်ဆင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝလာခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေသည် အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ လူကုန်ကူးခံရသူများဖြင့် လည်ပတ်လုပ်ကိုင်နေသော အွန်လိုင်းငွေကြေးလိမ်လည်မှု လုပ်ငန်းဝင်းများကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ''The Strait Times'' သတင်းစာက ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် လောက်ကိုင်မြို့ဝန်းကျင်၌ လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းဝင်း ၄၀ ခန့် လည်ပတ်နေနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

၂၀၁၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတ]] [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးသိန်းစိန်]]က အစိုးရတပ်များနှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) တို့အကြား ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ကိုးကန့်ဒေသတွင် သုံးလကြာ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |work=[[Reuters]] |date=17 February 2015 |access-date=18 February 2015 |title=Myanmar declares martial law in troubled Kokang region |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-clashes-idUSKBN0LL11S20150217 |author=Soe Zeya Tun}}&lt;/ref&gt; အဆိုပါ ညမထွက်ရအမိန့်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် သက်တမ်းတိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Zarni |date=10 September 2019 |title=Curfew Continues in Northern Myanmar's Kokang Over Concerns About Armed Conflict |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/curfew-continues-northern-myanmars-kokang-concerns-armed-conflict.html |access-date=20 December 2023 |website=The Irrawaddy}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ ဖူလီလိုက်၊ ကျိန်ဖု နှင့် ကျိန်ကျန့် ကာစီနိုများကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ကာစီနိုသုံးခုကို ပြိုင်ဘက်ဖြစ်သော [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ကိုးကန့်နယ်ခြားစောင့်တပ်]]က ပိုင်ဆိုင်သည်။ ထိုစီးနင်းမှုကြောင့် လူတစ်ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး ဒေါ်လာ သန်းပေါင်းများစွာကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nanda |date=2020-07-23 |title=The Kokang casino dream |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-kokang-casino-dream/ |access-date=2023-12-20 |website=Frontier Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

===၁၀၂၀ ဖြစ်စဉ်၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်===
၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၀ ရက်နေ့ နံနက်စောစောပိုင်းတွင် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းခေါင်းဆောင် မင်ရွှဲ့ချန်း၏ Crouching Tiger ဗီလာတွင် အဓမ္မစေခိုင်းခံနေရသော လူရာပေါင်းများစွာကို ကယ်တင်ရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ခုသည် မအောင်မမြင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ အဆိုပါလုပ်ငန်းဝင်းမှ ထွက်ပြေးရန်ကြိုးစားစဉ် တရုတ်နိုင်ငံသားအများအပြားကို အစောင့်များက ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း တရုတ်မီဒီယာများက ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် စစ်အာဏာရှင်ဆန့်ကျင်ရေး တပ်ဖွဲ့များကို [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အား စတင်ရန် တရုတ်နိုင်ငံက ခွင့်ပြုစေခဲ့သည့် အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ မင်မိသားစုသည် အကြီးမားဆုံး လိမ်လည်မှုစက်ရုံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော Crouching Tiger ဗီလာကို လည်ပတ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Head |first=Jonathan |title=The Chinese mafia's downfall in a lawless casino town |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67471138 |access-date=29 December 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240214063504/https://www.bbc.com/news/world-asia-67471138|archivedate=February 14, 2024 |date=23 November 2023 |quote=Ming Xuechang ran one of the most notorious of these scam centres, called ''Crouching Tiger Villa''. He also reportedly ran the local police force...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Head |first1=Jonathan |last2=Luo |first2=Lulu |title=A turning point in Myanmar as army suffers big losses |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67305690 |access-date=29 December 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=[[BBC]] |date=9 November 2023 |quote=The Brotherhood Alliance timed their attack carefully, right after an incident in Laukkaing which snapped China's patience with the junta.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Gan |first=Nectar |title=How online scam warlords have made China start to lose patience with Myanmar's junta |url=https://edition.cnn.com/2023/12/19/china/myanmar-conflict-china-scam-centers-analysis-intl-hnk/index.html |access-date=29 December 2023 |work=[[CNN]] |publisher=[[WarnerMedia]] |date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;
ဧရာဝတီသတင်းဌာနက ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မင်မိသားစုသည် လောက်ကိုင်ကို အုပ်စိုးသော မျိုးနွယ်စုကြီး လေးခုထဲမှ တစ်ခုအတွက် အလုပ်လုပ်ပေးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Irrawaddy |date=September 30, 2025 |title=China Sentences 16 Kokang Crime Syndicate Members to Death |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/china-sentences-16-kokang-crime-syndicate-members-to-death.html |access-date=2025-09-30 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

===၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး===
၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ တပ်မတော်ကို ထိုးစစ်အသစ်တစ်ခု စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါထိုးစစ်တွင် MNDAA သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် လက်လွှတ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသော လောက်ကိုင်မြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ရည်မှန်းချက်ဖြင့် ကိုးကန့်ဒေသတွင် အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၁၁ နှင့် ၁၂ ရက်နေ့များတွင် MNDAA သည် လောက်ကိုင်မြို့ကို လက်နက်ကြီးများဖြင့် စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြို့ကို ဝန်းရံထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နိုဝင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ခြေလျင်တပ်ရင်း ၁၂၉ မှ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၂၇ ဦးလုံးသည် ၎င်းတို့၏ မိသားစုများနှင့်အတူ [[ကုန်းကြမ်းမြို့]]၊ လောက်ကိုင်အနီးတွင် MNDAA ထံသို့ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entire infantry battalion surrenders in Laukkai: MNDAA – Myanmar Now |date=15 November 2023 |url=https://myanmar-now.org/en/news/entire-infantry-battalion-surrenders-in-laukkai-mndaa/ |access-date=2023-12-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

လောက်ကိုင်မြို့သည် အွန်လိုင်းငွေကြေးလိမ်လည်မှုများအတွက် အဓိကနေရာတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် MNDAA က ဖမ်းဆီးရမိသော လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းရှင်များကို တရုတ်နိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်းပေးမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; MNDAA သည် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များအား နိုင်ငံခြားသားများကို ကာကွယ်ရန်၊ ပြန်ပေးဆွဲခံရသူများကို ကယ်တင်ရန်၊ တရုတ်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် တရုတ်-မြန်မာ ပိုက်လိုင်းစီမံကိန်းကို ကာကွယ်ရန် အမိန့်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar Resistance Forces Close In On Key Northeastern Town |url=https://thediplomat.com/2023/11/myanmar-resistance-forces-close-in-on-key-northeastern-town/ |access-date=2023-12-15 |website=thediplomat.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

MNDAA သည် လောက်ကိုင်မြို့သို့ တဖြည်းဖြည်း ချဉ်းကပ်လာသည့်အချိန်မှစ၍ မြို့အတွင်းမှ လူအများအပြား အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် MNDAA သည် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများအတွက် လောက်ကိုင်နှင့် ကွမ်းလုံမြို့နယ်များ၊ ဝ ပြည်နယ်တို့ကို ဖြတ်သန်း၍ လားရှိုးမြို့သို့ ထွက်ပြေးနိုင်ရန် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာလမ်းကြောင်းတစ်ခု ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုလမ်းကို ကိုးကန့်လူမျိုးများအတွက် အသုံးပြုခွင့်မပြုခဲ့ပါ။ ကိုးကန့်လူမျိုးအများအပြားသည် တရုတ်နယ်စပ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသော်လည်း တရုတ်အာဏာပိုင်များ၏ မျက်ရည်ယိုဗုံးဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Htoo Zan |first=Hein |date=28 November 2023 |title=Exodus: Tens of Thousands Flee as Myanmar Junta Troops Face Last Stand in Kokang |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/exodus-tens-of-thousands-flee-as-myanmar-junta-troops-face-last-stand-in-kokang.html |access-date=17 December 2023 |website=The Irrawaddy}}&lt;/ref&gt;

[[File:Myanmar-China Border Yanlonkyine Gate.jpg|thumb|ရန်လုံကျိုင်းနယ်စပ်ဂိတ် (၂၀၁၉)]]
ဒီဇင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် MNDAA သည် တပ်မတော်နှင့် သုံးရက်ကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် မဟာဗျူဟာကျသော ဘုရားလေးဆူကုန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါနေရာသည် လောက်ကိုင်မြို့ကို အပေါ်စီးမှ မြင်နိုင်သော ကုန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး လောက်ကိုင်မြို့မတိုင်မီ စစ်အစိုးရ၏ နောက်ဆုံးခံစစ်စခန်း ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-08 |title=Laukkai is a notorious den of online scams — and the prize in one family's 14-year quest for revenge |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-09/myanmar-mndaa-brotherhood-alliance-kokang-battle/103159456 |access-date=2023-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 December 2023 |title=Ethnic Army Battles to Seize Another Base From Myanmar Junta Near Border With China |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |access-date=20 December 2023 |website=The Irrawaddy}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တရုတ်နိုင်ငံသည် [[ကူမင်းမြို့]]၌ တပ်မတော်နှင့် MNDAA ကြား ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်ရှိ အဓိကမိသားစုများမှ အဓိကပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် ဖမ်းဝရမ်းများ ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် တယ်လီဖုန်းနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုများ၏ ခေါင်းကိုင်ကြိုးကိုင်သူများဖြစ်ကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ဒေသ၏ ဥက္ကဋ္ဌဟောင်းဖြစ်သူ [[ပယ်ဆောက်ချိန်]]လည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-15 |title=Temporary ceasefire agreed after Myanmar rebel forces surround city notorious for online scam operations |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-15/three-brotherhood-alliance-kokang-laukkai-myanmar-ceasefire/103223536 |access-date=2023-12-15}}&lt;/ref&gt; စစ်အစိုးရက MNDAA ထိန်းချုပ်ထားသော စခန်းတစ်ခုကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြယ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 December 2023 |title=Fighting Resumes in Myanmar's Kokang Region Ending Brief Pause That Followed China Peace Talks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/fighting-resumes-in-myanmars-kokang-region-ending-brief-pause-that-followed-china-peace-talks.html |access-date=20 December 2023 |website=The Irrawaddy}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် MNDAA သည် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့မြောက်ဘက် တရုတ်နယ်စပ်ရှိ ရန်လုံကျိုင်း နယ်စပ်ဂိတ်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar Resistance Forces Seize Another China Border Crossing |url=https://thediplomat.com/2023/12/myanmar-resistance-forces-seize-another-china-border-crossing/ |access-date=2023-12-20 |website=thediplomat.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Myanmar ethnic armed group seizes another crossing point along the Chinese border, reports say |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/myanmar-ethnic-armed-group-seizes-crossing-point-chinese-105797152 |access-date=2023-12-20 |website=ABC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Anti-junta forces capture Myanmar border crossing gate |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/myanmar-border-gate-12192023050247.html |access-date=2023-12-20 |website=Radio Free Asia |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့၏ &quot;နေရာအများစု&quot; သည် MNDAA ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီဖြစ်ပြီး စစ်အစိုးရတပ်များသည် မြို့ကို အများအားဖြင့် စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ | title=Most of Laukkai now under MNDAA control | date=28 December 2023 | access-date=18 October 2025 | archive-date=30 December 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် မြို့တွင်းရှိ နောက်ဆုံး စစ်အစိုးရတပ်များ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လက်နက်ချပြီးနောက် MNDAA သည် လောက်ကိုင်မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ | title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city | date=5 January 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html Myanmar Regime Raises the White Flag in Kokang Zone on China Border in Shan State] January 5, 2024. [[The Irrawaddy]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240118021858/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-regime-raises-the-white-flag-in-kokang-zone-on-china-border-in-shan-state.html|date=January 18, 2024}}&lt;/ref&gt;

===MNDAA ၏ ထိန်းချုပ်မှု===
၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် အသက် ၁၉ နှစ်မှ ၃၈ နှစ်ကြားရှိ အမျိုးသားဆယ်ဦးကို သီးခြားအမှုသုံးခုဖြင့် ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခဲ့သည်။ စွဲချက်များမှာ ခိုးယူထားသော လက်နက်များကို ရောင်းချခြင်း၊ ငွေညှစ်ခြင်းမှသည် လူကုန်ကူးမှုနှင့် လူသတ်မှုအထိ ပါဝင်သည်။ တရားခံများ၏ ၇၀% မှာ MNDAA တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့နောက် MNDAA သည် တရားခံသုံးဦးကို တောထဲသို့ အမြန်ခေါ်ဆောင်သွားပြီး ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt; [https://kokang123.blogspot.com/2024/04/blog-post_25.html Rigorous Military Law Proceedings: MNDAA holds public announcement of verdict and sentence on 10 criminals, including soldiers] (in Chinese) Kokang Information Center April 25, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240426013541/https://kokang123.blogspot.com/2024/04/blog-post_25.html|date=April 26, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [https://www.irrawaddy.com/news/burma/ethnic-army-executes-three-men-after-public-trial-in-northern-myanmar.html Ethnic Army Executes Three Men After Public Trial in Northern Myanmar]. April 25, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425133620/https://www.irrawaddy.com/news/burma/ethnic-army-executes-three-men-after-public-trial-in-northern-myanmar.html|date=April 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==အုပ်ချုပ်ရေးဌာနခွဲများ==
[[File:Map of Laukkaing City.svg|thumb|လောက်ကိုင်မြို့၏ ဌာနခွဲများ]]

MNDAA သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် လောက်ကိုင်ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီးနောက် မြို့ကို ရပ်ကွက်သုံးခုအဖြစ် ပိုင်းခြားခဲ့သည်-
* ဒုံချန်းရပ်ကွက် (东城区)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/kokang0123/posts/pfbid0JUHFQFT3tXgbPw8pK2LmimcsvfUoY2He9amc2tGw7G49if9MgDw6o237sgXouxYDl|title=缅甸联邦第一特区老街市东城区召开群众大会|date=2024-06-12|access-date=2024-07-17|work=果敢资讯网|language=zh}}&lt;/ref&gt;
* လောက်ကိုင်ရပ်ကွက် (老街区)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/kokang0123/posts/791918409710201/|title=老街市人民政府在老街区召开群众大会|date=2024-06-13|access-date=2024-07-17|work=果敢资讯网|language=zh}}&lt;/ref&gt;
* ကျင့်ရှမ်းချိန်ရပ်ကွက် (金象城区)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/kokang0123/posts/792491956319513/|title=老街市工作组召开金象城区群众大会|date=2024-06-14|access-date=2024-07-17|work=果敢资讯网|language=zh}}&lt;/ref&gt;

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Laukkaing.jpg|၁၀တန်ဂိတ်အလွန် မြို့ဝင်ဆိုင်းဘုတ်။
ဖိုင်:Laukkaing Peace Memorial Tower.jpg|မြို့တွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးအထိမ်းအမှတ် ကျောက်တိုင်
&lt;/gallery&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[ကဏ္ဍ:လိမ်လည်မှု ဂိုဏ်းစခန်းများ]]</text>
      <sha1>6cax8azq3mcuavxzwoiujfz9do04cxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခိုလမ်မြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72198</id>
    <revision>
      <id>1032175</id>
      <parentid>954446</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9036" sha1="5brs9efw91x6s11h5wq7bi60gafti15" xml:space="preserve">'''ခိုလမ်မြို့''' ({{langx|shn|ၶူဝ်လမ်}}၊ {{langx|en|Kho Lam / Kholan}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[နမ့်စန်ခရိုင်]]၊ [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မဟာဗျူဟာကျသည့် လမ်းဆုံမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊အရှေ့ပိုင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို ကုန်းလမ်းဖြင့် ချိတ်ဆက်ပေးရာတွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော နေရာတွင် တည်ရှိသည်။

{{Infobox settlement
| name                    = ခိုလမ်မြို့
| official_name           = Kholan
| native_name             = ၶူဝ်လမ်
| native_name_lang        = shn
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
| image_skyline = ခိုလမ္ ေရျပာအိုင္.jpg
| image_caption = ခိုလမ်ရေပြာအိုင်
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
| subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]]
| subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
| subdivision_name3 = [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]
| unit_pref = Imperial
| area_total_km2 = 
| population =
| population_as_of = 
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_region = MM
| latNS = N
| latd = 21
| latm = 06
| lats = 00
| longEW = E
| longd = 98
| longm = 06
| longs = 00
| elevation_ft = 
| elevation_m = 
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +6.30
| website = 
}}

== ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;ခိုလမ်&quot; ဟူသော အမည်သည် ရှမ်းဘာသာစကား &quot;ၶူဝ်လမ်&quot; မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် &quot;ခူဝ်&quot; (ၶူဝ်) ဆိုသည်မှာ '''တံတား''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ &quot;လမ်&quot; (လမ်) ဆိုသည်မှာ '''မည်းသော''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့်  '''တံတားမဲ''' ဟု အရပ်အခေါ်အဝေါ်အဖြစ်မှ မြို့အမည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအချက်အချာဘဝ ==
ခိုလမ်ဒေသသည် ရှေးယခင်က ကျေးရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်း၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိနေခြင်းကြောင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုပွင့်လင်းလာသောအခါ မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ လျင်မြန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ 

ခိုလမ်မြို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တပ်မတော်၏ စစ်တိုင်းဌာနချုပ်]]တစ်ခု အခြေစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် ပိုမိုထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် စစ်ရေးအရ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန်အတွက် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]ရှိ အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (ရပခ) နယ်မြေကို ခွဲထုတ်၍ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ခိုလမ်မြို့၌ '''[[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (လပခ)]]''' ကို တရားဝင် တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=မြန်မာ့စစ်သမိုင်းနှင့် စစ်တိုင်းဌာနချုပ်များ၏ နောက်ခံသမိုင်း |date=2015 |publisher=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန}}&lt;/ref&gt;

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
ခိုလမ်မြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ရေး လမ်းဆုံမြို့ကြီး ဖြစ်သည်။
* အနောက်ဘက်တွင် [[နမ့်စန်မြို့]]၊ [[လွိုင်လင်မြို့]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* အရှေ့ဘက်တွင် [[ကာလိမြို့]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]တို့ကို ဖြတ်၍ [[သံလွင်မြစ်]] (တာကော်တံတား) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* မြောက်ဘက်တွင် [[မိုင်းရှူးမြို့]]၊ [[သီပေါမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ထားသည်။

== လူဦးရေနှင့် စီးပွားရေး ==
ခိုလမ်မြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ တပ်မတော်စစ်တိုင်းဌာနချုပ်နှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများ တည်ရှိခြင်း၊ လမ်းဆုံမြို့ဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဒေသခံများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အခြေပြု ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:နမ့်စန်ခရိုင်]]</text>
      <sha1>5brs9efw91x6s11h5wq7bi60gafti15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032176</id>
      <parentid>1032175</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* သမိုင်းကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအချက်အချာ */</comment>
      <origin>1032176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9023" sha1="aoyfp39wifg6z3fnzp2fq5xnewm0lff" xml:space="preserve">'''ခိုလမ်မြို့''' ({{langx|shn|ၶူဝ်လမ်}}၊ {{langx|en|Kho Lam / Kholan}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[နမ့်စန်ခရိုင်]]၊ [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မဟာဗျူဟာကျသည့် လမ်းဆုံမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊အရှေ့ပိုင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို ကုန်းလမ်းဖြင့် ချိတ်ဆက်ပေးရာတွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော နေရာတွင် တည်ရှိသည်။

{{Infobox settlement
| name                    = ခိုလမ်မြို့
| official_name           = Kholan
| native_name             = ၶူဝ်လမ်
| native_name_lang        = shn
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
| image_skyline = ခိုလမ္ ေရျပာအိုင္.jpg
| image_caption = ခိုလမ်ရေပြာအိုင်
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
| subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]]
| subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
| subdivision_name3 = [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]
| unit_pref = Imperial
| area_total_km2 = 
| population =
| population_as_of = 
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_region = MM
| latNS = N
| latd = 21
| latm = 06
| lats = 00
| longEW = E
| longd = 98
| longm = 06
| longs = 00
| elevation_ft = 
| elevation_m = 
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +6.30
| website = 
}}

== ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;ခိုလမ်&quot; ဟူသော အမည်သည် ရှမ်းဘာသာစကား &quot;ၶူဝ်လမ်&quot; မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် &quot;ခူဝ်&quot; (ၶူဝ်) ဆိုသည်မှာ '''တံတား''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ &quot;လမ်&quot; (လမ်) ဆိုသည်မှာ '''မည်းသော''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့်  '''တံတားမဲ''' ဟု အရပ်အခေါ်အဝေါ်အဖြစ်မှ မြို့အမည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအချက်အချာ==
ခိုလမ်ဒေသသည် ရှေးယခင်က ကျေးရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်း၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိနေခြင်းကြောင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုပွင့်လင်းလာသောအခါ မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ လျင်မြန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ 

ခိုလမ်မြို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တပ်မတော်၏ စစ်တိုင်းဌာနချုပ်]]တစ်ခု အခြေစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် ပိုမိုထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် စစ်ရေးအရ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန်အတွက် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]ရှိ အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (ရပခ) နယ်မြေကို ခွဲထုတ်၍ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ခိုလမ်မြို့၌ [[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (လပခ)]] ကို တရားဝင် တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=မြန်မာ့စစ်သမိုင်းနှင့် စစ်တိုင်းဌာနချုပ်များ၏ နောက်ခံသမိုင်း |date=2015 |publisher=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန}}&lt;/ref&gt;

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
ခိုလမ်မြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ရေး လမ်းဆုံမြို့ကြီး ဖြစ်သည်။
* အနောက်ဘက်တွင် [[နမ့်စန်မြို့]]၊ [[လွိုင်လင်မြို့]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* အရှေ့ဘက်တွင် [[ကာလိမြို့]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]တို့ကို ဖြတ်၍ [[သံလွင်မြစ်]] (တာကော်တံတား) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* မြောက်ဘက်တွင် [[မိုင်းရှူးမြို့]]၊ [[သီပေါမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ထားသည်။

== လူဦးရေနှင့် စီးပွားရေး ==
ခိုလမ်မြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ တပ်မတော်စစ်တိုင်းဌာနချုပ်နှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများ တည်ရှိခြင်း၊ လမ်းဆုံမြို့ဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဒေသခံများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အခြေပြု ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:နမ့်စန်ခရိုင်]]</text>
      <sha1>aoyfp39wifg6z3fnzp2fq5xnewm0lff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032177</id>
      <parentid>1032176</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9417" sha1="2o9kep7r3cc0yxgmms2ecqscmlhtd2n" xml:space="preserve">'''ခိုလမ်မြို့''' ({{langx|shn|ၶူဝ်လမ်}}၊ {{langx|en|Kho Lam / Kholan}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[နမ့်စန်ခရိုင်]]၊ [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မဟာဗျူဟာကျသည့် လမ်းဆုံမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊အရှေ့ပိုင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို ကုန်းလမ်းဖြင့် ချိတ်ဆက်ပေးရာတွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော နေရာတွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ခိုလမ်မြို့၌ [[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (လပခ)]] ကို တရားဝင် တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။

{{Infobox settlement
| name                    = ခိုလမ်မြို့
| official_name           = Kholan
| native_name             = ၶူဝ်လမ်
| native_name_lang        = shn
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
| image_skyline = ခိုလမ္ ေရျပာအိုင္.jpg
| image_caption = ခိုလမ်ရေပြာအိုင်
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
| subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
| subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
| subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]]
| subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
| subdivision_name3 = [[နမ့်စန်မြို့နယ်]]
| unit_pref = Imperial
| area_total_km2 = 
| population =
| population_as_of = 
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_region = MM
| latNS = N
| latd = 21
| latm = 06
| lats = 00
| longEW = E
| longd = 98
| longm = 06
| longs = 00
| elevation_ft = 
| elevation_m = 
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +6.30
| website = 
}}

== ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;ခိုလမ်&quot; ဟူသော အမည်သည် ရှမ်းဘာသာစကား &quot;ၶူဝ်လမ်&quot; မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းဘာသာဖြင့် &quot;ခူဝ်&quot; (ၶူဝ်) ဆိုသည်မှာ '''တံတား''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ &quot;လမ်&quot; (လမ်) ဆိုသည်မှာ '''မည်းသော''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့်  '''တံတားမဲ''' ဟု အရပ်အခေါ်အဝေါ်အဖြစ်မှ မြို့အမည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအချက်အချာ==
ခိုလမ်ဒေသသည် ရှေးယခင်က ကျေးရွာအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်း၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိနေခြင်းကြောင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ပိုမိုပွင့်လင်းလာသောအခါ မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ လျင်မြန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ 

ခိုလမ်မြို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တပ်မတော်၏ စစ်တိုင်းဌာနချုပ်]]တစ်ခု အခြေစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် ပိုမိုထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် စစ်ရေးအရ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန်အတွက် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]ရှိ အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (ရပခ) နယ်မြေကို ခွဲထုတ်၍ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ခိုလမ်မြို့၌ [[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (လပခ)]] ကို တရားဝင် တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=မြန်မာ့စစ်သမိုင်းနှင့် စစ်တိုင်းဌာနချုပ်များ၏ နောက်ခံသမိုင်း |date=2015 |publisher=ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန}}&lt;/ref&gt;

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
ခိုလမ်မြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ရေး လမ်းဆုံမြို့ကြီး ဖြစ်သည်။
* အနောက်ဘက်တွင် [[နမ့်စန်မြို့]]၊ [[လွိုင်လင်မြို့]]နှင့် [[တောင်ကြီးမြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* အရှေ့ဘက်တွင် [[ကာလိမြို့]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]တို့ကို ဖြတ်၍ [[သံလွင်မြစ်]] (တာကော်တံတား) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* မြောက်ဘက်တွင် [[မိုင်းရှူးမြို့]]၊ [[သီပေါမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ထားသည်။

== လူဦးရေနှင့် စီးပွားရေး ==
ခိုလမ်မြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများလည်း ပေါင်းစပ်နေထိုင်ကြသည်။ တပ်မတော်စစ်တိုင်းဌာနချုပ်နှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများ တည်ရှိခြင်း၊ လမ်းဆုံမြို့ဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဒေသခံများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အခြေပြု ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:နမ့်စန်ခရိုင်]]</text>
      <sha1>2o9kep7r3cc0yxgmms2ecqscmlhtd2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂူဂဲလ်အသိပေးဝန်ဆောင်မှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72450</id>
    <revision>
      <id>1032055</id>
      <parentid>354805</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T23:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="bmuua99fbhnu5abzd3igaj1jwsrz26u" xml:space="preserve">{{Infobox website
| url            = {{URL|www.google.com/alerts}}
| type           = ပြောင်းလဲမှုကိုစစ်ဆေးခြင်းနှင့် အသိပေးခြင်း
| registration   = ရွေးချယ်ခွင့်ရှိသည်၊ အီးမေးလ်လိပ်စာ လိုသည်
| launch date    = {{start date and age|2003|8|6}}
| owner          = [[Google]] ([[Alphabet Inc.|Alphabet]])
| current status = လုပ်ဆောင်နေသည်
}}

ဂူဂဲလ်အသိပေးစနစ် (Google Alerts) သည် စစ်ဆေးခြင်း နှင့် အသိပေးခြင်း တို့ကို လုပ်ဆောင်ပေးသည်။ ထိုဝန်ဆောင်မှုကို အင်တာနက်ရှာဖွေမှု ကုမ္ပဏီဂူဂဲလ်က ထောက်ပံ့ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝန်ဆောင်မှုသည် အင်တာနက်စာမျက်နှာများ၊ ဘလော့များ၊ သတင်းစာများ၊ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရှာဖွေစူးစမ်းမှုများ စသည့် အသုံးပြုသူ ရှာဖွေသည့်အရာများတွင် ရလဒ်အသစ်များရှိပါက အသုံးပြုသူထံသို့ အီးမေးလ်များပို့ပေးသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=What are Google Alerts? |url=https://support.google.com/alerts/answer/175925 |publisher=[[Google]] |accessdate=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theundercoverrecruiter.com/how-use-google-alerts-live-job-search/|title=How to Use Google Alerts for a Live Job Search|publisher=The Under Cover Recruiter}}&lt;/ref&gt;  ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဂူဂဲလ်က ဂူဂဲလ်အသိပေးဝန်ဆောင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုဝန်ဆောင်မှုသည် Naga Kataru ၏ကြိုးစားမှုရလဒ် ဖြစ်သည်။ ဂူဂဲလ်အသိပေးဝန်ဆောင်မှု၏ မူပိုင်ခွင့်သုံးခုသည် သူ၏အမည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Naga Kataru created Google Alerts. Now he's an almond farmer |url=http://money.cnn.com/2016/04/04/smallbusiness/naga-kataru-google-alerts/ |publisher=CNN |accessdate=4 April 2016 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126014824/https://money.cnn.com/2016/04/04/smallbusiness/naga-kataru-google-alerts/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ဂူဂဲက ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ထိုစနစ်သည် ကောင်းမွန်စွာ မလုပ်ဆောင်နိုင်တော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂူးဂဲလ်သည် ထိုဝန်ဆောင်မှုတွင် ပြဿနာအချို့ရှိနေပြီး ပြီးပြည့်စုံစွာ အလုပ်မလုပ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Hill|first1=Kashmir|title='Google Alerts' Are Broken|url=http://www.forbes.com/sites/kashmirhill/2013/07/30/google-alerts-are-broken/#c7a9be25abd5|website=Forbes.com|accessdate=10 October 2016|date=30 July 2013}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www.google.com/alerts Google Alerts website]

[[Category:ဂူဂယ်]]</text>
      <sha1>bmuua99fbhnu5abzd3igaj1jwsrz26u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာလိမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73116</id>
    <revision>
      <id>1032178</id>
      <parentid>749852</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10645" sha1="gbyu76wk21szbk6aq6jac8wckbkyqlm" xml:space="preserve">'''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{Infobox settlement
| name                    = ကာလိမြို့
| official_name           = Karli
| native_name             = ဝဵင်းၵႃလိ
| native_name_lang        = shn
| settlement_type         = မြို့
| image_skyline           = 
| image_caption           = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]]
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1  =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population_total = ၃၁,၅၈၀
|population_urban = ၇,၇၇၉
|population_rural = ၂၃,၈၀၁
|population_as_of = ၂၀၁၄
|population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census-2014&quot;&gt;{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==
ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}&lt;/ref&gt; 

ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}&lt;/ref&gt;

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် ==
ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}&lt;/ref&gt;
* အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။

== စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် ==
ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]


{{Shan-geo-stub}}</text>
      <sha1>gbyu76wk21szbk6aq6jac8wckbkyqlm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032179</id>
      <parentid>1032178</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10607" sha1="9v3ibxjtk29khicvm2v2trcq54utca1" xml:space="preserve">'''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။
{{Infobox settlement
| name                    = ကာလိမြို့
| official_name           = Karli
| native_name             = ဝဵင်းၵႃလိ
| native_name_lang        = shn
| settlement_type         = မြို့
| image_skyline           = 
| image_caption           = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]]
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1  =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population_total = ၃၁,၅၈၀
|population_urban = ၇,၇၇၉
|population_rural = ၂၃,၈၀၁
|population_as_of = ၂၀၁၄
|population_footnotes = &lt;ref name=&quot;census-2014&quot;&gt;{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==
ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}&lt;/ref&gt; 

ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}&lt;/ref&gt;

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် ==
ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}&lt;/ref&gt;
* အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊
* အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။

== စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် ==
ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{ရှမ်းပြည်နယ်}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]]


{{ရှမ်းပြည်နယ်}}
[[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]


{{Shan-geo-stub}}</text>
      <sha1>9v3ibxjtk29khicvm2v2trcq54utca1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စကားဝှက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73976</id>
    <revision>
      <id>1032079</id>
      <parentid>1030583</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29776-64</username>
        <id>142794</id>
      </contributor>
      <comment>Mk</comment>
      <origin>1032079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17625" sha1="0clcjcl4i8jjw70422fbvxh8l6lhs4l" xml:space="preserve">[[File:Mediawiki 1.25 sign in form.png|thumb|အသုံးပြုသူ၏ အမည်နှင့် စကားဝှက်ကို တောင်းခံသည့် ဝီကီပီးဒီးယား၏ ဝင်ရောက်သည့် ပုံစံ]]

'''စကားဝှက်''' (49572587) သည် စကားလုံးတစ်ခု သို့မဟုတ် အက္ခရာအစုအဝေး ဖြစ်သည်။ စကားဝှက်ကို အသုံးပြုသူအား အရင်းအမြစ်များကို ရယူအသုံးပြုရန်အတွက် စစ်ဆေးခြင်း(@49572587) ပြုလုပ်ရန်အသုံးပြုသည်။ ရင်းမြစ်များအား ခွင့်ပြုချက်မရှိသော ရယူအသုံးပြုခြင်းများမှ ကာကွယ်ရန်အသုံးပြုသည်။ စကားဝှက်များကို ရှေးယခင်ကတည်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ယခုခေတ်ကာလတွင် အသုံးပြုသူအမည် (username) နှင့် စကားဝှက် (password) ကို [[ကွန်ပျူတာ]]၊ မိုဘိုင်းဖုန်း၊ cable TV decoders, အေတီအမ်စက်များ (ATMs) အစရှိသည်တို့တွင် ကာကွယ်ထားသော စနစ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် အသုံးပြုသည်။ ကွန်ပျူတာအသုံးပြုသူတစ်ယောက်သည် စကားဝှက်များကို ရည်ရွယ်ချက် အမျိုးမျိုးဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် − များအသုံးပြုခြင်း၊ အကောင့်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း၊ အသုံးချဆော့ဖ်ဝဲများကို ရယူအသုံးပြုခြင်း၊ သိမ်းထားသည့်အချက်အလက်များ (database)၊ ကွန်ရက်များ၊ ဝဘ်ဆိုက်များ၊ မနက်ခင်းဘက် အွန်လိုင်းပေါ်တွင် သတင်းစာဖတ်ခြင်း စသည်တို့တွင် စကားဝှက်ကို အသုံးပြုကြသည်။

နာမည်မှလွဲ၍ စကားဝှက်သည် ယုတ္တိရှိသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်မလိုပေ။ စကားဝှက်များသည် ရယူရန်ခက်ခဲသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်လိုအပ်သည်။ မိမိနှစ်သက်သော စကားလုံးများကို အသုံးပြုနိုင်ပေသည်။ အချို့စကားဝှက်များသည် စကားလုံ:များစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြပြီး ၎င်းတို့ကို passphrase ဟုခေါ်သည်။ passcode နှင့် passkey ဟူသော ဝေါဟာရများကို လျှို့ဝှက်သော သတင်းအချက်အလက်များတွင် တစ်ခါတရံ အသုံးပြုကြသည်။ personal identification number (PIN) ကဲ့သို့ ၎င်းတို့သည် ဂဏန်းများဖြစ်ပြီး များသောအားဖြင့် အေတီအမ်စက်များတွင် အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် စာရိုက်ရသက်သာရန်၊ မှတ်ရလွယ်ကူစေရန် တိုတောင်းကြသည်။

အချို့အဖွဲ့အစည်းများသည် စကားဝှက်များအတွက် လိုအပ်သည့်အချက်များကို ဖန်တီးထားသည်။ ဥပမာ − စကားဝှက်သည် အနည်းဆုံး စကားလုံးမည်မျှရှိရမည်။ စာလုံး အကြီး နှင့် အသေး၊ ဂဏန်းများ၊ အထူးစကားလုံးများ(@,#,$,%, etc) စသည်တို့ ပါရှိရမည်။ စကားဝှက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အမည်များ၊ မွေးနေ့များ၊ လိပ်စာများ၊ ဖုန်းနံပါတ်များ စသည့်ကန့်သတ်ထားသော စကားလုံးများကို  ခွင့်မပြုထားပေ။ အချို့ အစိုးရများသည် national authentication frameworks များရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://folk.uio.no/josang/papers/ATJK2012-SARSSI.pdf Improving Usability of Password Management with Standardized Password Policies] (pdf). Retrieved on 2012-10-12.&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် အစိုးရ၏ ဝန်ဆောင်မှုများကို ရယူသုံးစွဲရန် အသုံးပြုသူအား စကားဝှက်နှင့် စစ်ဆေးသည်။

==လုံခြုံစိတ်ချရ၍ မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်ကို ရွေးချယ်ခြင်း==

အသုံးပြုသူအတွက် မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်သည် တိုက်ခိုက်သူအတွက် ရယူရန်အတွက်လည်း လွယ်ကူသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=If Your Password Is 123456, Just Make It HackMe |work=The New York Times |first=Ashlee |last=Vance |date=2010-01-10 |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/technology/21password.html }}&lt;/ref&gt; သို့သော် မှတ်မိရန်ခက်ခဲသော စကားဝှက်များသည်  စနစ်၏ လုံခြုံမှုကို လျော့ကျစေနိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ (၁) အသုံးပြုသူသည် စကားဝှက်ကို ချရေးထားခြင်း သို့မဟုတ် အီလက်ထရွန်းနစ် စနစ်ဖြင့် သိမ်းရန် လိုအပ်ခြင်း (၂) အသုံးပြုသူသည် မကြာသေးမီက ပြန်၍ ပြောင်းထားသည့် စကားဝှက်များကို လိုအပ်ခြင်း (၃) အသုံးပြုသူသည် တူညီသော စကားဝှက်များကို ပြန်လည်အသုံးပြုရန် ပိုမိုဖြစ်နိုင်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့နည်းတူစွာပင် စကားဝှက်၏ လုံခြံမှုပိုမိုအားကောင်းစေရန် လိုအပ်ချက်များပိုမိုသတ်မှတ်ထားခြင်းသည်လည်း စနစ်ကို  ပိုမိုအားနည်းစေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Managing Network Security |url=http://all.net/journal/netsec/1997-09.html |accessdate=5 April 2017 |archivedate=2 March 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302044633/http://all.net/journal/netsec/1997-09.html }}. Fred Cohen and Associates. All.net. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; ဥပမာ − စကားဝှက်တွင် စာလုံးအကြီး၊ အသေး၊ ဂဏန်းများ စသည်တို့ကို ရောထားခြင်း သို့မဟုတ် လစဉ်စကားဝှက်ကို ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

စကားဝှက်များ၏ မှတ်ရလွယ်ကူခြင်း နှင့် လုံခြုံမှုကို&lt;ref&gt;[http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf The Memorability and Security of Passwords] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414222419/http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf |date=14 April 2012 }} (pdf). ncl.ac.uk. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; Jeff Yan et al သည် အသုံးပြုသူများ ရွေးချယ်တားသော စကားဝှက်၏ ရလဒ် ကိုကြည့်ကာ ဆုံးဖြတ်သည်။ စကားလုံးတစ်ခုချင်းစီ၏ အစအက္ခရာနှင့် စဉ်းစားကာ ပေးထားသော စကားစုတို့သည် မှတ်ရလွယ်ကူပြီး crack လုပ်ရန်ခက်ခဲသည်။

စပ်ဆက်မှုမရှိသော စကားလုံးနှစ်လုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံးထက်ပိုသော စကားလုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း နှင့် အက္ခရာများနှင့် အထူးစကားလုံးများကို တစ်လှည့်စီထားခြင်း တို့သည် ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uSGkAwAAQBAJ&amp;pg=PA162&amp;dq=Combining+two+or+more+unrelated+words+is+another+good+method+password&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjllIWPq8jRAhVKRyYKHVDvCYYQ6AEIGzAA#v=onepage&amp;q=Combining%20two%20or%20more%20unrelated%20words%20is%20another%20good%20method%20password&amp;f=false|title=Principles of Information Security|last=Whitman|first=Michael E.|last2=Mattord|first2=Herbert J.|date=2014-11-26|publisher=Cengage Learning|isbn=9781305176737|language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် စကားဝှက်အတွက် အဘိဓာန်တွင်ရှိသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းထားမည်ဆိုပါက မကောင်းပေ။ မိမိကိုယ်တိုင် စီမံထားပြီး ရှင်းလင်းမှုမရှိသော စကားဝှက်များသည်လည်း ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။{{Citation needed|reason=The claim needs a reliable source.|date=January 2016}}

အက္ခရာအကြီးနှင့် အသေးကို ရောထားသော စကားဝှက်ကို မှတ်ထားရန် အသုံးပြုသူအားမေးခြင်းသည် sequence of bits ကို မေးခြင်းနှင့် ဆင်တူသည်။ ၎င်းသည် crack လုပ်ရန် အနည်းငယ် ခက်ခဲသည်။ ဥပမာ အနေဖြင့် ပြောရမည်ဆိုလျှင် အက္ခရာ ငါးခုပါရှိသော စကားဝှက်တွင် အက္ခရာတစ်လုံးသည် အကြီးဖြစ်ပါက crack လုပ်ရန် ၁၂၈ ကြိမ် ပိုမို၍ ခက်ခဲမည် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသူအား အက္ခရာနှင့် ဂဏန်းများကို အသုံးပြုစေခြင်းသည် တိုက်ခိုက်သူများအတွက် ပိုမို၍ ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူစေသည်။ ဥပမာအား ဖြင့်  'E' → '3' and 'I' → '1' အစရှိသည်ကဲ့သို့ အစားထားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အစားထိုးမှုသည် တိုက်ခိုက်သူများအဖို့ သိရှိပြီးသော နည်းလမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ ကီးဘုတ်ပေါ်ရှိ အက္ခရာအတန်းတစ်ခုရှိ အက္ခရာများကို စကားဝှက်အဖြစ် (ဥပမာ  - ASDFGHJKL)  အသုံးပြုခြင်းသည်လည်း တိုက်ခိုက်သူများက သိရှိပြီးဖြစ်သဖြင့် ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lewis|first1=Dave|title=Ctrl-Alt-Delete|date=2011|isbn=147101911X|page=17|url=https://books.google.com/books?isbn=147101911X|accessdate=10 July 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၁၀၃ ခုနှစ်တွင် [[Google|ဂူဂဲလ်]]က အသုံးအများဆုံး စကားဝှက်များကို စာရင်းပြုစုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုစကားဝှက်များသည် လုံခြုံစိတ်ချရမှု မရှိဘဲ တိုက်ခိုက်သူများ အဖို့ စကားဝှက်ကို ရယူရန် အလွန်ကို လွယ်ကူသည်။ ထိုစာရင်းမှာ လူမှုကွန်ရက်မီဒီယာများကို အခြေခံကာ သုတေသန ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Techlicious / Fox Van Allen @techlicious |url=http://techland.time.com/2013/08/08/google-reveals-the-10-worst-password-ideas/?iid=biz-article-mostpop2 |title=Google Reveals the 10 Worst Password Ideas &amp;#124; TIME.com |publisher=Techland.time.com |date=2013-08-08 |accessdate=2013-10-16 |archive-date=22 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022123957/http://techland.time.com/2013/08/08/google-reveals-the-10-worst-password-ideas/?iid=biz-article-mostpop2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း  ဖြစ်သည်။

* ချစ်စနိုးဖြင့် မွေးမြူထားသော အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်၊ ကလေး၊ မိသားစုဝင်များ၊ အခြားအသွင်အပြင်လက္ခဏာများ
* နှစ်ပတ်လည်နေ့နှင့် မွေးနေ့များ
* မွေးရပ်
* နှစ်သက်သော အားလပ်ရက်
* မိမိနှစ်သက်သော အားကစားအသင်းနှင့် စပ်ဆက်နေသော အရာများ
* &quot;password&quot; စကားလုံး − စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

==ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသော စကားဝှက်စနစ်==

ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသူအား စစ်ဆေးရန်အတွက် စကားဝှက်များကို အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များကို ဝဘ်ဆာဗာ (Web server) များတွင် သိမ်းထားသည်။ အသုံးပြုသူသည် ဘရောက်ဆာမှ တစ်ဆင့် ဆာဗာဆီသို့ (''HTTP POST ဖြင့်'') စကားဝှက်ကို ပေးပို့သည်။ ဆာဗာသည် စကားဝှက်ကို စစ်ဆေးပြီး သက်ဆိုင်သော  အကြောင်းအရာကို ပြန်ပို့ပေးသည်။ ဥပမာ − အသုံးပြုမှုမှားယွင်းကြောင်း ဖော်ပြသည့် အသိပေးစာ ဖြစ်သည်။ ထို စကားဝှက်လုပ်ငန်းသည် စက်ထဲတွင် မရှိသော စကားဝှက်ကို ဖယ်ရှားပစ်သည်။

ဘရောက်ဆာမှတစ်ဆင့် စကားဝှက်ကူးပြောင်းပေးပို့ရာတွင် plaintext ကို ဆာဗာဆီသို့ပေးပို့သည်။ ဝဘ်စစ်ဆေးမှုစနစ်များသည် SSL နည်းပညာကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းနည်းပညာသည် ဘရောက်ဆာနှင့် ဆာဗာကြား ပေးပို့ရာတွင် ပေးပို့သည့်အကြောင်းအရာကို ဝှက်ကာ ပေးပို့သည်။ စိတ်ချရသော ဝဘ်ဆိုက်တစ်ခုတွင် ၎င်းနည်းပညာကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။

==ကိုးကား==
[[Category:လုံခြုံရေး]]</text>
      <sha1>0clcjcl4i8jjw70422fbvxh8l6lhs4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032105</id>
      <parentid>1032079</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-29776-64|~2026-29776-64]] ([[User talk:~2026-29776-64|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1030583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17643" sha1="swddvf6sx2so2yszpz8cxg35bx2ruzw" xml:space="preserve">[[File:Mediawiki 1.25 sign in form.png|thumb|အသုံးပြုသူ၏ အမည်နှင့် စကားဝှက်ကို တောင်းခံသည့် ဝီကီပီးဒီးယား၏ ဝင်ရောက်သည့် ပုံစံ]]

'''စကားဝှက်''' (49572587) သည် စကားလုံးတစ်ခု သို့မဟုတ် အက္ခရာအစုအဝေး ဖြစ်သည်။ စကားဝှက်ကို အသုံးပြုသူအား အရင်းအမြစ်များကို ရယူအသုံးပြုရန်အတွက် စစ်ဆေးခြင်း(@49572587) ပြုလုပ်ရန်အသုံးပြုသည်။ ရင်းမြစ်များအား ခွင့်ပြုချက်မရှိသော ရယူအသုံးပြုခြင်းများမှ ကာကွယ်ရန်အသုံးပြုသည်။ စကားဝှက်များကို ရှေးယခင်ကတည်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ယခုခေတ်ကာလတွင် အသုံးပြုသူအမည် (username) နှင့် စကားဝှက် (password) ကို [[ကွန်ပျူတာ]]၊ မိုဘိုင်းဖုန်း၊ cable TV decoders, အေတီအမ်စက်များ (ATMs) အစရှိသည်တို့တွင် ကာကွယ်ထားသော စနစ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် အသုံးပြုသည်။ ကွန်ပျူတာအသုံးပြုသူတစ်ယောက်သည် စကားဝှက်များကို ရည်ရွယ်ချက် အမျိုးမျိုးဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် − များအသုံးပြုခြင်း၊ အကောင့်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း၊ အသုံးချဆော့ဖ်ဝဲများကို ရယူအသုံးပြုခြင်း၊ သိမ်းထားသည့်အချက်အလက်များ (database)၊ ကွန်ရက်များ၊ ဝဘ်ဆိုက်များ၊ မနက်ခင်းဘက် အွန်လိုင်းပေါ်တွင် သတင်းစာဖတ်ခြင်း စသည်တို့တွင် စကားဝှက်ကို အသုံးပြုကြသည်။

နာမည်မှလွဲ၍ စကားဝှက်သည် ယုတ္တိရှိသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်မလိုပေ။ စကားဝှက်များသည် ရယူရန်ခက်ခဲသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်လိုအပ်သည်။ မိမိနှစ်သက်သော စကားလုံးများကို အသုံးပြုနိုင်ပေသည်။ အချို့စကားဝှက်များသည် စကားလုံ:များစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြပြီး ၎င်းတို့ကို passphrase ဟုခေါ်သည်။ passcode နှင့် passkey ဟူသော ဝေါဟာရများကို လျှို့ဝှက်သော သတင်းအချက်အလက်များတွင် တစ်ခါတရံ အသုံးပြုကြသည်။ personal identification number (PIN) ကဲ့သို့ ၎င်းတို့သည် ဂဏန်းများဖြစ်ပြီး များသောအားဖြင့် အေတီအမ်စက်များတွင် အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် စာရိုက်ရသက်သာရန်၊ မှတ်ရလွယ်ကူစေရန် တိုတောင်းကြသည်။

အချို့အဖွဲ့အစည်းများသည် စကားဝှက်များအတွက် လိုအပ်သည့်အချက်များကို ဖန်တီးထားသည်။ ဥပမာ − စကားဝှက်သည် အနည်းဆုံး စကားလုံးမည်မျှရှိရမည်။ စာလုံး အကြီး နှင့် အသေး၊ ဂဏန်းများ၊ အထူးစကားလုံးများ(@,#,$,%, etc) စသည်တို့ ပါရှိရမည်။ စကားဝှက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အမည်များ၊ မွေးနေ့များ၊ လိပ်စာများ၊ ဖုန်းနံပါတ်များ စသည့်ကန့်သတ်ထားသော စကားလုံးများကို  ခွင့်မပြုထားပေ။ အချို့ အစိုးရများသည် national authentication frameworks များရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://folk.uio.no/josang/papers/ATJK2012-SARSSI.pdf Improving Usability of Password Management with Standardized Password Policies] (pdf). Retrieved on 2012-10-12.&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် အစိုးရ၏ ဝန်ဆောင်မှုများကို ရယူသုံးစွဲရန် အသုံးပြုသူအား စကားဝှက်နှင့် စစ်ဆေးသည်။

==လုံခြုံစိတ်ချရ၍ မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်ကို ရွေးချယ်ခြင်း==

အသုံးပြုသူအတွက် မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်သည် တိုက်ခိုက်သူအတွက် ရယူရန်အတွက်လည်း လွယ်ကူသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=If Your Password Is 123456, Just Make It HackMe |work=The New York Times |first=Ashlee |last=Vance |date=2010-01-10 |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/technology/21password.html }}&lt;/ref&gt; သို့သော် မှတ်မိရန်ခက်ခဲသော စကားဝှက်များသည်  စနစ်၏ လုံခြုံမှုကို လျော့ကျစေနိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ (၁) အသုံးပြုသူသည် စကားဝှက်ကို ချရေးထားခြင်း သို့မဟုတ် အီလက်ထရွန်းနစ် စနစ်ဖြင့် သိမ်းရန် လိုအပ်ခြင်း (၂) အသုံးပြုသူသည် မကြာသေးမီက ပြန်၍ ပြောင်းထားသည့် စကားဝှက်များကို လိုအပ်ခြင်း (၃) အသုံးပြုသူသည် တူညီသော စကားဝှက်များကို ပြန်လည်အသုံးပြုရန် ပိုမိုဖြစ်နိုင်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့နည်းတူစွာပင် စကားဝှက်၏ လုံခြံမှုပိုမိုအားကောင်းစေရန် လိုအပ်ချက်များပိုမိုသတ်မှတ်ထားခြင်းသည်လည်း စနစ်ကို  ပိုမိုအားနည်းစေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Managing Network Security |url=http://all.net/journal/netsec/1997-09.html |accessdate=5 April 2017 |archivedate=2 March 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302044633/http://all.net/journal/netsec/1997-09.html }}. Fred Cohen and Associates. All.net. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; ဥပမာ − စကားဝှက်တွင် စာလုံးအကြီး၊ အသေး၊ ဂဏန်းများ စသည်တို့ကို ရောထားခြင်း သို့မဟုတ် လစဉ်စကားဝှက်ကို ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

စကားဝှက်များ၏ မှတ်ရလွယ်ကူခြင်း နှင့် လုံခြုံမှုကို&lt;ref&gt;[http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf The Memorability and Security of Passwords] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414222419/http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf |date=14 April 2012 }} (pdf). ncl.ac.uk. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; Jeff Yan et al သည် အသုံးပြုသူများ ရွေးချယ်တားသော စကားဝှက်၏ ရလဒ် ကိုကြည့်ကာ ဆုံးဖြတ်သည်။ စကားလုံးတစ်ခုချင်းစီ၏ အစအက္ခရာနှင့် စဉ်းစားကာ ပေးထားသော စကားစုတို့သည် မှတ်ရလွယ်ကူပြီး crack လုပ်ရန်ခက်ခဲသည်။

စပ်ဆက်မှုမရှိသော စကားလုံးနှစ်လုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံးထက်ပိုသော စကားလုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း နှင့် အက္ခရာများနှင့် အထူးစကားလုံးများကို တစ်လှည့်စီထားခြင်း တို့သည် ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uSGkAwAAQBAJ&amp;pg=PA162&amp;dq=Combining+two+or+more+unrelated+words+is+another+good+method+password&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjllIWPq8jRAhVKRyYKHVDvCYYQ6AEIGzAA#v=onepage&amp;q=Combining%20two%20or%20more%20unrelated%20words%20is%20another%20good%20method%20password&amp;f=false|title=Principles of Information Security|last=Whitman|first=Michael E.|last2=Mattord|first2=Herbert J.|date=2014-11-26|publisher=Cengage Learning|isbn=9781305176737|language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် စကားဝှက်အတွက် အဘိဓာန်တွင်ရှိသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းထားမည်ဆိုပါက မကောင်းပေ။ မိမိကိုယ်တိုင် စီမံထားပြီး ရှင်းလင်းမှုမရှိသော စကားဝှက်များသည်လည်း ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။{{Citation needed|reason=The claim needs a reliable source.|date=January 2016}}

အက္ခရာအကြီးနှင့် အသေးကို ရောထားသော စကားဝှက်ကို မှတ်ထားရန် အသုံးပြုသူအားမေးခြင်းသည် sequence of bits ကို မေးခြင်းနှင့် ဆင်တူသည်။ ၎င်းသည် crack လုပ်ရန် အနည်းငယ် ခက်ခဲသည်။ ဥပမာ အနေဖြင့် ပြောရမည်ဆိုလျှင် အက္ခရာ ငါးခုပါရှိသော စကားဝှက်တွင် အက္ခရာတစ်လုံးသည် အကြီးဖြစ်ပါက crack လုပ်ရန် ၁၂၈ ကြိမ် ပိုမို၍ ခက်ခဲမည် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသူအား အက္ခရာနှင့် ဂဏန်းများကို အသုံးပြုစေခြင်းသည် တိုက်ခိုက်သူများအတွက် ပိုမို၍ ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူစေသည်။ ဥပမာအား ဖြင့်  'E' → '3' and 'I' → '1' အစရှိသည်ကဲ့သို့ အစားထားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အစားထိုးမှုသည် တိုက်ခိုက်သူများအဖို့ သိရှိပြီးသော နည်းလမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ ကီးဘုတ်ပေါ်ရှိ အက္ခရာအတန်းတစ်ခုရှိ အက္ခရာများကို စကားဝှက်အဖြစ် (ဥပမာ  - ASDFGHJKL)  အသုံးပြုခြင်းသည်လည်း တိုက်ခိုက်သူများက သိရှိပြီးဖြစ်သဖြင့် ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lewis|first1=Dave|title=Ctrl-Alt-Delete|date=2011|isbn=147101911X|page=17|url=https://books.google.com/books?isbn=147101911X|accessdate=10 July 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၁၀၃ ခုနှစ်တွင် [[Google|ဂူဂဲလ်]]က အသုံးအများဆုံး စကားဝှက်များကို စာရင်းပြုစုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုစကားဝှက်များသည် လုံခြုံစိတ်ချရမှု မရှိဘဲ တိုက်ခိုက်သူများ အဖို့ စကားဝှက်ကို ရယူရန် အလွန်ကို လွယ်ကူသည်။ ထိုစာရင်းမှာ လူမှုကွန်ရက်မီဒီယာများကို အခြေခံကာ သုတေသန ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Techlicious / Fox Van Allen @techlicious |url=http://techland.time.com/2013/08/08/google-reveals-the-10-worst-password-ideas/?iid=biz-article-mostpop2 |title=Google Reveals the 10 Worst Password Ideas &amp;#124; TIME.com |publisher=Techland.time.com |date=2013-08-08 |accessdate=2013-10-16 |archive-date=22 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022123957/http://techland.time.com/2013/08/08/google-reveals-the-10-worst-password-ideas/?iid=biz-article-mostpop2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း  ဖြစ်သည်။

* ချစ်စနိုးဖြင့် မွေးမြူထားသော အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်၊ ကလေး၊ မိသားစုဝင်များ၊ အခြားအသွင်အပြင်လက္ခဏာများ
* နှစ်ပတ်လည်နေ့နှင့် မွေးနေ့များ
* မွေးရပ်
* နှစ်သက်သော အားလပ်ရက်
* မိမိနှစ်သက်သော အားကစားအသင်းနှင့် စပ်ဆက်နေသော အရာများ
* &quot;password&quot; စကားလုံး − စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

==ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသော စကားဝှက်စနစ်==

ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသူအား စစ်ဆေးရန်အတွက် စကားဝှက်များကို အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များကို ဝဘ်ဆာဗာ (Web server) များတွင် သိမ်းထားသည်။ အသုံးပြုသူသည် ဘရောက်ဆာမှ တစ်ဆင့် ဆာဗာဆီသို့ (''HTTP POST ဖြင့်'') စကားဝှက်ကို ပေးပို့သည်။ ဆာဗာသည် စကားဝှက်ကို စစ်ဆေးပြီး သက်ဆိုင်သော  အကြောင်းအရာကို ပြန်ပို့ပေးသည်။ ဥပမာ − အသုံးပြုမှုမှားယွင်းကြောင်း ဖော်ပြသည့် အသိပေးစာ ဖြစ်သည်။ ထို စကားဝှက်လုပ်ငန်းသည် စက်ထဲတွင် မရှိသော စကားဝှက်ကို ဖယ်ရှားပစ်သည်။

ဘရောက်ဆာမှတစ်ဆင့် စကားဝှက်ကူးပြောင်းပေးပို့ရာတွင် plaintext ကို ဆာဗာဆီသို့ပေးပို့သည်။ ဝဘ်စစ်ဆေးမှုစနစ်များသည် SSL နည်းပညာကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းနည်းပညာသည် ဘရောက်ဆာနှင့် ဆာဗာကြား ပေးပို့ရာတွင် ပေးပို့သည့်အကြောင်းအရာကို ဝှက်ကာ ပေးပို့သည်။ စိတ်ချရသော ဝဘ်ဆိုက်တစ်ခုတွင် ၎င်းနည်းပညာကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist|30em}}

[[Category:လုံခြုံရေး]]</text>
      <sha1>swddvf6sx2so2yszpz8cxg35bx2ruzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032106</id>
      <parentid>1032105</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 709220 by [[Special:Contributions/Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[User talk:Dr Lotus Black|talk]]) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1032106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17485" sha1="5x1g69opr8nsuwlmq7i98lpmpotg8d4" xml:space="preserve">[[File:Mediawiki 1.25 sign in form.png|thumb|အသုံးပြုသူ၏ အမည်နှင့် စကားဝှက်ကို တောင်းခံသည့် ဝီကီပီးဒီးယား၏ ဝင်ရောက်သည့် ပုံစံ]]

'''စကားဝှက်''' (password) သည် စကားလုံးတစ်ခု သို့မဟုတ် အက္ခရာအစုအဝေး ဖြစ်သည်။ စကားဝှက်ကို အသုံးပြုသူအား အရင်းအမြစ်များကို ရယူအသုံးပြုရန်အတွက် စစ်ဆေးခြင်း(authentication) ပြုလုပ်ရန်အသုံးပြုသည်။ ရင်းမြစ်များအား ခွင့်ပြုချက်မရှိသော ရယူအသုံးပြုခြင်းများမှ ကာကွယ်ရန်အသုံးပြုသည်။ စကားဝှက်များကို ရှေးယခင်ကတည်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ယခုခေတ်ကာလတွင် အသုံးပြုသူအမည် (username) နှင့် စကားဝှက် (password) ကို [[ကွန်ပျူတာ]]၊ မိုဘိုင်းဖုန်း၊ cable TV decoders, အေတီအမ်စက်များ (ATMs) အစရှိသည်တို့တွင် ကာကွယ်ထားသော စနစ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် အသုံးပြုသည်။ ကွန်ပျူတာအသုံးပြုသူတစ်ယောက်သည် စကားဝှက်များကို ရည်ရွယ်ချက် အမျိုးမျိုးဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် − [[အီးမေးလ်|အီးမေး]]များအသုံးပြုခြင်း၊ အကောင့်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း၊ အသုံးချဆော့ဖ်ဝဲများကို ရယူအသုံးပြုခြင်း၊ သိမ်းထားသည့်အချက်အလက်များ (database)၊ ကွန်ရက်များ၊ ဝဘ်ဆိုက်များ၊ မနက်ခင်းဘက် အွန်လိုင်းပေါ်တွင် သတင်းစာဖတ်ခြင်း စသည်တို့တွင် စကားဝှက်ကို အသုံးပြုကြသည်။

နာမည်မှလွဲ၍ စကားဝှက်သည် ယုတ္တိရှိသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်မလိုပေ။ စကားဝှက်များသည် ရယူရန်ခက်ခဲသော စကားလုံးများ ဖြစ်ရန်လိုအပ်သည်။ မိမိနှစ်သက်သော စကားလုံးများကို အသုံးပြုနိုင်ပေသည်။ အချို့စကားဝှက်များသည် စကားလုံ:များစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြပြီး ၎င်းတို့ကို passphrase ဟုခေါ်သည်။ passcode နှင့် passkey ဟူသော ဝေါဟာရများကို လျှို့ဝှက်သော သတင်းအချက်အလက်များတွင် တစ်ခါတရံ အသုံးပြုကြသည်။ personal identification number (PIN) ကဲ့သို့ ၎င်းတို့သည် ဂဏန်းများဖြစ်ပြီး များသောအားဖြင့် အေတီအမ်စက်များတွင် အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် စာရိုက်ရသက်သာရန်၊ မှတ်ရလွယ်ကူစေရန် တိုတောင်းကြသည်။

အချို့အဖွဲ့အစည်းများသည် စကားဝှက်များအတွက် လိုအပ်သည့်အချက်များကို ဖန်တီးထားသည်။ ဥပမာ − စကားဝှက်သည် အနည်းဆုံး စကားလုံးမည်မျှရှိရမည်။ စာလုံး အကြီး နှင့် အသေး၊ ဂဏန်းများ၊ အထူးစကားလုံးများ(@,#,$,%, etc) စသည်တို့ ပါရှိရမည်။ စကားဝှက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အမည်များ၊ မွေးနေ့များ၊ လိပ်စာများ၊ ဖုန်းနံပါတ်များ စသည့်ကန့်သတ်ထားသော စကားလုံးများကို  ခွင့်မပြုထားပေ။ အချို့ အစိုးရများသည် national authentication frameworks များရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://folk.uio.no/josang/papers/ATJK2012-SARSSI.pdf Improving Usability of Password Management with Standardized Password Policies] (pdf). Retrieved on 2012-10-12.&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် အစိုးရ၏ ဝန်ဆောင်မှုများကို ရယူသုံးစွဲရန် အသုံးပြုသူအား စကားဝှက်နှင့် စစ်ဆေးသည်။

==လုံခြုံစိတ်ချရ၍ မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်ကို ရွေးချယ်ခြင်း==

အသုံးပြုသူအတွက် မှတ်မိလွယ်သော စကားဝှက်သည် တိုက်ခိုက်သူအတွက် ရယူရန်အတွက်လည်း လွယ်ကူသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=If Your Password Is 123456, Just Make It HackMe |work=The New York Times |first=Ashlee |last=Vance |date=2010-01-10 |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/technology/21password.html }}&lt;/ref&gt; သို့သော် မှတ်မိရန်ခက်ခဲသော စကားဝှက်များသည်  စနစ်၏ လုံခြုံမှုကို လျော့ကျစေနိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ (၁) အသုံးပြုသူသည် စကားဝှက်ကို ချရေးထားခြင်း သို့မဟုတ် အီလက်ထရွန်းနစ် စနစ်ဖြင့် သိမ်းရန် လိုအပ်ခြင်း (၂) အသုံးပြုသူသည် မကြာသေးမီက ပြန်၍ ပြောင်းထားသည့် စကားဝှက်များကို လိုအပ်ခြင်း (၃) အသုံးပြုသူသည် တူညီသော စကားဝှက်များကို ပြန်လည်အသုံးပြုရန် ပိုမိုဖြစ်နိုင်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့နည်းတူစွာပင် စကားဝှက်၏ လုံခြံမှုပိုမိုအားကောင်းစေရန် လိုအပ်ချက်များပိုမိုသတ်မှတ်ထားခြင်းသည်လည်း စနစ်ကို  ပိုမိုအားနည်းစေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Managing Network Security |url=http://all.net/journal/netsec/1997-09.html |accessdate=5 April 2017 |archivedate=2 March 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302044633/http://all.net/journal/netsec/1997-09.html }}. Fred Cohen and Associates. All.net. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; ဥပမာ − စကားဝှက်တွင် စာလုံးအကြီး၊ အသေး၊ ဂဏန်းများ စသည်တို့ကို ရောထားခြင်း သို့မဟုတ် လစဉ်စကားဝှက်ကို ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

စကားဝှက်များ၏ မှတ်ရလွယ်ကူခြင်း နှင့် လုံခြုံမှုကို&lt;ref&gt;[http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf The Memorability and Security of Passwords] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414222419/http://homepages.cs.ncl.ac.uk/jeff.yan/jyan_ieee_pwd.pdf |date=14 April 2012 }} (pdf). ncl.ac.uk. Retrieved on 2012-05-20.&lt;/ref&gt; Jeff Yan et al သည် အသုံးပြုသူများ ရွေးချယ်တားသော စကားဝှက်၏ ရလဒ် ကိုကြည့်ကာ ဆုံးဖြတ်သည်။ စကားလုံးတစ်ခုချင်းစီ၏ အစအက္ခရာနှင့် စဉ်းစားကာ ပေးထားသော စကားစုတို့သည် မှတ်ရလွယ်ကူပြီး crack လုပ်ရန်ခက်ခဲသည်။

စပ်ဆက်မှုမရှိသော စကားလုံးနှစ်လုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံးထက်ပိုသော စကားလုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း နှင့် အက္ခရာများနှင့် အထူးစကားလုံးများကို တစ်လှည့်စီထားခြင်း တို့သည် ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uSGkAwAAQBAJ&amp;pg=PA162&amp;dq=Combining+two+or+more+unrelated+words+is+another+good+method+password&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjllIWPq8jRAhVKRyYKHVDvCYYQ6AEIGzAA#v=onepage&amp;q=Combining%20two%20or%20more%20unrelated%20words%20is%20another%20good%20method%20password&amp;f=false|title=Principles of Information Security|last=Whitman|first=Michael E.|last2=Mattord|first2=Herbert J.|date=2014-11-26|publisher=Cengage Learning|isbn=9781305176737|language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် စကားဝှက်အတွက် အဘိဓာန်တွင်ရှိသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းထားမည်ဆိုပါက မကောင်းပေ။ မိမိကိုယ်တိုင် စီမံထားပြီး ရှင်းလင်းမှုမရှိသော စကားဝှက်များသည်လည်း ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။{{Citation needed|reason=The claim needs a reliable source.|date=January 2016}}

အက္ခရာအကြီးနှင့် အသေးကို ရောထားသော စကားဝှက်ကို မှတ်ထားရန် အသုံးပြုသူအားမေးခြင်းသည် sequence of bits ကို မေးခြင်းနှင့် ဆင်တူသည်။ ၎င်းသည် crack လုပ်ရန် အနည်းငယ် ခက်ခဲသည်။ ဥပမာ အနေဖြင့် ပြောရမည်ဆိုလျှင် အက္ခရာ ငါးခုပါရှိသော စကားဝှက်တွင် အက္ခရာတစ်လုံးသည် အကြီးဖြစ်ပါက crack လုပ်ရန် ၁၂၈ ကြိမ် ပိုမို၍ ခက်ခဲမည် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသူအား အက္ခရာနှင့် ဂဏန်းများကို အသုံးပြုစေခြင်းသည် တိုက်ခိုက်သူများအတွက် ပိုမို၍ ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူစေသည်။ ဥပမာအား ဖြင့်  'E' → '3' and 'I' → '1' အစရှိသည်ကဲ့သို့ အစားထားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အစားထိုးမှုသည် တိုက်ခိုက်သူများအဖို့ သိရှိပြီးသော နည်းလမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ ကီးဘုတ်ပေါ်ရှိ အက္ခရာအတန်းတစ်ခုရှိ အက္ခရာများကို စကားဝှက်အဖြစ် (ဥပမာ  - ASDFGHJKL)  အသုံးပြုခြင်းသည်လည်း တိုက်ခိုက်သူများက သိရှိပြီးဖြစ်သဖြင့် ခန့်မှန်းရ လွယ်ကူသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lewis|first1=Dave|title=Ctrl-Alt-Delete|date=2011|isbn=147101911X|page=17|url=https://books.google.com/books?isbn=147101911X|accessdate=10 July 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၁၀၃ ခုနှစ်တွင် [[Google|ဂူဂဲလ်]]က အသုံးအများဆုံး စကားဝှက်များကို စာရင်းပြုစုကာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုစကားဝှက်များသည် လုံခြုံစိတ်ချရမှု မရှိဘဲ တိုက်ခိုက်သူများ အဖို့ စကားဝှက်ကို ရယူရန် အလွန်ကို လွယ်ကူသည်။ ထိုစာရင်းမှာ လူမှုကွန်ရက်မီဒီယာများကို အခြေခံကာ သုတေသန ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Techlicious / Fox Van Allen @techlicious |url=http://techland.time.com/2013/08/08/google-reveals-the-10-worst-password-ideas/?iid=biz-article-mostpop2 |title=Google Reveals the 10 Worst Password Ideas &amp;#124; TIME.com |publisher=Techland.time.com |date=2013-08-08 |accessdate=2013-10-16}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း  ဖြစ်သည်။

* ချစ်စနိုးဖြင့် မွေးမြူထားသော အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်၊ ကလေး၊ မိသားစုဝင်များ၊ အခြားအသွင်အပြင်လက္ခဏာများ
* နှစ်ပတ်လည်နေ့နှင့် မွေးနေ့များ
* မွေးရပ်
* နှစ်သက်သော အားလပ်ရက်
* မိမိနှစ်သက်သော အားကစားအသင်းနှင့် စပ်ဆက်နေသော အရာများ
* &quot;password&quot; စကားလုံး − စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

==ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသော စကားဝှက်စနစ်==

ဝဘ်ဆိုက်များတွင် အသုံးပြုသူအား စစ်ဆေးရန်အတွက် စကားဝှက်များကို အသုံးပြုကြသည်။ စကားဝှက်များကို ဝဘ်ဆာဗာ (Web server) များတွင် သိမ်းထားသည်။ အသုံးပြုသူသည် ဘရောက်ဆာမှ တစ်ဆင့် ဆာဗာဆီသို့ (''HTTP POST ဖြင့်'') စကားဝှက်ကို ပေးပို့သည်။ ဆာဗာသည် စကားဝှက်ကို စစ်ဆေးပြီး သက်ဆိုင်သော  အကြောင်းအရာကို ပြန်ပို့ပေးသည်။ ဥပမာ − အသုံးပြုမှုမှားယွင်းကြောင်း ဖော်ပြသည့် အသိပေးစာ ဖြစ်သည်။ ထို စကားဝှက်လုပ်ငန်းသည် စက်ထဲတွင် မရှိသော စကားဝှက်ကို ဖယ်ရှားပစ်သည်။

ဘရောက်ဆာမှတစ်ဆင့် စကားဝှက်ကူးပြောင်းပေးပို့ရာတွင် plaintext ကို ဆာဗာဆီသို့ပေးပို့သည်။ ဝဘ်စစ်ဆေးမှုစနစ်များသည် SSL နည်းပညာကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းနည်းပညာသည် ဘရောက်ဆာနှင့် ဆာဗာကြား ပေးပို့ရာတွင် ပေးပို့သည့်အကြောင်းအရာကို ဝှက်ကာ ပေးပို့သည်။ စိတ်ချရသော ဝဘ်ဆိုက်တစ်ခုတွင် ၎င်းနည်းပညာကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist|30em}}

[[Category:လုံခြုံရေး]]</text>
      <sha1>5x1g69opr8nsuwlmq7i98lpmpotg8d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WannaCry ransomware attack</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76270</id>
    <revision>
      <id>1032052</id>
      <parentid>954913</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T21:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34118" sha1="br0ahe4de2y2c2we1lpo6q91poxokeg" xml:space="preserve">{{Retaining title}}
{{Infobox event
| title                    = WannaCry ransomware attack
| image                    =
| image_size               =
| image_alt                =
| caption                  = Screenshot of the ransom note left on an infected system
| english_name             =
| time                     =
| duration                 =
| date                     = ၁၂ မေ ၂၀၁၇–လက်ရှိ
| location                 = ကမ္ဘာတစ်ဝန်း
| also_known_as            = WannaCrypt, WanaCrypt0r. WCRY
| type                     = [[ဆိုက်ဘာတိုက်ခိုက်မှု]]
| theme                    = [[Ransomware]] encrypting files with $200 – $1200 demand
| cause                    = {{plainlist|* [[EternalBlue]] exploit
* [[DoublePulsar]] backdoor}}
| first_reporter           =
| budget                   =
| patron                   = &lt;!-- or |patrons= --&gt;
| organisers               = &lt;!-- or |organizers= --&gt;
| filmed_by                =
| participants             = 
| outcome                  = Over 200,000 victims and more than 230,000 computers infected&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-05-15/ransomware-attack-to-hit-victims-in-australia-government-says/8526346|title=Ransomware attack still looms in Australia as Government warns WannaCry threat not over|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=15 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2017/05/todays-massive-ransomware-attack-was-mostly-preventable-heres-how-to-avoid-it/|title=Today's Massive Ransomware Attack Was Mostly Preventable; Here's How To Avoid It|first=Dell|last=Cameron|work=Gizmodo|access-date=13 May 2017|archive-date=9 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409094716/https://www.gizmodo.com.au/2017/05/todays-massive-ransomware-attack-was-mostly-preventable-heres-how-to-avoid-it/}}&lt;/ref&gt;
| reported missing         =
| reported property damage =
| inquiries                =
| inquest                  =
| coroner                  =
| arrests                  =
| suspects                 =
| accused                  =
| convicted                =
| charges                  =
| trial                    =
| verdict                  =
| convictions              =
| sentence                 =
| publication_bans         =
| litigation               =
| awards                   =
| blank1_label             = &lt;!-- or |blank1_data= --&gt;
| blank2_label             = &lt;!-- or |blank2_data= --&gt;
| notes                    = }}

'''WannaCry ransomware attack''' သည် WannaCry ဟူသည့်&lt;ref name=&quot;microsoftreleases&quot;&gt;{{cite web|last1=MSRC Team|title=Customer Guidance for WannaCrypt attacks|url=https://blogs.technet.microsoft.com/msrc/2017/05/12/customer-guidance-for-wannacrypt-attacks/|publisher=[[Microsoft]]|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt; WanaCrypt0r 2.0,&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Jakub Kroustek|title=Avast reports on WanaCrypt0r 2.0 ransomware that infected NHS and Telefonica.|url=https://blog.avast.com/ransomware-that-infected-telefonica-and-nhs-hospitals-is-spreading-aggressively-with-over-50000-attacks-so-far-today|website=Avast Security News|publisher=Avast Software, Inc|date=12 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2017/05/12/nsa-exploit-used-by-wannacry-ransomware-in-global-explosion/|title=An NSA Cyber Weapon Might Be Behind A Massive Global Ransomware Outbreak|last=Fox-Brewster|first=Thomas|work=Forbes|access-date=12 May 2017}}&lt;/ref&gt; Wanna Decryptor&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.wired.co.uk/article/wanna-decryptor-ransomware |title=Wanna Decryptor: what is the 'atom bomb of ransomware' behind the NHS attack? |last=Woollaston |first=Victoria|work=WIRED UK|access-date=13 May 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;) နာမည်နှင့် ransomware ကွန်ပျူတာ worm တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုးစ်]] ကွန်ပျူတာများကို ပစ်မှတ်ထားသော ဆိုက်ဘာတိုက်ခိုက်မှုဖြစ်သည်။ တိုက်ခိုက်သည့်ပုံစံမှာ ကွန်ပျူတာအား encrypt လုပ်ပစ်ကာ [[ဘစ်ကွိုင်]] ငွေကြေးဖြင့် ပြန်ရွေးငွေကြေး တောင်းခံခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=WannaCry Infecting More Than 230,000 Computers in 99 Countries|url=https://www.eyerys.com/articles/timeline/wannacry-infecting-more-230000-computers-99-countries|website=Eyerys|date=12 May 2017}}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်မှုသည် မေလ ၁၂၊ ၂၀၁၇ တွင်စတင်ခဲ့ပြီး မမှန်းဆနိုင်သည့် ပမာဏဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြခံရသည်။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-39907965|title=Cyber-attack: Europol says it was unprecedented in scale|date=13 May 2017|publisher=BBC News |access-date=13 May 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cnbc1&gt;{{cite web|title='Unprecedented' cyberattack hits 200,000 in at least 150 countries, and the threat is escalating|url=http://www.cnbc.com/2017/05/14/cyber-attack-hits-200000-in-at-least-150-countries-europol.html|publisher=CNBC|accessdate=16 May 2017|date=14 May 2017|archivedate=15 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515024912/http://www.cnbc.com/2017/05/14/cyber-attack-hits-200000-in-at-least-150-countries-europol.html}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၁၅၀ ကျော်နှင့် ကွန်ပျူတာပေါင်း ၂၃၀၀၀ ကျော် ယင်း၏ တိုက်ခိုက်မှု၌ ကူးစက်ခံခဲ့ရသည်။ ထိခိုက်မှု အများဆုံးခံရသည့်နိုင်ငံများမှာ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ယူကရိန်းနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Jones&quot; /&gt; သို့သော် ဗြိတိန်၏ အမျိုးသား ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုအချို့၊&lt;ref name=guardian-nhs&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2017/may/12/global-cyber-attack-nhs-trusts-malware|title=The NHS trusts hit by malware – full list|first=Sarah|last=Marsh|date=12 May 2017 |access-date=12 May 2017 |work=The Guardian |location=London}}&lt;/ref&gt; စပိန်၏ လေကြောင်းလိုင်းအချို့နှင့်&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.emol.com/noticias/Tecnologia/2017/05/12/858129/Ministerio-del-Interior-confirma-monitoreo-de-masivo-ataque-cibernetico-y-estudia-efectos-en-el-pais.html|title=Hackeo mundial a empresas: Confirman 150 detecciones de virus en Chile y Gobierno monitorea efectos|last=S.A.P.|first=El Mercurio|date=12 May 2017|work=Emol|access-date=14 May 2017|language=es-LA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC news&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-39899646|title=NHS cyber-attack: GPs and hospitals hit by ransomware|date=12 May 2017|publisher=BBC News|access-date=12 May 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/may/12/nhs-ransomware-cyber-attack-what-is-wanacrypt0r-20|title=What is 'WanaCrypt0r 2.0' ransomware and why is it attacking the NHS?|last=Hern|first=Alex|date=12 May 2017 |work=The Guardian |location=London|access-date=12 May 2017|last2=Gibbs|first2=Samuel |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web|url=https://digital.nhs.uk/article/1491/Statement-on-reported-NHS-cyber-attack|title=Statement on reported NHS cyber attack|website=digital.nhs.uk|language=en-GB|access-date=12 May 2017}}&lt;/ref&gt; တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင်လည်း ပစ်မှတ်ထားခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|url=https://motherboard.vice.com/en_us/article/a-massive-ransomware-explosion-is-hitting-targets-all-over-the-world|title=A Massive Ransomware 'Explosion' Is Hitting Targets All Over the World|website=Motherboard|first=Joseph|last=Cox|date=12 May 2017|language=en-us|access-date=12 May 2017|archive-date=18 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518224744/https://motherboard.vice.com/en_us/article/a-massive-ransomware-explosion-is-hitting-targets-all-over-the-world}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn99countries&quot;&gt;{{Cite news |url=http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |title=Massive ransomware attack hits 99 countries |last=Larson |first=Selena |date=12 May 2017 |publisher=CNN |access-date=12 May 2017 |archive-date=12 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512203316/http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cnbc1/&gt;&lt;ref name=&quot;verge1&quot;&gt;{{cite web|title=The WannaCry ransomware attack has spread to 150 countries|url=https://www.theverge.com/2017/5/14/15637888/authorities-wannacry-ransomware-attack-spread-150-countries|publisher=The Verge|accessdate=16 May 2017|date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{cite web|title=Security researchers link North Korea to massive WannaCry ransomware hack|url=https://news.vice.com/story/security-researchers-link-north-korea-to-massive-wannacry-ransomware-hack|accessdate=16 May 2017|archive-date=16 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516203247/https://news.vice.com/story/security-researchers-link-north-korea-to-massive-wannacry-ransomware-hack}}&lt;/ref&gt; 


ဆိုက်ဘာတိုက်ခိုက်မှု စတင်ဖြစ်ပွားသည့်ရက်သည် မေလ ၁၂ ရက်၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ် သောကြာနေ့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=cnbc1 /&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၁၅၀ ကျော်ရှိ ကွန်ပျူတာအလုံးပေါင်း ၂၃၀,၀၀၀ ကျော်ကို သက်ရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုးရွားဆုံးအတိုက်ခိုက်ခံရသည့် နိုင်ငံများတွင် ရုရှ၊ ယူကရိန်း၊ အိန္ဒိယ နှင့် ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Jones&quot; /&gt; ဗြိတိန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှု (NHS) ၏ အစိတ်အပိုင်းများ၊&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2017/may/12/global-cyber-attack-nhs-trusts-malware|title=The NHS trusts hit by malware – full list|first=Sarah|last=Marsh|date=12 May 2017 |access-date=12 May 2017 |work=[[The Guardian]] |location=London}}&lt;/ref&gt; Spain's Telefónica, FedEx, Deutsche Bahn, and LATAM လေကြောင်းလိုင်းများလည်းတိုက်ခိုက်ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BBC news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားသော နိုင်ငံအများစုလည်း တိုက်ခိုက်ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news |url=http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |title=Massive ransomware attack hits 99 countries |last=Larson |first=Selena |date=12 May 2017 |publisher=[[CNN]] |access-date=12 May 2017 |archive-date=12 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512203316/http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cnbc1/&gt;&lt;ref name=&quot;verge1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot; /&gt; 


များသောအားဖြင့် Ransomware သည် အသုံးပြုသူများက phishing လုပ်ထားသော email များကိုဖွင့်ရာမှတဆင့် ကူးစက်လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Gayle|first1=Damien|last2=Topping|first2=Alexandra|last3=Sample|first3=Ian|last4=Marsh|first4=Sarah|last5=Dodd|first5=Vikram|title=NHS seeks to recover from global cyber-attack as security concerns resurface |url=https://www.theguardian.com/society/2017/may/12/hospitals-across-england-hit-by-large-scale-cyber-attack |accessdate=14 May 2017|work=The Guardian |date=13 May 2017|quote=One NHS worker, who asked to remain anonymous, said the attack began at about 12.30&amp;nbsp;pm and appeared to have been the result of phishing. 'The computers were affected after someone opened an email attachment.'}}&lt;/ref&gt; သို့သော် Wannacry သည် ယင်းနည်းကို အသုံးပြုသည်ဟု အတည်ပြုချက်မရှိပေ။ အမေရိကန် အမျိုးသား လုံခြုံရေး အေဂျင်စီ၏ local ကွန်ယက်များနှင့် remote host များမှတဆင့်&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.talosintelligence.com/2017/05/wannacry.html|title=Player 3 Has Entered the Game: Say Hello to 'WannaCry'|website=blog.talosintelligence.com|access-date=2017-05-16}}&lt;/ref&gt; ကူးစက်တတ်သော EternalBlue exploit နှင့် DoublePulsar backdoor ကို အသုံးပြုထားသည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/nhs-cyber-attack-edward-snowden-accuses-nsa-not-preventing-ransomware-a7733941.html|title=NHS cyber attack: Edward Snowden says NSA should have prevented cyber attack|newspaper=The Independent|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/13/nhs-cyber-attack-everything-need-know-biggest-ransomware-offensive/|title=NHS cyber attack: Everything you need to know about 'biggest ransomware' offensive in history |access-date=13 May 2017|work=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်မှု မဖြစ်ပွားခင် ၂၀၁၇ မတ်လ ၁၄ တွင် မိုက်ခရိုဆော့မှ သတိပေးခဲ့သော်လည်း အဖွဲ့အစည်းအများစုမှာ လိုက်နာဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref name=reg&gt;{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2017/05/12/spain_ransomware_outbreak/|title=WanaCrypt ransomware snatches NSA exploit, fscks over Telefónica, other orgs in Spain|first1=12 May 2017 at|last1=15:58|first2=John Leyden |last2=tweet_btn()|website=The Register|access-date=12 May 2017}}&lt;/ref&gt; [[Windows XP]] နှင့် [[Windows Server 2003]] ကဲ့သို့ support မရှိတော့သည့် ဝင်းဒိုး ဗားရှင်းများသည် ပစ်မှတ်ထားခံရရန် များပြားသော်လည်း ယခုအခါ မိုက်ခရိုဆော့က ပုံမှန်မဟုတ်သော update များကို ထုတ်ပေးရန် စိုင်းပြင်နေသည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;unsupported&quot;&gt;{{cite news|last1=Surur|title=Microsoft release Wannacrypt patch for unsupported Windows XP, Windows 8 and Windows Server 2003|url=https://mspoweruser.com/microsoft-release-wannacrypt-patch-unsupported-windows-xp-windows-8-windows-server-2003/|access-date=13 May 2017|publisher=mspoweruser.com|date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;

==ဆိုက်ဘာတိုက်ခိုက်မှု==
[[File:Countries initially affected in WannaCry ransomware attack.svg|alt=|thumb|300x300px|ကနဦး သက်ရောက်ခဲ့သောနိုင်ငံများကို ဖော်ပြထားသော မြေပုံ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-39907965|title=Cyber-attack: Europol says it was unprecedented in scale|date=13 May 2017|publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;]]
၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၂ ရက်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ကွန်ပျူတာများကို စတင်သက်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Newman|first1=Lily Hay|title=The Ransomware Meltdown Experts Warned About Is Here|url=https://www.wired.com/2017/05/ransomware-meltdown-experts-warned/|website=[[Wired (magazine)|Wired]]|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt; အစဦးသက်ရောက်မှုများသည် ကွန်ရက်ရှိအကာအကွယ်များ၏ အာနည်းချက်များမှတစ်ဆင့် သို့မဟုတ် phishing attack ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://arstechnica.com/security/2017/05/an-nsa-derived-ransomware-worm-is-shutting-down-computers-worldwide/|title=An NSA-derived ransomware worm is shutting down computers worldwide|last=Goodin|first=Dan|work=ARS Technica|access-date=14 May 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt; အလုပ်လုပ်ဆောင်သည့်အခါ malware သည် kill switch ဒိုမိန်းအမည်ကို စတင်စစ်ဆေးသည်။{{efn|''www.iuqerfsodp9ifjaposdfjhgosurijfaewrwergwea.com''}} ရှာဖွေစစ်ဆေး၍ မတွေ့ရှိပါက ransomware သည် ကွန်ပျူတာရှိအချက်အလက်များ (data) ကို ဝှက် (encrypt) လိုက်သည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/12/russian-linked-cyber-gang-shadow-brokers-blamed-nhs-computer/|title=Russian-linked cyber gang blamed for NHS computer hack using bug stolen from US spy agency|work=The Telegraph|access-date=12 May 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=syma&gt;{{cite web|title=What you need to know about the WannaCry Ransomware|url=https://www.symantec.com/connect/blogs/what-you-need-know-about-wannacry-ransomware|publisher=Symantec Security Response |access-date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/05/12/world/europe/uk-national-health-service-cyberattack.html|title=Hackers Hit Dozens of Countries Exploiting Stolen N.S.A. Tool|last=Bilefsky|first=Dan|date=12 May 2017|work=The New York Times|access-date=12 May 2017|last2=Perlroth|first2=Nicole|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် SMB အားနည်းချက် (Vulnerability) ကို တိုက်ခိုက်ပြီး အင်တာနက်ပေါ်ရှိ ကျွန်ပျူတာများနှင့် တူညီစွာရှိကြသော ကွန်ပျူတာများကို ကျပန်းပြန့်နှံ့စေသည့် နည်းကိုသုံးကာ တိုက်ခိုက်သည်။&lt;ref name=mbytes&gt;{{cite web|last1=Clark|first1=Zammis|title=The worm that spreads WanaCrypt0r|url=https://blog.malwarebytes.com/threat-analysis/2017/05/the-worm-that-spreads-wanacrypt0r/|website=Malwarebytes Labs|publisher=malwarebytes.com|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;


မိုက်ခရိုဆော့၏ security update ကို အသုံးပြုထားခြင်းမရှိသော အဖွဲ့အစည်းလုပ်ငန်းများမှာ တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရသည်။ ခေတ်မမှီတော့သော ဝင်းဒိုး XP&lt;ref name=vicexp&gt;{{cite web|url=https://motherboard.vice.com/en_us/article/nhs-hospitals-are-running-thousands-of-computers-on-unsupported-windows-xp|title=NHS Hospitals Are Running Thousands of Computers on Unsupported Windows XP|website=Motherboard|access-date=13 May 2017|archive-date=18 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518053902/https://motherboard.vice.com/en_us/article/nhs-hospitals-are-running-thousands-of-computers-on-unsupported-windows-xp}}&lt;/ref&gt;  OS များသည် အမှားအယွင်းအားနည်းချက်များမြင့်မားပြီး လုံခြုံရေးအတွက်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလကတည်းက ထုတ်ဝေခြင်းမရှိတော့ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် တိုက်ခိုက်ခံရခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် မိုက်ခရိုဆော့ဖ်သည် ဝင်းဒိုး XP အတွက် security patch တစ်ခုကို တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အရေးပေါ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။

==သက်ရောက်မှုများ==

နိုင်ငံပေါင်း ၁၅၀ တွင် ကွန်ပျူတာပေါင်း ၂၀၀၀၀၀ ဝန်းကျင် တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရသည်။ Kaspersky Labs အရ သက်ရောက်မှုအများဆုံးနိုင်ငံများသည် ရုရှ၊ ယူကရိန်း၊ အိန္ဒိယ နှင့် ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{cite news|last1=Jones|first1=Sam|title=Global alert to prepare for fresh cyber attacks|accessdate=16 May 2017|publisher=Financial Times|date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;


အင်္ဂလန် နှင့် စကော့တလန် နိုင်ငံတို့ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများလည်း အတိုက်ခိုက် ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/hospitals-across-britain-hit-by-ransomware-cyberattack/|title=Global cyberattack strikes dozens of countries, cripples U.K. hospitals|publisher=CBS News|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt; ကွန်ပျူတာ၊ MRI scanners, သွေးများကိုသိမ်းသည့် အအေးသေတ္တာများ နှင့် အခြား ပစ္စည်းများအပါအဝင် ကိရိယာပေါင်း ၇၀၀၀၀ နှင့်အထက် အတိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;14MaySunTim&quot;&gt;{{cite news|last1=Ungoed-Thomas|first1=Jon|last2=Henry|first2=Robin|last3=Gadher|first3=Dipesh|title=Cyber-attack guides promoted on YouTube|url=https://www.thetimes.co.uk/article/cyber-attack-guides-promoted-on-youtube-972s0hh2c|accessdate=14 May 2017|work=The Sunday Times|date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;

==သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သာ အဖွဲ့အစည်းများ စာရင်း==

&lt;!--
Please don't add entries in here without a reference to a Reliable Source
--&gt;
{{columns-list|colwidth=20em|
* [[Andhra Pradesh Police]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/andhra-police-computers-hit-by-cyberattack/articleshow/58658853.cms|title=Andhra police computers hit by cyberattack|date=13 May 2017|website=The Times of India|language=en|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Automobile Dacia]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stirileprotv.ro/stiri/actualitate/atacul-informatic-global-ar-fi-afectat-si-uzina-dacia-de-la-mioveni-reactia-ministrului-comunicatiilor-augustin-jianu.html |title=Atacul cibernetic global a afectat și Uzina Dacia de la Mioveni. Renault a anunțat că a oprit producția și în Franța |work=Pro TV |date=13 May 2017 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
* [[Chinese public security bureau]]&lt;ref name=&quot;scmp&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.scmp.com/news/china/society/article/2094291/chinese-police-and-petrol-stations-hit-ransomware-attack|title=Chinese police and petrol stations hit by ransomware attack|author=Mimi Lau|work=South China Morning Post|date=14 May 2017|access-date=15 May 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Cambrian College]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/sudbury/cambrian-college-ransomware-hack-1.4093634|title=Hackers demand $54K in Cambrian College ransomware attack|work=CBC.ca|accessdate=16 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[CJ CGV]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Korean gov't computers safe from WannaCry attack|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170515000574|accessdate=15 May 2017|newspaper=The Korea Herald}}&lt;/ref&gt;
* [[Deutsche Bahn]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/hacker-angriff-weltweite-cyberattacke-trifft-computer-der-deutschen-bahn-15013583.html|title=Weltweite Cyberattacke trifft Computer der Deutschen Bahn|date=13 May 2017|website=Frankfurter Allgemeine Zeitung|language=de|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* Dharmais Hospital&lt;ref name=&quot;misc&quot; /&gt;
* Faculty Hospital, Nitra&lt;ref name=&quot;nitra&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.etrend.sk/ekonomika/hackersky-utok-zasiahol-aj-fakultnu-nemocnicu-v-nitre.html|title=Hackerský útok zasiahol aj Fakultnú nemocnicu v Nitre|date=15 May 2017|website=etrend.sk|language=sk|access-date=15 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[FedEx]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/af74e3f4-373d-11e7-99bd-13beb0903fa3|title=What is Wannacry and how can it be stopped?|date=12 May 2017|newspaper=Financial Times|language=en|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* Garena Blade and Soul&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.blognone.com/node/92406|title=เซิร์ฟเวอร์เกม Blade &amp; Soul ของ Garena ประเทศไทยถูก WannaCrypt โจมตี|date=13 May 2017|publisher=blognone.com|language=th|access-date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Government of Kerala]]&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite news|title=Ransomware WannaCry Surfaces In Kerala, Bengal: 10 Facts|url=http://www.ndtv.com/india-news/ransomware-wannacry-surfaces-in-kerala-bengal-10-facts-1693806|accessdate=15 May 2017|work=New Delhi Television Limited (NDTV)}}&lt;/ref&gt;
* [[Government of West Bengal]]&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
* [[Government of Gujarat]]&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
* Harapan Kita Hospital&lt;ref name=&quot;misc&quot; /&gt;
* [[Hitachi]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www3.nhk.or.jp/news/html/20170515/k10010981821000.html?utm_int=detail_contents_news-related-auto_002|title=日立製作所 サイバー攻撃で社内システム一部に障害|language=ja|website=NHK News Web|date=15 May 2017|accessdate=15 May 2017|archivedate=16 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516055522/http://www3.nhk.or.jp/news/html/20170515/k10010981821000.html?utm_int=detail_contents_news-related-auto_002}}&lt;/ref&gt;
* [[Colombia]]'s Instituto Nacional de Salud&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eltiempo.com/tecnosfera/novedades-tecnologia/alerta-por-cibertaque-que-golpeo-a-74-paises-87602|title=Instituto Nacional de Salud, entre víctimas de ciberataque mundial|date=13 May 2017|work=El Tiempo|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;
* [[Lakeridge Health]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/canada/2017/05/13/ontario-health-ministry-on-high-alert-amid-global-cyberattack.html|title=Ontario health ministry on high alert amid global cyberattack|website=Toronto Star}}&lt;/ref&gt;
* [[LATAM Airlines Group]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=LATAM Airlines también está alerta por ataque informático|url=https://www.fayerwayer.com/2017/05/latam-airlines-tambien-estaria-comprometida-en-ataque-ransomware/|publisher=Fayerwayer|access-date=13 May 2017|archive-date=12 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512215628/https://www.fayerwayer.com/2017/05/latam-airlines-tambien-estaria-comprometida-en-ataque-ransomware/}}&lt;/ref&gt;
* [[MegaFon]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Massive cyber attack creates chaos around the world|url=http://www.news.com.au/technology/online/hacking/massive-cyber-attack-creates-chaos-around-the-world/news-story/b248da44b753489a3f207dfee2ce78a9|publisher=news.com.au|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန (ရုရှား)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Researcher 'accidentally' stops spread of unprecedented global cyberattack|url=http://abcnews.go.com/International/researcher-accidentally-stops-spread-unprecedented-global-cyberattack/story?id=47390745|publisher=ABC News|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန (ရိုမန်နီးယား)]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.libertatea.ro/stiri/atac-cibernetic-la-mae-1836024 |title=UPDATE. Atac cibernetic la MAE. Cine sunt hackerii de elită care au falsificat o adresă NATO |work=Libertatea |date=12 May 2017 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
* [[National Health Service (England)]]&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/nissan-sunderland-cyber-attack-ransomware-nhs-malware-wannacry-car-factory-a7733936.html|title=Cyber-attack that crippled NHS systems hits Nissan car factory in Sunderland and Renault in France|date=13 May 2017|website=The Independent|language=en|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC news&quot; /&gt;&lt;ref name=guardian-nhs /&gt;
* [[NHS Scotland]]&lt;ref name=&quot;BBC news&quot; /&gt;&lt;ref name=guardian-nhs /&gt;
* [[Nissan Motor Manufacturing UK]]&lt;ref name=&quot;uk&quot; /&gt;
* [[PetroChina]]&lt;ref name=&quot;cnn99countries&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scmp&quot; /&gt;
* [[Portugal Telecom]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://observador.pt/2017/05/12/portugal-telecom-alvo-de-ataque-informatico-internacional/|title=PT Portugal alvo de ataque informático internacional|date=12 May 2017 | website=Observador | language=pt|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Q-Park]]&lt;ref&gt;{{cite web|URL=http://www.nu.nl/internet/4691349/parkeerbedrijf-q-park-getroffen-ransomware-aanval.html|title=Parkeerbedrijf Q-Park getroffen door ransomware-aanval|date=13 May 2017|website=Nu.nl|language=nl|access-date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Renault]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20170512-cyberattack-ransomware-renault-worldwide-british-hospitals|title=France's Renault hit in worldwide 'ransomware' cyber attack|date=13 May 2017|publisher=France 24|language=es|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Russian Railways]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Компьютеры РЖД подверглись хакерской атаке и заражены вирусом|url=https://www.svoboda.org/a/28483898.html|publisher=[[:en:Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Sandvik]]&lt;ref name=&quot;misc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/world/organisations-hit-by-global-cyberattack|title=Global cyber attack: A look at some prominent victims|date=13 May 2017|publisher=elperiodico.com|language=es|access-date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* São Paulo Court of Justice&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opovo.com.br/jornal/economia/2017/05/wannacry-no-brasil-e-no-mundo.html|title=WannaCry no Brasil e no mundo|date=13 May 2017|website=O Povo|language=pt|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Saudi Telecom Company]]&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=AmjadShacker |author= Amjad Shacker |number= 863749329017868293 |date = 14 May 2017 |title=⁥⁥}}&lt;/ref&gt;
* [[Sberbank]]&lt;ref name=&quot;vidal&quot;&gt;{{cite news |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2017/05/15/actualidad/1494855826_022843.html|title=Putin culpa a los servicios secretos de EE UU por el virus ‘WannaCry’ que desencadenó el ciberataque mundial|date=15 May 2017|publisher=El País|language=es|last1=Vidal Liy |first1=Macarena|access-date=16 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Sun Yat-sen University]]&lt;ref name=&quot;misc&quot;/&gt;
* [[Telefónica]]&lt;ref name=&quot;spain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/sociedad/ataque-informatico-masivo-infecta-las-grandes-empresas-espana-6033534|title=Un ataque informático masivo con 'ransomware' afecta a medio mundo|date=12 May 2017|publisher=elperiodico.com|language=es|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Telenor Hungary]]&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balogh|first1=Csaba|title=Ideért a baj: Magyarországra is elért az óriási kibertámadás|url=http://hvg.hu/tudomany/20170512_wannacry_zsarolovirus_aldozatok_magyar_ceg|accessdate=13 May 2017|work=[[:en:Heti Világgazdaság|HVG]]|date=12 May 2017|language=Hungarian}}&lt;/ref&gt;
* [[Timrå kommun]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/timra-kommun-drabbat-av-utpressningsattack|date=13 May 2017|publisher=Sveriges Television|title=Timrå kommun drabbat av utpressningsattack|language=sv|access-date=15 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Universitas Jember]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.tempo.co/read/news/2017/05/16/058875604/virus-ransomware-wannacry-serang-perpustakaan-universitas-jember|title=Virus Ransomware Wannacry Serang Perpustakaan Universitas Jember|date=16 May 2017|website=Tempo|language=id|access-date=17 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[University of Milano-Bicocca]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://milano.repubblica.it/cronaca/2017/05/12/news/milano_virus_ransomware_universita_bicocca-165302056/|title=Il virus Wannacry arrivato a Milano: colpiti computer dell'università Bicocca|date=12 May 2017|website=la Repubblica|language=it|access-date=13 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[University of Montréal]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Some University of Montreal computers hit with WannaCry virus|url=http://www.theglobeandmail.com/news/national/universite-de-montreal-computers-hit-with-wannacry-virus/article35004991/|accessdate=16 May 2017|work=The Globe and Mail|date=May 16, 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[:en:Vivo (telecommunications)|Vivo]]&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;}}

== မှတ်စုများ ==
{{notelist}}


== ကိုးကား==
{{Reflist|30em}}


[[Category:ဆိုက်ဘာ တိုက်ခိုက်မှုများ]]</text>
      <sha1>br0ahe4de2y2c2we1lpo6q91poxokeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၃ ထောင်စုနှစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78149</id>
    <revision>
      <id>1032047</id>
      <parentid>957911</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46526" sha1="3crekiccz38adevo9yd2deu9vbjs49k" xml:space="preserve">'''တတိယ ထောင်စုနှစ်''' သည် [[ဂရီဂေါရီးယန်း ပြက္ခဒိန်]]၏ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ မှ သက္ကရာဇ် ၃၀၀၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ တွင် အဆုံးသတ်မည့် ကာလတစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;United States Naval Observatory, [http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php &quot;The 21st Century and the 3rd Millennium:When Did They Begin?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |date=2 October 2019 }}&lt;/ref&gt; ယင်းသည် လက်ရှိနှင့် တတိယမြောက် ထောင်စုနှစ်ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=New_millennium&gt;&quot;[http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/time-facts/faqs/new-millennium-where-when-why When and where did the new Millennium officially start, and why?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620022252/http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/time-facts/faqs/new-millennium-where-when-why |date=20 June 2012 }}&quot;.  Royal Observatory Greenwich&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2001/jan/01/news/mn-7177|title=Y2K It Wasn't, but It Was a Party|publisher=Los Angeles Times|date=2001-01-01|accessdate=2015-10-15|website=latimes.com|author=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

==ကြိုတင်ခန့်မှန်း ဖြစ်ရပ်များ==

=== အချိန်ဘူး ===
* ၂၁၀၉ ဧပြီ ၂၇ - [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]၊ ရု(တ်)ဂျားစ် တက္ကသိုလ်ရှိ အိုးကွင်း အဆောက်အဦ၏ ကြမ်းခင်းပြင်အောက်တွင် ၂၀၀၉၊ ဧပြီ ၂၇ က စတင် မြှုပ်နှံထားရှိခဲ့သော အချိန်ဘူး (Time capsule) ကို နှစ်တရာကြာပြီးနောက် ပြန်လည်တူးဖော်ရန် ရည်စူးထားသော ရက်စွဲ။
* ၂၉၆၈ - [[တက္ကဆပ်ပြည်နယ်]]၊ အမာရီးလိုရှိ [[ဟီလီယမ်]]နှစ်တရာ ကာလကျောက်တိုင်တွင် အချိန်ဘူး လေးဘူး ပါဝင်နေပြီး နောက်ဆုံးတခုကို ယင်းတို့ စတင်သော့ခတ်ခဲ့သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်မှ စတင်၍ နောင် နှစ် တထောင် ကြာသောအချိန်တွင် ဖွင့်ရန် ရည်စူးထားသည်။

===နက္ခတ္တဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များ===
==== ၂၁ ရာစု ====
* ၂၀၄၅ ဩဂုတ် ၁၂ - အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် [[နေကြတ်ခြင်း နှင့် လကြတ်ခြင်း|နေကြတ်မှု]] ဖြစ်ပွားပြီး [[ကယ်လီဖိုးနီးယား]]မှ [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]]ထိ လမ်းကြောင်း တလျှောက် ဖြစ်မည်။ ဖလော်ရီဒါရှိ အချို့ဒေသများသည် စုစုပေါင်း ခြောက်မိနစ်ကြာ ကြတ်မည် ဖြစ်၍ ကန် သမိုင်းတလျှောက်တွင် အကြာဆုံး အချိန် ဖြစ်မည်။
* ၂၀၆၁ နှစ်လယ်တွင် [[ဟေလီ ကြယ်တံခွန်]] ကမ္ဘာမြေသို့ တဖန် ချဉ်းကပ်လာမည်။
* ၂၀၆၉ နိုဝင်ဘာ ၁၁ - [[မာကျူရီဂြိုဟ်]] နေရှေ့က ဖြတ်သန်းခြင်း။
* ၂၀၈၈ အောက်တိုဘာ ၂၇ - မာကျူရီနှင့် [[ဂျူပီတာ]] ကြတ်ကြမည်။ ၁၇၀၈ ခုကတည်းက ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သော်လည်း နေနှင့် အလွန်နီးကပ်နေ၍ ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်ပေ။
* ၂၀၉၀ စက်တင်ဘာ ၂၃ - [[ဗြိတိန်]]တွင် နေအပြည့်ကြတ်မည်။ ၁၉၉၉ ဩဂုတ် ၁၁ ရက်တုန်းက ကြတ်သည့် လမ်းကြောင်းအတိုင်း ကြတ်မည် ဖြစ်သော်လည်း မြောက်ဘက်သို့ နည်းနည်း ရွေ့သွားမည့်အပြင် နေဝင်လုဆဲဆဲတွင် ကြတ်မည်။ ကွန်းဝေါတွင် အကြာဆုံး နေကြတ်ချိန်မှာ ၂ မိနစ်နှင့် ၁၀ စက္ကန့် ဖြစ်မည်။ ၁၆၉၉ စက်တင်ဘာ ၂၃ တုန်းက ကြတ်သကဲ့သို့ ရက်လ တူညီသည်။
* ၂၀၉၄ ဧပြီ ၇ - မာကျူရီသည် ဂျူပီတာပေါ်၌ ကြတ်ပြန်ဦးမည်။ နေနှင့် အလွန်နီးကပ်သောကြောင့် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်ချေ။

==== ၂၂ ရာစု ====
* ၂၁၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၁ - သောကြာဂြိုဟ် နေရှေ့က ဖြတ်မည်။
* ၂၁၂၃ စက်တင်ဘာ ၁၄ - At 15:28 UTC, သောကြာဂြိုဟ်သည် ဂျူပီတာပေါ်၌ နေကြတ်မည်။
* ၂၁၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၈ - သောကြာဂြိုဟ် နေရှေ့က ဖြတ်ဦးမည်။
* ၂၁၂၆ ဇူလိုင် ၂၉ - ၁၆း၀၈ UTC တွင် မာကျူရီသည် အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ် နေကြတ်မည်။
* ၂၁၃၃ ဒီဇင်ဘာ ၃ - 14:14 UTC တွင်၊ မာကျူရီသည် သောကြာဂြိုဟ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၁၉၇ စက်တင်ဘာ ၂ - သောကြာဂြိုဟ်သည် စပိုင်ကာကြယ်ရှေ့က ဖြတ်သွားမည်။ နောက်ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော အချိန်မှာ ၁၇၈၃ နိုဝင်ဘာ ၁၀ ရက်နေ့က ဖြစ်သည်။
* ၂၁၉၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၄ ကမ္ဘာ၏ အရံလသည် နက်ပကျွန်းပေါ်၌ ကြတ်မည်။

==== ၂၃ ရာစု ====
* ၂၂၀၉ နှင့် ၂၂၈၄ - [[ဟေလီကြယ်တံခွန်]] နေနှင့် အနီးဆုံးအမှတ်နေရာသို့ ရောက်လာမည့် နှစ်များ။
* ၂၂၂၁ - အင်္ဂါဂြိုဟ်နှင့် [[စနေ]] သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၂၂၃ ဒီဇင်ဘာ ၂ - 12:32 UTC အင်္ဂါဂြိုဟ်သည် ဂျူပီတာပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၂၃၈/၃၉ - ဂျူပီတာနှင့် စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။ (နောက်ဆုံး သုံးကြိမ် ယှဉ်ပူးခြင်းသည် ၁၉၈၁ တွင် ဖြစ်ခဲ့သည်)
* ၂၂၄၃ ဩဂုတ် ၁၂ 04:52 UTC တွင် သောကြာသည် စနေပေါ်ကြတ်မည်။
* ၂၂၄၇ ဇွန် ၁၁ - သောကြာဂြိုဟ် နေရှေ့က ဖြတ်မည်။
* ၂၂၅၁ မတ် ၄ - 10:52 UTC သောကြာဂြိုဟ် ယူရေးနပ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၂၅၂ တွင် ဂြိုဟ်သိမ်ဖြစ်သော အော်ကပ်သည် ၎င်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ၂၀၀၄ မှ စတင်ရေတွက်လျှင် နေကို ပတ်ခြင်း တပတ်ပြည့်မည်။ ပတ်လမ်းတွက်ချက်မှုအရ ၎င်း၏ ပတ်လမ်းသည် မြေကမ္ဘာနှစ် ၂၄၈ နှစ် ကြာသည်။
* ၂၂၅၃ ဩဂုတ် ၁ - မာကျူရီ(ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ်)သည် ရက်ဂူးလပ်ပေါ် ကြတ်မည်။ (နောက်ဆုံး ကြတ်ခဲ့ချိန်မှာ ဘီစီ ၃၆၄ ဩဂုတ် ၁၃ က ဖြစ်သည်)
* ၂၂၅၅ ဇွန် ၉ - သောကြာ နေရှေ့က ဖြတ်မည်။
* ၂၂၅၆ မှ ၂၂၅၈ ထိ - အဲရစ်ခေါ် ဂြိုဟ်ပုသည် စတင်တွေ့ရှိသည့် အချိန်မှ စ၍ ပထမဆုံး အကြိမ်အဖြစ် အနီးဆုံး နေရာသို့ ရောက်ရှိမည်။
* ၂၂၇၁ အောက်တိုဘာ ၆ - သောကြာနှင့် ရက်ဂူးလပ်တို့ နီးကပ်စွာ ပူးမည်၊ သောကြာဂြိုဟ်အရိပ် ရက်ဂူးလပ်ပေါ် ကြတ်ခြင်းပင် ဖြစ်နိုင်လိမ့်မည်။
* ၂၂၈၁/၈၂ - ယူရေးနပ်၊ နက်ပကျွန်းနှင့် ပလူတိုတို့ သုံးပွင့်ဆိုင်ကာ သုံးနားညီတြိဂံကဲ့သို့ တိကျစွာ ပူးမည်။ နောက်ဆုံး ပူးခဲ့သည်မှာ ၁၇၆၉ နှင့် ၁၇၇၀ တွင် ဖြစ်သည်။
* ၂၂၈၇ ဩဂုတ် ၂၈ တနင်္ဂနွေ - အင်္ဂါဂြိုဟ်နှင့် ကမ္ဘာသည် ၂၀၀၃ ဩဂုတ် ၂၇ ကတည်းက ပထမဆုံး အနီးစပ်ဆုံး ချဉ်းကပ်လာကြမည်။
* ၂၂၈၈ - ဂြိုဟ်သိမ် ဖြစ်သော ကွာအော သည် ၎င်းကို စတင်တွေ့ရှိသော ၂၀၀၂ ကတည်းကစ၍ ပထမဆုံး ပတ်လမ်း တပတ် ပြည့်မည်။ ပတ်လမ်းတွက်ချက်မှုများအရ တပတ်ပြည့်ရန် မြေကမ္ဘာနှစ် ၂၈၆ နှစ် ကြာသည်။
*

==== ၂၄ ရာစု ====
* ၂၃၀၇ စက်တင်ဘာ ၁၁ - 22:50 UTC သောကြာသည် ယူရေးနပ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၃၁၃ - အင်္ဂါ - ကြာသပတေး (ဂျူပီတာ) သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၃၁၉ - အင်္ဂါ - စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၃၂၇ ဇွန် ၄ - 00:54 UTC သောကြာသည် အင်္ဂါပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၃၃၅ အောက်တိုဘာ ၈ - 14:51 UTC သောကြာသည် ကြာသပတေးပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၃၅၁ ဧပြီ ၇ - 17:22 UTC ဗုဒ္ဓဟူးသည် ယူရေးနပ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၃၆၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၃ - သောကြာ နေရှေ့က ဖြတ်မည်။
* ၂၃၆၅ - ဟေလီကြယ်တံခွန် အနီးကပ်ဆုံး နေရာသို့ ရောက်လာမည်။
* ၂၃၆၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၀ - သောကြာ နေရှေ့က ဖြတ်မည်။
* ၂၃၈၈ - အင်္ဂါ - စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၃၉၁ မေ ၁၁ - ဗုဒ္ဓဟူးသည် နေရှေ့က တပိုင်း ဖြတ်မည်။

==== ၂၅ ရာစု ====
* ၂၄၀၀ နိုဝင်ဘာ ၁၇ - [[သောကြာ]]သည် အန်တာရက်ပေါ် ကြတ်မည်။ (နောက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ဘီစီ ၅၂၅ စက်တင်ဘာ ၁၇ တွင် ဖြစ်သည်)
* ၂၄၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၃၀ - 01:38 UTC သောကြာသည် ယူရေးနပ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၄၂၆ - ပလူတိုသည် ၎င်းကို စတွေ့ကတည်းက ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် ပတ်လမ်း ပြည့်မည်။
* ၂၄၅၆ - အင်္ဂါ - ကြာသပတေး သုံးကြိမ် ပူးမည်။
* ၂၄၇၈ ဩဂုတ် ၂၉ - 23:11 UTC အင်္ဂါသည် ကြာသပတေးပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၄၉၀ ဇွန် ၁၂ - သောကြာ နေရှေ့ ဖြတ်မည်။
* ၂၄၉၂ မေ ၆ - ပလူတိုနှင့် ကျန် ဂြိုဟ် ရှစ်လုံးသည် နေအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ၉၀ ဒီဂရီ ကျသော အဝန်းပိုင်း တခုအတွင်း ကျရောက်နေမည်။ ဤသို့ ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ၉၄၉ ခု ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
* ၂၄၉၈ ဇွန် ၁၀ - သောကြာဂြိုဟ် နေရှေ့ ဖြတ်မည်။
*

==== ၂၆ ရာစု ====
* ၂၅၁၅ ဧပြီ ၇ - 10:37 UTC အင်္ဂါသည် နက်ပကျွန်းပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၅၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၅ - 22:41 UTC သောကြာသည် စနေပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၅၆၂ - ဂြိုဟ်ပု အဲရစ်သည် ၎င်းကို စတွေ့သည် ၂၀၀၅ မှ စရေသော် ဤနှစ်တွင် နေကိုပတ်ခြင်း တပတ်ပြည့်မည်။
* ၂၅၉၉ - အင်္ဂါ - ကြာသပတေး သုံးကြိမ် ပူးကပ်မည်။
* ၂၆၀၀ မေ ၅ - ၂၁၅၁ ခုနှစ်ကတည်းက လန်ဒန်တွင် မြင်ခဲ့သော နေအပြည့်ကြတ်ခြင်းကို နှစ် ၄၀၀ ကျော်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ပြန်မြင်ရမည်။

==== ၂၇ ရာစု ====
* ၂၆၀၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ - သောကြာ နေရှေ့ဖြတ်မည်။
* ၂၆၀၈ မေ ၁၃ - ဗုဒ္ဓဟူးဂြိုဟ် နေရှေ့က လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် ဖြတ်မည်။
* ၂၆၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၃ - သောကြာ နေရှေ့ တပိုင်းဖြတ်မည်။
* ၂၆၂၆/၂၇ - အင်္ဂါ စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၆၂၉ - အင်္ဂါ - စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်ဦးမည်။
* ၂၆၄၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၆ - 11:17 UTC သောကြာသည် နက်ပကျွန်းပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၆၅၀ စက်တင်ဘာ ၃ - ကမ္ဘာနှင့် အင်္ဂါကြား အကွာအဝေးသည် မှတ်တမ်းတင်ရလောက်အောင် အနည်းဆုံး အကွာအဝေးဖြစ်သော ၅၅,၆၅၁,၅၈၂.၁၁၈ ကီလိုမီတာသို့ ရောက်ရှိမည်။ 
ပထမဆုံး နီးကပ်ခဲ့သော ၂၂၈၇ ဩဂုတ် ၂၈ ကထက် ၃၇,၀၀၀ ကီလိုမီတာ ပိုနီးမည်။ 
နောက်တခါ ထပ်မံ နီးကပ်ရန် အချိန်မှာ ၂၇၂၉ စက်တင်ဘာ ၈ ဖြစ်မည်။
* ၂၆၅၅/၅၆ - ကြာသပတေး - စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၆၆၃ - အင်္ဂါ စနေ သုံးကြိမ် ယှဉ်ပူးမည်။
* ၂၆၉၉/၂၇၀၀ - အင်္ဂါ ကြာသပတေး၊ အင်္ဂါ နက်ပကျွန်း နှင့် ကြာသပတေး နက်ပကျွန်းတို့ကြား သုံးကြိမ် ယှဉ်ပူးကြခြင်း ဖြစ်မည်။

==== ၂၈ ရာစု ====
* ၂၇၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၄ - [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်|ကြာသပတေး]]သည် [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်|ယူရေးနပ်]]ရှေ့မှ ဖြတ်မည်။ ၁၉၁၄ မေ ၃ ကတည်းက ပထမဆုံး ဖြစ်မည်။
* ၂၇၂၉ စက်တင်ဘာ ၈ - [[အင်္ဂါဂြိုဟ်|အင်္ဂါ]]နှင့် [[ကမ္ဘာ]]ကြား မှတ်တမ်းတင်ရလောက်သော အနီးကပ်ဆုံး ၅၅,၆၅၁,၀၃၃.၁၂၂ ကီလိုမီတာ အကွာအဝေးသို့ ရောက်ရှိလာမည်။
:၂၆၅၀ စက်တင်ဘာ ၃ ရက်က ဖြစ်ခဲ့သော အကွာအဝေးထက် ၅၄၉ ကီလိုမီတာ မဆိုစလောက် ပိုနီးလာခြင်း ဖြစ်သည်။
* ၂၇၃၃ ဇွန် ၁၅ - [[သောကြာဂြိုဟ်|သောကြာ]] နေရှေ့ ဖြတ်မည်။
* ၂၇၄၁ ဇွန် ၁၃ - သောကြာ နေရှေ့ ဖြတ်မည်။
* ၂၇၄၂ - အင်္ဂါ ကြာသပတေး သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၇၄၄ - အင်္ဂါ ကြာသပတေး သုံးကြိမ် ယှဉ်ပူးမည်။
* ၂၇၆၁ - အင်္ဂါ [[စနေဂြိုဟ်|စနေ]] သုံးကြိမ် ကပ်ပူးမည်။
* ၂၇၈၁ ဒီဇင်ဘာ ၃ - 06:45 UTC သောကြာသည် [[နက်ပကျွန်းဂြိုဟ်|နက်ပကျွန်း]]ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၇၉၁ - အင်္ဂါ ကြာသပတေး သုံးကြိမ်း ပူးကပ်မည်။
* ၂၇၉၄/၉၅ - ကြာသပတေး စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။

==== ၂၉ ရာစု ====
* ''အိကဲယ စဲကိ ကြယ်တံခွန်''၏ အကြွင်းအကျန်များသည် နေအဖွဲ့အစည်း အတွင်းပိုင်းသို့ ပြန်လာမည်ဟု မျှော်လင့်ထားသည်။ ၁၉၆၅ - ၁၉၆၆ က ကမ္ဘာမှ နောက်ဆုံး မြင်လိုက်ရခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ နေဆီသို့ ချဉ်းကပ်သွားစဉ် သုံးပိုင်း ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။
* ၂၈၁၆ မတ် ၂၅ - 15:47 UTC ဗုဒ္ဓဟူးသည် ကြာသပတေးပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၁၇ မတ် ၆ - 9:36 UTC သောကြာသည် စနေပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၁၈ ဧပြီ ၁၁ - 20:41 UTC ဗုဒ္ဓဟူးသည် အင်္ဂါပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၂၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၆ - 10:50 UTC အင်္ဂါသည် ယူရေးနပ်ပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၂၉/၃၀ - အင်္ဂါ စနေ သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၈၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၁၅ - 09:40 UTC သောကြာသည် အင်္ဂါပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၄၂/၄၃ - အင်္ဂါ ကြာသပတေး သုံးကြိမ် ပူးယှဉ်မည်။
* ၂၈၄၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၆ - သောကြာ နေရှေ့ ဖြတ်မည်။
* ၂၈၅၄ ဒီဇင်ဘာ ၁၄ - သောကြာ နေရှေ့ တပိုင်း ဖြတ်မည်။
* ၂၈၅၅ ဇူလိုင် ၂၀ - 05:15 UTC ဗုဒ္ဓဟူးသည် ကြာသပတေးပေါ် ကြတ်မည်။
* ၂၈၆၆ - အင်္ဂါ စနေ သုံးကြိမ် ကပ်ပူးမည်။
* ၂၈၈၀ မတ် ၁၆ - ကမ္ဘာနီးဝတ္ထု (Near-Earth object) ဖြစ်သော ဂြိုဟ်သိမ် ''(၂၉၀၇၅) ၁၉၅၀ ဒီအေ'' သည် ကမ္ဘာကို ဝင်တိုက်မည့် အလားအလာ ရှိသည်ဟု ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသော ရက်ဖြစ်သည်။

===ဇီဝဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များ===
* ၂၀၉၉ - လေ့လာမှု တရပ်အရ၊ [[အမေဇုန် မိုးသစ်တော]]၏ ၈၃ % သည် ပျက်စီးပြီး ဖြစ်မည်။
* ၂၁၀၀ ထိတွင်၊ ၂၁ ရာစု အစ၌ တည်ရှိနေသော [[ငှက်]]မျိုးစိတ်များ၏ ၁၂ % သည် မျိုးတုံးမည် သို့မဟုတ် မျိုးတုံးရန် အန္တရာယ်နှင့် ကြုံရမည်။
* ၂၁၀၀ ထိတွင်၊ ၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ မှစ၍ ဝုဒ်ဟိုး သမုဒ္ဒရာလေ့လာရေး ကော့လိပ်ကျောင်း၏ လေ့လာချက်အရ၊ [[အင်ပါယာ ပင်ဂွင်း]]များသည် [[ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း|ကမ္ဘာ့ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု]]ကြောင့် မျိုးတုံးမည့် ချောက်ကမ်းပါးသို့ တွန်းပို့ခြင်း ခံရမည်။ သင်္ချာပုံစံ မိုဒယ်များ တည်ဆောက် လေ့လာမှုများက ပြသနေသည်မှာ ရာသီဥတု ပူနွေးလာ၍ ပင်လယ်ရေခဲများ ဆုံးရှုံးရလျှင် အန္တာတိကတိုက်နေ အင်ပါယာ [[ပင်ဂွင်း]]အုပ်ကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ရာစုနှစ်အကုန်၌ အုပ်စု ဦးရေ ၈၇ % သို့ ထိုးဆင်းသွားမည် ဖြစ်သည်။

===လူမှုရေး ဖြစ်ရပ်များ===
* ၂၀၀၉ ဒီဇင်ဘာအရ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|ကန်]] [[သန်းခေါင်စာရင်း]]ဌာနက [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]]သည် ၂၀၃၀ တွင် '''သန်း ၈၄၀၀''' (၈.၄ ဘီလီယံ) ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;&quot;Total Midyear Population for the World: 1950–2050&quot;. U.S. Census Bureau. 2008-12-15. Retrieved 2009-03-30.&lt;/ref&gt;
* ပြင်သစ်လူမျိုး လူဦးရေတွက်ဆပညာရှင် (demographist) အီမာနူဝယ် တော့ဒ်က ၂၀၃၀ တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ ၁၀၀ % နီးပါးသည် စာတတ်မြောက်ကြလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Todd, Emmanuel (2003). After the Empire: The Breakdown of the American Order. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-13102-X.&lt;/ref&gt;
*သက်ကြီးဗေဒပညာရှင် (gerontologist) အော်ဘရီ ဒယ် ဂရေးက ၂၀၃၆ လောက်တွင် အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်းကို ကုသနိုင်မည့် နည်းလမ်း အခွင့်အရေး ၅၀ စီ ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ &lt;ref&gt;Health and Science Correspondent Kate Kelland. &quot;Who wants to live forever? Scientist sees aging cured&quot;. Reuters. Retrieved 2013-01-10.&lt;/ref&gt;
* ကမ္ဘာလူဦးရေသည် ၂၀၅၀ တွင် '''သန်း ၉၃၀၀''' (၉.၃ ဘီလီယံ) သို့ ရောက်ရှိမည်ဟု ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေဌာနက ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;&quot;World population to reach 9.1 billion in 2050, UN projects&quot;. UN News Center. 24 February 2005.&lt;/ref&gt;
* ပြင်သစ်လူမျိုး လူဦးရေတွက်ဆပညာရှင် အီမာနူဝယ် တော့ဒ်က ၂၀၅၀ တွင် လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်း၊ [[မွေးဖွားနှုန်း]] တန့်သွားမည်ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
* ၂၀၅၀ တွင် [[ဗြိတိန်]]သည် [[ဥရောပတိုက်]]တွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်လာနိုင်ပြီး၊ ကမ္ဘာ၌ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်သူများကို လက်ခံသည့် တတိယအကြီးဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဟု ကုလသမဂ္ဂ စီမံချက်များက ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Britain 'biggest in EU by 2050'  |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7938173.stm |work=BBC News |publisher= |date=12 March 2009 |accessdate= }}&lt;/ref&gt;
* ၂၀၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ - ဂိုးဒမန်း ဆက် လေ့လာချက်တခု အရ၊ [[တရုတ်]]၊ [[အမေရိကန်|ကန်]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘရာဇီး]]နှင့် [[မက္ကဆီကို]]တို့သည် ကမ္ဘာတွင် အကြီးဆုံး စီးပွားရေးနိုင်ငံများ ဖြစ်လာမည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=The N-11: More Than an Acronym |first=Dominic |last=Wilson |first2=Anna |last2=Stupnytska |date=March 28, 2007 |series=Global Economics Paper |volume=153 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331050553/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |archivedate=March 31, 2010 |archive-date=11 June 2009 |access-date=26 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611224820/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |access-date=26 December 2017 |archive-date=11 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611224820/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf }}&lt;/ref&gt;
* ၂၁၆၀ - ၂၀၁၀ တွင် မွေးဖွားသော ကလေးများသည် '''၂၁၆၀''' ထိ အသက်ရှင်နေဦးမည်ဟု အချို့ သိပ္ပံပညာရှင်များက ယုံကြည်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/science/has-the-elixir-of-youth-come-of-age-1971341.html |title=Has the elixir of youth come of age? |accessdate=2010-05-15 |author=Laurance, Jeremy  |date=2010-05-12 |work=The Independent |publisher=The Independent| archiveurl= https://web.archive.org/web/20100515115959/http://www.independent.co.uk/news/science/has-the-elixir-of-youth-come-of-age-1971341.html| archivedate=May 15, 2010 &lt;!--DASHBot--&gt;| deadurl= no | location=London}}&lt;/ref&gt;
* ကုလသမဂ္ဂ သန်းခေါင်စာရင်းဌာနအရ၊ ၂၂၀၀ ရောက်သော် ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် လူများ၏ ပျမ်းမျှသက်တမ်းသည် ၁၀၀ ဝန်းကျင် ရောက်ရှိလာနိုင်ပြီး၊ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၈.၅ ဘီလီယံ ထိ ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ အဆိုပါခန့်မှန်းချက်များသည် နောင် သက်တမ်း ဆွဲဆန့်နိုင်သည့် နည်းပညာများ ပေါ်ပေါက်လာသည့်အခါနှင့် အနာဂတ်တွင် [[မွေးဖွားနှုန်း]]များ ပြောင်းလဲလာသည့်အခါတွင် လိုက်ပါ ပြောင်းလဲနိုင်ကြောင်း ကုလက ပြောသည်။&lt;ref&gt;[https://www.un.org/esa/population/publications/longrange2/WorldPop2300final.pdf World population in 2300]. (PDF) . Retrieved on 2014-01-19.&lt;/ref&gt;
* ၂၂ ရာစု - ''နောင် နှစ်တရာ''ဟူသော သူ့စာအုပ်တွင်၊ အမေရိကန် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် ဂျော့ ဖရိုင်းမင်းက ခန့်မှန်းသည်မှာ ရာစုနှစ် စတင်သည်နှင့် မက္ကဆီကိုနှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|ကန်]]ကြား ပါဝါလုမှုများ ထိပ်တိုက်တွေ့ကြမည် ဆိုသည်။ [[မက္ကဆီကို]]သည် စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေးအရ ကန်ကို စိန်ခေါ်နိုင်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ ကန်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ရှိသော မက္ကဆီကန် အများစုက မက္ကဆီကို ဦးဆောင်ခြင်းကို ရွေးချယ်တောင်းဆိုလာကြမည်။ နှစ်နိုင်ငံစလုံးသည် နောင်လာမည့် ရာစုနှစ် အနည်းငယ်အတွင်း၌  '''နိုင်ငံတကာ ဗဟိုချက်''' ဖြစ်လာမည့် မြောက်အမေရိက၌ ဗိုလ်ကျ စိုးမိုးနိုင်ရေးအတွက် ယှဉ်ပြိုင်လာကြမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Friedman, George (2009) ''The Next 100 Years: A Forecast for the 21st Century'', Anchor, {{ISBN|0767923057}}.&lt;/ref&gt;

===နည်းပညာ ကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်များ===
* [[တူးရင်းစမ်းသပ်ချက်]]ကို အောင်မြင်သည့် ပထမဆုံး စက်နှင့်အတူ ပထမဆုံး အားကောင်းသော '''အသိဉာဏ်တုနည်းပညာ''' (AI) သည် ၂၀၂၉ တွင် တည်ဆောက်နိုင်လိမ့်မည်ဟု OCR နည်းပညာကို တီထွင်သူ ရေး ကာဇဝေးက မျှော်လင့်သည်။ (တူးရင်းစမ်းသပ်ချက် (turing test) ဆိုသည်မှာ လူတယောက်ကို ကွန်ပျူတာနှင့် လူကြား ဖြေဆိုသော အဖြေများကို ခွဲခြားခိုင်းပြီး ကွန်ပျူတာသည် လူဦးနှောက်ကဲ့သို့ သဘာဝကျစွာ ဖြေဆိုနိုင်ခြင်း ရှိမရှိ၊ ဖြေဆိုထားသော မေးခွန်းများကို ကြည့်ပြီး ဤဟာသည် ကွန်ပျူတာ၏ ဖြေဆိုချက် ဖြစ်သည်၊ ထိုဟာသည် လူ၏ ဖြေဆိုချက် ဖြစ်သည် စသော စမ်းသပ်ချက် ဖြစ်သည်)&lt;ref&gt;[http://www.globalfuturist.org/2017/03/kurzweil-ai-aces-turing-test-in-2029-and-the-singularity-arrives-in-2045/ Kurzweil: AI aces Turing Test in 2029, and the Singularity arrives in 2045 – Fanatical Futurist by International Keynote Speaker Matthew Griffin&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822055010/http://www.globalfuturist.org/2017/03/kurzweil-ai-aces-turing-test-in-2029-and-the-singularity-arrives-in-2045/ |date=22 August 2017 }}&lt;/ref&gt;
* ၂၀၅၀ တွင် '''အာကာသကြိုးတန်း''' (space elevator) ကို တည်ဆောက်ပြီးစီးလိမ့်မည်ဟု မျှော်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.popsci.com.au/technology/japanese-construction-company-plans-space-elevator-by-2050|title= Japanese Construction Company Plans Space Elevator By 2050|author= Rebecca Boyle|date= 23 February 2012|accessdate= 29 February 2012|work= Australian Popular Science|archivedate= 18 September 2019|archiveurl= https://web.archive.org/web/20190918174457/http://www.popsci.com.au/technology/japanese-construction-company-plans-space-elevator-by-2050}}&lt;/ref&gt;
* '''အသံထက်မြန် စီးပွားဖြစ် လေခရီးသွားခြင်း''' (commercial hypersonic air travel) သည် ၂၀၅၀ တွင် ဖြစ်လာလိမ့်မည်ဟု မှန်းဆသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-06/20/hypersonic-zehst-jet|title=Hypersonic Zehst jet will fly in 2050 on seaweed biofuel|date=June 20, 2011|accessdate=July 3, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623033932/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-06/20/hypersonic-zehst-jet|archivedate=June 23, 2011|deadurl=yes|website=[[Wired (magazine)|Wired]].co.uk|publisher=Conde Nast UK|first=Mark|last=Brown}}&lt;/ref&gt;
* ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင် ဖြန့်ချိရေးကို ၂၀၅၀ တွင် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲ စွမ်းအင်များ (renewable energies) ဖြင့်သာ ဖြန့်ဝေရန် စီစဉ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | title=Our future energy | url=https://stateofgreen.com/files/download/387 | work=The Danish government | publisher=The Danish Ministry of Climate and Energy | date= November 2011 | accessdate= 2012-04-26}}&lt;/ref&gt;
* [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]]၊ တောင် ဂလိုဆက်စတာရှိုင်းယားပြည်နယ်၊ သွန်းဘာရီ အနီးတွင် ရှိသော ၂၀၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၉ ရက်တွင် စတင် ဖျက်ဆီးပိတ်သိမ်းလိုက်သော '''အိုးဘာရီ နူကလီးယား ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ''' ဝင်းနေရာကို အန္တရာယ် မရှိစေရန် သုတ်သင် ရှင်းလင်း သိမ်းကောက်ခြင်းသည် ၂၀၉၂ နှင့် ၂၁၀၁ ကြားတွင် အပြီးသတ်နိုင်လိမ့်မည်ဟု အစီအစဉ် ချထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-2108218/Worlds-oldest-nuclear-power-station-closes--90-years-cost-954m-clear-completely.html | accessdate = 29 February 2012 | work=[[Daily Mail]] | first=Nick | last=Enoch | title=World's oldest nuclear power station closes... but it will take 90 more years and £954m to clear it completely | location=London | date=February 29, 2012}}&lt;/ref&gt;
* ဒီစကာဗာရီ ချန်နယ် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် &quot;ထူးကဲတဲ့ အင်ဂျင်နီယာအတတ်&quot; တွင် ပါသည့်အရ၊ ဂျပန်လူမျိုးတို့ ဆောက်ရန် တာစူထားသည့် '''ရှိမိဇု မဟာပိရမစ်မြို့တော်ကြီး'''သည် ၂၁၁၀ ထိတွင် အပြီးသတ်နိုင်မည်။&lt;ref name=mega-city&gt;[http://www.geekwidget.com/shimizu-try-2004-mega-city-pyramid-346 New Mega-City Challenge – Concept] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913040257/http://www.geekwidget.com/shimizu-try-2004-mega-city-pyramid-346 |date=13 September 2018 }}. Geekwidget (2010-03-29). Retrieved on 2014-01-19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|wRsp6DhxLDU|city in pyramid}}&lt;/ref&gt;
* စတန်းဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်က အစပြုခဲ့သည့် '''အသိဉာဏ်တုနည်းပညာအပေါ် နှစ်တရာ လေ့လာခြင်း''' (AI100) သည် ၂၁၁၅ ၌ နိဂုံးချုပ်မည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stanford to host 100-year study on artificial intelligence |url=http://news.stanford.edu/pr/2014/pr-ai-century-study-121614.html |work=Stanford University |date=16 December 2014 |accessdate=19 December 2014 |archive-date=12 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612100557/http://news.stanford.edu/pr/2014/pr-ai-century-study-121614.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study to Examine Effects of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2014/12/16/science/century-long-study-will-examine-effects-of-artificial-intelligence.html |work=The New York Times |date=15 December 2014 |accessdate=19 December 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=One-Hundred Year Study of Artificial Intelligence: Reflections and Framing |url=https://stanford.app.box.com/s/266hrhww2l3gjoy9euar |work=Eric Horvitz |date=2014 |accessdate=19 December 2014 }}&lt;/ref&gt;
* ၂၁၆၂ နှင့် နောက်ပိုင်း၊ ၂၀၁၂ က ပျက်ယွင်းပြီဟု ကြေညာထားသော '''အင်ဗီဆက်''' (Envisat) ဂြိုဟ်တုသည် ၂၁၆၂ ထက် မစောစေဘဲ ပတ်လမ်းမှ ကျလာပြီး၊ လေထုထဲတွင် လောင်ကျွမ်းပျက်စီးသွားမည်ဟု မျှော်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.huffingtonpost.com/2012/05/12/dead-satellite-envisat-space-junk_n_1512276.html |title=Dead Satellite Envisat May Be Space Junk for 150 Years  |accessdate=2012-05-13 |author=Wall, Mike |date=2012-05-11 |work= Huffington Post |publisher= Huffington Post}}&lt;/ref&gt;
* ၂၂၀၀ အထိ၊ မြေကမ္ဘာသည် နိကိုလိုင်း ကာဒါရှက် (Nicolai Kardashev) ၏ တနှစ်လျှင် စွမ်းအင် အသုံးပြုနှုန်း ၁ % တိုးတက်လာသည့် တွက်ချက်မှုအရ '''ပုံစံ တစ် ယဉ်ကျေးမှု''' တရပ် ပေါ်ထွန်းလာမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Kaku&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.astrobio.net/interview/939/how-advanced-could-they-be |title=How Advanced Could They Be? |journal=Astrobiology Magazine |author=Kaku, Michio |date=April 26, 2004 |accessdate=January 7, 2010}}&lt;/ref&gt;

==ထူးခြားထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ==

&lt;!--Note to editors: please limit the list of names in each square of the table to three, additional notable people can be added to the appropriate century pages--&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+၃ ထောင်စုနှစ်အတွင်း သိသာထင်ရှား ပုဂ္ဂိုလ်များ
! style=&quot;width:10%&quot;|&amp;nbsp;
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|အာဖရိက
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|အမေရိက
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|အာရှ
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|ဥရောပ
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|ပင်လယ်တွင်း
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
![[၂၁ ရာစုနှစ်|၂၁ ရာစု]]
|&lt;!--AFRICA (limit three) --&gt; မိုဟာမက် ဂဒါဖီ&lt;br&gt;ဟွန်စနီ မူဘာရက်&lt;br&gt;ဒက်စမွန် တူးတူး
|&lt;!--AMERICAS (limit four) --&gt;[[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်|ဂျော့ ဒဗလျူ ဘုရှ်]]&lt;br&gt;[[ဘာရက် အိုဘားမား]]&lt;br&gt;[[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]]&lt;br&gt;[[စတိဗ်ဂျော့စ်]]&lt;br&gt;[[ဘီလ်ဂိတ်]]
|&lt;!--ASIA (limit three) --&gt;ဟူကျင်ထောင်&lt;br&gt;[[ရှီကျင့်ဖျင်]]&lt;br&gt;[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]&lt;br&gt;[[ကင်ဂျုံအွန်]]&lt;br&gt;[[အိုစမာ ဘင်လာဒင်]]&lt;br&gt;[[ဆဒမ် ဟူစိန်|ဆက်ဒန်ဟူစိန်]]
|&lt;!--EUROPE (limit four) --&gt;[[အဲလိဇဘက် ၂ ဘုရင်မကြီး|အဲလိဇဘက် ၂]]&lt;br&gt;[[ဗလာဒီမာ ပူတင်]]&lt;br&gt;[[အင်ဂျလာ မာကယ်|အိန်ဂျလာ မာကယ်]]
|&lt;!--OCEANIA (limit three) --&gt; ဂျွန်ဟောင်းဝဒ်&lt;br&gt;ဟယ်လင် ကလာခ်&lt;br&gt;
|}

== တီထွင်မှုများနှင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+တီထွင်မှုနှင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများ
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|ဆက်သွယ်ရေးနှင့် နည်းပညာ
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|သင်္ချာနှင့် သိပ္ပံ
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|ထုတ်လုပ်ခြင်း
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် &lt;br&gt;အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး
! style=&quot;width:18%;text-align:center;&quot;|စစ်ရေး
|- style=  style=&quot;vertical-align:top; text-align:left;&quot;
|&lt;!--COMMUNICATION AND TECHNOLOGY (limit three)--&gt;
# [[စမတ်ဖုန်း]] နှင့် မိုဘိုင်းလုပ်ဆောင်ချက်စနစ်
# ဆိုရှယ် မီဒီယာ
# ပုံရိပ်စစ်
# IPv6 ([[အင်တာနက် ပရိုတိုကောလိပ်စာ]])
|&lt;!--MATHEMATICS AND SCIENCE (limit three)--&gt;
# အိပ်စ် ရေးဓာတ်မှန်&lt;ref name=&quot;rockooni&quot;&gt;{{cite web|title=Chronology – Quarter 1 1949 |url=http://www.astronautix.com/chrono/19491.htm |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408082333/http://www.astronautix.com/chrono/19491.htm |archivedate=April 8, 2010 }}&lt;/ref&gt;
# Poincaré conjecture&lt;ref name=science&gt;{{cite  journal | last = Mackenzie | first = Dana | authorlink = Dana Mackenzie | title = The Poincaré Conjecture—Proved | journal = Science | volume = 314 | issue = 5807 | pages = 1848–1849 | date = 2006-12-22 | publisher = American Association for the Advancement of Science | doi = 10.1126/science.314.5807.1848 | issn=0036-8075 | url= http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/314/5807/1848 | pmid=17185565}}&lt;/ref&gt;
# Higgs boson&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-18702455|title=Higgs boson-like particle discovery claimed at LHC|work=BBC News|accessdate=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;
# မြေဆွဲအားလှိုင်းများကို ပထမဆုံး တွေ့ရှိခြင်း&lt;ref name=&quot;Discovery 2016&quot;&gt;{{cite journal |title=Einstein's gravitational waves found at last |journal=Nature News| url=http://www.nature.com/news/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361 |date=February 11, 2016 |last=Castelvecchi |first=Davide |last2=Witze |first2=Witze |doi=10.1038/nature.2016.19361  |accessdate=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;!--MANUFACTURING--&gt;
# [[ဂရာဖီးပြား]]
|&lt;!--TRANSPORTATION AND SPACE EXPLORATION (limit three)--&gt;
|&lt;!--Warfare--&gt;
|}

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{ရာစုနှစ်များ}}
[[Category:ထောင်စုနှစ်များ]]
[[Category:၃ ထောင်စုနှစ်]]</text>
      <sha1>3crekiccz38adevo9yd2deu9vbjs49k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္ဘာ့လူဦးရေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78719</id>
    <revision>
      <id>1032019</id>
      <parentid>787206</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1032019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16028" sha1="9b3cq40ogek00ahmn8iubsesdayubg7" xml:space="preserve">
[[File:World population v3.svg|thumb|332x332px|World population estimates from 1800 to 2100, based on &quot;high&quot;, &quot;medium&quot; and &quot;low&quot; [http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm United Nations projections in 2015]  and [https://esa.un.org/unpd/wpp/ UN historical estimates] for pre-1950 data]]
[[File:Population Growth by World Bank continental division.png|thumb|300px|Population growth graph [https://www.google.co.uk/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;idim=country:GBR:FRA:DEU&amp;hl=en&amp;dl=en#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=region:EAS:ECS:LCN:MEA:NAC:SAS:SSF&amp;ifdim=region&amp;tstart=-298602000000&amp;tend=1405465200000&amp;hl=en_US&amp;dl=en&amp;ind=false generated] with [[:en:Public data|data]] supplied by [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်|World Bank]], via [[Google]]]]
[[File:World population percentage.png|right|350px|World population percentage by country]]

'''ကမ္ဘာ့လူဦးရေ''' ဆိုသည်မှာ လက်ရှိ အသက်ရှင်လျက်ရှိသော လူသား စုစုပေါင်းဦးရေ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ဧပြီလ ၂၄ တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ခန့်မှန်းခြေ ၇,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ရောက်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 7.5 Billion People (2017) - Worldometers|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt; [[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်မှာ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၁.၂ ဘီလီယံ တိုးပွားလာမည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|website=esa.un.org|access-date=2016-09-15}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၁၃၁၅-၁၇ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကြီးနှင့် ၁၃၅၀ သေမင်းတမန်ကပ်ဆိုး ပြီးကတည်းက ဆက်တိုက်တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်က ၃၇၀ မီလီယံခန့်သာ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Jean-Noël Biraben (1980), &quot;An Essay Concerning Mankind's Evolution&quot;. ''Population'', Selected Papers. Vol. 4. pp. 1–13. Original paper in French: (b) Jean-Noël Biraben (1979).&quot;Essai sur l'évolution du nombre des hommes&quot;. ''Population''. Vol. 34 (no. 1). pp. 13–25.
&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်လျင် ၁.၈% အထက်သို့ တိုးပွားလာသော အမြင့်ဆုံး [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]] တိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၅၅-၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နှစ်စဉ်[[မွေးဖွားနှုန်း]]သည် ၁၃၉ မီလီယံခန့်ဖြင့် အမြင့်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |title=World Population Prospects, 2012 revision (697 million births from 1985–1990) |publisher=United Nations |date=2012 |accessdate=May 11, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827000606/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |archivedate=August 27, 2014 }}&lt;/ref&gt; ယခုအခါမူ ၁၃၅ မီလီယံ ပုံသေနှုန်းထားဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.un.org/Data.aspx?d=SOWC&amp;f=inID%3A75|title=Annual number of births – World|publisher=United Nations Population Division|date=2011|accessdate=March 27, 2015}}&lt;/ref&gt; နှစ်စဉ် သေဆုံးနှုန်းသည် ၅၆ မီလီယံရှိပြီး ၂၀၄၀ ခုနှစ်တွင် ၈၀ မီလီယံနှုန်း ရှိလိမ့်မည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111060647/http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |dead-url=yes |archive-date=January 11, 2012 |title=World Population estimates by the US Census Bureau |publisher=USCB |accessdate=May 22, 2012 }}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေ ထောက်ပံ့ရေး၏အဆိုအရ ၂၀၁၁ အောက်တိုဘာ ၃၁ တွင် ၇ ဘီလီယံသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;UN7bn&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643  |title=Population seven billion: UN sets out challenges|date=October 26, 2011|publisher=BBC News|accessdate=October 27, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Guardian7&gt;
{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 |title=World's 'seven billionth baby' is born|date=October 31, 2011|work=The Guardian|accessdate=October 31, 2011|location=London|first=Jasmine|last=Coleman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UPI7bn&gt;{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200/ |title=7 billion people is a 'serious challenge|publisher= UPI|date=October 31, 2011|accessdate= November 9, 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန် သန်ခေါင်စာရင်းဌာနအရမူ ၂၀၁၂ မတ်လ ၁၂ တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/|title=The World Population at 7 Billion|publisher=Random Samplings, official blog of the U.S. Census Bureau|date=October 31, 2011|accessdate=October 23, 2016|archivedate=26 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226234225/http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/}}&lt;/ref&gt; 

၂၀၁၆ ခုနှစ်အရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ပျမ်းမျှအသက်သည် ၃၀.၁ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသား ၂၉.၄ နှင့် အမျိုးသမီးမှာ ၃၀.၉ နှစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html|title=CIA, The World Factbook: Field Listing: Median Age|last=|first=|date=|website=www.cia.gov|publisher=|access-date=15 September 2016|accessdate=6 July 2017|archivedate=14 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114011747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၏ မျော်မှန်းချက်များအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ပုံမှန်တိုးတက်ဖွယ်ရှိပြီး ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ၈.၃ ဘီလီယံမှ ၁၀.၉ ဘီလီယံကြား ရောက်လိမ့်မည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm|title=
World Population Prospects, the 2012 Revision – &quot;Low variant&quot; and &quot;High variant&quot; values|publisher=UN|date=2012|accessdate=June 15, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45165|title= World population projected to reach 9.6 billion by 2050 – UN report|publisher=UN News Centre|date=June 14, 2013|accessdate=June 16, 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ UN Population Division အရမူ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၅၀ ခုနှစ်တွင် ၂၄ ၈ ဘီလီယံရှိလာမည်ဟုဆိုပြီး&lt;ref name=LongRangeProjections2003KeyFindings&gt;{{Cite book |date=2003 |chapter=Key Findings |title=Long-Range Population Projections |work=Proceedings of the United Nations Technical Working Group on Long-Range Population Projections |place=New York |publisher=United Nations: Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/esa/population/publications/longrange/longrangeKeyFind.pdf |accessdate=July 3, 2010|format=PDF}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခန့်မှန်းချက်အရ ၉.၃ နှင့် ၁၂.၆ ဘီလီယံဟု ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carrington, Damien|date= September 18, 2014|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/sep/18/world-population-new-study-11bn-2100 |title=World population to hit 11bn in 2100 – with 70% chance of continuous rise|work=The Guardian|accessdate= September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1257469| pmid = 25301627| title = World population stabilization unlikely this century| journal = Science| volume = 346| issue = 6206| pages = 234–7| publisher  = AAAS| date = September 14, 2014| url  = http://www.sciencemag.org/content/early/2014/09/17/science.1257469| issn  =  1095-9203| last1 = Gerland | first1 = P.| last2 = Raftery | first2 = A. E.| last3 =  Ev Ikova | first3 = H.| last4 = Li | first4 = N.| last5 = Gu | first5 = D.| last6 = Spoorenberg | first6 = T.| last7 = Alkema | first7 = L.| last8 = Fosdick | first8 = B. K.| last9 = Chunn | first9 = J.| last10 = Lalic | first10 = N.| last11 = Bay | first11 = G.| last12 = Buettner | first12 = T.| last13 = Heilig | first13 = G. K.| last14 = Wilmoth | first14 = J.| accessdate = September 21, 2014 | pmc=4230924}}&lt;/ref&gt; အချို့သော သုံးသပ်သူများက လူသားများ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် ရိုက်ခတ်မှု၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အစာပင်ရင်းနှင့် စွမ်းအင်အရင်အမြစ်များအပေါ်  လွန်ကဲစွာ သုံးစွဲမှု စသည်တို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ရေရှည်တွင် ကြာရှည်ခံ/မခံ ဆိုသည်အား မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peter P. Rogers|author2=Kazi F. Jalal|author3=John A. Boyd|last-author-amp=yes|date=2008|url=https://books.google.com/books/about/An_Introduction_to_Sustainable_Developme.html?id=GZ4Pvk0LVQMC&amp;redir_esc=y |title=An Introduction To Sustainable Development|publisher=Earthscan via [[Google Books]]|page= 53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TIMEenvir&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html|title=Overpopulation's Real Victim Will Be the Environment|work=TIME|date=October 26, 2011|accessdate=February 18, 2013|archivedate=18 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130218180534/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zehner&gt;{{cite book|last=Zehner|first=Ozzie|title=Green Illusions|date=2012|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|pages=187–331|url=http://greenillusions.org/|access-date=6 July 2017|archive-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404222519/http://greenillusions.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းချက်အရ အသက်ရှင်ခဲ့ဖူးသမျှ လူသားဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁၀၆ မှ ၁၀၈ ဘီလီယံကြား ရှိသည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fact or Fiction|website=Scientificamerican.com|url=http://www.scientificamerican.com/article/fact-or-fiction-living-outnumber-dead/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Curtin2007/&gt;&lt;ref name=Haub1995/&gt;

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float: right; font-size:90%&quot;
! colspan=5 align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | '''World population''' (millions, UN estimates)&lt;ref name=WPP2015total&gt;{{cite web|title=World Population Prospects: The 2015 Revision|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|publisher=UN Population Division|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222125602/http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|archivedate=December 22, 2015|deadurl=no}}. Linked to at [https://web.archive.org/web/20151225073428/http://esa.un.org/unpd/wpp/Download/Standard/Population/ Download Files], where it states that the figures are for July 1 of the given year.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | #
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | &lt;small&gt;Top ten most populous countries&lt;/small&gt;
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2000
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2015
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2030*
|----
| align=&quot;right&quot;| 1 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|China}} [[Demographics of China|China]]* || align=&quot;right&quot; | 1,270 || align=&quot;right&quot;| 1,376 || align=&quot;right&quot; | 1,416
|-----
| align=&quot;right&quot;| 2 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|India}} [[Demographics of India|India]] || align=&quot;right&quot; | 1,053 || align=&quot;right&quot;| 1,311 || align=&quot;right&quot; | 1,528
|----
| align=&quot;right&quot;| 3 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}} [[Demographics of the United States|United States]] || align=&quot;right&quot; | 283 || align=&quot;right&quot;| 322 || align=&quot;right&quot; | 356
|----
| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Indonesia}} [[Demographics of Indonesia|Indonesia]] || align=&quot;right&quot; | 212 || align=&quot;right&quot;| 258 || align=&quot;right&quot; | 295
|----
| align=&quot;right&quot;| 5 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Brazil}} [[Demographics of Brazil|Brazil]] || align=&quot;right&quot; | 176 || align=&quot;right&quot;| 208 || align=&quot;right&quot; | 229
|----
| align=&quot;right&quot;| 6 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Pakistan}} [[Demographics of Pakistan|Pakistan]] || align=&quot;right&quot; | 138 || align=&quot;right&quot;| 189 || align=&quot;right&quot; | 245
|-----
| align=&quot;right&quot;| 7 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Nigeria}} [[Demographics of Nigeria|Nigeria]] || align=&quot;right&quot; | 123 || align=&quot;right&quot;| 182 || align=&quot;right&quot; | 263
|----
| align=&quot;right&quot;| 8 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Bangladesh}} [[Demographics of Bangladesh|Bangladesh]] || align=&quot;right&quot; | 131 || align=&quot;right&quot;| 161 || align=&quot;right&quot; | 186
|-----
| align=&quot;right&quot;| 9 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Russia}} [[Demographics of Russia|Russia]] || align=&quot;right&quot; | 146 || align=&quot;right&quot;| 143 || align=&quot;right&quot; | 139
|----
| align=&quot;right&quot;| 10 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Mexico}} [[Demographics of Mexico|Mexico]] || align=&quot;right&quot; | 103 || align=&quot;right&quot;| 127 || align=&quot;right&quot; | 148
|----
| align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| || align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| '''World total''' || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 6,127 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 7,349 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 8,501
|----
| colspan=5 align=left | &lt;small&gt;Notes:
*China = Mainland China only
*2030 = Medium variant&lt;/small&gt;
|-----
|}


==ကိုးကား==
{{Reflist}}


[[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>9b3cq40ogek00ahmn8iubsesdayubg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032030</id>
      <parentid>1032019</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16032" sha1="i6r87cizw5bt5wdg9hsuygkeks0cm9z" xml:space="preserve">
[[File:World population v3.svg|thumb|332x332px|World population estimates from 1800 to 2100, based on &quot;high&quot;, &quot;medium&quot; and &quot;low&quot; [http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm United Nations projections in 2015]  and [https://esa.un.org/unpd/wpp/ UN historical estimates] for pre-1950 data]]
[[File:Population Growth by World Bank continental division.png|thumb|300px|Population growth graph [https://www.google.co.uk/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;idim=country:GBR:FRA:DEU&amp;hl=en&amp;dl=en#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=region:EAS:ECS:LCN:MEA:NAC:SAS:SSF&amp;ifdim=region&amp;tstart=-298602000000&amp;tend=1405465200000&amp;hl=en_US&amp;dl=en&amp;ind=false generated] with [[:en:Public data|data]] supplied by [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်|World Bank]], via [[Google]]]]
[[File:World population percentage.png|right|350px|World population percentage by country]]

'''ကမ္ဘာ့လူဦးရေ''' ဆိုသည်မှာ လက်ရှိ အသက်ရှင်လျက်ရှိသော လူသား စုစုပေါင်းဦးရေ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ဧပြီလ ၂၄ တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ခန့်မှန်းခြေ ၇,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ရောက်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 7.5 Billion People (2017) - Worldometers|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt; [[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်မှာ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၁.၂ ဘီလီယံ တိုးပွားလာမည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|website=esa.un.org|access-date=2016-09-15}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၁၃၁၅-၁၇ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကြီးနှင့် ၁၃၅၀ သေမင်းတမန်ကပ်ဆိုး ပြီးကတည်းက ဆက်တိုက်တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်က ၃၇၀ မီလီယံခန့်သာ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Jean-Noël Biraben (1980), &quot;An Essay Concerning Mankind's Evolution&quot;. ''Population'', Selected Papers. Vol. 4. pp. 1–13. Original paper in French: (b) Jean-Noël Biraben (1979).&quot;Essai sur l'évolution du nombre des hommes&quot;. ''Population''. Vol. 34 (no. 1). pp. 13–25.
&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်လျင် ၁.၈% အထက်သို့ တိုးပွားလာသော အမြင့်ဆုံး [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]] တိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၅၅-၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နှစ်စဉ်[[[[မွေးဖွားနှုန်း]]]]သည် ၁၃၉ မီလီယံခန့်ဖြင့် အမြင့်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |title=World Population Prospects, 2012 revision (697 million births from 1985–1990) |publisher=United Nations |date=2012 |accessdate=May 11, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827000606/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |archivedate=August 27, 2014 }}&lt;/ref&gt; ယခုအခါမူ ၁၃၅ မီလီယံ ပုံသေနှုန်းထားဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.un.org/Data.aspx?d=SOWC&amp;f=inID%3A75|title=Annual number of births – World|publisher=United Nations Population Division|date=2011|accessdate=March 27, 2015}}&lt;/ref&gt; နှစ်စဉ် သေဆုံးနှုန်းသည် ၅၆ မီလီယံရှိပြီး ၂၀၄၀ ခုနှစ်တွင် ၈၀ မီလီယံနှုန်း ရှိလိမ့်မည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111060647/http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |dead-url=yes |archive-date=January 11, 2012 |title=World Population estimates by the US Census Bureau |publisher=USCB |accessdate=May 22, 2012 }}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေ ထောက်ပံ့ရေး၏အဆိုအရ ၂၀၁၁ အောက်တိုဘာ ၃၁ တွင် ၇ ဘီလီယံသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;UN7bn&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643  |title=Population seven billion: UN sets out challenges|date=October 26, 2011|publisher=BBC News|accessdate=October 27, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Guardian7&gt;
{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 |title=World's 'seven billionth baby' is born|date=October 31, 2011|work=The Guardian|accessdate=October 31, 2011|location=London|first=Jasmine|last=Coleman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UPI7bn&gt;{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200/ |title=7 billion people is a 'serious challenge|publisher= UPI|date=October 31, 2011|accessdate= November 9, 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန် သန်ခေါင်စာရင်းဌာနအရမူ ၂၀၁၂ မတ်လ ၁၂ တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/|title=The World Population at 7 Billion|publisher=Random Samplings, official blog of the U.S. Census Bureau|date=October 31, 2011|accessdate=October 23, 2016|archivedate=26 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226234225/http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/}}&lt;/ref&gt; 

၂၀၁၆ ခုနှစ်အရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ပျမ်းမျှအသက်သည် ၃၀.၁ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသား ၂၉.၄ နှင့် အမျိုးသမီးမှာ ၃၀.၉ နှစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html|title=CIA, The World Factbook: Field Listing: Median Age|last=|first=|date=|website=www.cia.gov|publisher=|access-date=15 September 2016|accessdate=6 July 2017|archivedate=14 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114011747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၏ မျော်မှန်းချက်များအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ပုံမှန်တိုးတက်ဖွယ်ရှိပြီး ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ၈.၃ ဘီလီယံမှ ၁၀.၉ ဘီလီယံကြား ရောက်လိမ့်မည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm|title=
World Population Prospects, the 2012 Revision – &quot;Low variant&quot; and &quot;High variant&quot; values|publisher=UN|date=2012|accessdate=June 15, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45165|title= World population projected to reach 9.6 billion by 2050 – UN report|publisher=UN News Centre|date=June 14, 2013|accessdate=June 16, 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ UN Population Division အရမူ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၅၀ ခုနှစ်တွင် ၂၄ ၈ ဘီလီယံရှိလာမည်ဟုဆိုပြီး&lt;ref name=LongRangeProjections2003KeyFindings&gt;{{Cite book |date=2003 |chapter=Key Findings |title=Long-Range Population Projections |work=Proceedings of the United Nations Technical Working Group on Long-Range Population Projections |place=New York |publisher=United Nations: Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/esa/population/publications/longrange/longrangeKeyFind.pdf |accessdate=July 3, 2010|format=PDF}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခန့်မှန်းချက်အရ ၉.၃ နှင့် ၁၂.၆ ဘီလီယံဟု ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carrington, Damien|date= September 18, 2014|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/sep/18/world-population-new-study-11bn-2100 |title=World population to hit 11bn in 2100 – with 70% chance of continuous rise|work=The Guardian|accessdate= September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1257469| pmid = 25301627| title = World population stabilization unlikely this century| journal = Science| volume = 346| issue = 6206| pages = 234–7| publisher  = AAAS| date = September 14, 2014| url  = http://www.sciencemag.org/content/early/2014/09/17/science.1257469| issn  =  1095-9203| last1 = Gerland | first1 = P.| last2 = Raftery | first2 = A. E.| last3 =  Ev Ikova | first3 = H.| last4 = Li | first4 = N.| last5 = Gu | first5 = D.| last6 = Spoorenberg | first6 = T.| last7 = Alkema | first7 = L.| last8 = Fosdick | first8 = B. K.| last9 = Chunn | first9 = J.| last10 = Lalic | first10 = N.| last11 = Bay | first11 = G.| last12 = Buettner | first12 = T.| last13 = Heilig | first13 = G. K.| last14 = Wilmoth | first14 = J.| accessdate = September 21, 2014 | pmc=4230924}}&lt;/ref&gt; အချို့သော သုံးသပ်သူများက လူသားများ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် ရိုက်ခတ်မှု၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အစာပင်ရင်းနှင့် စွမ်းအင်အရင်အမြစ်များအပေါ်  လွန်ကဲစွာ သုံးစွဲမှု စသည်တို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ရေရှည်တွင် ကြာရှည်ခံ/မခံ ဆိုသည်အား မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peter P. Rogers|author2=Kazi F. Jalal|author3=John A. Boyd|last-author-amp=yes|date=2008|url=https://books.google.com/books/about/An_Introduction_to_Sustainable_Developme.html?id=GZ4Pvk0LVQMC&amp;redir_esc=y |title=An Introduction To Sustainable Development|publisher=Earthscan via [[Google Books]]|page= 53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TIMEenvir&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html|title=Overpopulation's Real Victim Will Be the Environment|work=TIME|date=October 26, 2011|accessdate=February 18, 2013|archivedate=18 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130218180534/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zehner&gt;{{cite book|last=Zehner|first=Ozzie|title=Green Illusions|date=2012|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|pages=187–331|url=http://greenillusions.org/|access-date=6 July 2017|archive-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404222519/http://greenillusions.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းချက်အရ အသက်ရှင်ခဲ့ဖူးသမျှ လူသားဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁၀၆ မှ ၁၀၈ ဘီလီယံကြား ရှိသည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fact or Fiction|website=Scientificamerican.com|url=http://www.scientificamerican.com/article/fact-or-fiction-living-outnumber-dead/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Curtin2007/&gt;&lt;ref name=Haub1995/&gt;

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float: right; font-size:90%&quot;
! colspan=5 align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | '''World population''' (millions, UN estimates)&lt;ref name=WPP2015total&gt;{{cite web|title=World Population Prospects: The 2015 Revision|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|publisher=UN Population Division|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222125602/http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|archivedate=December 22, 2015|deadurl=no}}. Linked to at [https://web.archive.org/web/20151225073428/http://esa.un.org/unpd/wpp/Download/Standard/Population/ Download Files], where it states that the figures are for July 1 of the given year.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | #
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | &lt;small&gt;Top ten most populous countries&lt;/small&gt;
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2000
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2015
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2030*
|----
| align=&quot;right&quot;| 1 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|China}} [[Demographics of China|China]]* || align=&quot;right&quot; | 1,270 || align=&quot;right&quot;| 1,376 || align=&quot;right&quot; | 1,416
|-----
| align=&quot;right&quot;| 2 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|India}} [[Demographics of India|India]] || align=&quot;right&quot; | 1,053 || align=&quot;right&quot;| 1,311 || align=&quot;right&quot; | 1,528
|----
| align=&quot;right&quot;| 3 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}} [[Demographics of the United States|United States]] || align=&quot;right&quot; | 283 || align=&quot;right&quot;| 322 || align=&quot;right&quot; | 356
|----
| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Indonesia}} [[Demographics of Indonesia|Indonesia]] || align=&quot;right&quot; | 212 || align=&quot;right&quot;| 258 || align=&quot;right&quot; | 295
|----
| align=&quot;right&quot;| 5 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Brazil}} [[Demographics of Brazil|Brazil]] || align=&quot;right&quot; | 176 || align=&quot;right&quot;| 208 || align=&quot;right&quot; | 229
|----
| align=&quot;right&quot;| 6 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Pakistan}} [[Demographics of Pakistan|Pakistan]] || align=&quot;right&quot; | 138 || align=&quot;right&quot;| 189 || align=&quot;right&quot; | 245
|-----
| align=&quot;right&quot;| 7 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Nigeria}} [[Demographics of Nigeria|Nigeria]] || align=&quot;right&quot; | 123 || align=&quot;right&quot;| 182 || align=&quot;right&quot; | 263
|----
| align=&quot;right&quot;| 8 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Bangladesh}} [[Demographics of Bangladesh|Bangladesh]] || align=&quot;right&quot; | 131 || align=&quot;right&quot;| 161 || align=&quot;right&quot; | 186
|-----
| align=&quot;right&quot;| 9 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Russia}} [[Demographics of Russia|Russia]] || align=&quot;right&quot; | 146 || align=&quot;right&quot;| 143 || align=&quot;right&quot; | 139
|----
| align=&quot;right&quot;| 10 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Mexico}} [[Demographics of Mexico|Mexico]] || align=&quot;right&quot; | 103 || align=&quot;right&quot;| 127 || align=&quot;right&quot; | 148
|----
| align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| || align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| '''World total''' || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 6,127 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 7,349 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 8,501
|----
| colspan=5 align=left | &lt;small&gt;Notes:
*China = Mainland China only
*2030 = Medium variant&lt;/small&gt;
|-----
|}


==ကိုးကား==
{{Reflist}}


[[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>i6r87cizw5bt5wdg9hsuygkeks0cm9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032031</id>
      <parentid>1032030</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bhonebsm|Bhonebsm]] ([[User talk:Bhonebsm|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1032030|1032030]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1032031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16028" sha1="9b3cq40ogek00ahmn8iubsesdayubg7" xml:space="preserve">
[[File:World population v3.svg|thumb|332x332px|World population estimates from 1800 to 2100, based on &quot;high&quot;, &quot;medium&quot; and &quot;low&quot; [http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm United Nations projections in 2015]  and [https://esa.un.org/unpd/wpp/ UN historical estimates] for pre-1950 data]]
[[File:Population Growth by World Bank continental division.png|thumb|300px|Population growth graph [https://www.google.co.uk/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;idim=country:GBR:FRA:DEU&amp;hl=en&amp;dl=en#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=sp_pop_totl&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=region:EAS:ECS:LCN:MEA:NAC:SAS:SSF&amp;ifdim=region&amp;tstart=-298602000000&amp;tend=1405465200000&amp;hl=en_US&amp;dl=en&amp;ind=false generated] with [[:en:Public data|data]] supplied by [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်|World Bank]], via [[Google]]]]
[[File:World population percentage.png|right|350px|World population percentage by country]]

'''ကမ္ဘာ့လူဦးရေ''' ဆိုသည်မှာ လက်ရှိ အသက်ရှင်လျက်ရှိသော လူသား စုစုပေါင်းဦးရေ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ဧပြီလ ၂၄ တွင် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ခန့်မှန်းခြေ ၇,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ရောက်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 7.5 Billion People (2017) - Worldometers|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2017-03-18}}&lt;/ref&gt; [[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်မှာ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၁.၂ ဘီလီယံ တိုးပွားလာမည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|website=esa.un.org|access-date=2016-09-15}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၁၃၁၅-၁၇ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကြီးနှင့် ၁၃၅၀ သေမင်းတမန်ကပ်ဆိုး ပြီးကတည်းက ဆက်တိုက်တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်က ၃၇၀ မီလီယံခန့်သာ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Jean-Noël Biraben (1980), &quot;An Essay Concerning Mankind's Evolution&quot;. ''Population'', Selected Papers. Vol. 4. pp. 1–13. Original paper in French: (b) Jean-Noël Biraben (1979).&quot;Essai sur l'évolution du nombre des hommes&quot;. ''Population''. Vol. 34 (no. 1). pp. 13–25.
&lt;/ref&gt; တစ်နှစ်လျင် ၁.၈% အထက်သို့ တိုးပွားလာသော အမြင့်ဆုံး [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]] တိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၅၅-၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်း၌ နှစ်စဉ်[[မွေးဖွားနှုန်း]]သည် ၁၃၉ မီလီယံခန့်ဖြင့် အမြင့်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |title=World Population Prospects, 2012 revision (697 million births from 1985–1990) |publisher=United Nations |date=2012 |accessdate=May 11, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827000606/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/EXCEL_FILES/2_Fertility/WPP2012_FERT_F01_BIRTHS_BOTH_SEXES.XLS |archivedate=August 27, 2014 }}&lt;/ref&gt; ယခုအခါမူ ၁၃၅ မီလီယံ ပုံသေနှုန်းထားဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.un.org/Data.aspx?d=SOWC&amp;f=inID%3A75|title=Annual number of births – World|publisher=United Nations Population Division|date=2011|accessdate=March 27, 2015}}&lt;/ref&gt; နှစ်စဉ် သေဆုံးနှုန်းသည် ၅၆ မီလီယံရှိပြီး ၂၀၄၀ ခုနှစ်တွင် ၈၀ မီလီယံနှုန်း ရှိလိမ့်မည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111060647/http://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php?N=%20Region%20Results%20&amp;T=7&amp;A=aggregate&amp;RT=0&amp;Y=2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030,2031,2032,2033,2034,2035,2036,2037,2038,2039,2040&amp;R=1&amp;C= |dead-url=yes |archive-date=January 11, 2012 |title=World Population estimates by the US Census Bureau |publisher=USCB |accessdate=May 22, 2012 }}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ လူဦးရေ ထောက်ပံ့ရေး၏အဆိုအရ ၂၀၁၁ အောက်တိုဘာ ၃၁ တွင် ၇ ဘီလီယံသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;UN7bn&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643  |title=Population seven billion: UN sets out challenges|date=October 26, 2011|publisher=BBC News|accessdate=October 27, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Guardian7&gt;
{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 |title=World's 'seven billionth baby' is born|date=October 31, 2011|work=The Guardian|accessdate=October 31, 2011|location=London|first=Jasmine|last=Coleman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UPI7bn&gt;{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200/ |title=7 billion people is a 'serious challenge|publisher= UPI|date=October 31, 2011|accessdate= November 9, 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန် သန်ခေါင်စာရင်းဌာနအရမူ ၂၀၁၂ မတ်လ ၁၂ တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/|title=The World Population at 7 Billion|publisher=Random Samplings, official blog of the U.S. Census Bureau|date=October 31, 2011|accessdate=October 23, 2016|archivedate=26 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226234225/http://blogs.census.gov/2011/10/31/the-world-population-at-7-billion/}}&lt;/ref&gt; 

၂၀၁၆ ခုနှစ်အရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ပျမ်းမျှအသက်သည် ၃၀.၁ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသား ၂၉.၄ နှင့် အမျိုးသမီးမှာ ၃၀.၉ နှစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html|title=CIA, The World Factbook: Field Listing: Median Age|last=|first=|date=|website=www.cia.gov|publisher=|access-date=15 September 2016|accessdate=6 July 2017|archivedate=14 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114011747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2177.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၏ မျော်မှန်းချက်များအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ပုံမှန်တိုးတက်ဖွယ်ရှိပြီး ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ၈.၃ ဘီလီယံမှ ၁၀.၉ ဘီလီယံကြား ရောက်လိမ့်မည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/wpp/unpp/panel_population.htm|title=
World Population Prospects, the 2012 Revision – &quot;Low variant&quot; and &quot;High variant&quot; values|publisher=UN|date=2012|accessdate=June 15, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=45165|title= World population projected to reach 9.6 billion by 2050 – UN report|publisher=UN News Centre|date=June 14, 2013|accessdate=June 16, 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ UN Population Division အရမူ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ၂၁၅၀ ခုနှစ်တွင် ၂၄ ၈ ဘီလီယံရှိလာမည်ဟုဆိုပြီး&lt;ref name=LongRangeProjections2003KeyFindings&gt;{{Cite book |date=2003 |chapter=Key Findings |title=Long-Range Population Projections |work=Proceedings of the United Nations Technical Working Group on Long-Range Population Projections |place=New York |publisher=United Nations: Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/esa/population/publications/longrange/longrangeKeyFind.pdf |accessdate=July 3, 2010|format=PDF}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခန့်မှန်းချက်အရ ၉.၃ နှင့် ၁၂.၆ ဘီလီယံဟု ကြိုတင်ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carrington, Damien|date= September 18, 2014|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/sep/18/world-population-new-study-11bn-2100 |title=World population to hit 11bn in 2100 – with 70% chance of continuous rise|work=The Guardian|accessdate= September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1257469| pmid = 25301627| title = World population stabilization unlikely this century| journal = Science| volume = 346| issue = 6206| pages = 234–7| publisher  = AAAS| date = September 14, 2014| url  = http://www.sciencemag.org/content/early/2014/09/17/science.1257469| issn  =  1095-9203| last1 = Gerland | first1 = P.| last2 = Raftery | first2 = A. E.| last3 =  Ev Ikova | first3 = H.| last4 = Li | first4 = N.| last5 = Gu | first5 = D.| last6 = Spoorenberg | first6 = T.| last7 = Alkema | first7 = L.| last8 = Fosdick | first8 = B. K.| last9 = Chunn | first9 = J.| last10 = Lalic | first10 = N.| last11 = Bay | first11 = G.| last12 = Buettner | first12 = T.| last13 = Heilig | first13 = G. K.| last14 = Wilmoth | first14 = J.| accessdate = September 21, 2014 | pmc=4230924}}&lt;/ref&gt; အချို့သော သုံးသပ်သူများက လူသားများ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် ရိုက်ခတ်မှု၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အစာပင်ရင်းနှင့် စွမ်းအင်အရင်အမြစ်များအပေါ်  လွန်ကဲစွာ သုံးစွဲမှု စသည်တို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် ရေရှည်တွင် ကြာရှည်ခံ/မခံ ဆိုသည်အား မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peter P. Rogers|author2=Kazi F. Jalal|author3=John A. Boyd|last-author-amp=yes|date=2008|url=https://books.google.com/books/about/An_Introduction_to_Sustainable_Developme.html?id=GZ4Pvk0LVQMC&amp;redir_esc=y |title=An Introduction To Sustainable Development|publisher=Earthscan via [[Google Books]]|page= 53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TIMEenvir&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html|title=Overpopulation's Real Victim Will Be the Environment|work=TIME|date=October 26, 2011|accessdate=February 18, 2013|archivedate=18 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130218180534/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097782_2097814,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zehner&gt;{{cite book|last=Zehner|first=Ozzie|title=Green Illusions|date=2012|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|pages=187–331|url=http://greenillusions.org/|access-date=6 July 2017|archive-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404222519/http://greenillusions.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းချက်အရ အသက်ရှင်ခဲ့ဖူးသမျှ လူသားဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁၀၆ မှ ၁၀၈ ဘီလီယံကြား ရှိသည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fact or Fiction|website=Scientificamerican.com|url=http://www.scientificamerican.com/article/fact-or-fiction-living-outnumber-dead/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Curtin2007/&gt;&lt;ref name=Haub1995/&gt;

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float: right; font-size:90%&quot;
! colspan=5 align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | '''World population''' (millions, UN estimates)&lt;ref name=WPP2015total&gt;{{cite web|title=World Population Prospects: The 2015 Revision|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|publisher=UN Population Division|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222125602/http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS|archivedate=December 22, 2015|deadurl=no}}. Linked to at [https://web.archive.org/web/20151225073428/http://esa.un.org/unpd/wpp/Download/Standard/Population/ Download Files], where it states that the figures are for July 1 of the given year.&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | #
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | &lt;small&gt;Top ten most populous countries&lt;/small&gt;
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2000
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2015
! style=&quot;background-color: #cfb;&quot; | 2030*
|----
| align=&quot;right&quot;| 1 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|China}} [[Demographics of China|China]]* || align=&quot;right&quot; | 1,270 || align=&quot;right&quot;| 1,376 || align=&quot;right&quot; | 1,416
|-----
| align=&quot;right&quot;| 2 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|India}} [[Demographics of India|India]] || align=&quot;right&quot; | 1,053 || align=&quot;right&quot;| 1,311 || align=&quot;right&quot; | 1,528
|----
| align=&quot;right&quot;| 3 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}} [[Demographics of the United States|United States]] || align=&quot;right&quot; | 283 || align=&quot;right&quot;| 322 || align=&quot;right&quot; | 356
|----
| align=&quot;right&quot;| 4 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Indonesia}} [[Demographics of Indonesia|Indonesia]] || align=&quot;right&quot; | 212 || align=&quot;right&quot;| 258 || align=&quot;right&quot; | 295
|----
| align=&quot;right&quot;| 5 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Brazil}} [[Demographics of Brazil|Brazil]] || align=&quot;right&quot; | 176 || align=&quot;right&quot;| 208 || align=&quot;right&quot; | 229
|----
| align=&quot;right&quot;| 6 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Pakistan}} [[Demographics of Pakistan|Pakistan]] || align=&quot;right&quot; | 138 || align=&quot;right&quot;| 189 || align=&quot;right&quot; | 245
|-----
| align=&quot;right&quot;| 7 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Nigeria}} [[Demographics of Nigeria|Nigeria]] || align=&quot;right&quot; | 123 || align=&quot;right&quot;| 182 || align=&quot;right&quot; | 263
|----
| align=&quot;right&quot;| 8 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Bangladesh}} [[Demographics of Bangladesh|Bangladesh]] || align=&quot;right&quot; | 131 || align=&quot;right&quot;| 161 || align=&quot;right&quot; | 186
|-----
| align=&quot;right&quot;| 9 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Russia}} [[Demographics of Russia|Russia]] || align=&quot;right&quot; | 146 || align=&quot;right&quot;| 143 || align=&quot;right&quot; | 139
|----
| align=&quot;right&quot;| 10 || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Mexico}} [[Demographics of Mexico|Mexico]] || align=&quot;right&quot; | 103 || align=&quot;right&quot;| 127 || align=&quot;right&quot; | 148
|----
| align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| || align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| '''World total''' || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 6,127 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 7,349 || align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color: #cfb;&quot;| 8,501
|----
| colspan=5 align=left | &lt;small&gt;Notes:
*China = Mainland China only
*2030 = Medium variant&lt;/small&gt;
|-----
|}


==ကိုးကား==
{{Reflist}}


[[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>9b3cq40ogek00ahmn8iubsesdayubg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91371</id>
    <revision>
      <id>1032041</id>
      <parentid>1031848</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40585" sha1="bi86k9c7bo450356g6f0fg6h0iu5tqh" xml:space="preserve">== သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု သမိုင်း ==
မြန်မာနိုင်ငံ သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာလျှင် အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရပေသည်။
# မြန်မာဘုရင်ခေတ် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု၊
# ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု၊
# မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု၊
# တော်လှန်ရေးကောင်စီ တက်ရောက်ပြီးနောက်ပိုင်း သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှု။

=== မြန်မာဘုရင်ခေတ် ===
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးဘုရင်များ လက်ထက်ကပင် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စုများ အရေအတွက်ကို ရေတွက်
ကောက်ယူခဲ့ခြင်းကို “စစ်တမ်း” ကောက်ယူသည်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ စစ်တမ်းသည် အခွန်တော် ကောက်ခံရေး၊
စစ်သား စုဆောင်းရေးအတွက် အဓိကထား ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေစာရင်းများ ရရှိနိုင်သည်။
ထို့ပြင် မြို့ရွာများ၌ အခွန်ကောက်ခံပုံ မရှင်းမလင်းဖြစ်သော အခါ၌ လည်းကောင်း၊ ထမ်းရိုးရွက်ရိုး အစီအစဉ်များ
မရှင်းမလင်းသော အခါ၌ လည်းကောင်း၊ နယ်နိမိတ်များ မရှင်းမလင်းသော အခါ၌ လည်းကောင်း၊ မင်းက
အခွန်ဘဏ္ဍာ လျော့ပါးသည်ဟု ထင်မြင်သော အခါ၌ လည်းကောင်း စစ်တမ်းများ ကောက်ယူလေ့ ရှိသည်။
စစ်တမ်းများတွင် ယေဘူယျအားဖြင့် အစဉ်အလိုက် ပါတတ်သည့် အကြောင်းအရာတို့ကား မည်သည့်ခုနှစ်၊
မည်သည့်နေ့၌ မည်သူအားစစ်မေးပုံ၊ နယ်မြေသမိုင်း၊ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ မျိုးရိုး၊ နယ်မြေ အပိုင်းအခြား၊
ယင်းနယ်မြေရှိ မြေအမျိုးအစား၊ ယင်းနယ်ပယ်တွင် စိုက်သောသီးနှံနှင့် အခွန်ကောက်ခံပုံ၊ ပစ္စည်းရောင်းဝယ်ရာ၌
အခွန်တော် ပေးရပုံ၊ ထွက်ကုန်အပေါ် အခွန်ကောက်ခံပုံ၊ အရှင်မရှိသော ကျွဲနွားများကို စီရင်ပုံ၊ ဘုရင်က
မြို့သူကြီးများအား မည်သို့ အဆောင်အရွက် တာဝန်ပေးထားပုံ၊ ယင်းမြို့သူကြီး ကွယ်လွန်က သင်းဂြိုဟ်ရသည့်
ထုံးစံ၊ မြို့စား နယ်စားတို့က ဘုရင်ထံသို့ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာ ဆက်ရပုံ စသည်တို့ဖြစ်သည်။ 

စစ်တမ်း စတင်ပေါ်ပေါက်သော ကာလကို တိကျစွာ မသိရပေ။ ခရစ်တော်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း (၅၀ဝ) ခန့်က တကောင်းမင်းဆက် သတိုးဇမ္ဗူဒီပ မဟာဓဇရာဇာ မင်းလက်ထက်တွင် လူဦးရေ ရေတွက်မှု လုပ်ငန်းကိုစတင်ဆောင်ရွက်သည်ဟု သိရပေသည်။ ၎င်းမင်းလက်ထက်တွင် ဘုရားတစ်ဆူ တည်ထားကိုးကွယ်ရန်အတွက် ယင်းအုပ်စိုးသော နယ်မြေ ဒေသများတွင်ရှိသော တိုင်းသူ ပြည်သားများကို တစ်အိမ်ထောင် အုပ်တစ်ချပ်လှူစေပြီး တိုင်းပြည်၏ အိမ်ထောင်ဦးရေနှင့် လူဦးရေကိုသိအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်ဟု သိရပေသည်။ ပုဂံပြည်အနော်ရထာမင်း (အေဒီ ၁၀၄၄-၇၇) လက်ထက်ကလည်း မြို့ရွာများကို စနစ်တကျ စုစည်း၍ လူအင်အားအရေအတွက် စိစစ်ပြီး ရာပြု၊ ထောင်ပြု၊ သောင်းပြု၊ သိန်းပြု စသည်ဖြင့် ကာကွယ်ရေး အရေးအခင်းများပေါ်ပေါက်လျှင် သတ်မှတ်ထားသော လူအင်အား ပို့ဆက်ရသည်ဟု သမိုင်းကျမ်းများက ဆိုသည်။

 
မင်းကြီးစွာစော်ကဲ လက်ထက်မှစတင်၍ စစ်တမ်းကောက်ခံသည်ဟု မှတ်သားရသော်လည်း ထိုစစ်တမ်းကိုယခုအခါ ရှာဖွေမတွေ့ရှိဟု သိရသည်။ သာလွန်မင်းတရား (အေဒီ ၁၆၃၇) မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၉၉ညောင်ရမ်းဆက် တွင်လည်းကောင်း၊ ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် ကောက်ခံသော ၁၁၂၆ ခုနှစ် စစ်တမ်းများ၊၁၁၂၇ ခုနှစ် စစ်တမ်းများ၊ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း၊ အေဒီ ၁၇၈၂၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၄၅) လက်ထက်၁၁၄၅ ခုနှစ် စစ်တမ်းများ၊ ၁၁၄၆ ခုနှစ် စစ်တမ်းများ၊ ၁၁၆၄ ခုနှစ် စစ်တမ်းများကိုသာ တွေ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် အလောင်းမင်းတရား လက်ထက်မှတစ်ပါး အခြားမင်းများ လက်ထက်တွင် စစ်တမ်းများကောက်ခံကြသည်ဟု အဆိုရှိသည်။ သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ၁၂၄၄ ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလ၌ ၁၁၄၅ ခုနှစ် စစ်တမ်းမှာ နှစ်တစ်ရာ ရှိပြီဖြစ်၍ စစ်တမ်း ထပ်မံကောက်ယူ ဆက်သွင်းစေသည်ဟု သိရပေသည်။ 

=== ကိုလိုနီခေတ် ===
မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် ပထမ စစ်ပွဲနှင့် ဒုတိယ စစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ ရခိုင်တိုင်း၊ တနင်္သာရီတိုင်းနှင့်ပဲခူးတိုင်းတို့သည် နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရာ နယ်ချဲ့တို့သည် ၁၈၇၂ ခုနှစ်တွင် ထိုတိုင်းသုံးတိုင်း၌ သန်းခေါင်စာရင်း ပထမအကြိမ် ကောက်ယူသည်။ သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမည့်နေ့ကို ၁၈၇၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ်  (၁၂၃၄ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၁ ရက်) ကြာသပတေးနေ့ဟု သတ်မှတ်ပြီး ယင်းည သန်းခေါင်ယံ အချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့၏ လူဦးရေစာရင်းကို ကောက်ယူခဲ့သည်။ ထိုသို့သန်းခေါင်အချိန်တွင် လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူမှုကို အစွဲပြု၍ “သန်းခေါင်” စာရင်း ကောက်ယူသည်ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြောင်း သိရပေသည်။
 

၁၈၇၂ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရာတွင် ခရိုင်အလိုက် ခွဲခြားကောက်ခံခဲ့ရာ ရခိုင်တိုင်းတွင် စစ်တွေခရိုင်၊ ရမ်းဗြဲခရိုင်၊ သံတွဲခရိုင်၊ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းခရိုင် ဟူ၍ သတ်မှတ် ကောက်ယူခဲ့ရာ လူဦးရေစုစုပေါင်း လေးသိန်းရှစ်သောင်းကျော်၊ တနင်္သာရီတိုင်းတွင် ထားဝယ်ခရိုင်၊ မြိတ်ခရိုင်၊ ကျိုက္ခမီခရိုင်၊ သံလွင်ခရိုင်၊ ရွှေကျင်ခရိုင်၊ တောင်ငူခရိုင် ဟူ၍ သတ်မှတ် ကောက်ယူခဲ့ရာ လူဦးရေ ခြောက်သိန်းကျော်၊ ပဲခူးတိုင်းတွင် ရန်ကုန်ခရိုင်၊ ပုသိမ်ခရိုင်၊ မြန်အောင်ခရိုင်၊ ပြည်ခရိုင်၊ သရက်ခရိုင် ဟူ၍ သတ်မှတ် ကောက်ယူခဲ့ရာ လူဦးရေ
တစ်သန်းကျော် ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ဒုတိယ အကြိမ်အဖြစ် ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည်။
 

၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် တတိယအကြိမ် သန်းခေါင်စာရင်းကို ထပ်မံ ကောက်ယူပြန်ရာ ၁၈၈၅ ခုနှစ်၌ ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သော အထက်မြန်မာပြည်၏ စာရင်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သန်းခေါင်စာရင်းများကို ဆယ်နှစ်တစ်ကြိမ် ကောက်ယူခဲ့ရာ ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သုံးသန်းကျော်၊ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ရှစ်သန်းကျော်၊ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင်(၁၂) သန်းကျော်၊ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် (၁၃) သန်းကျော်၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် (၁၄) သန်းကျော်နှင့် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင်(၁၆) သန်းကျော် ရှိခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။

=== လွတ်လပ်ပြီးခေတ်===
မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် တိုင်းပြည်၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေး အကြောင်း အချက်အလက်များပိုမိုပြည့်စုံစွာ ရရှိရန် သန်းခေါင်စာရင်းများကို ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် မြို့ပေါင်း (၂၅၂) မြို့နှင့် ချင်းပြည်နယ်တို့တွင်လည်းကောင်း၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် မြန်မာပြည် ပြည်မ ကျေးရွာအုပ်စုပေါင်း (၂,၁၄၃) အုပ်စုနှင့် ကချင်ပြည်နယ်ရှိကျေးရွာအုပ်စု (၁,ဝ၁၆) အုပ်စုတွင်လည်းကောင်း သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူခဲ့သည်။ ကျန်ဒေသများတွင် အခြေအနေအရပ်ရပ်ကြောင့် ဆက်လက်ကောက်ယူခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။

=== တော်လှန်ရေးကောင်စီခေတ် ===
၁၉၇၂ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင်စာရင်း ဥပဒေက ပြဋ္ဌာန်းထားသည့်အတိုင်း သန်းခေါင်စာရင်း လုပ်ငန်းများကိုဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ဗဟိုလုံခြုံရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှုကော်မတီအားဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်း ကော်မရှင်အဖြစ် တာဝန်ပေး၍ ဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်း ကော်မရှင်၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများကို အပ်နှင်းခဲ့ပေသည်။ ဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်း ကော်မရှင်နှင့် ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်နယ်၊တိုင်း၊ မြို့နယ် ရပ်ကွက်နှင့် ကျေးရွာအုပ်စု လုံခြုံရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှုကော်မတီတို့ အဆင့်ဆင့်အားလည်း
သန်းခေါင်စာရင်း ကော်မရှင်အဖြစ် တာဝန်ပေး၍ သန်းခေါင်စာရင်း ကော်မရှင် အဆင့်ဆင့်၏ လုပ်ကိုင်ခွင့်အာဏာများကိုလည်း အပ်နှင်းခဲ့ပေသည်။

 
သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရေးလုပ်ငန်းကို ယခင်က အစိုးရဝန်ထမ်းများသာ ကောက်ယူခဲ့သော အစဉ်အလာမှယခုအခါ အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုကြီး တစ်ရပ်အဖြစ် ကျောင်းသားလူငယ်များ၊ ပြည်သူများနှင့်တပ်မတော်သားများပါ ပူးပေါင်းပါဝင် ကောက်ယူရမည့် လုပ်ငန်းဖြစ်လာပြီး အသွင်သဏ္ဌာန်ရော အနှစ်သာရပါပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ကျောင်းသူ၊ ကျောင်းသားများ၏ အင်အားကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ရမည် ဖြစ်သဖြင့်သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမည့် အချိန်ကိုလည်း ကျောင်းသားများ အားလပ်သော နွေရာသီ ကျောင်းပိတ်ရက်
အတွင်း ဖြစ်အောင် စီစဉ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ကျောင်းသူ၊ ကျောင်းသားများ၏ အင်အားကို အဓိကထားသုံးရန်စီစဉ်ရခြင်းမှာ ကျောင်းသားများအနေဖြင့် အမျိုးသားရေး လုပ်ငန်းကြီး တစ်ရပ်တွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျပါဝင်လုပ်ဆောင်ခွင့် ရရှိစေရန်နှင့် လုပ်သားပြည်သူတို့၏ ဘဝကို လက်တွေ့ လေ့လာရရှိစေရန် ဖြစ်ပေသည်။

 
မြန်မာတစ်ပြည်လုံးတွင် ထိုစဉ်က တည်ဆဲ အခြေအနေအရ မြို့နယ်ပေါင်း (၃၁၄)၊ မြို့ (၃၁၅)၊ ရပ်ကွက်ပေါင်း(၃,၃၃၄) နှင့် ကျေးရွာအုပ်စုပေါင်း (၁၃,၃၃၆) ရှိပေသည်။ ဤသို့ မြို့၊ ရပ်ကွက်နှင့် ကျေးရွာအုပ်စုများတွင်တစ်ကွက်လျှင် အိမ်ထောင်စု (၅၀) ပါဝင်မည့် စာရင်းကောက်ကွက်ပေါင်း (၁၃၃,၁၆၀) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ စာရင်းကောက် အကွက်တစ်ကွက်လျှင် စာရင်းကောက်အဖွဲ့ဝင် သုံးဦးနှုန်းနှင့် အဖွဲ့ငါးဖွဲ့လျှင် စာရင်းစစ်တစ်ဦးနှုန်းဖြင့် စာရင်းကောက် အဖွဲ့ဝင်ပေါင်း (၃၉၉,၄၈၀) နှင့် စာရင်းစစ်ပေါင်း (၂၆,၆၃၁) ဦးကို တာဝန်ပေး
ဆောင်ရွက်ခဲ့ပေသည်။ စာရင်းကောက်အဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် အထက်တန်း ကျောင်းသား၊စာရင်းကောက်များအဖြစ် အလယ်တန်း ကျောင်းသား၊ စာရင်းစစ်များအဖြစ် တက္ကသိုလ် ဆရာများနှင့်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ဆောင်ရွက်ခဲ့ပေသည်။
 

ယင်းသို့ တာဝန်ပေးမည့် စာရင်းကောက်ယူရေး၊ စာရင်းစစ်ဆေးရေး လုပ်ငန်းများကို ကျွမ်းကျွမ်းကျင်ကျင်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် လုပ်အားပေး ကျောင်းသူ၊ ကျောင်းသားများ၊ ဆရာ၊ ဆရာမများနှင့် ရုံးအဖွဲ့ ဝန်ထမ်းများအတွက် သင်တန်းအဆင့် သုံးဆင့်နှင့် ဆင့်ပွား သင်တန်းများလည်း ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။

====သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရေး ကြိုတင်လှုပ်ရှားမှုနှင့် လှုံ့ဆော်ပညာပေး လုပ်ငန်းများ====
သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရာ၌ လုပ်ငန်း ကျွမ်းကျင်မှုရှိစေရန် ပါဝင်ဆောင်ရွက်မည့် သူများကို သင်တန်းများပေးခဲ့သည့်အပြင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ ဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်း ကော်မတီက ဦးဆောင်၍တစ်နိုင်ငံလုံး၌ သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရန် ပြင်ဆင်ရာ၌ ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်မှ ၇ ရက်နေ့ထိသန်လျင်မြို့နယ်တွင် လည်းကောင်း၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်မှ ၂၉ ရက်နေ့အထိ တာမွေမြို့နယ်တွင် လည်းကောင်းစမ်းသပ် သန်းခေါင်စာရင်းကို အောင်မြင်စွာ ကောက်ယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းမြို့များမှရရှိသည့် သင်ခန်းစာအတွေ့အကြုံများကို နမူနာယူ၍ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် လိုအပ်သလို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပေသည်။ 

၎င်းအပြင် လှုံ့ဆော်ပညာပေး လုပ်ငန်းများကိုလည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ သန်းခေါင်စာရင်းများကောက်ယူမည့် အကြောင်းနှင့် ကောက်ယူမည့် အချိန်ကာလများကို ဖော်ပြသော နံရံကပ်ပိုစတာ၊လက်ကမ်းကြော်ငြာများအပြင် ပိုစတာကြီးများကိုလည်း ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း ပြည်ထောင်စု တစ်ဝှန်းလုံးတွင်စိုက်ထူခြင်း၊ ၁၉၇၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းနှစ်အဖြစ် အထိမ်းအမှတ် အထူးထုတ် တံဆိပ်ခေါင်း ထုတ်ဝေခြင်း၊သန်းခေါင်စာရင်းအကြောင်း စာနယ်ဇင်းများတွင် လှုံ့ဆော်ပညာပေး ဆောင်းပါးများ ရေးသားထည့်သွင်းခြင်း၊မြန်မာ့အသံမှလည်း သန်းခေါင်စာရင်းအကြောင်း ဟောပြောချက်များ၊ မြန်မာ့အသံ ကိုယ်စားလှယ်နှင့်မေးမြန်းခန်းများ၊ သန်းခေါင်စာရင်းနှင့် ပတ်သက်သည့် တေးသီချင်းများ အသံလွှင့်လှုံ့ဆော်ခြင်း၊ သတင်းစာများမှလည်း သန်းခေါင်စာရင်းကောက် အဖွဲ့များက မေးမြန်းမည့် မေးခွန်းများ၊ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရမည့် ရည်ရွယ်ချက်၊ အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် အစီအစဉ်များ၊ ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ၊ ရှင်းလင်းချက်များကို ထည့်သွင်း ဖော်ပြပေးခြင်းနှင့် စာရင်းများ မကောက်ယူမီ နှစ်လခန့်ကြိုတင်၍ ပြည်သူပိုင်ရုပ်ရှင်ရုံ (၁၈၂) ရုံနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင်ရုပ်ရှင်ရုံ (၂၄၀) တို့တွင်လည်း ပိုစတာများကို ရုပ်ရှင်ဆလိုက်များဖြင့်ကြေညာလှုံ့ဆော် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပေသည်။

====သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူခြင်း====
သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရန် မှတ်သားထားသော (၁-၄-၇၃) နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ လူဦးရေစာရင်းရယူနိုင်ရေးအတွက် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရေးကို လုပ်သားပြည်သူ လူထု တစ်ရပ်လုံး၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့်အတူ စတင်ကောက်ယူခဲ့သည်။ ယင်းသန်းခေါင်စာရင်းအရ တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေမှာ (၂၈) သန်းကျော် (၂၈,၈၈၄,၂၆၇ ဦး)၊ အမျိုးသား
(၁၄,၃၅၅,၆၉၃ ဦး)၊ အမျိုးသမီး (၁၄,၅၂၈,၄၇၄ ဦး) ရှိကြောင်း သိရှိရသည်။

===ဒုတိယအကြိမ် ကောက်ယူခြင်း===
[[၁၉၈၃]] ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စု ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဦးစီးဌာနသည် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့မှ ၉ ရက်နေ့အတွင်း[[မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်]]၊ [[စမ်းချောင်းမြို့နယ်]]တို့၌ စမ်းသပ် သန်းခေါင်စာရင်းကို အောင်မြင်စွာ ကောက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ၁၉၈၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၅ ရက်နေ့အထိ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် လူထုလှုပ်ရှားမှုအသွင်ဖြင့်သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရေးလုပ်ငန်းကို ဒေသဆိုင်ရာ ပါတီ၊ ကောင်စီတို့၏ ဦးဆောင် ကြီးကြပ်မှုဖြင့် အောင်မြင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ 

၁၉၈၃ ခု၊ အောက်တိုဘာလ ၂၈ ရက်နေ့ ဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်း ကော်မတီ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၃၁-၃-၈၃ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတစ်ဝှန်းလုံးရှိ လူဦးရေသည် ၃၅,၃၁၃,၉၀၅ (၃၅ ဒဿမ ၃၁) သန်း ရှိကြောင်းသိရသည်။ ယင်းလူဦးရေအရ အမျိုးသား ၁၇,၅၁၃,၅၄၁ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၁၇,၈၀ဝ,၃၆၄ ဦး ဖြစ်ကြသည်။ 

===၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း ===
၂၀၁၀ ခုနှစ် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးမှ ဒီမိုကရေစီ အစိုးရ ပြောင်းလဲပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ပြည်လုံးကျွတ်သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရန်စီစဉ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နှစ် ၃၀ အကြာ သန်းခေါင်စာရင်းကို ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့အထိ ၁၀ ရက်ကြာ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာနှင့် ကောက်ခံခဲ့သည်။ ၂ဝ၁၄ ခုနှစ် ပြည်လုံးကျွတ်အဆင့် လူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှုရလဒ်များမှ ဖော်ထုတ်ရရှိခဲ့သော သန်းခေါင် စာရင်းမှ ညွှန်းဆိုသည့် မြန်မာ့ပုံရိပ် အကျဉ်းချုပ် &lt;ref&gt;[http://www.moi.gov.mm/?q=news/31/05/2015/id-6822 ၂၀၁၄ ခုနှစ် ပြည်လုံးကျွတ်အဆင့် လူဦးရေနှင့်အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်း ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ | Ministry Of Information&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;-

==== လူဦးရေဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ====
* သန်းခေါင်စာရင်းမှ ကောက်ယူရရှိသော မြန်မာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၅၁ ဒသမ ၄၉ သန်း၊
* အမျိုးသားဦးရေ ၂၄ ဒသမ ၈၂ သန်း၊
* အမျိုးသမီးဦးရေ ၂၆ ဒသမ ၆၆ သန်း၊
* အမျိုးသမီးဦးရေသည် အမျိုးသားဦးရေထက် ၁ ဒသမ ၈၃ သန်းပိုများပြီး
* အမျိုးသမီးဦးရေသည် စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၅၁ ဒသမ ၈ ရာခိုင်နှုန်း

အဆိုပါ စာရင်းများမှာ လုံခြုံရေးအခြေအနေအရ စာရင်းမကောက် ယူနိုင်ခဲ့သော ကချင်ပြည် နယ်၊ ကရင် ပြည်နယ်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် တွင်း ရှိ ဒေသအချိုးအတွက် ခန့်မှန်းလူဦးရေ ၁ ဒသမ ၂ဝ သန်းထည့်သွင်း တွက်ချက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏လူဦးရေ ကျား/မ အချိုးမှာ ၉၃ ဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးဦးရေ ၁ဝဝ တွင် အမျိုးသားဦးရေ ၉၃ ဦးဖြစ်သည်။ ကချင်ပြည်နယ်တွင် အမျိုးသမီး ၁ဝဝ တွင် အမျိုးသား ၁ဝ၈ ဦးရှိပြီး ကယားပြည်နယ် နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့တွင် အမျိုးသား ဦးရေနှင့် အမျိုးသမီးဦးရေ အချိုးတူညီမှုရှိသည်။

လူဦးရေအများဆုံးမှာ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် လူဦးရေ အနည်းဆုံးမှာ ကယားပြည်နယ်ဖြစ်၍ ဝ ဒသမ ၆ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေသည် အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအားလုံး၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေ ၆၁၅ သန်းတွင် ၈ ဒသမ ၄ ရာခိုင်နှုန်းပါဝင်ပြီး လူဦးရေအရွယ်အစားသည် အာဆီယံဒေသ အတွင်း အဆင့် (၅)နေရာတွင်ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆအနေဖြင့် ၁ စတုရန်းကီလိုမီတာတွင် ၇၆ ဦးနေထိုင်ပြီး ရန်ကုန် တိုင်း ဒေသကြီးတွင် ၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ၌ ၇၁၆ ဦးနေထိုင်ပြီး ချင်းပြည်နယ် တွင် ၁၃ဦးသာနေထိုင်သည်။

ကျေးလက်၊ မြို့ပြ အချိုးအနေဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၇ဝ ရာခိုင်နှုန်းသည် ကျေးလက်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၌ ၇ဝ ရာခိုင်နှုန်းသည် မြို့ပြတွင်နေထိုင်ကြပြီး ဧရာဝတီ တိုင်းဒေသကြီး၌ ၈၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကျေးလက်ဒေသ တွင် နေထိုင်ကြသည်။ လူဦးရေတိုးနှုန်းအနေဖြင့် ဝ ဒသမ ၈၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။

မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေအား လူဦးရေပိရမစ်ရေးဆွဲရာတွင် အိုးပုံပိရမစ်ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိသည်။ လူဦးရေပိရမစ် အရ မြန်မာနိုင်ငံ တွင် [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကျဆင်းနေခြင်း၊ အလုပ်လုပ် နိုင်သည့် အသက်အပိုင်း အခြားဖြစ်သော ၁၅ နှစ်မှ ၆၄ နှစ်အကြား လူဦးရေများပြား နေခြင်းကြောင့် လူဦးရေဆုလာဘ် (Population Bonus) ရရှိနေ သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ အလုပ်လုပ်နိုင်သော ဦးရေများပြားနေခြင်း သည် နိုင်ငံအတွက် အလားအလာကောင်း များဖြစ်ပေါ်နေသည်ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်ပြီး ယင်းအကျိုးကျေးဇူး မှာ နောင်နှစ် ပေါင်း ၂ဝ ခန့် အထိ ဆက်လက်အကျိုးခံစားနေရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို များ များပြားလာပြီး သက်ကြီး ရွယ်အိုစောင့်ရှောက်မှု လုပ်ငန်းများကို အလေးထား ဆောင်ရွက်ရ မည်ဖြစ်သည်။

၁၉၇၃ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၈၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းကာလများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေ သည် လူငယ်များ စွာ ပါဝင်သည့်အတွက် လူဦးရေပိရမစ်များ သည် အောက်ခြေကား သည့် ပုံစံဖြစ်ပြီး ၂ဝ၁၄ ခုနှစ် လူဦး ရေပိရမစ်သည် အိုးပုံစံဖြစ်သဖြင့် နှစ် ၄ဝ ကာလအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ သိသာစွာ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ အသက်အရွယ်အမျိုးအစားအလိုက် ၁၅ နှစ်အောက် အုပ်စုတွင် အမျိုးသား ဦးရေသည် အမျိုးသမီးဦးရေ ထက် ပိုမိုများပြားပြီး အသက် ၁၅ နှစ်အထက်တွင် အမျိုးသားဦးရေ အချိုး စတင်ကျဆင်းလာကြောင်း သိရသည်။

မှီခိုသူအချိုးအနေဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် မှီခိုသူများဖြစ်သော အသက် ၁၅ နှစ်အောက် ကလေးများနှင့် အသက် ၆၅ နှစ်အထက် သက်ကြီးရွယ်အိုများ အချိုးကျဆင်းလျက် ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းမှီခိုမှုအချိုးသည် ၅၂ ဒသမ ၅ ဖြစ်သည်။ အိမ်ထောင်စုအကြောင်းအရာများတွင် နောက်ဆုံးသန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခဲ့သော ၁၉၈၃ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂ဝ၁၄ ခုနှစ်အတွင်း အိမ်ထောင်စုအရေ အတွက် ၆၇ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်လာကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် တွင် အိမ်ထောင်စု ၆ယ ၄၉၅၆၂၁ စုရှိပြီး ၂ဝ၁၄ ခုနှစ်တွင် အိမ်ထောင်စု ၁ဝယ၈၇၇၈၃၂ စုအထိ တိုးတက်လာခဲ့ သည်။

ပျမ်းမျှအိမ်ထောင်စုအရွယ်အစားအနေဖြင့် ၄ ဒသမ ၄ ဦးရှိသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အိမ်ထောင်စု တစ်ခုတွင် လူလေးဦးကျော်ရှိ သည်။ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ချင်းပြည်နယ် တို့တွင် ပျမ်းမျှအိမ်ထောင်စုအရွယ် အစား ၅ ဒသမ ၁ ဦးဖြင့် အများဆုံးဖြစ်ပြီး မကွေး၊ ဧရာဝတီနှင့် နေပြည်တော် တို့တွင် ၄ ဒသမ ၁ ဦးဖြင့် အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ အိမ်ထောင်စု ၇ဝ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် လူဦးရေ နှစ်ဦးမှ ငါးဦးအကြားတွင် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ သန်းခေါင်စာရင်းများ&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေစစ်တမ်း]]</text>
      <sha1>bi86k9c7bo450356g6f0fg6h0iu5tqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အီရန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစစ်တမ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93249</id>
    <revision>
      <id>1032025</id>
      <parentid>962268</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking [[မွေးဖွားနှုန်း]]</comment>
      <origin>1032025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80867" sha1="b5cgemntxk84aga39pbro7winbl7ms2" xml:space="preserve">[[File:Iran_Population_(1880-2016).jpg|thumb|လူဦးရေပြောင်းလဲမှုပြဇယား]]
[[File:Iran-age-pyramid.svg|thumb|လူဦးရေပြဇယား]]
၂၀ရာစု၏တဝက်နောက်ပိုင်းတွင်  အီရန်လူဦးရေသည် သိသိသာသာတိုးလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် အထိ သန်း၈၀ မျှဖြစ်ခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်များအတွင်း သားဖွားနှုန်းသည် သိသာစွာကျဆင်းခဲ့သည်။ လေ့လာတွေ့ချက်များအရဆိုရလျှင် အီရန်လူဦးရေသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်အထိ သန်း၁၀၀ မျှ မြင့်တက်သွားနိုင်ချေရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Iran Census Results 2016&quot;&gt;[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/tables/jamiat/kolli/1-koli-jamiat.xls Iran Census Results 2016] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151223181433/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Iran/Iran-2011-Census-Results.pdf |date=December 23, 2015 }} United Nations&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;una&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm |title=A New Direction in Population Policy and Family Planning in the Islamic Republic of Iran |first=United Nations |last=Asia-Pacific Population Journal |accessdate=2006-04-14 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090214041911/http://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm |archivedate=2009-02-14 |df= }}&lt;/ref&gt; လက်ရှိအီရန်လူဦးရေ၏ထက်ဝက်ကျော်ခန့်သည် အသက်၃၅နှစ်အရွယ်များဖြစ်ကြသည်(၂၀၁၂)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/iran-urges-baby-boom-16881781#.UBj3HKDh-So |title=International News &amp;#124; World News - ABC News |publisher=Abcnews.go.com |date=2012-11-30 |accessdate=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;


၂၀၀၉ခုနှစ်အတွင်း အိမ်ထောင်စုအရေအတွက်မှာ ၁၅.၃ သန်းရှိပြီး မိသားစုတစ်စုအတွင်း၌ ပျမ်းပျ၄.၈ယောက်ရှိသည်။ ၂၀၁၂ခုနှစ်တွင် မိသားစုတစ်စု၏ တစ်လဝင်ငွေသည် ၁၁.၈ သန်းရီယာလ်(၉၆၀ ဒေါ်လာခန့်)ရှိပေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/97430-central-bank-income-equality-improved-in-iran|title=Central bank: Income equality improved in Iran|publisher=Tehran Times|accessdate=2012-12-04|archivedate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115041148/http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/97430-central-bank-income-equality-improved-in-iran}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာ့ဗဟိုဘဏ် OECD ၏ စစ်တမ်းအရ အီရန်၏ လူဦးရေတိုးမြင့်မှုသည် ၁၉၉၀မှ၂၀၀၈ခုနှစအတွင်း ၁၇.၆ နှင့် ၃၂ ရာခိုင်နှုန်းတိုးလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အတွင်းမှ ပညာတတ်ဦးရေသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၈၀ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းရှိခဲ့သည်။ ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=2012-02-03|work=cia.gov}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေ ==
၂၀၁၆ခုနှစ် လူဦးရေစစ်တမ်းကောက်ခံချက်အရ အီရန်လူဦးရေသည် ၇၉.၉ သန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၆ ခုနှစ် ထက် ၄ဆ ပိုလာခဲ့သည်။ ၁၉၇၆မှ၁၉၈၆ ခုနှစ်အတွင်း နှစ်စဉ် သာမန်သာတိုးလာခဲ့သည်။ ၎င်းတိုးနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ၂၀၁၁မှ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ သားဖွားနှုန်းအလွန်ကျဆင်းခဲ့သည့်အတွက် ၁.၂ ရာခိုင်နှုန်းသာ တိုးလာခဲ့သည်။ 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
|+
'''လူဦးရေသန်းခေါင်စာရင်းရလဒ်များ&lt;ref name=&quot;Iran Census Results 2011&quot;&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Iran/Iran-2011-Census-Results.pdf Iran Census Results 2011] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151223181433/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Iran/Iran-2011-Census-Results.pdf |date=December 23, 2015 }} United Nations&lt;/ref&gt;'''
!သန်းခေါင်စာရင်းနေ့စွဲ
!လူဦးရေ
!နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ&lt;br /&gt; တိုးတက်မှုနှုန်း(%)
!လူဦးရေ&lt;br /&gt;သိပ်သည်းဆ/ကီလိုမီတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;
!အချိုး&lt;br /&gt;မြို့ပြအဖွဲ့(%)
!အိမ်ေထာင်စုအရွယ် &lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၅၆-၁၁-၀၁
|၁၈၉၅၄၇၀၄
|။
|၁၂
|၃၁.၄
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၆၆-၁၁-၀၁
|၂၅၇၈၅၂၁၀
|၃.၁၃
|၁၆
|~၃၇.၅
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၇၆-၁၁-၀၁
|၃၃၇၀၈၇၄၄
|၂.၇၁
|၂၀
|၄၇.၀
|၅.၀၂
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၈၆-၁၁-၂၂
|၄၉၄၄၅၀၁၀
|၃.၉၁
|၃၀
|~၅၄.၀
|၅.၁၁
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၉၆-၁၁-၀၁
|၆၀၀၅၅၄၈၈
|၂.၀
|၃၇
|~၆၁.၀
|၄.၈၄
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀၀၆-၁၁-၀၁
|၇၀၄၉၅၇၈၂
|၁.၆၂
|၄၃
|၆၈.၅
|၄.၀၃
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀၁၁-၁၁-၀၁
|၇၅၁၄၉၆၆၉
|၁.၂၉
|၄၆
|၇၁.၄
|၃.၅၅
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀၁၆-၁၁-၀၁
|၇၉၊၉၂၆၊၂၇၀
|၁.၂၄
|၄၉
|၇၄.၀
|၃.၃
|}

== အရေးစာရင်းဇယား ==

=== ကုလသခန့်မှန်း ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 366px;&quot;
! style=&quot;width:80pt;&quot; |ကာလ
! style=&quot;width:80pt;&quot; |တစ်နှစ်လျှင်အရှင်ကလေးမွေးဖွား
! style=&quot;width:80pt;&quot; |တစ်နှစ်လျှင်သေဆုံးမှု
! style=&quot;width:80pt;&quot; |တစ်နှစ်လျှင်သဘာဝပြောင်းလဲမှု
! style=&quot;width:80pt;&quot; |လမပြည့်မီ မွေးဖွား
! style=&quot;width:80pt;&quot; |လမပြည့်မီ ဖွား/သေ
! style=&quot;width:80pt;&quot; |သဘာဝပြောင်း
! style=&quot;width:80pt;&quot; |စုစုပေါင်းကလေးမွေးဖွား&lt;br /&gt;
! style=&quot;width:80pt;&quot; |မွေးကင်းစကလေးသေဆုံးမှု&lt;br /&gt;
|-
|၁၉၅၀-၁၉၅၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၃၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၂၉၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၀၄၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၀.၆
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၈.၇
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၁.၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၉၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၆၂.၁
|-
|၁၉၅၅-၁၉၆၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀၁၈၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၀၅၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၁၄၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၉.၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၄.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၄.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၉၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၁၂.၅
|-
|၁၉၆၀-၁၉၆၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀၉၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၇၉၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆၁၄၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၆.၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၀.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၆.၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၉၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၇၂.၆
|-
|၁၉၆၅-၁၉၇၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၁၆၄၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၅၅၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၇၀၉၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၃.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၆.၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၆.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၇၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၄၀.၇
|-
|၁၉၇၀-၁၉၇၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂၅၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၄၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၈၁၁၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၀.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၄.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၆.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၂၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၁၆.၄
|-
|၁၉၇၅-၁၉၈၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၅၀၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၃၀၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀၇၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၂.၁
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂.၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၀.၁
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၂၇
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၂.၂
|-
|၁၉၈၀-၁၉၈၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၈၈၉၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၇၂၀၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၁၇၀၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၄.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၆.၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၇.၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၅၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆၉.၈
|-
|၁၉၈၅-၁၉၉၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၉၅၅၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၅၀၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၄၀၆၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၈.၆
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၇.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၆၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅၅.၄
|-
|၁၉၉၀-၁၉၉၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၆၃၃၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၅၉၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂၇၄၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၈.၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၂.၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃.၉၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၇.၁
|-
|၁၉၉၅-၂၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၃၁၆၄၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၃၃၂၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၈၃၂၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၀.၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၅.၆
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂.၆၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၂.၀
|-
|၂၀၀၀-၂၀၀၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂၁၄၄၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၄၅၈၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၈၆၈၆၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၇.၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၁
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၉၇
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂၅.၀
|-
|၂၀၀၅-၂၀၁၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၃၀၈၀၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၆၉၈၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၃၈၂၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၈.၁
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၃.၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၇၉
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၉.၀
|-
|၂၀၁၀-၂၀၁၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၃၉၀၆၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၇၆၂၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀၁၄၄၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၈.၂
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄.၇
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၃.၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၇၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၅.၀
|-
|၂၀၁၅-၂၀၂၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂၆၆၈၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၆၆၆၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၀၀၂၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၅.၆
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄.၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၁.၁
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၆၂
|-
|၂၀၂၀-၂၀၂၅
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀၅၉၈၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃၉၁၄၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆၆၈၄၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၂.၄
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄.၆
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၇.၈
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၅၃
|-
|၂၀၂၅-၂၀၃၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၀၆၆၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄၃၉၈၀၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁၀.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၀
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅.၃
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁.၅၀
|-
| colspan=&quot;9&quot; |&lt;small&gt;ဦးရေ၁၀၀၀ တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးမှ မွေးဖွားမှုနှုန်း&lt;/small&gt;
|}

=== မှတ်ပုံတင်ထားသောမွေးဖွားမှုနှင့်သေဆုံးမှု ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right; margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;width:70pt;&quot; |(၁၀၀၀တွင်) ပျမ်းမျှလူဦးရေ
! style=&quot;width:70pt;&quot; |သက်ရှင် မွေးဖွားမှု
! style=&quot;width:70pt;&quot; |သေဆုံးမှု
! style=&quot;width:70pt;&quot; |သဘာဝပြောင်းမှု
! style=&quot;width:70pt;&quot; |ဦးရေ၁၀၀၀ တွင် လမပြည့်မီ[[မွေးဖွားနှုန်း]]
! style=&quot;width:70pt;&quot; |ဦးရေ၁၀၀၀တွင် လမပြည့်မီသေဆုံးမှု
! style=&quot;width:70pt;&quot; |ဦးရေ၁၀၀၀ တွင် သဘာဝပြောင်းမှု
! style=&quot;width:70pt;&quot; |စုစုပေါင်း[[မွေးဖွားနှုန်း]]
|-
|၁၉၅၉
|၈၆၄၈၄၆
|၁၇၆၂၆၈
|၆၈၈၅၇၈
|-
|၁၉၆၀
|၈၇၆၂၀၆
|၁၇၁၀၄၀
|၇၀၅၁၆၆
|-
|၁၉၆၁
|၉၀၂၂၆၀
|၁၅၉၃၇၁
|၇၄၂၈၈၉
|-
|၁၉၆၂
|၉၅၇၅၀၀
|၁၆၅၄၈၈
|၇၉၂၀၁၂
|-
|၁၉၆၃
|၉၂၀၉၆၇
|၁၃၅၉၁၂
|၇၈၅၀၅၅
|-
|၁၉၆၄
|၁၁၁၈၉၁၁
|၁၄၅၁၇၄
|၉၇၃၇၃၇
|-
|၁၉၆၅
|၁၁၃၉၆၆၃
|၁၇၁၉၄၀
|၉၆၇၇၂၃
|-
|၁၉၆၆
|၁၁၀၁၆၀၆
|၁၇၈၉၉၁
|၉၂၂၆၁၅
|-
|၁၉၆၇
|၁၀၁၉၃၇၃
|၁၇၉၁၅၉
|၈၄၀၂၁၄
|-
|၁၉၆၈
|၁၀၃၇၀၂၂
|၁၇၄၂၀၁
|၈၆၂၈၂၁
|-
|၁၉၆၉
|၁၀၉၁၅၁၃
|၁၆၇၆၆၀
|၉၂၃၈၅၃
|-
|၁၉၇၀
|၁၁၈၉၂၀၃
|၁၆၃၄၃၀
|၁၀၂၅၇၇၃
|-
|၁၉၇၁
|၁၂၃၁၂၂၇
|၁၄၉၃၂၅
|၁၀၈၁၉၀၂
|-
|၁၉၇၂
|၁၁၃၈၈၄၈
|၁၅၃၅၆၈
|၉၈၅၂၇၅
|-
|၁၉၇၃
|၁၁၉၉၇၇၇
|၁၅၅၀၈၁
|၁၀၄၄၆၉၆
|-
|၁၉၇၄
|၁၂၄၈၂၅၆
|၁၄၉၇၈၅
|၁၀၉၈၄၇၁
|-
|၁၉၇၅
|၁၃၃၉၂၆၇
|၁၄၈၅၄၃
|၁၁၉၀၇၂၄
|-
|၁၉၇၆
|&lt;br /&gt;
|၁၄၀၁၄၂၆
|၁၅၅၉၈၁
|၁၂၄၅၄၄၅
|-
|၁၉၇၇
|၁၃၉၉၉၇၇
|၁၄၆၃၆၉
|၁၂၅၃၆၀၈
|-
|၁၉၇၈
|၁၃၆၉၅၉၇
|၁၂၇၅၈၇
|၁၂၄၂၀၁၀
|-
|၁၉၇၉
|၁၆၈၉၉၀၈
|၁၄၂၄၀၂
|၁၅၄၇၅၀၆
|-
|၁၉၈၀
|၂၄၅၀၃၀၈
|၁၆၂၁၇၆
|၂၂၈၈၁၃၂
|-
|၁၉၈၁
|၂၄၂၁၆၁၁
|၁၇၈၀၉၉
|၂၂၄၃၅၁၂
|-
|၁၉၈၂
|၂၁၀၁၈၉၄
|၂၀၀၆၁၄
|၁၉၀၁၂၈၀
|-
|၁၉၈၃
|၂၂၀၃၄၄၈
|၂၀၇၂၂၈
|၁၉၉၆၂၂၀
|-
|၁၉၈၄
|၂၀၆၇၈၀၃
|၁၈၆၄၄၀
|၁၈၈၁၃၆၃
|-
|၁၉၈၅
|၂၀၃၃၂၈၅
|၁၉၀၀၆၁
|၁၈၄၃၂၂၄
|-
|၁၉၈၆
|၂၂၅၉၀၅၅
|၁၉၉၅၁၁
|၂၀၅၉၅၄၄
|-
|၁၉၈၇
|၁၈၃၂၀၈၉
|၂၀၄၂၃၀
|၁၆၂၇၈၅၉
|-
|၁၉၈၈
|၁၉၄၄၁၄၉
|၂၃၈၃၉၀
|၁၇၀၇၅၉
|-
|၁၉၈၉
|၁၇၈၄၈၁၁
|၁၉၉၆၄၅
|၁၅၈၅၁၆၆
|-
|၁၉၉၀
|၁၇၂၂၉၇၇
|၂၁၇၅၉၇
|၁၅၀၅၃၈၀
|-
|၁၉၉၁
|၁၅၈၂၉၃၁
|၂၁၇၆၃၇
|၁၃၆၅၂၉၄
|-
|၁၉၉၂
|၁၄၃၃၂၄၃
|၁၈၈၆၄၇
|၁၂၄၄၅၉၆
|-
|၁၉၉၃
|၁၃၈၈၀၁၇
|၂၀၈၁၆၁
|၁၁၇၉၈၅၆
|-
|၁၉၉၄
|၁၄၂၆၇၈၄
|၃.၅၀
|-
|၁၉၉၅
|၁၂၀၅၃၇၂
|၃၀၂၂
|-
|၁၉၉၆
|၁၁၈၇၉၀၃
|၂.၉၅
|-
|၁၉၉၇
|၁၁၇၉၂၆၀
|၂.၇၃
|-
|၁၉၉၈
|၁၁၈၅၆၃၉
|၅၅၁၃၄၅
|၆၃၄၂၉၄
|၂.၅၃
|-
|၁၉၉၉
|၆၂၇၃၈
|၁၁၇၇၅၅၇
|၃၇၄၈၃၈
|၈၀၂၇၁၉
|၁၈.၈
|၆.၀
|၁၂.၈
|၂.၃၆
|-
|၂၀၀၀
|၆၃၆၅၈
|၁၀၉၅၁၆၅
|၃၈၂၆၇၄
|၇၁၂၄၉၁
|၁၇.၂
|၆.၀
|၁၁.၂
|၂.၁၉
|-
|၂၀၀၁
|၆၄၅၉၂
|၁၁၁၀၈၃၆
|၄၂၁၅၂၅
|၆၈၉၃၁၁
|၁၇.၂
|၆.၅
|၁၀.၇
|၂.၀၉
|-
|၂၀၀၂
|65,540
|၁၁၂၂၁၀၄
|၃၃၇၂၃၇
|၇၈၄၈၆၇
|၁၇.၁
|၅.၁
|၁၂.၀
|၂.၀၁
|-
|၂၀၀၃
|66,480
|၁၁၇၁၅၇၃
|၃၆၈၅၁၈
|၈၀၃၀၅၅
|၁၇.၆
|၅.၅
|၁၂.၁
|၁.၉၂
|-
|၂၀၀၄
|၆၇၄၇၇
|၁၁၅၄၃၆၈
|၃၅၅၂၁၃
|၇၉၉၁၅၅
|၁၇.၁
|၅.၃
|၁၁.၈
|၁.၈၇
|-
|၂၀၀၅
|၆၈၄၆၇
|၁၂၃၉၄၀၈
|၃၆၃၇၂၃
|၈၇၅၆၈၅
|၁၈.၁
|၅.၃
|၁၂.၈
|၁.၈၂
|-
|၂၀၀၆
|၇၀၄၉၆
|၁၂၅၃၉၁၂
|၄၀၈၅၆၆
|၈၄၅၃၄၆
|၁၇.၈
|၅.၈
|၁၂.၀
|၁.၇၉ &lt;ref name=&quot;Weeks Population&quot;&gt;{{Cite web|url=http://weekspopulation.blogspot.com/2012/08/iranian-government-responds-to-census.html|title=Weeks Population|author=John Weeks|last=John Weeks|work=weekspopulation.blogspot.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀၀၇
|၇၁၅၃၂
|၁၂၈၆၇၁၆
|၄၁၂၇၃၆
|၈၇၃၉၈၀
|၁၈.၀
|၅.၈
|၁၂.၂
|၁.၈၁
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|၂၀၀၉
|၇၃၆၅၁
|၁၃၄၈၅၄၆
|၃၉၃၅၁၄
|၉၅၅၀၃၂
|၁၈.၃
|၅.၃
|၁၃.၀
|၁.၇၈
|-
|၂၀၁၀
|၇၄၇၃၃
|၁၃၆၃၅၄၂
|၄၄၁၀၄၂
|၉၂၂၅၀၀
|၁၈.၃
|၅.၉
|၁၂.၄
|၁.၇၇
|-
|၂၀၁၁
|၇၅၁၄၉
|၁၃၈၂၂၂၉
|၄၂၂၁၃၃
|၉၆၀၀၉၆
|၁၈.၃
|၅.၆
|၁၂.၇
|၁.၇၄
|-
|၂၀၁၂
|၇၆၀၂၆
|၁၄၂၁၆၈၉
|၃၆၁၇၅၁၂
|၁၀၅၄၁၇၇
|၁၈.၇
|၄.၈
|၁၃.၉
|၁.၇၃
|-
|၂၀၁၃
|၇၇၀၅၉
|၁၄၇၁၈၃၄
|၃၇၂၂၉၇
|၁၀၉၉၅၅၅
|၁၉.၁
|၄.၈
|၁၄.၃
|၁.၇၀
|-
|၂၀၁၄
|၁၅၃၄၃၂၆
|၄၄၆၃၃၃
|၁၀၈၈၀၂၉
|၁.၆၈
|-
|၂၀၁၅
|၁၅၇၀၂၁၉
|၃၇၄၈၂၇
|၁၁၉၅၃၉၂
|၁၉.၉
|၄.၈
|၁၅.၁
|-
|၂၀၁၆
|၇၉၉၂၆
|၁၅၂၈၀၅၄
|၃၈၈၇၉၂
|၁၁၃၉၂၆၂
|၁၉.၂
|၄.၉
|၁၄.၃
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;80pt&quot; |အသက်အရွယ်အုပ်စု
! width=&quot;80pt&quot; |အရေအတွက်(၂၀၀၆)
! width=&quot;80pt&quot; |ရာခိုင်နှုန်း(၂၀၀၆)
! width=&quot;80pt&quot; |အရေအတွက်(၂၀၁၁)
! width=&quot;80pt&quot; |ရာခိုင်နှုန်း(၂၀၁၁)
|-
| align=&quot;right&quot; |စုစုပေါင်း
| align=&quot;right&quot; |၇၀၄၉၅၇၈၂
| align=&quot;right&quot; |၁၀၀
| align=&quot;right&quot; |၇၅၁၄၉၆၆၉
| align=&quot;right&quot; |၁၀၀
|-
| align=&quot;right&quot; |၀-၄
| align=&quot;right&quot; |၅၄၆၃၉၇၈
| align=&quot;right&quot; |၇.၇၅
| align=&quot;right&quot; |၆၂၃၂၅၅၂
| align=&quot;right&quot; |၈.၂၉
|-
| align=&quot;right&quot; |၅-၉
| align=&quot;right&quot; |၅၊၅၀၉၊၀၅၇
| align=&quot;right&quot; |၇.၈၁
| align=&quot;right&quot; |၅၆၅၇၇၉၁
| align=&quot;right&quot; |၇.၅၃
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၀-၁၄
| align=&quot;right&quot; |၆၇၀၈၅၉၁
| align=&quot;right&quot; |၉.၅၂
| align=&quot;right&quot; |၅၆၇၁၄၃၅
| align=&quot;right&quot; |၇.၅၅
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၅-၁၉
| align=&quot;right&quot; |၈၇၂၆၇၆၁
| align=&quot;right&quot; |၁၂.၃၈
| align=&quot;right&quot; |၆၆၀၇၀၄၃
| align=&quot;right&quot; |၈.၇၉
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀-၂၄
| align=&quot;right&quot; |၉၀၁၁၄၂၂
| align=&quot;right&quot; |၁၂.၇၈
| align=&quot;right&quot; |၈၄၁၄၄၉၇
| align=&quot;right&quot; |၁၁.၂၀
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၅-၂၉
| align=&quot;right&quot; |၇၂၂၄၉၅၂
| align=&quot;right&quot; |၁၀.၂၅
| align=&quot;right&quot; |၈၆၇၂၆၅၄
| align=&quot;right&quot; |၁၁.၅၄
|-
| align=&quot;right&quot; |၃၀-၃၄
| align=&quot;right&quot; |၅၅၅၃၅၃၁
| align=&quot;right&quot; |၇.၈၈
| align=&quot;right&quot; |၆၉၇၁၉၂၄
| align=&quot;right&quot; |၉.၂၈
|-
| align=&quot;right&quot; |၃၅-၃၉
| align=&quot;right&quot; |၄၉၂၁၁၂၄
| align=&quot;right&quot; |၆.၉၈
| align=&quot;right&quot; |၅၅၇၁၀၁၈
| align=&quot;right&quot; |၇.၄၁
|-
| align=&quot;right&quot; |၄၀-၄၄
| align=&quot;right&quot; |၄၀၈၉၁၅၈
| align=&quot;right&quot; |၅.၈၀
| align=&quot;right&quot; |၄၉၀၆၇၄၉
| align=&quot;right&quot; |၆.၅၃
|-
| align=&quot;right&quot; |၄၅-၄၉
| align=&quot;right&quot; |၃၅၂၂၇၆၁
| align=&quot;right&quot; |၅.၀၀
| align=&quot;right&quot; |၄၀၃၀၄၈၁
| align=&quot;right&quot; |၅.၃၆
|-
| align=&quot;right&quot; |၅၀-၅၄
| align=&quot;right&quot; |၂၇၅၅၄၂၀
| align=&quot;right&quot; |၃.၉၁
| align=&quot;right&quot; |၃၅၂၇၄၀၈
| align=&quot;right&quot; |၄.၆၉
|-
| align=&quot;right&quot; |၅၅-၅၉
| align=&quot;right&quot; |၁၈၈၇၉၈၁
| align=&quot;right&quot; |၂.၆၈
| align=&quot;right&quot; |၂၆၈၀၁၁၉
| align=&quot;right&quot; |၃.၅၇
|-
| align=&quot;right&quot; |၆၀-၆၄
| align=&quot;right&quot; |၁၄၆၄၄၅၂
| align=&quot;right&quot; |၂.၀၈
| align=&quot;right&quot; |၁၈၆၂၉၀၇
| align=&quot;right&quot; |၂.၄၈
|-
| align=&quot;right&quot; |၆၅-၆၉
| align=&quot;right&quot; |၁၁၉၇၅၅၀
| align=&quot;right&quot; |၁.၇၀
| align=&quot;right&quot; |၁၃၄၃၇၃၁
| align=&quot;right&quot; |၁.၇၉
|-
| align=&quot;right&quot; |၇၀-၇၄
| align=&quot;right&quot; |၁၁၁၉၃၁၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၅၉
| align=&quot;right&quot; |၁၁၁၉၉၆၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၉
|-
| align=&quot;right&quot; |၇၅-၇၉
| align=&quot;right&quot; |၆၉၄၁၂၂
| align=&quot;right&quot; |၀.၉၈
| align=&quot;right&quot; |၉၁၃၅၃၁
| align=&quot;right&quot; |၁.၂၂
|-
| align=&quot;right&quot; |၈၀+
| align=&quot;right&quot; |၆၄၅၆၀၁
| align=&quot;right&quot; |၀.၉၂
| align=&quot;right&quot; |၉၁၉၅၃၉
| align=&quot;right&quot; |၁.၂၂
|-
| align=&quot;right&quot; |မသိ
| align=&quot;right&quot; | -
| align=&quot;right&quot; | -
| align=&quot;right&quot; |၄၆၃၂၂
| align=&quot;right&quot; |၀.၀၆
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot;
! width=&quot;110&quot; |ကလေးအရေအတွက်  ၀-၁၄
! width=&quot;110&quot; |လူဦးရေအရေအတွက် ၁၅-၄၉
! width=&quot;70&quot; |အချိုး
! width=&quot;110&quot; |အမျိုးသမီးဦးရေ ၁၅-၄၉
! width=&quot;70&quot; |အချိုး
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၇၆၈၁၆၂၉(၂၀၀၆)
| align=&quot;right&quot; |၄၃၀၄၉၇၀၉(၂၀၀၆)
| align=&quot;right&quot; |၀.၄၁၀၇(၂၀၀၆)
| align=&quot;right&quot; |~၂၁၅၂၄၈၅၅(၂၀၀၆)
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၂၁၅(၂၀၀၆)
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၇၅၆၁၇၇၈(၂၀၁၁)
| align=&quot;right&quot; |၄၅၁၇၄၃၆၆(၂၀၁၁)
| align=&quot;right&quot; |၀.၃၈၈၈(၂၀၁၁)
| align=&quot;right&quot; |~၂၂၅၈၇၁၈၃(၂၀၁၁)
| align=&quot;right&quot; |၀.၇၇၇၅(၂၀၁၁)
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 58px;&quot;
! width=&quot;70&quot; |နှစ်
! width=&quot;120&quot; |၀-၁၄
! width=&quot;120&quot; |၁၅-၆၄
! width=&quot;120&quot; |၆၅+
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၇၆
| align=&quot;right&quot; |၄၄.၅
| align=&quot;right&quot; |၅၂
| align=&quot;right&quot; |၃.၅
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၈၅
| align=&quot;right&quot; |၄၅.၅
| align=&quot;right&quot; |၅၁.၅
| align=&quot;right&quot; |၃
|-
| align=&quot;right&quot; |၁၉၉၆
| align=&quot;right&quot; |၃၉.၅
| align=&quot;right&quot; |၅၆.၁
| align=&quot;right&quot; |၄.၃
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀၀၆
| align=&quot;right&quot; |၂၅.၀၈(၁၇၆၈၁၆၂၉)
| align=&quot;right&quot; |၆၉.၇၃(၄၉၁၅၇၅၆၂)
| align=&quot;right&quot; |၅.၁၉(၃၆၅၆၅၉၁)
|-
| align=&quot;right&quot; |၂၀၁၁
| align=&quot;right&quot; |၂၃.၃၇(၁၇၅၆၁၇၇၈)
| align=&quot;right&quot; |၇၀.၉၁(၅၃၂၉၇၁၂၂)
| align=&quot;right&quot; |၅.၇၂(၄၂၉၀၇၆၉)
|}
[[File:Provinces_of_Iran_by_population.svg|thumb|270x270px|၂၀၁၄ ခုနှစ် [[အီရန်နိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်၏]] လူဦးရေမှာ ၂၀၁၄။]]
ဇယား ၉  – ၂၀၀၆နှစ် နှင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အတွင်း ပြည်နယ်အလိုက် လူဦးရေ ပျမ်းပျ မြင့်မားလာမှု 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;160&quot; |ပြည်နယ်
! width=&quot;120&quot; |၂၀၀၆
! width=&quot;120&quot; |၂၀၁၁
! width=&quot;120&quot; |နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှတိုးတက်မှုနှုန်း&lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |အလ်ဘိုးရ်ဇ်
| align=&quot;right&quot; |၂၀၇၆၉၉၁
| align=&quot;right&quot; |၂၄၁၂၅၁၃
| align=&quot;right&quot; |၃.၀၄
|-
| align=&quot;left&quot; |အရ်ဒဘီးလ်
| align=&quot;right&quot; |၁၂၂၈၁၅၅
| align=&quot;right&quot; |၁၂၄၈၄၀၀
| align=&quot;right&quot; |၀.၃၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ဘူရှေးရ်
| align=&quot;right&quot; |၈၈၆၂၆၇
| align=&quot;right&quot; |၁၀၃၂၉၄၉
| align=&quot;right&quot; |၃.၁၁
|-
| align=&quot;left&quot; |ကျဟားရ်မဟလ်နှင့် ဘခ်သီယားရီး
| align=&quot;right&quot; |၈၅၇၉၁၀
| align=&quot;right&quot; |၈၉၅၂၆၃
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၆
|-
| align=&quot;left&quot; |အရှေ့အာဇာဘိုင်ဂျန်
| align=&quot;right&quot; |၃၆၀၃၄၅၆
| align=&quot;right&quot; |၃၇၂၄၆၂၀
| align=&quot;right&quot; |၀.၆၆
|-
| align=&quot;left&quot; |ဖားရ်စ်
| align=&quot;right&quot; |၄၃၃၆၈၇၈
| align=&quot;right&quot; |၄၅၉၆၆၅၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၁၇
|-
| align=&quot;left&quot; |ဂီလားန်
| align=&quot;right&quot; |၂၄၀၄၈၆၁
| align=&quot;right&quot; |၂၄၈၀၈၇၄
| align=&quot;right&quot; |၀.၆၂
|-
| align=&quot;left&quot; |ဂိုလစ်တာန်
| align=&quot;right&quot; |၁၆၁၇၀၈၇
| align=&quot;right&quot; |၁၇၇၇၀၁၄
| align=&quot;right&quot; |၁.၉၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ဟမ်ဒါးန်
| align=&quot;right&quot; |၁၇၀၃၂၆၇
| align=&quot;right&quot; |၁၇၅၈၂၆၈
| align=&quot;right&quot; |၀.၆၄
|-
| align=&quot;left&quot; |ဟိုရ်မိုးဇ်ဂါန်
| align=&quot;right&quot; |၁၄၀၃၆၇၄
| align=&quot;right&quot; |၁၅၇၈၁၈၃
| align=&quot;right&quot; |၂.၃၇
|-
| align=&quot;left&quot; |အီလားမ်
| align=&quot;right&quot; |၅၄၅၇၈၇
| align=&quot;right&quot; |၅၅၇၅၉၉
| align=&quot;right&quot; |၀.၄၃
|-
| align=&quot;left&quot; |အီစ်ဖဟာန်း
| align=&quot;right&quot; |၄၅၅၉၂၅၆
| align=&quot;right&quot; |၄၈၇၉၃၁၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၇
|-
| align=&quot;left&quot; |ကိရ်မားန်
| align=&quot;right&quot; |၂၆၅၂၄၁၃
| align=&quot;right&quot; |၂၉၃၈၉၈၈
| align=&quot;right&quot; |၂.၀၇
|-
| align=&quot;left&quot; |ကိရ်မာန်ရှားဟ်
| align=&quot;right&quot; |၁၈၇၉၃၈၅
| align=&quot;right&quot; |၁၉၄၅၂၂၇
| align=&quot;right&quot; |၀.၆၉
|-
| align=&quot;left&quot; |ခူဇီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၄၂၇၄၉၇၉
| align=&quot;right&quot; |၄၅၃၁၇၂၀
| align=&quot;right&quot; |၁.၁၇
|-
| align=&quot;left&quot; |ကဲဟ်ဂီလူယဲဟ်နှင့် ဘိုယဲရ် အဟ်မဒ်
| align=&quot;right&quot; |၆၃၄၂၉၉
| align=&quot;right&quot; |၆၅၈၆၂၉
| align=&quot;right&quot; |၀.၇၆
|-
| align=&quot;left&quot; |ခူရ်ဒီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၁၄၄၀၁၅၆
| align=&quot;right&quot; |၁၄၃၉၆၄၅
| align=&quot;right&quot; |၀.၇၃
|-
| align=&quot;left&quot; |လိုရီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၁၇၁၆၅၂၇
| align=&quot;right&quot; |၁၇၅၄၂၄၃
| align=&quot;right&quot; |၀.၄၄
|-
| align=&quot;left&quot; |မရ်ကဇ်ဇီ
| align=&quot;right&quot; |၁၃၅၁၂၅၇
| align=&quot;right&quot; |၁၄၁၃၉၅၉
| align=&quot;right&quot; |၀.၉၁
|-
| align=&quot;left&quot; |မာဇင်ဒရားန်
| align=&quot;right&quot; |၂၉၂၂၄၃၂
| align=&quot;right&quot; |၃၀၇၃၉၄၃
| align=&quot;right&quot; |၁.၀၂
|-
| align=&quot;left&quot; |မြောက် ခိုရာဆာန်
| align=&quot;right&quot; |၈၁၁၅၇၂
| align=&quot;right&quot; |၈၆၇၇၂၇
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၅
|-
| align=&quot;left&quot; |ကဇ်ဝီးန်
| align=&quot;right&quot; |၁၁၄၃၂၀၀
| align=&quot;right&quot; |၁၂၀၁၅၆၅
| align=&quot;right&quot; |၁.၀၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ကူးမ်
| align=&quot;right&quot; |၁၀၄၆၇၃၇
| align=&quot;right&quot; |၁၁၅၁၆၇၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၉၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ရဇဝီခိုရာဆားန်
| align=&quot;right&quot; |၅၅၉၃၀၇၉
| align=&quot;right&quot; |၅၉၉၄၄၀၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ဆင်မ်နားန်
| align=&quot;right&quot; |၅၈၉၇၄၂
| align=&quot;right&quot; |၆၃၁၂၁၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၇
|-
| align=&quot;left&quot; |စီစ်တားန်နှင့် ဘလူဂျီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၂၄၀၅၇၄၂
| align=&quot;right&quot; |၂၅၃၄၃၂၇
| align=&quot;right&quot; |1.05
|-
| align=&quot;left&quot; |တောင် ခိုရာဆာန်
| align=&quot;right&quot; |၆၃၆၄၂၀
| align=&quot;right&quot; |၆၆၂၅၃၄
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၁
|-
| align=&quot;left&quot; |တီဟီရန်
| align=&quot;right&quot; |၁၁၃၄၅၃၇၅
| align=&quot;right&quot; |၁၂၁၈၃၃၉၁
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၄
|-
| align=&quot;left&quot; |အနောက် အဇာဘိုင်ဂျန်
| align=&quot;right&quot; |၂၈၇၃၄၅၉
| align=&quot;right&quot; |၃၀၈၀၅၇၆
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ယဇ်ဒ်
| align=&quot;right&quot; |၉၉၀၈၁၈
| align=&quot;right&quot; |၁၀၇၄၄၂၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၆၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ဇန်ဂျားန်
| align=&quot;right&quot; |၉၆၄၆၀၁
| align=&quot;right&quot; |၁၀၁၅၇၃၄
| align=&quot;right&quot; |၁.၀၄
|-
| align=&quot;left&quot; |စုစုပေါင်း
| align=&quot;right&quot; |၇၀၄၉၅၇၈၂
| align=&quot;right&quot; |၇၅၁၄၉၆၆၉
| align=&quot;right&quot; |၁.၂၉
|}
(၁)၂၀၀၆ ခုနှစ်အလ်ဘိုးရ်ဇ်နှင့် တီဟီရန်ပြည်နယ်တို့၏ လူဦးရေအား ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ နှစ်စဉ်သာမန်တိုးတက်မှုနှုန်းများအရ ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။ 

တရားမဝင် ဘာသာပြန်စာပေ ၁၇

ဇယား၁၀ – ၂၀၀၆ မှ ၂၀၁၁ အတွင်း ပြည်နယ်အလိုက် လူဦးရေတိုးတက်မှုနှုန်းကို ရာခိုင်နှုန်းဖြင့်ပြခြင်း
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;160&quot; |ပြည်နယ်
! width=&quot;100&quot; |၂၀၀၆
! width=&quot;100&quot; |၂၀၁၁
|-
| align=&quot;left&quot; |အလ်ဘိုးရ်ဇ်
| align=&quot;right&quot; |၂.၉၅
| align=&quot;right&quot; |၃.၂၁
|-
| align=&quot;left&quot; |အရ်ဒဘီးလ်&lt;br /&gt;
| align=&quot;right&quot; |၁.၇၄
| align=&quot;right&quot; |၁.၆၆
|-
| align=&quot;left&quot; |ဘူရှေးရ်
| align=&quot;right&quot; |၁.၂၆
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၇
|-
| align=&quot;left&quot; |ကျဟားရ်မဟလ်နှင့် ဘခ်သီယားရီး
| align=&quot;right&quot; |၁.၂၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၁၉
|-
| align=&quot;left&quot; |အရှေ့အာဇာဘိုင်ဂျန်
| align=&quot;right&quot; |၅.၁၁
| align=&quot;right&quot; |၄.၉၆
|-
| align=&quot;left&quot; |ဖားရ်စ်
| align=&quot;right&quot; |၆.၁၅
| align=&quot;right&quot; |၆.၁၂
|-
| align=&quot;left&quot; |ဂီလားန်
| align=&quot;right&quot; |၃.၄၁
| align=&quot;right&quot; |၃.၃၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ဂိုလစ်တာန်
| align=&quot;right&quot; |၂.၂၉
| align=&quot;right&quot; |၂.၃၆
|-
| align=&quot;left&quot; |ဟမ်ဒါးန်
| align=&quot;right&quot; |၂.၄၂
| align=&quot;right&quot; |၂.၃၄
|-
| align=&quot;left&quot; |ဟိုရ်မိုးဇ်ဂါန်
| align=&quot;right&quot; |၁.၉၉
| align=&quot;right&quot; |၂.၁၀
|-
| align=&quot;left&quot; |အီလားမ်
| align=&quot;right&quot; |၀.၇၇
| align=&quot;right&quot; |၀.၇၄
|-
| align=&quot;left&quot; |အီစ်ဖဟာန်း
| align=&quot;right&quot; |၆.၄၇
| align=&quot;right&quot; |၆.၄၉
|-
| align=&quot;left&quot; |ကိရ်မားန်
| align=&quot;right&quot; |၃.၇၆
| align=&quot;right&quot; |၃.၉၁
|-
| align=&quot;left&quot; |ကိရ်မာန်ရှားဟ်
| align=&quot;right&quot; |၂.၆၇
| align=&quot;right&quot; |၂.၅၉
|-
| align=&quot;left&quot; |ခူဇီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၆.၀၆
| align=&quot;right&quot; |၆.၀၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ကဲဟ်ဂီလူယဲဟ်နှင့် ဘိုယဲရ် အဟ်မဒ်
| align=&quot;right&quot; |၀.၉၀
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၈
|-
| align=&quot;left&quot; |ခူရ်ဒီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၂.၀၄
| align=&quot;right&quot; |၁.၉၉
|-
| align=&quot;left&quot; |လိုရီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၂.၄၃
| align=&quot;right&quot; |၂.၃၃
|-
| align=&quot;left&quot; |မရ်ကဇ်ဇီ
| align=&quot;right&quot; |၁.၉၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၈၈
|-
| align=&quot;left&quot; |မာဇင်ဒရားန်
| align=&quot;right&quot; |၄.၁၅
| align=&quot;right&quot; |၄.၀၉
|-
| align=&quot;left&quot; |မြောက် ခိုရာဆာန်
| align=&quot;right&quot; |၁.၁၅
| align=&quot;right&quot; |၁.၁၅
|-
| align=&quot;left&quot; |ကဇ်ဝီးန်
| align=&quot;right&quot; |၁.၆၂
| align=&quot;right&quot; |၁.၆၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ကူးမ်
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၈
| align=&quot;right&quot; |၁.၅၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ရဇဝီခိုရာဆားန်
| align=&quot;right&quot; |၇.၉၃
| align=&quot;right&quot; |၇.၉၈
|-
| align=&quot;left&quot; |ဆင်မ်နားန်
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၄
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၄
|-
| align=&quot;left&quot; |စီစ်တားန်နှင့် ဘလူဂျီစ်တားန်
| align=&quot;right&quot; |၃.၄၁
| align=&quot;right&quot; |၃.၃၇
|-
| align=&quot;left&quot; |တောင် ခိုရာဆာန်
| align=&quot;right&quot; |၀.၉၀
| align=&quot;right&quot; |၀.၈၈
|-
| align=&quot;left&quot; |တီဟီရန်
| align=&quot;right&quot; |၁၆.၀၉
| align=&quot;right&quot; |၁၆.၂၁
|-
| align=&quot;left&quot; |အနောက် အဇာဘိုင်ဂျန်
| align=&quot;right&quot; |၄.၀၈
| align=&quot;right&quot; |၄.၁၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ယဇ်ဒ်
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၁
| align=&quot;right&quot; |၁.၄၃
|-
| align=&quot;left&quot; |ဇန်ဂျားန်
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၇
| align=&quot;right&quot; |၁.၃၅
|-
| align=&quot;left&quot; |စုစုပေါင်း
| align=&quot;right&quot; |၁၀၀
| align=&quot;right&quot; |၁၀၀
|}
(၁)၂၀၀၆ ခုနှစ်အလ်ဘိုးရ်ဇ်နှင့် တီဟီရန်ပြည်နယ်တို့၏ လူဦးရေအား ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ နှစ်စဉ်သာမန်တိုးတက်မှုနှုန်းများအရ ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။

== ဘာသာစကားနှင့်တိုင်းရင်းသားအုပ်စု ==

အီရန်နိုင်ငံအတွင်း အကြီးဆုံးသော တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားများမှာ ခေတ်သစ်ဖာရ်စီ၊ ကွရ်ဒီ၊ ဂီလီ၊ မာဇင်ဒရာနီ၊လိုရီ၊သာလီးရှ်နှင့် ဘလူချီတို့ဖြစ်ကြသည်။ တူရကီဘာသာစကားပြောသူများသည် အဇာဘိုင်ဂျန်ပြည်တွင်နေထိုင်ကြသူများဖြစ်ပြီး တူရကီဘာသာစကားသည် အီရန်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအပြောအများဆုံး ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ တနည်းဆိုရသော် ဒုတိယဘာသာစကားဖြစ်သည်။ သို့သော် တွရ်ကမန်များနှင့် ကရှ်ကာယီတိုင်းရင်းသားများသည် လူနည်းစုများဖြစ်ကြသည်။ ကျန်တိုင်းရင်းသားများအကြား အာရဗီနှင့် အာရှုရီ ဘာသာစကားများကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။ အခြားသောဘာသာစကားများဖြစ်သည့် အင်ဒိုဥရောပ ဥပမာ- အရ်မနီ၊ရုရှ၊ပရှ်တူ စသဖြင့် စကားများကိုလည်း လူနည်းစုတိုင်းရင်းသားများအကြားအသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်ကိုတွေ့ရသည်။ ဂူရ်ဂျီစ်တာန်(Georgian)သည် (Kartvelian ဘာသာစကားပြောသူများအတွင်းမှ တစ်ဦးဖြစ်ပြီး) အီရန်နိုင်ငံ ဂူရ်ဂျီ(Georgian)တိုင်းရင်းသားများသည် ဖရီဒန်း(ဖရီဒူးန်းရှဲဟ်)မြို့တွင် နေထိုင်ကြပြီး ထိုဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ သို့သော် ဂိလာန်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊မာဇင်ဒရာန်းပြည်နယ်၊အီစ်ဖဟာန်းပြည်နယ်နှင့် တီဟီရန်ပြည်နယ်များအတွင်း နေထိုင်ကြသော(Georgian)တိုင်းရင်းသားတို့သည် Kartvelian ဘာသာစကားကို အသုံးမပြုကြတော့ချေ။ သို့သော် ၎င်းတို့၏မျိုးရိုးဗီဇကိုဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။ အီရန်နိုင်ငံတွင် Circassians သည် အလွန်မှပင် ကြီးမားသော လူနည်းစုတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုတစ်စုဖြစ်ပြီး လွန်ခဲ့သောရာစုနှစ်များအတွင်း အလွန်မှပင် Circassians (ဖာရ်စီဘာသာဖြင့် (ကျဲလ်ကစီ)) ဘာသာစကားသည် အလွန်ပင်စွဲဆောင်မှုကောင်းသော ဘာသာစကားဖြစ်သည့်အတွက် အီရန်တွင် အသုံးများခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေကာမူ တိုင်းပြည်တခွင်တွင် ထင်ရှားစွာပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၎င်းသူ(Circassiansတို့သည်) (Georgian) တိုင်းရင်းသားပြီးနောက်  ဒုတိယ အကြီးမားဆုံးသော ကဖ်ကားစ် ( Caucasus) အနွယ်ဖွားများဖြစ်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;FdyRswC p 141&quot;&gt;[https://books.google.nl/books?id=stl97FdyRswC&amp;pg=PA141&amp;lpg=PA141&amp;dq=number+of+circassians+in+iran&amp;source=bl&amp;ots=u_SmExfuC8&amp;sig=2lK8k9IsUQZyjCtdKqIAIr6Rc5M&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0CDwQ6AEwBDgKahUKEwins7Whz4vGAhVRCNsKHb9pAME#v=onepage&amp;q=number%20of%20circassians%20in%20iran&amp;f=false ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East''] Facts On File, Incorporated {{ISBN|143812676X}} p 141&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/118238/Circassian|title=Circassian (people)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234935/http://www.amar.org.ir/english/|archivedate=2015-10-15|publisher=Migrationinformation.org|accessdate=28 April 2014}}&lt;/ref&gt;

ယဟူဒီ(ဂျူး)လူမျိုးတို့သည် အီရန်နိုင်ငံ၌ Cyrus မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သော Achaemenid ပါရှန်းအင်ပါယာ ခေတ်ကာလမှ ရှိနေခဲ့ကြပြီး အီရန်၌ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလူမျိုး ၁၄၀၀၀၀မှ ၁၅၀၀၀၀ ခန့် နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ တီဟီရန် ဂျူးကော်မတီ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ လက်ရှိကာလ၌ အီရန်တွင် ဂျူးလူမျိုး ၂၅၀၀၀မှ၃၅၀၀၀ ခန့် အီရန်တွင်နေထိုင်လျက် ရှိကြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၅၀၀၀ ဝန်းကျင်သည် တီဟီရန်မြို့အတွင်း နေထိုင်သူများဖြစ်ကြသည်။ ကျန်သူများသည် အခြားမြို့များဖြစ်ကြသော ဟမ်မဒါန်း၊ ရှီရားဇ်၊အိစ်ဖဟာန်း၊ ကိရ်မာန်ရှားဟ်၊ယဇ်ဒ်၊ကိရ်မားန်၊ ရဖ်ဆန်ဂျားန်၊ဘရူဂျရ်ဒ်၊ စနန်ဒဂျ်၊သဘ်ရေးဇ်နှင့် အူရူမီယာ မြို့များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ သို့ပေမဲ့လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် စစ်တမ်းကောက်ခံချက်အရ ဂျူးလူမျိုးဦးရေ ၈၇၅၆ ဦးရေသာ အီရန်တွင် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;188px&quot;&gt;
File:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1982-1989).png|
File:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1990-1993).png|
File:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1994-2011).png|
File:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (2012-2014).png|
&lt;/gallery&gt;ကမ္ဘာ့မှတ်တမ်းများအရ (၂၀၁၃ ခုနှစ် စစ်တမ်းအရ) အီရန်တွင်အသုံးပြုဘာသာစကားများကိုအောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ဖာရ်စီ၊လိုရီ၊ဂီလ်ကီနှင့် မာဇင်ဒရာနီ ၆၆ ရာခိုင်နှုန်း၊ အဇာဘိုင်ဂျန်နှင့် အခြားတူရကီစကားများ၁၈ရာခိုင်နှုန်း၊ကွရ်ဒီ၁၀ရာခိုင်နှုန်း၊ အရဗီ ၂ ရာခိုင်နှုန်း ၊ဘလူးချ် ၂ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အခြားဘာသာစကားများ ဖြစ်သော အရ်မနီ၊ ဂွရ်ဂျီ(Georgian) ၊ခါရ်ကစီ၊အာရှူရီစသဖြင့် တို့သည် ၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပေသည်။

ထိုကဲ့သို့သောကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက်နှင့်အစ္စလာမ်၏စွယ်စုံကျမ်း(လီဒန်)တွင် အီရန်ရှိတိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများကိုအောက်ပါအတိုင်းဖော်ပြထားပေသည်။၎င်းတို့မှာ- ပါးရှန်းများ(လိုရီများနှင့် အခြားသော လိုရီတိုင်းရင်းသားမှ ဆင်းသက်သွားသော အီရန်(ပါးရှန်း)လူမျိုးများ ၇၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ အဇာဘိုင်ဂျန်လူမျိုး၁၆ရာခိုင်နှုန်း၊ ကူရ်ဒ်လူမျိုး၇ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာရဗ်လူမျိုး ၂ ရာခိုင်နှုန်း ၊ဘလူးချ် လူမျိုး၂ ရာခိုင်နှုန်း၊တူရ်ကမန်လူမျိုးများ၁ရာခိုင်နှုန်း၊ တူရကီ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဥပမာ ကရှ်ကာယီ ၁ ရာခိုင်နှုန်း ၊ဖာရစီလည်းမဟုတ် တူရကီလည်းမဟုတ်သော လူမျိုးများဖြစ်သည့် (အရ်မနီ၊  ဂွရ်ဂျီ၊ အာရှူရီနှင့် ဘာစရီ အပြင်အခြားသော လူမျိုးများ)လည်းရှိနေပေသည်။ ယခင်သတင်းရင်းမြစ်များနှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ရင်းမြစ်များအတွက်   (Languages and ethnicities in Iran) အီရန်ရှိဘာသာစကားများနှင့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဟူသော နေရာတွင် လေ့လာပါ။

== မြို့ပြလူဦးရေ ==
[[File:Iran_Population-Urban_vs_Rural.png|thumb|250x250px|အီရန်လူဦးရေအား မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်နေ လူဦးရေများကို ဆင့်ကဲခွဲခြားထားသည်၊]]
[[File:Provinces_of_Iran_by_population_density.svg|thumb|250x250px|အီရန်ပြည်နယ်များတွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုများ]]
ကုလသမဂ္ဂလူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာသတင်းအချက်အလက် များအရ အီရန်သည်လည်း ၎င်း၏အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာရွှေ့ပြောင်းပုံစံအပြင် ကမ္ဘာတွင် မြိုပြတိုးတက်မှုအလျင်မြန်ဆုံးစာရင်းတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။၂၀၁၅ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း ကောက်ခံချက်အရ အီရန်လူဦးရေအတွင်းမှ ၇၃.၄ ရာခိုင်နှုန်းသည် မြို့ပြများတွင်နေထိုင်သူများဖြစ်ကြပြီး ၁၉၅၀ခုနှစ် ထက် ၂၇ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာသည်။ အီရန်တွင် မြို့ပြစည်ပင်သာယာရေးဥပဒေနှင့် ကျင့်ထုံးများပြောင်းလဲပြီးနောက် ကျေးလက်ဒေသများအတွင်း မြို့ပြတိုးတက်မှုများကို လျှော့ချခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အတွင်း စုစုပေါင်း မြို့ ၄၀၀ ကို တည်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Annamoradnejad|first=Rahimberdi|date=2014|url=https://www.civilica.com/Paper-ICGS01-ICGS01_091=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C.html|title=Effects of Urbanization Law and Regulations in Iran's Geographical Space|journal=Iranian Conference of Geographical Sciences|publisher=University of Tehran|archive-date=24 September 2017|access-date=4 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924142201/https://www.civilica.com/Paper-ICGS01-ICGS01_091=%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-4-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!ရာထူး
!မြို့(ပြည်နယ်)
!၂၀၀၇ &lt;br /&gt;လူဦးရေ
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၁။
|တီ[[တီဟီရန်မြို့|ဟီ]]ရန် (တီဟီရန်ပြည်နယ်)
|'''၁၂၇၆၅၂၃၈''' (မြို့ကြီးနှင့်ဆက်နေသော ရွာများနှင့် စက်မှုဇုန်များအပါအဝင်ဖြစ်သည်)&lt;br /&gt;('''၈၀၈၈၂၈၇''' မြို့သူမြို့သားများ ကိုယ်တိုင်)
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၂။
|မရှ်ဟဒ်(ခိုရာဆန်)
|'''၂၈၆၈၃၅၀''' (ဆင်ခြေဖုံးလူဦးရေအပါအဝင်)&lt;br /&gt;('''၂၄၁၀၈၀၀'''  မြို့သူမြို့သားများ ကိုယ်တိုင်)
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၃။
|အိစ်ဖဟာန် (အိစ်ဖဟာန် ပြည်နယ်)
|'''၃၄၃၀၃၅၃''' ၎င်း၏ မြို့ပြဧရိယာနှင့် မြို့နှင့်ဆက်နေသော ဆင်ခြေဖုံးနေရာများအပါအဝင်) &lt;br /&gt;('''၁၆၀၂၁၁၀ ''' မြို့သူမြို့သားများ ကိုယ်တိုင်)
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၄။
|သဘ်ရေးဇ် (အဇာဘိုင်ဂျန် Azarbaijan)
|'''၁၅၉၇၃၁၉''' (သင့်လျော်သောမြို့သူမြို့နှင့်အဓိကဆင်ခြေဖုံး)&lt;br /&gt;('''၁၃၇၈၉၃၅''' မြို့သူမြို့သားများ ကိုယ်တိုင်)
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၅။
|အလ်ဘိုးရ်ဇ်ပြည်နယ် (اအလ်ဘိုးရ်ဇ်ပြည်နယ်)
|'''၁၃၇၇၄၅၀'''
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; |၆။
|ရှီရားဇ် (ဖာရ်စ် ပြည်နယ်)
|'''၁၂၀၄၈၈၂'''
|}

== ဘာသာရေးဆက်နွယ်ပေါင်းစည်းမှု ==
{{Pie chart|thumb=right|value1=99.4|value2=0.3|value3=0.4|color3=red|color2=Blue|color1=Green|caption=Religion in Iran (2011) &lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=Middle East :: IRAN |publisher=CIA The World Factbook |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate=2012-02-03 |df= }}&lt;/ref&gt;|label1=[[:en:Islam in Iran|Islam]]|label2=Other (includes [[:en:Christianity in Iran|Christian]], [[:en:Iranian Jew|Jewish]], and [[:en:Zoroastrians in Iran|Zoroastrian]])|label3=Unspecified}}

[[File:Moschee-isfahan.jpg|thumb|250x250px|အီစ်ဖဟာန်းမြို့ရှိ ရှားဟ် ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်ဝင်ပေါက်(အေမာမ်ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်(သို့) ရှာဟွဒ်ဒီးန် ဗလီဝတ်ကျောင်းတော် တစ်ခု။ ယင်းဝတ်ကျောင်းတော်သည် ဆဖဝီမင်းဆက်လက်ထက် အကောင်းဆုံး ဖာရ်စီဗိသုကာလက်ရာတစ်ခု။&lt;br /&gt;]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right; margin-bottom: 10px;&quot;
|+'''၁၉၅၆မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထ ဘာသာတရာကိုအခြေခံထားသော ကုလသမဂ္ဂစာရင်းဝင်အီရန်လူဦးရေ&lt;br &gt;'''
! rowspan=&quot;2&quot; |ဘာသာတရား
! colspan=&quot;2&quot; | ၁၉၅၆သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံမှု
! colspan=&quot;2&quot; |၁၉၆၆သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံမှု
! colspan=&quot;2&quot; |၁၉၇၆သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံမှု
! colspan=&quot;2&quot; |၂၀၀၆သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံမှု
! colspan=&quot;2&quot; |၂၀၁၁သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံမှု
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
!ဦးရေ
!%
!ဦးရေ
!%
!ဦးရေ
!%
!ဦးရေ
!%
!ဦးရေ
!%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[မူဆလင်|
]]
|၁၈၆၅၄၁၂၇
|၉၈၄
|၂၄၇၇၁၉၂၂
|၉၈.၈
|၃၃၃၉၆၉၀၈
|၉၉.၁
|၇၀၀၉၇၇၄၁
|၉၉.၄
|၇၄၆၈၂၉၃၈
|၉၉.၄
|-
| align=&quot;left&quot; |[[ခရစ်ယာန်]]
|၁၁၄၅၂၈
|၀။၆
|၁၄၉၄၂၇
|၀.၆
|၁၆၈၅၉၃
|၀.၅
|၁၀၉၄၁၅
|၀.၂
|၁၁၇၇၀၄
|၀.၂
|-
| align=&quot;left&quot; |ဇရ်သွရှ်သီ
|၁၅၇၂၃
|၀။၁
|၁၉၈၁၆
|၀.၁
|၂၁၄၀၀
|၀.၁
|၁၉၈၂၃
|၀.၀
|၂၅၂၇၁
|၀.၀
|-
| align=&quot;left&quot; |ဂျူး
|၆၅၂၃၂
|၀။၃
|၆၀၆၈၃
|၀.၂
|၆၂၊၅၈
|၀.၂
|၉၊၅၂
|၀.၀
|၈၇၅၆
|၀.၀
|-
| align=&quot;left&quot; |အခြား
|၅၉၊၅၆
|၀။၃
|၇၇၀၇၅
|၀.၃
|၅၄၂၃၄
|၀.၁
|၄၉၁၀၁
|၀.၁
|-
| align=&quot;left&quot; |အမည်မသိ
|၄၅၈၃၈
|၀။၂
|၅၉၅၈၃
|၀.၂
|၂၀၅၃၁၇
|၀.၃
|၂၆၅၈၉၉
|၀.၄
|}
အီရန်တွင် အစ္စလာမ်ဥပဒေနှင့်ပက်သက်ပြီး တင်းကျပ်မှုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အီရန်တွင် ၉၉ရာခိုင်နှုန်းခန့်သော လူတို့သည် မွစ်လင်(မ)များဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရှီအာဂိုဏ်းဝင်များဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အီရန်သည်တရားဝင် ရှီအာ နိုင်ငံဖြစ်ပေသည်။ ထိုနိုင်ငံတွင် ၉ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် စွန္နီဂိုဏ်းဝင်များဖြစ်ကြသလို ၎င်း၏အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသည်လည်း စွန္နီနိုင်ငံများဖြစ်သည်။ အီရန်တွင် ဘာသာြခားများဖြစ်သော ခရစ်ယာန်၊ ဇရ်သို့ရှ်၊ ယဟူဒီ၊ ဘဟာယီ၊ မာန်ဒါန်နှင့် ပါရ်စီ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်သောသူများလည်းရှိသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် ၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ထက်ပင်လျှော့နည်းပေသည်။ ယင်းဘာသာခြားတို့အကြား လူဦးရေအများဆုံးသည် အရ်မနီများဖြစ်ကြပြီး ၎င်းသူတို့သည် အာမေနီယားကျောင်းတော်၏ညွှန်ကြားမှုအောက်၌ရှိပြီး နောက်လိုက်အင်အားသည်  ၁၁၀၀၀၀၊၂၅၀၀၀၀နှင့် ၃၀၀၀၀၀ ဝန်းကျင်မျှရှိသည်။ အီရန်တွင် ခရစ်ယာန်ဘုရားကျောင်းစုစုပေါင်း၁၀၀ ကျော်ရှိသည်။ ဘဟာယီတို့သည် ဘာသာခြားလူနည်းစုတို့အကြားတွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ကြပြီး လူဦးရေ ၃၀၀၀၀၀ ခန့်ရှိပေမဲ့ ၎င်းသူတို့ကို တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုထားပေ။(ထို့အတွက်ကြောင့်လည်းသန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံရာတွင် ထည့်သွင်းကောက်ခံမှုမပြုခဲ့ပေ)။ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင်လည်း ၎င်းသူတို့သည် ဖိအားပေးမှုများခံခဲ့ကြရသည်။ အီရန်အစ္စလာမ်မစ်တော်လှန်ရေး၁၉၇၉ခုနှစ်နောက်ပိုင်း၌ ၎င်းတို့အပေါ်တင်းကျပ်မှုများနှင့်အတူ ကွပ်မျက်မှုများပြုလုပ်ခြင်း၊အရပ်ဖက်လူ့အခွင့်အရေးချုပ်ကိုမှုများနှင့်၎င်းတို့အားလွပ်လပ်ခွင့်မပေးမှုများ ပြုလုပ်လာခဲ့သလို အဆင့်မြင့်ပညာရေးဆည်းပူးမှုအား ခွင့်ပြုမှုမရရှိခဲ့သည့်အပြင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခွင့် များကိုလည်း တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းများကို ပိုမိုခံခဲ့ကြရသည်။ အီရန်တွင် အာရှူရီခရစ်ယာန်လူဦးရေသည် ၂၀၀၀၀ ဝန်းကျင်မှ ၇၀၀၀၀ ခန့်အထိရှိသည်။ မာန်ဒါန် ဘာသာဝင်ဦးရေနှင့်ပတ်သက်ပြီး လူဦးရေခန့်မှန်းမှုများတွင် ကွဲပြားမှုများရှိသည်။ ပရစ်စာနယ်ဇင်းအဖွဲ၏ထုတ်ပြန်ချက်အရ အီရန်တွင် မာန်ဒါန်ဘာသာဝင် ၅၀၀၀ မှ ၁၀၀၀၀ ခန့်ရှိသည်ဟုဖြစ်သည်။ သို့သော် Alarabiya သတင်းဌာနမှ ၎င်းဘာသာဝင်သည် အီရန်၌၂၀၁၁ တွင် ဦးရေ ၆၀၀၀၀ကျော်ရှိသည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;alarabiya0612&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/12/06/181123.html|title=Iran Mandaeans in exile following persecution|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt;|last=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt;|date=2011-12-06|publisher=Alarabiya.net|accessdate=2011-12-17}}&lt;/ref&gt;

== ပြည်ပရောက်အီရန်နိုင်ငံသားများ ==
ပြည်ပရောက်အီရန်နိုင်ငံသားများဆိုသည်မှာ ၎င်းသူတို့သည် အီရန်နိုင်ငံဖွားများဖြစ်ကြပြီး ယင်းသူတို့၏သားသမီးများမှာ ပြည်တွင် နေထိုင်သူများကို ဆိုလိုသည်။ ပြည်ပတွင်နေထိုင်၍အလုပ်လုပ်ကိုင်သော အီရန်နိုင်ငံသားတို့သည် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင်အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဘီလီယံကျော်ကို မိမိတို့ နေထိုင်မှုအတွက် ပေးချေခဲ့ကြသည်။

၂၀၁၀ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အီရန်နိုင်ငံသား ၄ သန်းမှ ၅ သန်းခန့် ပြည်ပတွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့သည် များသောအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကနေဒါ၊ ဥရောပ၊ ပါးရှန်းပင်လယ်ကမ်းခြေ အာရဗ်စော်ဘွားနိုင်ငံများ၊ ရကီ၊ ဩစတြေးလျ နှင့်အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတို့တွင်ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ နေထိုင်ကြသည်။။ ၂၀၀၀ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံချက်အရနှင့် အခြားထုတ်ဖော်ပြောကြားချက်များအရ ၊ခန့်မှန်းခြေ ၁ သန်း အီရန်-အမေရိကန် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့်၊ လော့စ်အိန်ဂျလိစ် မြို့ရှိ Westwood ဧရိယာတွင် အီရန်နိုင်ငံသား၇၂၀၀၀ ခန့်နေထိုင်သည့်အတွက် ၎င်းနေရာကို  Tehrangelesဟု ပင်တွင်စေခဲ့သည်။ အခြားကြီမားသောမြို့ကြီးများဖြစ်သည့်ဒူဘိုင်း တွင် ၃၀၀၊၀၀၀၊ ဗန်ကူးဗားမြို့၊ လန်ဒန်၊ တိုရွန်တို၊ ဖရန်စစ္စကိုပင်လယ်အော်ဧရိယာ၊ ဝါရှင်တန် D.C။၊ ဗျူနိုအေးရိစ်မြို့ ၊ မက္ကစီကိုစီးတီး၊ တော့ဟုမ်း၊ ဘာလင်၊ ဟမ်းဘတ် နှင့် ဖရန့်ဖွတ်များတွင်လည်းနေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စုစုပေါင်း ခန့်မှန်းတန်ဖိုးသည် ၁.၃ ထရေလီယံ ဖြစ်သည်.&lt;ref&gt;[http://www.iran-daily.com/1385/2781/html/economy.htm Iran Daily - Domestic Economy - 02/14/07]&lt;/ref&gt;

အခြားသော အီရန်ကြီး တွင်နေထိုင်သော အီရန်နိုင်ငံသားများနှင့် အခြားအီရန်မျိုးနွယ်များအကြားခြားနားမှုရှိသည်ကိုလည်းသိထားရပေမည်။ ယင်းသူတို့သည် အီရန်လူမျိုးကြီးများဖြစ်ကြပြီး      ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားသည်လည်း  Indo-European မှဆင်းသက်လာလေသည်။.

== ဒုက္ခသည်လူဦးရေ ==
အီရန်သည် ကမ္ဘာတွင် နိုင်ငံခြားသားဒုက္ခသည်များကို ခိုလှုံခွင့်ပေးသောနိုင်ငံများအတွင်း အကြီးမားဆုံးသောနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်း၌ နိုင်ငံခြားသားဒုက္ခသည်ဦးရေ ၁ သန်းကျော်ရှိသည်။ ၎င်းတို့အတွင်းမှ အများဆုံးသည် အာဖဂန်နိစ်တန်မှဖြစ်ပြီး (ဒုက္ခသည် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း)ရှိသည်။ အီရတ်မှ ၁၀ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ နှစ်မှစ၍ ၎င်းသူများကို မိမိတို့၏နိုင်ငံများသို့ ပြန်လည်ပို့ရန်အတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခိုလှုံခွင့်ပေးရေးကော်မတီ UNHCRနှင့် အာဖဂန်နိစ်တန် အကြီးအကဲများနှင့် စကားပြောခဲ့သည်။၁၉၇၉မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း UNHCR အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခိုလှုံခွင့်ပေးရေးကော်မတီသည် ပါကစ်တန်နိုင်ငံအတွင်း ခိုလှုံလျက် ရှိသော အာဖဂန်နိစ်တန်နိုင်ငံသားများအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ ဘီလီယံကျော်ကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းဒုက္ခသည်များနှင့် ပတ်သက်ပြီး အီရန်နိုင်ငံသို့ အမေရီကန်ဒေါ်လ ၁၅၀ သန်းကိုသာ ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်အစိုးရသည် ဒုက္ခသည်များကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် တစ်ရက်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀ သန်းကုန်ကျစရိတ်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ သို့သော် UNHCR အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခိုလှုံခွင့်ပေးရေးကော်မတီသည် ၁၉၉၉ ခုနှစ်အတွင်း အီရန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ နိုင်ငံခြားသားဒုက္ခသည်များကို ကူညီစောင့်ရှောက်ရန်အတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈ သန်းသာလျှင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။၂၀၁၆ ခုနှစ်မှစ၍ အီရန်တွင် နိုင်ငံခြားသားဒုက္ခသည် ၃၀၀၀၀၀ ကျော်ကို အလုပ်လုပ်ကိုင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။

== စီအိုင်အေကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးလူဦးရေစာရင်းဇယား ==
[[File:Net_Migration_Iran.png|right|thumb|300x300px|ပိုက်ကွန်ကိုအီရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု (၁၉၇၉-၂၀၀၈)။ အပြုသဘောဆောင်တဲ့တန်ဖိုးကိုကိုယ်စားပြုပြီးလူဝင်အီထက်ကြောင့်ထွက်ခွာ]]
အောက်ပါလူဦးရေစာရင်းဇယားတွေဟာထံမှ လော၊မဟုတ်ရင်ညွှန်ပြမဟုတ်လျှင်။

'''အသက်အရွယ်ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ'''

: ''၀-၁၄ နှစ်:'' ၂၃.၆၉%(အမျိုးသား ၉၉၃၇၇၁၅/အမျိုးသမီး ၉၄၄၉၇၁၆)
: ''၁၅-၂၄ နှစ်:'' ၁၇.၅၈%(အမျိုးသား ၇၃၈၆၈၂၆/အမျိုးသမီး ၆၉၉၈၁၈၈)
: ''၂၅-၅၄ နှစ်:'' ၄၆.၈၇%(အမျိုးသား ၁၉၅၃၄၇၉၄/အမျိုးသမီး ၁၈၈၁၇၄၈၀)
: ''၅၅-၆၄ နှစ်:'' ၆.၅၈%(အမျိုးသား ၂၆၅၀၀၄၉/အမျိုးသမီး ၂၇၃၁၉၉၇)
: ''၆၅ နှစ်ကျော်:'' ၅.၂၈%(အမျိုးသား ၁၉၉၀၉၆၁/အမျိုးသမီး ၂၃၂၆၅၄၄)(၂၀၁၅။)

'''ပျမ်းမျှအသက်အရွယ်'''

: ''စုစုပေါင်း:'' ၂၈.၈ နှစ်
: ''ထီး:'' ၂၈.၆ မီနှစ်ပေါင်း
: ''အမျိုးသမီး:'' ၂၉.၁ နှစ်(၂၀၁၅။)

'''လူဦးရေတိုးတက်နှုန်း'''

: ၁.၂%(၂၀၁၅။)

'''[[မွေးဖွားနှုန်း]]'''

: ၁၇.၉၉ မွေးဖွား/၁၊၀၀၀ လူဦးရေ(၂၀၁၅။)

'''သေဆုံးနှုန်း'''

'''မြို့ပြ'''

: ''မြို့ပြလူဦးရေ:'' ၇၃.၄%စုစုပေါင်းလူဦးရေ(၂၀၁၅)
: ''မြို့ပြ၏နှုန်းမှာ:'' ၂.၀၇%နှစ်စဉ်ပြောင်းလဲမှုနှုန်း(၂၀၁၀-၁၅။)

'''လိင်အချိုး'''

: ''မှာမွေးဖွား:'' ၁.၀၅ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''၀-၁၄ နှစ်:'' ၁.၀၅ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''၁၅-၂၄ နှစ်:'' ၁.၀၆ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''၂၅-၅၄ နှစ်:'' ၁.၀၄ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''၅၅-၆၄ နှစ်:'' ၀.၉၇ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''၆၅ နှစ်ကျော်:'' ၀.၈၆ ထီး(s)/အမျိုးသမီး
: ''စုစုပေါင်းလူဦးရေ:'' ၁.၀၃ ထီး(s)/သမီး(၂၀၁၅။)

'''သက်တမ်းမှာမွေးဖွား'''

: ''စုစုပေါင်းလူဦးရေ:'' ၇၁.၁၅ နှစ်
: ''ထီး:'' ၆၉.၅၆ နှစ်
: ''အမျိုးသမီး:'' ၇၂.၈၂ နှစ်(၂၀၁၅။)

'''စုစုပေါင်း[[မွေးဖွားနှုန်း]]'''

: ၁.၈၃ သားဖွား/အမျိုးသမီး(၂၀၁၅။)

'''လူငယ်စာတတ်မြောက်ရေး'''

: အဓိပ္ပာယ်:အသက် ၁၅-၂၄ ရေးနိုင်၊ဖတ်နိုင်သည်
: ''စုစုပေါင်းလူဦးရေ:'' ၉၀%အထက်
: ''အမျိုးသားလူငယ်:'' ၉၈%
: ''အမျိုးသမီးလူငယ်:'' ၉၈.၀%(၂၀၀၈။)

== Genetics ==

=== Y -ခရိုမိုဆုန်း DNA ===
Y -ခရိုမိုဆုန်း DNA  ကိုအထီးနွယ်ကိုယ်စားပြုထားပြီးအီရန်သည်အောက်ပါအတိုင်း Y-ခရိုမိုဆုန်း haplogroups, R1 (25%), J2 (23%) က G (14%), J1 (8%) E1b1b (5%  L  (4%), Q (4%)အဖြစ်သိုလှောင်ထားလေသည်။, စုစုပေါင်းခရိုမိုဇုန်းများ 85% ထက်မကပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Regueiro et al. 2006, Nasidze et al. 2008&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 100%; margin-bottom: 10px;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Haplogroup'''&lt;ref&gt;Bekada A, Fregel R, Cabrera VM, Larruga JM, Pestano J, et al. (2013) [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0056775 Introducing the Algerian Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Profiles into the North African Landscape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022204901/http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0056775 |date=22 October 2014 }}. PLoS ONE 8(2): e56775. doi:10.1371/journal.pone.0056775&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''n'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''B'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''C'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''E1b1a'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''E1b1b1a2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''E1b1b1a3'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''E1b1b1c'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''F'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''G'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''H'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''I'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''J1'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''J2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''K'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''L'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''N'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''O'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''P,R'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Q'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''R1a'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''R1b'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''R1b1a'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''R1b1b'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''R2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''T'''
|-
|Marker
|M2
|V13
|V22
|M34
|M343
|V88
|M269
|M70
|-
|Iran
|566
|0.53
|0.18
|1.41
|1.77
|1.8
|0.88
|0.35
|14.00
|2.65
|0.8
|8.13
|23.86
|0.71
|4.00
|2.12
|1.41
|0.71
|4.01
|17.49
|1.24
|0.35
|6.18
|1.41
|2.12
|}

=== Mitochondrial DNA ===
Mitochondrial DNA သည် mtDNA အမျိုးသမီးနွယ်ကိုကိုယ်စားပြုသည်။ အီရန်သည် mitochondrial DNA ကိုအဆိုပါ Y-DNA နွယ်ထက်ပိုပြီးအနောက်တိုင်း Eurasian နွယ်ကြောင်းပြသထားသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အီရန်အနွယ်ဝင် ပျမ်းမျှ90% ကျော်သည် အနောက် Eurasian MtDNA ဖြစ်ကြသည် (၂၀၁၃) ။&lt;ref name=&quot;plosone.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0080673|title=Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians|author1=Miroslava Derenko|author2=Boris Malyarchuk|author3=Ardeshir Bahmanimehr|author4=Galina Denisova|author5=Maria Perkova|author6=Shirin Farjadian|author7=Levon Yepiskoposyan|date=November 2013|accessdate=2 January 2015|archivedate=2 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102034959/http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0080673}}&lt;/ref&gt;

၎င်းတို့အတွင်းမှ U3b3 အနွယ်ဝင်များသည် အီရန်လူမျိုးနှင့် ကဖ်ကားဇ်လူမျိုးတို့ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် U3b1a သည်  အရှေ့အလယ်ပိုင်းအနီးတစ်ဝိုက်တွင် များပြားစွာ ပြန့်နှံ့လျက် ရှိသည်။

အီရန်နိုင်ငံတွင် Y-ခရိုမိုဆုမ်းနှင့် Mitochondrial DNA သည် အီရန်နိုင်ငံမြောက်ဘက်ပိုင်းဒေသရှိ လူမျိုးများဖြစ်ကြသည်။ဥပမာ ဂျီလာကီးစ်နှင့် မာဇင်ဒရာနီများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ မျိုးနွယ်သည် တောင်ပိုင်းရှိ လူမျိုးများဖြစ်သည့် ဂွရ်ဂျီ၊အရ်မနီများနှင့် အဇာဘိုင်ဂျန်များနှင့်တူညီပြီး chromosomal DNA မှ ဆင်းသက်လာသည်။ အီရန်တွင် ၁ (သို့) ၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိသော ဘလူးချ် လူမျိုးတို့သည် patrilinial and mitochondrial DNA မှ ဖြစ်ကြပြီး အနောက်မြောက်အာရှ အုပ်စုများနှင့် တူညီမှုရှိသည်။

အီရန်လူဦးရေအတွင်း မျိုးဗီဇမူကွဲမှု၏ အဆင့်ဆင့် ကော့ကေးဆပ်, Anatolia နှင့်ဥရောပအခြားအုပ်စုများမှနှိုင်းယှဉ်ဖြစ်ကြသည်။

== People of Iranian ancestry ==

=== Tats (Caucasus) ===
The &quot;Tats&quot; are ethnic Persian caucasians and an Iranian people, presently living within [[အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံ|Azerbaijan]] and [[ရုရှားနိုင်ငံ|Russia]] (mainly Southern Dagestan). The Tats are part of the indigenous peoples of Iranian origin in the Caucasus.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pilkington|first=H.|date=November 27, 2002|url=https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&amp;pg=PA27|title=Islam in Post-Soviet Russia - Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds|publisher=Psychology Press|page=27|isbn=9780203217696}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R. Khanam,&quot;Encyclopaedic Ethnography of Middle-East and Central Asia:P-Z, Volume 1&quot;, Global Vision Publishing Ho, 2005. pg 746:&quot;The contemporary Tats are the descendants of an Iranian-speaking population sent out of Persia by the dynasty of the Sasanids in the fifth to sixth centuries.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=T. M. Masti︠u︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin|year=1996|author=T. M. Masti︠u︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin|url=https://books.google.com/books?id=xd3ZnfyRgncC&amp;pg=PA80|title=An Ethnic History of Russia: Pre-Revolutionary Times to the Present - The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)|publisher=Greenwood Publishing Group|page=80|isbn=9780313293153}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}


[[Category:အီရန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစစ်တမ်း]]</text>
      <sha1>b5cgemntxk84aga39pbro7winbl7ms2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အထက်မြန်မာပြည်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94527</id>
    <revision>
      <id>1032153</id>
      <parentid>1019905</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29741" sha1="mzt2rhhp42z5ki3abo6l0gkuq85lmqq" xml:space="preserve">'''အထက်မြန်မာပြည်''' ({{langx|en|Upper Myanmar}}) သို့မဟုတ် '''အညာဒေသ''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်များနှင့် မြောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည့် ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ အထက်မြန်မာပြည်တွင် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများဖြစ်ကြသော [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd |date=1925 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;[[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် ရိုးရာဓလေ့တွင် အထက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို '''အညာသူ/သား''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို [[အကြေ]]သူ/သား သို့မဟုတ် အောက်သား ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

[[File:Burma en.png|thumb|မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံ (အထက်မြန်မာပြည်ကို အဝါရောင်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်)]]
{{Infobox region
| name = အထက်မြန်မာပြည်
| native_name = 
| nickname = အညာဒေသ
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| part_of = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| status = ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင်ဒေသ
| Blank1_title = ပါဝင်သော တိုင်း/ပြည်နယ်
| Blank1_info = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေး]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]]၊ [[ကယားပြည်နယ်|ကယား]]
| Blank2_title = အဓိက မြို့ကြီးများ
| Blank2_info = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]
| Blank3_title = လူထုကို ခေါ်ဝေါ်ပုံ
| Blank3_info = အညာသူ/သား
}}

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;အထက်မြန်မာပြည်&quot; (Upper Burma) ဟူသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို ဗြိတိသျှတို့က စတင်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၈NT၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]အပြီးတွင် ဗြိတိသျှတို့က [[အောက်မြန်မာပြည်]] (ပဲခူး၊ ရခိုင်၊ တနင်္သာရီ) ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဗမာမင်းများ (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်း) ဆက်လက်အုပ်ချုပ်သည့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ရတနာပုံနေပြည်တော်ပိုင်နက် နယ်မြေများကို အထက်မြန်မာပြည် သို့မဟုတ် &quot;လွတ်လပ်သော ဗားမား&quot; (Independent Burma) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]တွင် ဗြိတိသျှတို့က အထက်မြန်မာပြည်ကိုပါ ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးတွင် တောင်တန်းဒေသများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်မြေတစ်ခုအဖြစ် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thant Myint-U |first= |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |pages=102–105}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းကြောင်းအရ အထက်မြန်မာပြည်သည် မြန်မာ့တိုင်းရင်းသားများ မြန်မာမြေပေါ်သို့ စတင်ဝင်ရောက်ရာ လမ်းကြောင်းဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံ]]၊ [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝ]]၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်]] အစရှိသည့် မြန်မာ့သမိုင်းဝင် မင်းနေပြည်တော်အဆက်ဆက် ထွန်းကားခဲ့ရာ သမိုင်းဝင်မြေမြတ်မဟာ ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုမတိုင်မီအထိ အောက်မြန်မာပြည်သည် မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုရာ ရိုးရာနယ်မြေဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ အထက်မြန်မာပြည်သည် သမိုင်းအဆက်ဆက် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာ အရပ်ဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
ယခုအခါ အထက်မြန်မာပြည်တွင် လူဦးရေ ၂၃ သန်းကျော် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ အနိမ့်ပိုင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်များနှင့် အညာဒေသများတွင် [[ဗမာလူမျိုး]]အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ ပတ်လည်ရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား]] နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ သဟဇာတဖြစ်စွာ စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}&lt;/ref&gt;

== လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် အဓိကမြို့ကြီးများ ==
အထက်မြန်မာပြည်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ ဖြစ်ထွန်းသလို၊ ရေနံ၊ ကျောက်စိမ်း၊ ပတ္တမြားနှင့် အခြားအဖိုးတန် သဘာဝတွင်းထွက်သယံဇာတများ ပေါကြွယ်ဝသည့် ရေခံမြေခံကောင်းသော ဒေသဖြစ်သည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံကြီးများဖြစ်ကြသည့် အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိရာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော မဟာဗျူဟာမြောက် နယ်မြေဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြို့ကြီး ဆယ်မြို့စာရင်းတွင် ပါဝင်သော အောက်ပါမြို့ကြီးများသည် အထက်မြန်မာပြည်၏ စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုမဏ္ဍိုင်ကြီးများအဖြစ် တည်ရှိနေကြသည် -
* [[မန္တလေးမြို့]] (ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးမြို့တော်)
* [[တောင်ကြီးမြို့]] (ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးဗဟို)
* [[မုံရွာမြို့]] (ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသ၏ စီးပွားရေးအချက်အချာ)
* [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] (မြောက်ဖျားဒေသ၏ ဗဟိုချက်မြို့)

== ခေတ်ပြိုင်အသုံးအနှုန်း ==
ခေတ်ပြိုင်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား အချို့သော နယ်ပယ်များတွင် အထက်နှင့် အောက်မြန်မာပြည်ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပထဝီဝင်အဝန်းအဝိုင်းအလိုက် ခွဲခြား၍ တွင်ကျယ်စွာ ဆက်လက်အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] လက်အောက်ရှိ [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အထက်မြန်မာပြည်)]]နှင့် [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အောက်မြန်မာပြည်)]] ဟူ၍ ရုံးစိုက်ရာဒေသအလိုက် ခွဲခြားစီမံခန့်ခွဲလျက်ရှိသည်။

== ပထဝီဝင် ==
မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရခိုင်ရိုးမ]] နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိပြီး ယင်းဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]နှင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်ဖြစ်သော [[ခါကာဘိုရာဇီ]]တည်ရှိရာ နေရာဖြစ်သည်။ ထိုဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြစ်ကြီးဖြစ်သော [[ဧရာဝတီမြစ်]]စတင်မြစ်ဖျားခံရာဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတလျောက် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း အရှေ့ဘက်ခြမ်းကို [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]တို့က ဝန်းရံထားသည်။ ရခိုင်ရိုးမနှင့် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများကြားတွင် မြေနိမ့်ပိုင်း အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ ('ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း' ဟုလည်း ခေါ်တွင်သည်) တွင်  [[ဗမာလူမျိုး]]များ အများစုနေထိုင်ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
၁၀၄၄ ခုနှစ်တွင် [[အနော်ရထာမင်း]]သည် ယနေ့မြန်မာပြည် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံ]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။  မွန်ဂိုကျူးကျော်သိမ်းပိုက်မှုအပြီး ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံ ပြိုလဲသွားသည့်အခါ [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်းစိုင်းဘုရင်ခံနိုင်ငံ]]အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၃၁၃ နှင့် ၁၃၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံအား ဘုရင့်နိုင်ငံနှစ်ခုအဖြစ် ပိုင်းခြားခဲ့သည်။  အထက်မြန်မာပြည်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသသည် [[စစ်ကိုင်းခေတ်|စစ်ကိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ]]ဖြစ်လာပြီး တောင်ပိုင်းဒေသသည် [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယဘုရင့်နိုင်ငံ]]ဖြစ်လာသည်။  ၁၃၂၆ ခုနှစ်တွင် စစ်ကိုင်းနှင့် ပင်းယနိုင်ငံတို့ [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံ]] ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ အင်းဝနိုင်ငံဘုရင့်နိုင်ငံအား အင်းဝ၊ ပြည်နှင့် တောင်ငူဟူသော နယ်မြေ၃ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[ဒုတိယ သရေခေတ္တရာမင်းဆက်|ပြည်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]နှင့် [[တောင်ငူမင်းဆက်]] တို့သည် ၁၄၈၂ ခုနှစ်နှင့် ၁၅၁၀ ခုနှစ်တွင် အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။  လွတ်လပ်သော တောင်ငူမင်းဆက်သည် ၁၅၄၂ ခုနှစ်တွင် ပြည်ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ၁၅၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်အင်းဝသည် တောင်ငူမင်းဆက်၏ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။  ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် [[ပြည်မြို့]]နှင့် [[တောင်ငူမြို့]]များအား အင်းဝသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။  ၁၇၆၂ တွင် အင်းဝသည် အညာ‌ဒေသအနေဖြင့် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏နယ်‌မြေဖြစ်လာသည်။  [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ|ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]တွင် စစ်ရှုံးပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်တို့က ပြည်မြို့နှင့် တောင်ငူမြို့တို့ကို အညာမှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။  ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကျဆုံးပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့က အညာဒေသကို အပိုင်းသစ်သုံးပိုင်းခွဲခဲ့သည်။  [[မကွေးတိုင်း]]၊ [[မန္တလေးတိုင်း]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်း]]တို့ ဖြစ်သည်။  အင်္ဂလိပ်တို့က ချင်းတောင်တန်းများကို မကွေးတိုင်းသို့လည်းကောင်း ကချင်တောင်တန်းများကို စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းသို့လည်းကောင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။  ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မြန်မာအစိုးရသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် ချင်းဝိသေသတိုင်းတို့ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။

[[Image:Burma indo china 1886.jpg|thumb|၁၈၈၅ခုနှစ် မြန်မာပြည်မြေပုံ။ လိမ္မော်ရောင်မှာ ဗြိတိသျှတို့ မကြာသေးခင်က သိမ်းပိုက်ထားသော သီပေါမင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်အထက်မြန်မာပြည်ဖြစ်ပြီး ပန်းရောင်မှာ အောက်မြန်မာပြည်ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်မှာ ရှမ်းစော်ဘွားနယ်များနှင့် သီပေါမင်း၏ ပိုင်နက်မဟုတ်သော လွတ်လပ်သည့် မျိုးနွယ်စုနယ်မြေများဖြစ်သည်။ (၁၈၈၅ ခုနှစ်)]]
'အထက်မြန်မာပြည်' (Upper Burma) ဟူသော ဝေါဟာရကို  ဗြိတိသျှတို့က ၁၈၅၂ မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ်အကြား မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများကို ရည်ညွှန်းရာတွင် ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Upper Burma {{!}} region, Myanmar |url=https://www.britannica.com/place/Upper-Burma |access-date=2023-03-04 |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; ၁၈၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အပြီးတွင် အောက်မြန်မာပြည်သည် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]အောက် ကျရောက်ခဲ့ကာ အထက်မြန်မာပြည်မှာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]မတိုင်မီအထိ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ အထက်ပုံပါအရ အထက်မြန်မာပြည်၏ မြန်မာမင်းပိုင်နက်မြောက်ပိုင်းစွန်းနယ်နိမိတ်ကိုဤသို့ သတ်မှတ်ထားကြောင်းတွေ့ရသည် &quot;စစ်ကိုင်းအိန္ဒိယနယ်စပ်မှ ဥရုမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဖားကန့်မြို့အပေါ်နားထိ၊ ဖားကန့်မှ အနည်းငယ်တောင်ဘက်ဆင်း၍ အရှေ့ဘက်တည့်တည့် ကာမိုင်းမြို့၏မြောက်ဘက် တောင်တန်းအထိ၊ ထိုတောင်တန်းမှ အရှေ့ဘက်တန်းတန်းတွင်ရှိသော (မြစ်ကြီးနားမြို့မြောက်ဘက်ရှိတောင်) မှန်ပြတောင်အထိ၊ ထိုတောင်မှ အောက်ဖက်အဖြောင့်အတိုင်း ခတ်ချို၊ တာလောကြီး၊ မန်ဖင်ရွာအရှေ့ဘက်တောင်များမှ ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ခြမ်း မြစ်ကြောင်းပုံအတိုင်း ဗန်းမော်အထိ&quot;ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပြည်တွင်းစစ်]]ဖြစ်ပွားသောအခါနောက် အထက်မြန်မာပြည်သည် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]လက်အောက်ခံ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] ရှိနေခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]လက်အောက်ခံ [[တပ်မတော်]]အား ဆန့်ကျင်ခုခံမှုအားကောင်းသည့် ဒေသဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Closing Window Problem Facing Myanmar's Pro-Democracy Forces |url=https://www.wilsoncenter.org/article/closing-window-problem-facing-myanmars-pro-democracy-forces |access-date=2023-03-04 |website=Wilson Center |language=en}}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ အထက်မြန်မာပြည်တွင် လူဦးရေ ၂၃,၃၅၄,၁၉၉ ဦး နေထိုင်ကာ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၄၆% ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2014 Census Data |url=https://www.dop.gov.mm/en/data-and-maps-category/2014-census-data |website=Department of Population}}&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် လူဦးရေ၏ ၇၅%  မှာ ကျေးလက်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့မှ ဖြစ်သည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီး
!မြို့ပြ
!ကျေးလက်
!စုစုပေါင်း
!%
|-
|{{Flag|Mandalay Region}}
|၂,၁၄၃,၄၃၆
|၄,၀၂၂,၂၈၇
|၆,၁၆၅,၇၂၃
|၂၆%
|-
|{{Flag|Shan State}}
|၁,၃၉၅,၈၄၇
|၄,၄၂၈,၅၈၅
|၅,၈၂၄,၄၃၂
|၂၅%
|-
|{{Flag|Sagaing Region}}
|၉၁၁,၃၃၅
|၄,၄၁၄,၀၁၂
|၅,၃၂၅,၃၄၇
|၂၃%
|-
|{{Flag|Magway Region}}
|၅၈၈,၀၃၁
|၃,၃၂၉,၀၂၄
|၃,၉၁၇,၀၅၅
|၁၇%
|-
|{{Flag|Kachin State}}
|၅၉၂,၃၆၈
|၁,၀၅၀,၄၇၃
|၁,၆၄၂,၈၄၁
|၇%
|-
|{{Flag|Chin State}}
|၉၉,၈၀၉
|၃၇၈,၉၉၂
|၄၇၈,၈၀၁
|၂%
|-
!'''စုစုပေါင်း'''
!'''၅,၇၃၀,၈၂၆'''
!'''၁၇,၆၂၃,၃၇၃'''
!'''၂၃,၃၅၄,၁၉၉'''
!'''၁၀၀%'''
|}


==ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်==
*[[အောက်မြန်မာပြည်]]
*[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ]]

== ဒေသယဉ်ကျေးမှူး ==

=== ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ===
[[File:Ethnic_Bamar_men,_Bagan,_Myanmar.jpg|thumb|ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက်ပုဂံဒေသရှိ သမိုင်းဝင် တော်ဝင်မြို့တော်ဖြစ်သည့် ပုဂံရှိ နွားလှည်းပေါ်မှ အမျိုးသားများ။]]
ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုများစတင်ပေါက်ဖွားရာ အညာ(မြစ်ညှာ၊မြစ်အထက်ပိုင်း)ဒေသဟုဆိုရာတွင်  ယခုအခါ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးတို့ ပါဝင်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်များဆုံရာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ၏ လွင်ပြင်ကျယ်များရှိရာဒေသ ဖြစ်သည်။ထိုဒေသသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗမာလူမျိုးအများစုနေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ထောင်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ရှိပြီဖြစ်သည်။အညာဒေသ သည် မိုးရွာသွန်းမှု နည်းပါးပြီး စိုက်ပျိုးရေးကို မှီခိုနေရသောကြောင့်  မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းအပူပိုင်းခြောက်သွေ့ဇုံ ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။၁၈၈၅ ခုနှစ် အထက်မြန်မာပြည် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးသောကာလများ မရောက်ခင်အထိတိုင်း နှစ်ပေါင်း ၁၁၀၀ကျော် မြန်မာဘုရင်တို့နန်းဆိုက်ရာ မင်းနေပြည်တော်များစွာရှိရာဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။ရှေးအခါက ထိုအထက်မြန်မာပြည်ဒေသရှိ ဗမာလူမျိုးများကို အညာသား(မြစ်ညှာတွင်နေထိုင်သူများ)ဟုခေါ်ဆိုပြီး အောက်မြန်မာပြည်တွင် နေထိုင်သူများကို အောက်သား(မြစ်အောက်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သူများ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။
== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]]


{{Myanmar-geo-stub}}</text>
      <sha1>mzt2rhhp42z5ki3abo6l0gkuq85lmqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032154</id>
      <parentid>1032153</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29788" sha1="857iasjgpgbvb3bhna3vg2bardeuz4n" xml:space="preserve">'''အထက်မြန်မာပြည်''' ({{langx|en|Upper Myanmar}}) သို့မဟုတ် '''အညာဒေသ''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်များနှင့် မြောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည့် ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ အထက်မြန်မာပြည်တွင် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများဖြစ်ကြသော [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd |date=1925 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;[[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် ရိုးရာဓလေ့တွင် အထက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို '''အညာသူ/သား''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို [[အကြေ]]သူ/သား သို့မဟုတ် အောက်သား ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

[[File:Burma indo china 1886.jpg |thumb|မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံ (အထက်မြန်မာပြည်ကို အဝါနှင့်အစိမ်းရောင်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်)]]
{{Infobox region
| name = အထက်မြန်မာပြည်
| native_name = 
| nickname = အညာဒေသ
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| part_of = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| status = ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင်ဒေသ
| Blank1_title = ပါဝင်သော တိုင်း/ပြည်နယ်
| Blank1_info = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေး]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]]၊ [[ကယားပြည်နယ်|ကယား]]
| Blank2_title = အဓိက မြို့ကြီးများ
| Blank2_info = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]
| Blank3_title = လူထုကို ခေါ်ဝေါ်ပုံ
| Blank3_info = အညာသူ/သား
}}

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;အထက်မြန်မာပြည်&quot; (Upper Burma) ဟူသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို ဗြိတိသျှတို့က စတင်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၈NT၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]အပြီးတွင် ဗြိတိသျှတို့က [[အောက်မြန်မာပြည်]] (ပဲခူး၊ ရခိုင်၊ တနင်္သာရီ) ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဗမာမင်းများ (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်း) ဆက်လက်အုပ်ချုပ်သည့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ရတနာပုံနေပြည်တော်ပိုင်နက် နယ်မြေများကို အထက်မြန်မာပြည် သို့မဟုတ် &quot;လွတ်လပ်သော ဗားမား&quot; (Independent Burma) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]တွင် ဗြိတိသျှတို့က အထက်မြန်မာပြည်ကိုပါ ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးတွင် တောင်တန်းဒေသများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်မြေတစ်ခုအဖြစ် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thant Myint-U |first= |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |pages=102–105}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းကြောင်းအရ အထက်မြန်မာပြည်သည် မြန်မာ့တိုင်းရင်းသားများ မြန်မာမြေပေါ်သို့ စတင်ဝင်ရောက်ရာ လမ်းကြောင်းဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံ]]၊ [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝ]]၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်]] အစရှိသည့် မြန်မာ့သမိုင်းဝင် မင်းနေပြည်တော်အဆက်ဆက် ထွန်းကားခဲ့ရာ သမိုင်းဝင်မြေမြတ်မဟာ ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုမတိုင်မီအထိ အောက်မြန်မာပြည်သည် မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုရာ ရိုးရာနယ်မြေဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ အထက်မြန်မာပြည်သည် သမိုင်းအဆက်ဆက် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာ အရပ်ဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
ယခုအခါ အထက်မြန်မာပြည်တွင် လူဦးရေ ၂၃ သန်းကျော် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ အနိမ့်ပိုင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်များနှင့် အညာဒေသများတွင် [[ဗမာလူမျိုး]]အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ ပတ်လည်ရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား]] နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ သဟဇာတဖြစ်စွာ စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}&lt;/ref&gt;

== လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် အဓိကမြို့ကြီးများ ==
အထက်မြန်မာပြည်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ ဖြစ်ထွန်းသလို၊ ရေနံ၊ ကျောက်စိမ်း၊ ပတ္တမြားနှင့် အခြားအဖိုးတန် သဘာဝတွင်းထွက်သယံဇာတများ ပေါကြွယ်ဝသည့် ရေခံမြေခံကောင်းသော ဒေသဖြစ်သည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံကြီးများဖြစ်ကြသည့် အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိရာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော မဟာဗျူဟာမြောက် နယ်မြေဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြို့ကြီး ဆယ်မြို့စာရင်းတွင် ပါဝင်သော အောက်ပါမြို့ကြီးများသည် အထက်မြန်မာပြည်၏ စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုမဏ္ဍိုင်ကြီးများအဖြစ် တည်ရှိနေကြသည် -
* [[မန္တလေးမြို့]] (ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးမြို့တော်)
* [[တောင်ကြီးမြို့]] (ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးဗဟို)
* [[မုံရွာမြို့]] (ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသ၏ စီးပွားရေးအချက်အချာ)
* [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] (မြောက်ဖျားဒေသ၏ ဗဟိုချက်မြို့)

== ခေတ်ပြိုင်အသုံးအနှုန်း ==
ခေတ်ပြိုင်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား အချို့သော နယ်ပယ်များတွင် အထက်နှင့် အောက်မြန်မာပြည်ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပထဝီဝင်အဝန်းအဝိုင်းအလိုက် ခွဲခြား၍ တွင်ကျယ်စွာ ဆက်လက်အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] လက်အောက်ရှိ [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အထက်မြန်မာပြည်)]]နှင့် [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အောက်မြန်မာပြည်)]] ဟူ၍ ရုံးစိုက်ရာဒေသအလိုက် ခွဲခြားစီမံခန့်ခွဲလျက်ရှိသည်။

== ပထဝီဝင် ==
မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရခိုင်ရိုးမ]] နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိပြီး ယင်းဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]နှင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်ဖြစ်သော [[ခါကာဘိုရာဇီ]]တည်ရှိရာ နေရာဖြစ်သည်။ ထိုဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြစ်ကြီးဖြစ်သော [[ဧရာဝတီမြစ်]]စတင်မြစ်ဖျားခံရာဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတလျောက် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း အရှေ့ဘက်ခြမ်းကို [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများ]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]တို့က ဝန်းရံထားသည်။ ရခိုင်ရိုးမနှင့် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများကြားတွင် မြေနိမ့်ပိုင်း အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ ('ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း' ဟုလည်း ခေါ်တွင်သည်) တွင်  [[ဗမာလူမျိုး]]များ အများစုနေထိုင်ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
၁၀၄၄ ခုနှစ်တွင် [[အနော်ရထာမင်း]]သည် ယနေ့မြန်မာပြည် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံ]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။  မွန်ဂိုကျူးကျော်သိမ်းပိုက်မှုအပြီး ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံ ပြိုလဲသွားသည့်အခါ [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်းစိုင်းဘုရင်ခံနိုင်ငံ]]အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၃၁၃ နှင့် ၁၃၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံအား ဘုရင့်နိုင်ငံနှစ်ခုအဖြစ် ပိုင်းခြားခဲ့သည်။  အထက်မြန်မာပြည်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသသည် [[စစ်ကိုင်းခေတ်|စစ်ကိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ]]ဖြစ်လာပြီး တောင်ပိုင်းဒေသသည် [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယဘုရင့်နိုင်ငံ]]ဖြစ်လာသည်။  ၁၃၂၆ ခုနှစ်တွင် စစ်ကိုင်းနှင့် ပင်းယနိုင်ငံတို့ [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံ]] ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ အင်းဝနိုင်ငံဘုရင့်နိုင်ငံအား အင်းဝ၊ ပြည်နှင့် တောင်ငူဟူသော နယ်မြေ၃ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ [[ဒုတိယ သရေခေတ္တရာမင်းဆက်|ပြည်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]နှင့် [[တောင်ငူမင်းဆက်]] တို့သည် ၁၄၈၂ ခုနှစ်နှင့် ၁၅၁၀ ခုနှစ်တွင် အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။  လွတ်လပ်သော တောင်ငူမင်းဆက်သည် ၁၅၄၂ ခုနှစ်တွင် ပြည်ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ၁၅၅၅ ခုနှစ်တွင် အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်အင်းဝသည် တောင်ငူမင်းဆက်၏ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။  ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် [[ပြည်မြို့]]နှင့် [[တောင်ငူမြို့]]များအား အင်းဝသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။  ၁၇၆၂ တွင် အင်းဝသည် အညာ‌ဒေသအနေဖြင့် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏နယ်‌မြေဖြစ်လာသည်။  [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ|ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]တွင် စစ်ရှုံးပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်တို့က ပြည်မြို့နှင့် တောင်ငူမြို့တို့ကို အညာမှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။  ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကျဆုံးပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့က အညာဒေသကို အပိုင်းသစ်သုံးပိုင်းခွဲခဲ့သည်။  [[မကွေးတိုင်း]]၊ [[မန္တလေးတိုင်း]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်း]]တို့ ဖြစ်သည်။  အင်္ဂလိပ်တို့က ချင်းတောင်တန်းများကို မကွေးတိုင်းသို့လည်းကောင်း ကချင်တောင်တန်းများကို စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းသို့လည်းကောင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။  ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မြန်မာအစိုးရသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် ချင်းဝိသေသတိုင်းတို့ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။

[[Image:Burma indo china 1886.jpg|thumb|၁၈၈၅ခုနှစ် မြန်မာပြည်မြေပုံ။ လိမ္မော်ရောင်မှာ ဗြိတိသျှတို့ မကြာသေးခင်က သိမ်းပိုက်ထားသော သီပေါမင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်အထက်မြန်မာပြည်ဖြစ်ပြီး ပန်းရောင်မှာ အောက်မြန်မာပြည်ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်မှာ ရှမ်းစော်ဘွားနယ်များနှင့် သီပေါမင်း၏ ပိုင်နက်မဟုတ်သော လွတ်လပ်သည့် မျိုးနွယ်စုနယ်မြေများဖြစ်သည်။ (၁၈၈၅ ခုနှစ်)]]
'အထက်မြန်မာပြည်' (Upper Burma) ဟူသော ဝေါဟာရကို  ဗြိတိသျှတို့က ၁၈၅၂ မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ်အကြား မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများကို ရည်ညွှန်းရာတွင် ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Upper Burma {{!}} region, Myanmar |url=https://www.britannica.com/place/Upper-Burma |access-date=2023-03-04 |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; ၁၈၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အပြီးတွင် အောက်မြန်မာပြည်သည် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]အောက် ကျရောက်ခဲ့ကာ အထက်မြန်မာပြည်မှာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]မတိုင်မီအထိ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ အထက်ပုံပါအရ အထက်မြန်မာပြည်၏ မြန်မာမင်းပိုင်နက်မြောက်ပိုင်းစွန်းနယ်နိမိတ်ကိုဤသို့ သတ်မှတ်ထားကြောင်းတွေ့ရသည် &quot;စစ်ကိုင်းအိန္ဒိယနယ်စပ်မှ ဥရုမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဖားကန့်မြို့အပေါ်နားထိ၊ ဖားကန့်မှ အနည်းငယ်တောင်ဘက်ဆင်း၍ အရှေ့ဘက်တည့်တည့် ကာမိုင်းမြို့၏မြောက်ဘက် တောင်တန်းအထိ၊ ထိုတောင်တန်းမှ အရှေ့ဘက်တန်းတန်းတွင်ရှိသော (မြစ်ကြီးနားမြို့မြောက်ဘက်ရှိတောင်) မှန်ပြတောင်အထိ၊ ထိုတောင်မှ အောက်ဖက်အဖြောင့်အတိုင်း ခတ်ချို၊ တာလောကြီး၊ မန်ဖင်ရွာအရှေ့ဘက်တောင်များမှ ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ခြမ်း မြစ်ကြောင်းပုံအတိုင်း ဗန်းမော်အထိ&quot;ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပြည်တွင်းစစ်]]ဖြစ်ပွားသောအခါနောက် အထက်မြန်မာပြည်သည် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]လက်အောက်ခံ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] ရှိနေခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]လက်အောက်ခံ [[တပ်မတော်]]အား ဆန့်ကျင်ခုခံမှုအားကောင်းသည့် ဒေသဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Closing Window Problem Facing Myanmar's Pro-Democracy Forces |url=https://www.wilsoncenter.org/article/closing-window-problem-facing-myanmars-pro-democracy-forces |access-date=2023-03-04 |website=Wilson Center |language=en}}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ အထက်မြန်မာပြည်တွင် လူဦးရေ ၂၃,၃၅၄,၁၉၉ ဦး နေထိုင်ကာ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၄၆% ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2014 Census Data |url=https://www.dop.gov.mm/en/data-and-maps-category/2014-census-data |website=Department of Population}}&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် လူဦးရေ၏ ၇၅%  မှာ ကျေးလက်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့မှ ဖြစ်သည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီး
!မြို့ပြ
!ကျေးလက်
!စုစုပေါင်း
!%
|-
|{{Flag|Mandalay Region}}
|၂,၁၄၃,၄၃၆
|၄,၀၂၂,၂၈၇
|၆,၁၆၅,၇၂၃
|၂၆%
|-
|{{Flag|Shan State}}
|၁,၃၉၅,၈၄၇
|၄,၄၂၈,၅၈၅
|၅,၈၂၄,၄၃၂
|၂၅%
|-
|{{Flag|Sagaing Region}}
|၉၁၁,၃၃၅
|၄,၄၁၄,၀၁၂
|၅,၃၂၅,၃၄၇
|၂၃%
|-
|{{Flag|Magway Region}}
|၅၈၈,၀၃၁
|၃,၃၂၉,၀၂၄
|၃,၉၁၇,၀၅၅
|၁၇%
|-
|{{Flag|Kachin State}}
|၅၉၂,၃၆၈
|၁,၀၅၀,၄၇၃
|၁,၆၄၂,၈၄၁
|၇%
|-
|{{Flag|Chin State}}
|၉၉,၈၀၉
|၃၇၈,၉၉၂
|၄၇၈,၈၀၁
|၂%
|-
!'''စုစုပေါင်း'''
!'''၅,၇၃၀,၈၂၆'''
!'''၁၇,၆၂၃,၃၇၃'''
!'''၂၃,၃၅၄,၁၉၉'''
!'''၁၀၀%'''
|}


==ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်==
*[[အောက်မြန်မာပြည်]]
*[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ]]

== ဒေသယဉ်ကျေးမှူး ==

=== ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ===
[[File:Ethnic_Bamar_men,_Bagan,_Myanmar.jpg|thumb|ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက်ပုဂံဒေသရှိ သမိုင်းဝင် တော်ဝင်မြို့တော်ဖြစ်သည့် ပုဂံရှိ နွားလှည်းပေါ်မှ အမျိုးသားများ။]]
ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုများစတင်ပေါက်ဖွားရာ အညာ(မြစ်ညှာ၊မြစ်အထက်ပိုင်း)ဒေသဟုဆိုရာတွင်  ယခုအခါ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးတို့ ပါဝင်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်များဆုံရာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ၏ လွင်ပြင်ကျယ်များရှိရာဒေသ ဖြစ်သည်။ထိုဒေသသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗမာလူမျိုးအများစုနေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ထောင်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ရှိပြီဖြစ်သည်။အညာဒေသ သည် မိုးရွာသွန်းမှု နည်းပါးပြီး စိုက်ပျိုးရေးကို မှီခိုနေရသောကြောင့်  မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းအပူပိုင်းခြောက်သွေ့ဇုံ ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။၁၈၈၅ ခုနှစ် အထက်မြန်မာပြည် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးသောကာလများ မရောက်ခင်အထိတိုင်း နှစ်ပေါင်း ၁၁၀၀ကျော် မြန်မာဘုရင်တို့နန်းဆိုက်ရာ မင်းနေပြည်တော်များစွာရှိရာဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။ရှေးအခါက ထိုအထက်မြန်မာပြည်ဒေသရှိ ဗမာလူမျိုးများကို အညာသား(မြစ်ညှာတွင်နေထိုင်သူများ)ဟုခေါ်ဆိုပြီး အောက်မြန်မာပြည်တွင် နေထိုင်သူများကို အောက်သား(မြစ်အောက်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သူများ)ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။
== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]]


{{Myanmar-geo-stub}}</text>
      <sha1>857iasjgpgbvb3bhna3vg2bardeuz4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032155</id>
      <parentid>1032154</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1032155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26856" sha1="dorkz5p894pvel4lwca7drg1qhcc679" xml:space="preserve">'''အထက်မြန်မာပြည်''' ({{langx|en|Upper Myanmar}}) သို့မဟုတ် '''အညာဒေသ''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်များနှင့် မြောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည့် ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ အထက်မြန်မာပြည်တွင် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများဖြစ်ကြသော [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd |date=1925 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;[[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် ရိုးရာဓလေ့တွင် အထက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို '''အညာသူ/သား''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို [[အကြေ]]သူ/သား သို့မဟုတ် အောက်သား ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

[[File:Burma indo china 1886.jpg |thumb|မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံ (အထက်မြန်မာပြည်ကို အဝါနှင့်အစိမ်းရောင်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်)]]
{{Infobox region
| name = အထက်မြန်မာပြည်
| native_name = 
| nickname = အညာဒေသ
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| part_of = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| status = ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင်ဒေသ
| Blank1_title = ပါဝင်သော တိုင်း/ပြည်နယ်
| Blank1_info = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေး]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်း]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]]၊ [[ကယားပြည်နယ်|ကယား]]
| Blank2_title = အဓိက မြို့ကြီးများ
| Blank2_info = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]]
| Blank3_title = လူထုကို ခေါ်ဝေါ်ပုံ
| Blank3_info = အညာသူ/သား
}}

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ ==
&quot;အထက်မြန်မာပြည်&quot; (Upper Burma) ဟူသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို ဗြိတိသျှတို့က ၁၈၅၂ မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ်အကြား မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများကို ရည်ညွှန်းရာတွင် ပထမဆုံး စတင်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Upper Burma {{!}} region, Myanmar |url=https://www.britannica.com/place/Upper-Burma |access-date=2023-03-04 |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; 

၁၈၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]အပြီးတွင် ဗြိတိသျှတို့က [[အောက်မြန်မာပြည်]] (ပဲခူး၊ ရခိုင်၊ တနင်္သာရီ) ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဗမာမင်းများ (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်း) ဆက်လက်အုပ်ချုပ်သည့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ရတနာပုံနေပြည်တော်ပိုင်နက် နယ်မြေများကို အထက်မြန်မာပြည် သို့မဟုတ် &quot;လွတ်လပ်သော ဗားမား&quot; (Independent Burma) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]တွင် ဗြိတိသျှတို့က အထက်မြန်မာပြည်ကိုပါ ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကျဆုံးခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဗြိတိသျှတို့က အညာဒေသကို အုပ်ချုပ်ရေးအပိုင်းသစ် ၃ ပိုင်း (မကွေးတိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်းနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း) ခွဲခြားခဲ့ပြီး၊ ချင်းတောင်တန်းများကို မကွေးတိုင်းအတွင်း သို့လည်းကောင်း၊ ကချင်တောင်တန်းများကို စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်း သို့လည်းကောင်း ထည့်သွင်းကာ တောင်တန်းဒေသများနှင့် ပေါင်းစပ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thant Myint-U |first= |title=The Making of Modern Burma |call-sign=2001 |publisher=Cambridge University Press |pages=102–105}}&lt;/ref&gt;

[[Image:Burma indo china 1886.jpg|thumb|၁၈၈၅ ခုနှစ် မြန်မာပြည်မြေပုံ။ လိမ္မော်ရောင်မှာ ဗြိတိသျှတို့ မကြာသေးခင်က သိမ်းပိုက်ထားသော သီပေါမင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် အထက်မြန်မာပြည်ဖြစ်ပြီး ပန်းရောင်မှာ အောက်မြန်မာပြည်ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်မှာ ရှမ်းစော်ဘွားနယ်များနှင့် သီပေါမင်း၏ ပိုင်နက်မဟုတ်သော လွတ်လပ်သည့် မျိုးနွယ်စုနယ်မြေများဖြစ်သည်။]]

သမိုင်းကြောင်းအရ အထက်မြန်မာပြည်သည် မြန်မာ့တိုင်းရင်းသားများ မြန်မာမြေပေါ်သို့ စတင်ဝင်ရောက်ရာ လမ်းကြောင်းဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၀၄၄ ခုနှစ်တွင် [[အနော်ရထာမင်း]]သည် ဤဒေသ၌ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံတော်]]ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံနိုင်ငံတော် ပြိုလဲပြီးနောက် [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်းစိုင်းဘုရင်ခံနိုင်ငံ]]၊ ထို့နောက် [[စစ်ကိုင်းခေတ်|စစ်ကိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ]] (မြောက်ပိုင်း) နှင့် [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယဘုရင့်နိုင်ငံ]] (တောင်ပိုင်း) ဟူ၍ ကွဲပြားခဲ့သည်။ ၁၃၆၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်းနိုင်ငံများကို ပေါင်းစည်း၍ [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝဘုရင့်နိုင်ငံ]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အင်းဝနိုင်ငံတော်ပြိုကွဲပြီးနောက် လွတ်လပ်လာသည့် [[တောင်ငူမင်းဆက်]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]တို့က အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗဟိုပြု၍ မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်စုစည်းခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤဒေသသည် နှစ်ပေါင်း ၁၁၀၀ ကျော်တိုင် မြန်မာဘုရင်တို့ နန်းဆိုက်ရာ မင်းနေပြည်တော်များစွာ ထွန်းကားခဲ့ရာ သမိုင်းဝင်မြေမြတ်မဟာ ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုမတိုင်မီအထိ အောက်မြန်မာပြည်သည် မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုရာ ရိုးရာနယ်မြေဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ အထက်မြန်မာပြည်သည် သမိုင်းအဆက်ဆက် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာ အရပ်ဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။

အထက်ပါ ၁၈၈၅ ခုနှစ် မြေပုံအရ အထက်မြန်မာပြည်၏ မြန်မာမင်းပိုင်နက် မြောက်ပိုင်းစွန်းနယ်နိမိတ်ကို စစ်ကိုင်း-အိန္ဒိယနယ်စပ်မှ ဥရုမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဖားကန့်မြို့အပေါ်နားထိ၊ ဖားကန့်မှ အနည်းငယ်တောင်ဘက်ဆင်း၍ အရှေ့ဘက်တည့်တည့် ကာမိုင်းမြို့၏မြောက်ဘက် တောင်တန်းအထိ၊ ထိုတောင်တန်းမှ အရှေ့ဘက်တန်းတန်းတွင်ရှိသော မြစ်ကြီးနားမြို့မြောက်ဘက်ရှိ မှန်ပြတောင်အထိ၊ ထိုတောင်မှ အောက်ဖက်အဖြောင့်အတိုင်း ခတ်ချို၊ တာလောကြီး၊ မန်ဖင်ရွာအရှေ့ဘက်တောင်များမှ ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ခြမ်း မြစ်ကြောင်းပုံအတိုင်း ဗန်းမော်အထိ သတ်မှတ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်တွင်မူ မြန်မာအစိုးရက [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် ချင်းဝိသေသတိုင်း ([[ချင်းပြည်နယ်]]) တို့ကို သီးခြားစီ ထူထောင်ပေးခဲ့သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပြည်တွင်းစစ်]] ဖြစ်ပွားလာပြီးနောက် အထက်မြန်မာပြည် (အထူးသဖြင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် မကွေးတိုင်း) သည် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] (EAOs) ရှိနေခြင်းကြောင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (နစက) လက်အောက်ခံ တပ်မတော်အား ဆန့်ကျင်ခုခံမှု အားအကောင်းဆုံး မဏ္ဍိုင်ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Closing Window Problem Facing Myanmar's Pro-Democracy Forces |url=https://www.wilsoncenter.org/article/closing-window-problem-facing-myanmars-pro-democracy-forces |access-date=2023-03-04 |website=Wilson Center |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်အနေအထား ==
မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရခိုင်ရိုးမ]] တောင်တန်းကြီးများ တည်ရှိပြီး ယင်းတောင်တန်းကြီးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများနှင့် ပိုင်းခြားထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်ဖြစ်သော [[ခါကာဘိုရာဇီတောင်]]သည် အထက်မြန်မာပြည်၏ မြောက်ဖျားစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အသက်သွေးကြောမြစ်ကြီးဖြစ်သော [[ဧရာဝတီမြစ်]] စတင်မြစ်ဖျားခံရာ (မေခနှင့် မလိခမြစ်ဆုံ) ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတလျောက် အလယ်တည့်တည့်မှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည်။ 


မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း အရှေ့ဘက်ခြမ်းကို [[ရှမ်းရိုးမ|ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးများ]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]တို့က ဝန်းရံထားသည်။ ရခိုင်ရိုးမနှင့် ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းများကြားရှိ မြေနိမ့်ပိုင်း အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ (ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း) တွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြသည်။

== လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် အဓိကမြို့ကြီးများ ==
အထက်မြန်မာပြည်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ ဖြစ်ထွန်းသလို၊ ရေနံ၊ ကျောက်စိမ်း၊ ပတ္တမြားနှင့် အခြားအဖိုးတန် သဘာဝတွင်းထွက်သယံဇာတများ ပေါကြွယ်ဝသည့် ရေခံမြေခံကောင်းသော ဒေသဖြစ်သည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံကြီးများဖြစ်ကြသည့် အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိရာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသော မဟာဗျူဟာမြောက် နယ်မြေဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကမြို့ကြီး ဆယ်မြို့စာရင်းတွင် ပါဝင်သော အောက်ပါမြို့ကြီးများသည် အထက်မြန်မာပြည်တွင် တည်ရှိပြီး စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုမဏ္ဍိုင်ကြီးများအဖြစ် တည်ရှိနေကြသည် -
* [[မန္တလေးမြို့]] (ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အထက်မြန်မာပြည်၏ စီးပွားရေးဗဟိုချက်မြို့တော်)
* [[တောင်ကြီးမြို့]] (ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်နှင့် ကုန်းမြင့်ကုန်သွယ်ရေးဗဟို)
* [[မုံရွာမြို့]] (ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသ၏ စီးပွားရေးအချက်အချာမြို့)
* [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] (မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားစွန်းဒေသ၏ ဗဟိုချက်မြို့)

== လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ ==
၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်များအရ အထက်မြန်မာပြည်တွင် စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၂၃,၃၅၄,၁၉၉ ဦး နေထိုင်ကာ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၄၆% ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2014 Census Data |url=https://www.dop.gov.mm/en/data-and-maps-category/2014-census-data |website=Department of Population}}&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် လူဦးရေ၏ ၇၅% မှာ ကျေးလက်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ မြေပြန့်လွင်ပြင်များတွင် [[ဗမာလူမျိုး]]အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ ပတ်လည်ရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကယားလူမျိုး|ကယား]] နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ သဟဇာတဖြစ်စွာ စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီး
! မြို့ပြလူဦးရေ
! ကျေးလက်လူဦးရေ
! စုစုပေါင်းလူဦးရေ
! ပုံသေအချိုး (%)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Mandalay Region}} || ၂,၁၄၃,၄၃၆ || ၄,၀၂၂,၂၈၇ || ၆,၁၆၅,၇၂၃ || ၂၆%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Shan State}} || ၁,၃၉၅,၈၄၇ || ၄,၄၂၈,၅၈၅ || ၅,၈၂၄,၄၃၂ || ၂၅%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Sagaing Region}} || ၉၁၁,၃၃၅ || ၄,၄၁၄,၀၁၂ || ၅,၃၂၅,၃၄၇ || ၂၃%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Magway Region}} || ၅၈၈,၀३၁ || ၃,၃၂၉,၀၂၄ || ၃,၉၁၇,၀၅၅ || ၁၇%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Kachin State}} || ၅၉၂,၃၆၈ || ၁,၀၅၀,၄၇၃ || ၁,၆၄၂,၈၄၁ || ၇%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{Flag|Chin State}} || ၉၉,၈၀၉ || ၃၇၈,၉၉၂ || ၄၇၈,၈၀၁ || ၂%
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | စုစုပေါင်း !! ၅,၇၃၀,၈၂၆ !! ၁၁,၆၂၃,၃၇၃ !! ၂၃,၃၅၄,၁၉၉ !! ၁၀၀%
|}

== ဒေသယဉ်ကျေးမှု ==

=== ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ===
[[File:Ethnic_Bamar_men,_Bagan,_Myanmar.jpg|thumb|ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ပုဂံဒေသရှိ သမိုင်းဝင် နွားလှည်းနှင့် ဒေသခံ အမျိုးသားများ၏ မြင်ကွင်း။]]
ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုများ စတင်ပေါက်ဖွားရာ အညာဒေသ (မြစ်ညှာ သို့မဟုတ် မြစ်အထက်ပိုင်း) ဟုဆိုရာတွင် ယခုအခါ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတို့ ပါဝင်သော ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်များဆုံရာ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၏ လွင်ပြင်ကျယ်များရှိရာဒေသ ဖြစ်သည်။ ထိုဒေသသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗမာလူမျိုးအများစု နေထိုင်ရာဒေသဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ထောင်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ရှိပြီဖြစ်သည်။ အညာဒေသသည် မိုးရွာသွန်းမှု နည်းပါးပြီး စိုက်ပျိုးရေးကို ဆည်ရေသောက်စနစ်ဖြင့် မှီခိုနေရသောကြောင့် &quot;မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း အပူပိုင်းခြောက်သွေ့ဇုန်&quot; ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ရှေးအခါကပင် ထိုအထက်မြန်မာပြည်ဒေသရှိ ဗမာလူမျိုးများကို အညာသား (မြစ်ညှာတွင် နေထိုင်သူများ) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် နေထိုင်သူများကို အောက်သား သို့မဟုတ် အကြေသား (မြစ်အောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။

== ခေတ်ပြိုင်အသုံးအနှုန်း ==
ခေတ်ပြိုင်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား အချို့သော နယ်ပယ်များတွင် အထက်နှင့် အောက်မြန်မာပြည်ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပထဝီဝင်အဝန်းအဝိုင်းအလိုက် ခွဲခြား၍ တွင်ကျယ်စွာ ဆက်လက်အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] လက်အောက်ရှိ [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အထက်မြန်မာပြည်)]]နှင့် [[အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန|အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန (အောက်မြန်မာပြည်)]] ဟူ၍ ရုံးစိုက်ရာဒေသအလိုက် ခွဲခြားစီမံခန့်ခွဲလျက်ရှိသည်။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[အောက်မြန်မာပြည်]]
* [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]]

{{Myanmar-geo-stub}}</text>
      <sha1>dorkz5p894pvel4lwca7drg1qhcc679</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အောက်မြန်မာပြည်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94528</id>
    <revision>
      <id>1032152</id>
      <parentid>882157</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10994" sha1="px5ka7o4pk4c0zcwg5y7mo3m0flnfl1" xml:space="preserve">'''အောက်မြန်မာပြည်''' ({{langx|en|Lower Myanmar}}) သို့မဟုတ် '''အကြေဒေသ''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အောက်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည့် ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]] တိုင်းဒေသကြီးများဖြစ်သော [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီ]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး|ပဲခူး]] နှင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ ပြည်နယ်/တိုင်းများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်|မွန်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်|ကရင်]] အပြင် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]] ဒေသတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd |date=1925 |pages=3–5}}&lt;/ref&gt; [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် ရိုးရာဓလေ့တွင် အထက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို [[အညာ]]သူ/သားဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်မှ လူထုကို '''အကြေသူ/သား''' သို့မဟုတ် '''အောက်သူ/သား''' ဟု အပြန်အလှန် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

[[File:Burma indo china 1886.jpg|thumb|အောက်မြန်မာပြည်သည် ပန်းရောင် ဖြစ်၏]]
{{Infobox region
| name = အောက်မြန်မာပြည်
| native_name = 
| nickname = အကြေဒေသ
| image_map = 
| map_caption = 
| subdivision_type = နိုင်ငံ
| subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| part_of = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| status = ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်းဝင်ဒေသ
| Blank1_title = ပါဝင်သော တိုင်း/ပြည်နယ်
| Blank1_info = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်]]၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီ]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး|ပဲခူး]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်|မွန်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်|ကရင်]]
| Blank2_title = အဓိက မြို့ကြီးများ
| Blank2_info = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ပဲခူးမြို့]]၊ [[ပုသိမ်မြို့]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]၊ [[စစ်တွေမြို့]]၊ [[ထားဝယ်မြို့]]
| Blank3_title = လူထုကို ခေါ်ဝေါ်ပုံ
| Blank3_info = အကြေသူ/သား၊ အောက်သူ/သား
}}
==သမိုင်း==
ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း နယ်မြေများသည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံဘုရင့်နိုင်ငံတော်]]၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ပုဂံမင်းနေပြည်တော် ပြိုကွဲပြီးနောက် အောက်မြန်မာပြည် နယ်မြေအများစုတွင် မွန်လူမျိုးတို့ အဓိကဦးဆောင်သည့် မုတ္တမ [[ဟံသာဝတီ|ဟံသာဝတီဘုရင့်နိုင်ငံတော်]] ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၆ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ပဲခူးဟံသာဝတီသည် [[တောင်ငူမင်းဆက်]]၏ ရုံးစိုက်ရာ နေပြည်တော်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၇၅၂ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီပြန်လည်ထူထောင်ရေး မွန်တို့က တောင်ငူမင်းဆက် (အင်းဝ) ကို တိုက်ခိုက်ဖြုတ်ချခဲ့သော်လည်း၊ မကြာမီပင် [[အလောင်းမင်းတရား|အလောင်းဘုရား]] ဦးဆောင်သော [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]က အောက်မြန်မာပြည်တစ်ခွင်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက် စုစည်းခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပဲခူးနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် &quot;အောက်ပြည်&quot; အမည်ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Phayre |first=Sir Arthur P. |title=History of Burma |publisher=Trübner &amp; Co. |date=1883 |pages=111–115}}&lt;/ref&gt;

== ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် အပြောင်းအလဲ ==
၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ပထမ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာစစ်]]အပြီး [[ရန္တပိုစာချုပ်]]အရ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် ရခိုင်ဒေသနှင့် တနင်္သာရီ (ထားဝယ်/မြိတ်) ဒေသတို့ကို ဗြိတိသျှအင်ပါယာထံ ပထမဆုံး ပေးအပ်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |date=1967 |pages=212–214}}&lt;/ref&gt; 

ထို့နောက် ၁၈၅၂ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်]]တွင် ထပ်မံစစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက် [[အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ]]သည် အောက်ပြည်ဟုခေါ်သော ပဲခူး၊ [[ပြည်မြို့]]နှင့် [[တောင်ငူမြို့]] အပါအဝင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတစ်ခုလုံးကို ဗြိတိသျှပိုင်နက်အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့က ယခင်သိမ်းပိုက်ထားသည့် ရခိုင်၊ တနင်္သာရီနှင့် ပဲခူး (အောက်ပြည်) တို့ကို ပေါင်းစည်းကာ &quot;ဗြိတိသျှဘားမား&quot; (British Burma) အဖြစ် စုစည်း၍ ရန်ကုန်မြို့ကို မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းအောက်ပြည်နယ်မြေကို ဧရာဝတီတိုင်း၊ ပဲခူးတိုင်း၊ တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် သံလွင်ခရိုင် (ဖာပွန်) ဟူ၍ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ ခွဲခြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thant Myint-U |first= |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |pages=90–94}}&lt;/ref&gt;

၁၉ ရာစုအစောပိုင်း ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီကာလအထိ အောက်မြန်မာပြည်သည် [[မွန်လူမျိုး]]များနှင့် [[ကရင်လူမျိုး]]များ အဓိကနေထိုင်ရာ သမိုင်းဝင်နယ်မြေဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ဗြိတိသျှတို့က လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် စပါးဒိုင်အဖြစ် ချဲ့ထွင်ရန် အထက်မြန်မာပြည် (အညာဒေသ) မှ ဗမာလူမျိုးများကို အလုံးအရင်းဖြင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေစိုက်စေခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဗမာလူမျိုးဦးရေ အများစု နေထိုင်ရာဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Adas |first=Michael |title=The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Agrarian Frontier, 1852–1941 |journal=Journal of Asian Studies |volume=34 |date=1974}}&lt;/ref&gt;

== ပါဝင်သောဒေသများ ==
* [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]
* [[ကရင်ပြည်နယ်]]
* [[မွန်ပြည်နယ်]]
* [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]
* [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]]
* [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]
* [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]

==ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်==
*[[အထက်မြန်မာပြည်]]
*[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Myanmar-geo-stub}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]]</text>
      <sha1>px5ka7o4pk4c0zcwg5y7mo3m0flnfl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မီရှဲလ် အိုဘားမား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98661</id>
    <revision>
      <id>1032000</id>
      <parentid>703992</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T14:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29671-33</username>
        <id>142769</id>
      </contributor>
      <comment>/* မိသားစုနှင့် ပညာရေး */</comment>
      <origin>1032000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18333" sha1="svmym5zwbic5n6jw970g4a9on2bt3h6" xml:space="preserve">soeLinfacebookနိူင္ငံတစ္ကာသမဒစရွမ္ပျည္နယ္ဘာရူီး{{Infobox officeholder
|name        = Michelle Obama
|image       = Michelle Obama 2013 official portrait.jpg
|caption      = Michelle Obama in February 2013
|office      = First Lady of the United States
|president   = [[ဘာရက် အိုဘားမား]]
|term_label  = In role
|term_start  = January 20, 2009
|term_end    = January 20, 2017
|predecessor = Laura Bush
|successor   = Melania Trump
|birth_name  = Michelle LaVaughn Robinson
|birth_date  = {{birth date and age|1964|1|17}}
|birth_place = Chicago, Illinois, U.S.&lt;!--As per WP:LINKDIRECT and Template:infobox person, birthplace indicates city, state, then country. No need to spell out &quot;United States; 'U.S.' is fine.--&gt;
|death_date  = 
|death_place = 
|party       = [[:en:Democratic Party (United States)|Democratic]]
|spouse      = {{marriage|[[ဘာရက် အိုဘားမား]]|October 3, 1992}}
|children    = {{hlist|[[:en:Malia Obama|Malia]]|[[:en:Sasha Obama|Sasha]]}}
|parents     = {{ubl|Fraser Robinson III|[[:en:Marian Shields Robinson|Marian Shields]]}}
|relatives   = [[:en:Craig Robinson (basketball)|Craig Robinson]] (brother)
|education   = Princeton University ([[:en:Bachelor of Arts|AB]])&lt;br&gt;Harvard University ([[:en:Juris Doctor|JD]])
|signature   = Michelle Obama signature.svg
}}
'''မီရှဲလ် အိုဘားမား''' (Michelle LaVaughn Robinson Obama) (၁၉၆၄၊ ဇန်နဝါရီ ၁၇ ဖွား) သည် အမေရိကန်ရှေ့နေ၊ တက္ကသိုလ်အမှုထမ်းနှင့် စာရေးဆရာမဖြစ်ပြီး [[အမေရိကန်သမ္မတကတော်]]အဖြစ် ၂၀၀၉ မှ ၂၀၁၇ အထိ တာဝန်ထမ်းခဲ့သည်။ သူသည် [[၄၄ ဆက်မြောက် အမေရိကန်သမ္မတ]] [[ဘာရက် အိုဘားမား]] ၏ဇနီးဖြစ်ပြီး ပထမဆုံး အာဖရိကန်-အမေရိကန်သမ္မတကတော် ဖြစ်သည်။  အီလီနွိုက်စ်ပြည်နယ်၊ ရှီကာဂို တောင်ဘက်ခြမ်းတွင် မွေးဖွားခဲ့သည့် မီရှဲလ်သည် Princeton University နှင့် Harvard Law School တို့တွင် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ သူ့ ပထမဆုံးအလုပ်အကိုင်မှာ Sidley Austin ဥပဒေလုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး ထိုလုပ်ငန်းတွင် ဘာရက်အိုဘားမားနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် အကျိုးအမြတ်မမျှော်ကိုးသည့် လုပ်ငန်းများတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး [[ရှီကာဂိုတက္ကသိုလ်]] (University of Chicago) တွင် လက်ထောက်အဆောင်မှူးတာဝန်နှင့် University of Chicago Medical Center တွင် ကွန်မြူနတီနှင့် ပြင်ပရေးရာဌာနလက်ထောက်အုပ်ချုပ်သူ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ မီရှဲလ်သည် ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဘာရက်နှင့် လက်ထပ်ပြီး သမီးနှစ်ဦး ထွန်းကားသည်။

မီရှဲလ်သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်းခင်ပွန်းဖြစ်သူ၏ [[သမ္မတဖြစ်ရေး မဲဆွယ်မှု]] (presidential bid)အတွက် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး [[၂၀၀၈ ဒီမိုကရက်တစ်အမျိုးသားကွန်ဗင်းရှင်း]] (2008 Democratic National Convention)တွင် အရေးပါသောမိန့်ခွန်းတစ်ခုကို ပြောကြားခဲ့သည်။  သူသည် [[၂၀၁၂ ဒီမိုကရက်တစ်အမျိုးသားကွန်ဗင်းရှင်း]] (2012 Democratic National Conven[]tion)  တွင်လည်း ခင်ပွန်းဖြစ်သူအတွက် မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]]တွင် ပြုလုပ်သည့် [[၂၀၁၆ ဒီမိုကရက်တစ် အမျိုးသား ကွန်ဗင်းရှင်း]] (2016 Democratic National Convention) တွင် သမ္မတကတော်ဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သည့် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတလောင်း [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] အား ထောက်ခံသည့် မိန့်ခွန်းတစ်ခုကို  ပြောကြားခဲ့သည်။

သမ္မတကတော်အနေဖြင့် မီရှဲလ်သည် အမျိုးသမီးများအတွက် စံပြအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုအား သတိပြုမိရေး၊ ပညာရေး၊ အာဟာရပြည့်ဝရေး၊ ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ကျန်းမာစွာ စားသုံးရေးတို့ကို လှုံ့ဆော်သူတစ်ဦးအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် အမေရိကန်ဒီဇိုင်နာများကို အားပေးပြီး ဖက်ရှင်သင်္ကေတတစ်ဦးအဖြစ် မှတ်ယူခံရသူဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/shopping/chi-michelle-obama-1112_qnov12,0,5421281.story|work=Chicago Tribune|title=Michelle Obama emerges as an American fashion icon|accessdate=June 4, 2011|first=Wendy|last=Donahue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/10/michelle-obama-settling-in-as-a-role-model/|first=Christina|last=Bellantoni|title=Michelle Obama settling in as a role model|work=The Washington Times|date=April 10, 2009|accessdate=June 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

== မိသားစုနှင့် ပညာရေး ==

=== အစောပိုင်းဘဝနှင့် မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ===
Michelle LaVaughn Robinson ကို ၁၉၆၄ ခု၊ ဇန်နဝါရီ ၁၇ တွင် အီလီနွိုက်စ်ပြည်နယ်၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]]တွင် Fraser Robinson III အမည်ရ မြို့တော်ရေပေးဝေရေးဌာနဝန်ထမ်းနှင့်  Spiegel's catalog store မှ အတွင်းရေးမှူး Marian Shields Robinson တို့က မွေးဖွားသည်။&lt;ref name=&quot;womanbehind&quot;&gt;{{cite news|accessdate=January 22, 2008|url=http://www.suntimes.com/news/metro/221458,CST-NWS-mich21.article|title=The woman behind Obama|author=Rossi, Rosalind|work=Chicago Sun-Times|date=January 20, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215230648/http://www.suntimes.com/news/metro/221458%2CCST-NWS-mich21.article|archivedate=February 15, 2008|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt; မိခင်ဖြစ်သူသည် မီရှဲလ် အထက်တန်းရောက်သည်အထိ အချိန်ပြည့်အိမ်ထောင်ရှင်မဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PAW2009&quot;&gt;{{cite journal|title=Mrs. Obama goes to Washington|author=Slevin, Peter|date=March 18, 2009|journal=Princeton Alumni Weekly|volume=109|pages=18–22|issue=10}}&lt;/ref&gt;

=== မိသားစုဘဝ ===
သူ့ဖခင် Fraser C. Robinson III သည် ၁၉၉၁ မတ်လတွင် ရောဂါကြောင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nymag.com/news/politics/55360/|title=Michelle's Life|date=March 15, 2009|publisher=nymag.com}}&lt;/ref&gt; သူ့ဖခင်ကို &quot;ကျွန်မနှလုံးသားထဲက အပေါက်တစ်ခု&quot; နှင့် &quot;ကျွန်မဒဏ်ရာထဲက ဆုံးရှုံးမှုတစ်ခု&quot;ဟု နောက်ပိုင်းတွင် ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း သူ့ဖခင်ကိုအမှတ်ရမှုကြောင့် ထိုကာလနောက်ပိုင်း သူသည် စိတ်အားတက်ကြွမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ သူ့သူငယ်ချင်း ဆူဇန် အယ်လီလီ သည်လည်း ထိုအချိန်တစ်ဝိုက်တွင် ကင်ဆာရောဂါဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် သူသည် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် အကျိုးပြုရန်နှင့် ဥပဒေကျောင်းဆင်းပြီးနောက် ပထမဆုံးအလုပ်တွင်သူ့ဥပဒေလုပ်ငန်းမှတဆင့် ကမ္ဘာကြီးကို မည်မျှဩဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ကြောင်း အလေးအနက်တွေးခေါ်လာခဲ့သည်။ သူက ထိုအရာကို အချိုးအကွေ့တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Lightfoot, p. 53.&lt;/ref&gt;

မီရှဲလ်သည် သူတို့အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသည့် Sidley Austin LLP တွင် အခြားအာဖရိကန်- အမေရိကန်အနည်းငယ်နှင့်အတူ [[ဘာရက် အိုဘားမား|ဘာရက်အိုဘားမား]] နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ (အလုပ်တွင် သူတို့နှစ်ဦးသာ အာဖရိကန်-အမေရိကန်ဖြစ်ကြောင်း သူက ပြောလေ့ရှိသော်လည်း အခြားဌာနများတွင် အာဖရိကန်-အမေရိကန်များရှိကြောင်း အခြားသူများက ပြောကြသည်)။&lt;ref name=&quot;WMMB&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/26/AR2008092602856.html|title=When Michelle Met Barack|last=Mundy|first=Liza|date=October 5, 2008|work=The Washington Post|accessdate=October 25, 2008}}&lt;/ref&gt; အိုဘားမားသည် နွေရာသီအချိန်ပိုင်းလုပ်ကိုင်သူအဖြစ် တာဝန်ထမ်းချိန်တွင် မီရှဲလ်က သင်ကြားပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MOCT&quot;&gt;{{cite news|accessdate=February 12, 2008|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/10/AR2007051002573_2.html|title=Michelle Obama's Career Timeout|author=Kornblut, Anne E.|date=May 11, 2007|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; သူတို့သည် အလုပ်သဘော နေ့လယ်စာစားရင်း စတင်ချိန်းဆိုခဲ့ပြီးနောက် ကွန်မြူနတီအဖွဲ့အစည်း အစည်းအဝေးတစ်ခုတွင် အိုဘားမားက မီရှဲလ်အား စတင်သဘောကျလာသည်။

အိုဘားမားနှင့် မတွေ့ဆုံမီက မီရှဲလ်သည် သူ့အလုပ်ကိုသာ အာရုံစိုက်လုပ်ကိုင်လိုကြောင်း မိခင်ဖြစ်သူအား ပြောခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abajournal.com/news/article/what_michelle_obama_didnt_like_about_working_at_sidley_austin/|title=What Michelle Obama Didn't Like About Working at Sidley Austin|publisher=abajournal.com|date=October 6, 2008|first=Martha|last=Neil}}&lt;/ref&gt; သူတို့နှစ်ဦးအတူစတင်ကြည့်သည့်ရုပ်ရှင်မှာ Spike Lee ၏ ပွဲဦးထွက်ကား ''Do the Right Thing ''ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|accessdate=April 5, 2009|date=January 22, 2009|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/michelle-obama/4317226/50-things-you-didnt-know-about-Michelle-Obama.html|title=50 things you didn't know about Michelle Obama|work=[[:en:The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London, UK|first1=Nick|last1=Greene|first2=Melissa|last2=Whitworth|archivedate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206114110/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/michelle-obama/4317226/50-things-you-didnt-know-about-Michelle-Obama.html}}&lt;/ref&gt; ဘာရက်အိုဘားမားက သူတို့နှစ်ဦးသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အချင်းချင်းဆွဲဆောင်မိကြောင်း၊ အကြောင်းမှာ မီရှဲလ်သည် မိဘနှစ်ပါးရှိသည့်နေအိမ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ နေထိုင်သူဖြစ်ပြီး သူက စွန့်စားမှုကို ခုံမင်သူဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonexaminer.com/obama-opens-up-about-his-father-his-mother-and-his-marriage/article/2566757|title=Obama opens up about his father, his mother and his marriage|first=Susan|last=Crabtree|publisher=Washington Examiner|date=June 22, 2015}}&lt;/ref&gt; သူတို့နှစ်ဦးသည် ၁၉၉၂၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MOHSMOMF&quot;&gt;{{cite news|first=Scott|last=Fornek|title=Michelle Obama: 'He Swept Me Off My Feet'|work=Chicago Sun-Times|date=October 3, 2007|url=http://www.suntimes.com/news/politics/obama/585261,CST-NWS-wedding03.stng|accessdate=December 2, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214054327/http://www.suntimes.com/news/politics/obama/585261%2CCST-NWS-wedding03.stng|archivedate=December 14, 2007|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt; မီရှဲလ်သည် ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခဲ့သဖြင့် ဇနီးမောင်နှံနှစ်ဦးသည် [[ဖန်ပြွန်သန္ဓေ]] (In vitro fertilisation) ဖြင့် သားသမီးမွေးဖွားခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/11/09/michelle-obama-had-miscarriage-used-ivf-conceive-girls/|title=Michelle Obama had miscarriage, used IVF to conceive girls}}&lt;/ref&gt; သမီးနှစ်ဦးမှာ မယ်လီယာအန်း (၁၉၉၈ ဖွား) နှင့် နာတာရှား (ဆာရှာဟု လူသိများ၊ ၂၀၀၁ ဖွား) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Newsweek2007&quot;&gt;{{cite news|accessdate=April 3, 2009|title=Ground Support|url=http://www.newsweek.com/id/70165?tid=relatedcl|author1=Springen, Karen|author2=Jonathan Darman|lastauthoramp=yes|work=Newsweek|date=January 29, 2007}}&lt;/ref&gt;

အိုဘားမားမိသားစုသည်  အိုဘားမားတက်ခဲ့သည့် ရှီကာဂိုဥပဒေကျောင်းရှိရာ ရှီကာဂိုတောင်ဘက်ခြမ်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အိုဘားမားသည် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်ဆီးနိတ်နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဆီးနိတ်တွင် ရွေးကောက်ခံရသည်။ ဘာရက်အိုဘားမား ရွေးကောက်ခံရပြီးနောက် ဝါရှင်တန်ဒီစီသို့ ပြောင်းရွှေ့မည့်အစား ရှီကာဂိုတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ကြပြီး သူတို့၏သမီးများအတွက် ပိုကောင်းမည်ဟု ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ အမေရိကန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ လှုပ်ရှားမှုတစ်လျောက်လုံးတွင် မီရှဲလ်အိုဘားမားသည် သူ့ခင်ပွန်းအား ကတိတစ်ခုတောင်းခဲ့ပြီး သမီးနှစ်ယောက်အတွက် &quot;တစ်ပတ်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ညလုံးပေါက်အပြင်ထွက်ရန်၊ တစ်ပတ်လျှင် ၂ ရက်သာ မဲဆွယ်စည်းရုံးရန်နှင့် ဒုတိယနေ့ညပိုင်းတွင် အိမ်သို့အရောက်ပြန်ရန်&quot; ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

[[Category:၁၉၆၄ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>svmym5zwbic5n6jw970g4a9on2bt3h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032054</id>
      <parentid>1032000</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T23:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khunphaerw</username>
        <id>110802</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18220" sha1="ep6tgoim6cxaowxij9fcpkr41sppzwq" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name        = Michelle Obama
|image       = Michelle Obama 2013 official portrait.jpg
|caption      = Michelle Obama in February 2013
|office      = First Lady of the United States
|president   = [[ဘာရက် အိုဘားမား]]
|term_label  = In role
|term_start  = January 20, 2009
|term_end    = January 20, 2017
|predecessor = Laura Bush
|successor   = Melania Trump
|birth_name  = Michelle LaVaughn Robinson
|birth_date  = {{birth date and age|1964|1|17}}
|birth_place = Chicago, Illinois, U.S.&lt;!--As per WP:LINKDIRECT and Template:infobox person, birthplace indicates city, state, then country. No need to spell out &quot;United States; 'U.S.' is fine.--&gt;
|death_date  = 
|death_place = 
|party       = [[:en:Democratic Party (United States)|Democratic]]
|spouse      = {{marriage|[[ဘာရက် အိုဘားမား]]|October 3, 1992}}
|children    = {{hlist|[[:en:Malia Obama|Malia]]|[[:en:Sasha Obama|Sasha]]}}
|parents     = {{ubl|Fraser Robinson III|[[:en:Marian Shields Robinson|Marian Shields]]}}
|relatives   = [[:en:Craig Robinson (basketball)|Craig Robinson]] (brother)
|education   = Princeton University ([[:en:Bachelor of Arts|AB]])&lt;br&gt;Harvard University ([[:en:Juris Doctor|JD]])
|signature   = Michelle Obama signature.svg
}}
'''မီရှဲလ် အိုဘားမား''' (Michelle LaVaughn Robinson Obama) (၁၉၆၄၊ ဇန်နဝါရီ ၁၇ ဖွား) သည် အမေရိကန်ရှေ့နေ၊ တက္ကသိုလ်အမှုထမ်းနှင့် စာရေးဆရာမဖြစ်ပြီး [[အမေရိကန်သမ္မတကတော်]]အဖြစ် ၂၀၀၉ မှ ၂၀၁၇ အထိ တာဝန်ထမ်းခဲ့သည်။ သူသည် [[၄၄ ဆက်မြောက် အမေရိကန်သမ္မတ]] [[ဘာရက် အိုဘားမား]] ၏ဇနီးဖြစ်ပြီး ပထမဆုံး အာဖရိကန်-အမေရိကန်သမ္မတကတော် ဖြစ်သည်။  အီလီနွိုက်စ်ပြည်နယ်၊ ရှီကာဂို တောင်ဘက်ခြမ်းတွင် မွေးဖွားခဲ့သည့် မီရှဲလ်သည် Princeton University နှင့် Harvard Law School တို့တွင် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ သူ့ ပထမဆုံးအလုပ်အကိုင်မှာ Sidley Austin ဥပဒေလုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး ထိုလုပ်ငန်းတွင် ဘာရက်အိုဘားမားနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် အကျိုးအမြတ်မမျှော်ကိုးသည့် လုပ်ငန်းများတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး [[ရှီကာဂိုတက္ကသိုလ်]] (University of Chicago) တွင် လက်ထောက်အဆောင်မှူးတာဝန်နှင့် University of Chicago Medical Center တွင် ကွန်မြူနတီနှင့် ပြင်ပရေးရာဌာနလက်ထောက်အုပ်ချုပ်သူ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ မီရှဲလ်သည် ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဘာရက်နှင့် လက်ထပ်ပြီး သမီးနှစ်ဦး ထွန်းကားသည်။

မီရှဲလ်သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်းခင်ပွန်းဖြစ်သူ၏ [[သမ္မတဖြစ်ရေး မဲဆွယ်မှု]] (presidential bid)အတွက် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး [[၂၀၀၈ ဒီမိုကရက်တစ်အမျိုးသားကွန်ဗင်းရှင်း]] (2008 Democratic National Convention)တွင် အရေးပါသောမိန့်ခွန်းတစ်ခုကို ပြောကြားခဲ့သည်။  သူသည် [[၂၀၁၂ ဒီမိုကရက်တစ်အမျိုးသားကွန်ဗင်းရှင်း]] (2012 Democratic National Conven[]tion)  တွင်လည်း ခင်ပွန်းဖြစ်သူအတွက် မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]]တွင် ပြုလုပ်သည့် [[၂၀၁၆ ဒီမိုကရက်တစ် အမျိုးသား ကွန်ဗင်းရှင်း]] (2016 Democratic National Convention) တွင် သမ္မတကတော်ဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သည့် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတလောင်း [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] အား ထောက်ခံသည့် မိန့်ခွန်းတစ်ခုကို  ပြောကြားခဲ့သည်။

သမ္မတကတော်အနေဖြင့် မီရှဲလ်သည် အမျိုးသမီးများအတွက် စံပြအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုအား သတိပြုမိရေး၊ ပညာရေး၊ အာဟာရပြည့်ဝရေး၊ ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ကျန်းမာစွာ စားသုံးရေးတို့ကို လှုံ့ဆော်သူတစ်ဦးအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် အမေရိကန်ဒီဇိုင်နာများကို အားပေးပြီး ဖက်ရှင်သင်္ကေတတစ်ဦးအဖြစ် မှတ်ယူခံရသူဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/shopping/chi-michelle-obama-1112_qnov12,0,5421281.story|work=Chicago Tribune|title=Michelle Obama emerges as an American fashion icon|accessdate=June 4, 2011|first=Wendy|last=Donahue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/10/michelle-obama-settling-in-as-a-role-model/|first=Christina|last=Bellantoni|title=Michelle Obama settling in as a role model|work=The Washington Times|date=April 10, 2009|accessdate=June 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

== မိသားစုနှင့် ပညာရေး ==

=== အစောပိုင်းဘဝနှင့် မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ===
Michelle LaVaughn Robinson ကို ၁၉၆၄ ခု၊ ဇန်နဝါရီ ၁၇ တွင် အီလီနွိုက်စ်ပြည်နယ်၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]]တွင် Fraser Robinson III အမည်ရ မြို့တော်ရေပေးဝေရေးဌာနဝန်ထမ်းနှင့်  Spiegel's catalog store မှ အတွင်းရေးမှူး Marian Shields Robinson တို့က မွေးဖွားသည်။&lt;ref name=&quot;womanbehind&quot;&gt;{{cite news|accessdate=January 22, 2008|url=http://www.suntimes.com/news/metro/221458,CST-NWS-mich21.article|title=The woman behind Obama|author=Rossi, Rosalind|work=Chicago Sun-Times|date=January 20, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215230648/http://www.suntimes.com/news/metro/221458%2CCST-NWS-mich21.article|archivedate=February 15, 2008|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt; မိခင်ဖြစ်သူသည် မီရှဲလ် အထက်တန်းရောက်သည်အထိ အချိန်ပြည့်အိမ်ထောင်ရှင်မဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PAW2009&quot;&gt;{{cite journal|title=Mrs. Obama goes to Washington|author=Slevin, Peter|date=March 18, 2009|journal=Princeton Alumni Weekly|volume=109|pages=18–22|issue=10}}&lt;/ref&gt;

=== မိသားစုဘဝ ===
သူ့ဖခင် Fraser C. Robinson III သည် ၁၉၉၁ မတ်လတွင် ရောဂါကြောင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nymag.com/news/politics/55360/|title=Michelle's Life|date=March 15, 2009|publisher=nymag.com}}&lt;/ref&gt; သူ့ဖခင်ကို &quot;ကျွန်မနှလုံးသားထဲက အပေါက်တစ်ခု&quot; နှင့် &quot;ကျွန်မဒဏ်ရာထဲက ဆုံးရှုံးမှုတစ်ခု&quot;ဟု နောက်ပိုင်းတွင် ရည်ညွှန်းခဲ့သော်လည်း သူ့ဖခင်ကိုအမှတ်ရမှုကြောင့် ထိုကာလနောက်ပိုင်း သူသည် စိတ်အားတက်ကြွမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ သူ့သူငယ်ချင်း ဆူဇန် အယ်လီလီ သည်လည်း ထိုအချိန်တစ်ဝိုက်တွင် ကင်ဆာရောဂါဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုသို့ဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် သူသည် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် အကျိုးပြုရန်နှင့် ဥပဒေကျောင်းဆင်းပြီးနောက် ပထမဆုံးအလုပ်တွင်သူ့ဥပဒေလုပ်ငန်းမှတဆင့် ကမ္ဘာကြီးကို မည်မျှဩဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ကြောင်း အလေးအနက်တွေးခေါ်လာခဲ့သည်။ သူက ထိုအရာကို အချိုးအကွေ့တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Lightfoot, p. 53.&lt;/ref&gt;

မီရှဲလ်သည် သူတို့အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသည့် Sidley Austin LLP တွင် အခြားအာဖရိကန်- အမေရိကန်အနည်းငယ်နှင့်အတူ [[ဘာရက် အိုဘားမား|ဘာရက်အိုဘားမား]] နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ (အလုပ်တွင် သူတို့နှစ်ဦးသာ အာဖရိကန်-အမေရိကန်ဖြစ်ကြောင်း သူက ပြောလေ့ရှိသော်လည်း အခြားဌာနများတွင် အာဖရိကန်-အမေရိကန်များရှိကြောင်း အခြားသူများက ပြောကြသည်)။&lt;ref name=&quot;WMMB&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/26/AR2008092602856.html|title=When Michelle Met Barack|last=Mundy|first=Liza|date=October 5, 2008|work=The Washington Post|accessdate=October 25, 2008}}&lt;/ref&gt; အိုဘားမားသည် နွေရာသီအချိန်ပိုင်းလုပ်ကိုင်သူအဖြစ် တာဝန်ထမ်းချိန်တွင် မီရှဲလ်က သင်ကြားပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MOCT&quot;&gt;{{cite news|accessdate=February 12, 2008|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/10/AR2007051002573_2.html|title=Michelle Obama's Career Timeout|author=Kornblut, Anne E.|date=May 11, 2007|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; သူတို့သည် အလုပ်သဘော နေ့လယ်စာစားရင်း စတင်ချိန်းဆိုခဲ့ပြီးနောက် ကွန်မြူနတီအဖွဲ့အစည်း အစည်းအဝေးတစ်ခုတွင် အိုဘားမားက မီရှဲလ်အား စတင်သဘောကျလာသည်။

အိုဘားမားနှင့် မတွေ့ဆုံမီက မီရှဲလ်သည် သူ့အလုပ်ကိုသာ အာရုံစိုက်လုပ်ကိုင်လိုကြောင်း မိခင်ဖြစ်သူအား ပြောခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abajournal.com/news/article/what_michelle_obama_didnt_like_about_working_at_sidley_austin/|title=What Michelle Obama Didn't Like About Working at Sidley Austin|publisher=abajournal.com|date=October 6, 2008|first=Martha|last=Neil}}&lt;/ref&gt; သူတို့နှစ်ဦးအတူစတင်ကြည့်သည့်ရုပ်ရှင်မှာ Spike Lee ၏ ပွဲဦးထွက်ကား ''Do the Right Thing ''ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|accessdate=April 5, 2009|date=January 22, 2009|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/michelle-obama/4317226/50-things-you-didnt-know-about-Michelle-Obama.html|title=50 things you didn't know about Michelle Obama|work=[[:en:The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=London, UK|first1=Nick|last1=Greene|first2=Melissa|last2=Whitworth|archivedate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206114110/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/michelle-obama/4317226/50-things-you-didnt-know-about-Michelle-Obama.html}}&lt;/ref&gt; ဘာရက်အိုဘားမားက သူတို့နှစ်ဦးသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အချင်းချင်းဆွဲဆောင်မိကြောင်း၊ အကြောင်းမှာ မီရှဲလ်သည် မိဘနှစ်ပါးရှိသည့်နေအိမ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ နေထိုင်သူဖြစ်ပြီး သူက စွန့်စားမှုကို ခုံမင်သူဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonexaminer.com/obama-opens-up-about-his-father-his-mother-and-his-marriage/article/2566757|title=Obama opens up about his father, his mother and his marriage|first=Susan|last=Crabtree|publisher=Washington Examiner|date=June 22, 2015}}&lt;/ref&gt; သူတို့နှစ်ဦးသည် ၁၉၉၂၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MOHSMOMF&quot;&gt;{{cite news|first=Scott|last=Fornek|title=Michelle Obama: 'He Swept Me Off My Feet'|work=Chicago Sun-Times|date=October 3, 2007|url=http://www.suntimes.com/news/politics/obama/585261,CST-NWS-wedding03.stng|accessdate=December 2, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214054327/http://www.suntimes.com/news/politics/obama/585261%2CCST-NWS-wedding03.stng|archivedate=December 14, 2007|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt; မီရှဲလ်သည် ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခဲ့သဖြင့် ဇနီးမောင်နှံနှစ်ဦးသည် [[ဖန်ပြွန်သန္ဓေ]] (In vitro fertilisation) ဖြင့် သားသမီးမွေးဖွားခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/11/09/michelle-obama-had-miscarriage-used-ivf-conceive-girls/|title=Michelle Obama had miscarriage, used IVF to conceive girls}}&lt;/ref&gt; သမီးနှစ်ဦးမှာ မယ်လီယာအန်း (၁၉၉၈ ဖွား) နှင့် နာတာရှား (ဆာရှာဟု လူသိများ၊ ၂၀၀၁ ဖွား) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Newsweek2007&quot;&gt;{{cite news|accessdate=April 3, 2009|title=Ground Support|url=http://www.newsweek.com/id/70165?tid=relatedcl|author1=Springen, Karen|author2=Jonathan Darman|lastauthoramp=yes|work=Newsweek|date=January 29, 2007}}&lt;/ref&gt;

အိုဘားမားမိသားစုသည်  အိုဘားမားတက်ခဲ့သည့် ရှီကာဂိုဥပဒေကျောင်းရှိရာ ရှီကာဂိုတောင်ဘက်ခြမ်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အိုဘားမားသည် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်ဆီးနိတ်နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဆီးနိတ်တွင် ရွေးကောက်ခံရသည်။ ဘာရက်အိုဘားမား ရွေးကောက်ခံရပြီးနောက် ဝါရှင်တန်ဒီစီသို့ ပြောင်းရွှေ့မည့်အစား ရှီကာဂိုတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ကြပြီး သူတို့၏သမီးများအတွက် ပိုကောင်းမည်ဟု ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ အမေရိကန်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ လှုပ်ရှားမှုတစ်လျောက်လုံးတွင် မီရှဲလ်အိုဘားမားသည် သူ့ခင်ပွန်းအား ကတိတစ်ခုတောင်းခဲ့ပြီး သမီးနှစ်ယောက်အတွက် &quot;တစ်ပတ်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ညလုံးပေါက်အပြင်ထွက်ရန်၊ တစ်ပတ်လျှင် ၂ ရက်သာ မဲဆွယ်စည်းရုံးရန်နှင့် ဒုတိယနေ့ညပိုင်းတွင် အိမ်သို့အရောက်ပြန်ရန်&quot; ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

[[Category:၁၉၆၄ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>ep6tgoim6cxaowxij9fcpkr41sppzwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျက်ဒေါ်ဆေး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101827</id>
    <revision>
      <id>1032057</id>
      <parentid>864172</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T23:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18152" sha1="a8vamnplhvs90nwfzcrtbryps6fajp7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ဂျက်ဒေါ်ဆေး
| image              = Jack Dorsey 2014.jpg
| caption            = Dorsey in November 2014
| birth_name         = Jack Patrick Dorsey
| birth_date         = {{Birth date and age|1976|11|19|mf=yes}}&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1581357/Jack-Dorsey |title=Jack Dorsey |encyclopaedia=Encyclopædia Britannica |year=2014 |access-date=December 22, 2014}}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = St. Louis, Missouri, U.S.
| residence          = San Francisco, California, U.S.
| nationality        = အမေရိကန်
| citizenship        = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| occupation         = [[:en:Chief executive officer|CEO]] of Square, Inc. and Twitter&lt;ref&gt;{{cite news|title=Twitter names Jack Dorsey as CEO|url=http://money.cnn.com/2015/10/05/technology/twitter-new-ceo-jack-dorsey/|access-date=October 5, 2015|publisher=CNN Money|date=October 5, 2015|archive-date=28 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128061515/http://money.cnn.com/2015/10/05/technology/twitter-new-ceo-jack-dorsey/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| alma_mater         = [[:en:Missouri University of Science and Technology|University of Missouri–Rolla]] (transferred)&lt;br /&gt;New York University (dropped out)
| salary             = Square, Inc. $2.75 (2017)&lt;br /&gt;
                       Twitter $0 (2017)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Twitter CEO Jack Dorsey Declines Compensation in 2017 for Third Straight Year |last=Spangler |first=Todd |work=Variety |date=April 11, 2018 |url=https://variety.com/2018/digital/news/twitter-jack-dorsey-declines-compensation-2017-1202750870/ |access-date=August 18, 2018 }}&lt;/ref&gt;
| known_for          = Co-founder of Twitter &amp; Square, Inc.
| net worth          = {{increase}} [[:en:United States dollar|US$]]6.8 billion (October 2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/jack-dorsey/|title=Jack Dorsey|work=Forbes}}&lt;/ref&gt;
| boards             = {{plainlist|
Twitter&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://investor.twitterinc.com/directors.cfm|title=Board of directors – About|publisher=Twitter|access-date=January 31, 2017|accessdate=25 December 2018|archivedate=14 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161014153205/https://investor.twitterinc.com/directors.cfm}}&lt;/ref&gt;
*Square, Inc.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://squareup.com/about#board|title=About Square|publisher=Square|access-date=January 31, 2017}}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''ဂျက်ဒေါ်ဆေး'''&lt;ref&gt;{{cite twitter |number=402764395219918848 |user=marciadorsey |date=November 19, 2013 |title=This date/day is one of the BEST days of my LIFE! I am SO BLESSED...🎈Happy Birthday Jack Patrick Dorsey, (aka) @jack! |first=Marcia |last=Dorsey }}&lt;/ref&gt;(နိုဝင်ဘာလ ၁၉၊ ၁၉၇၆ ခုနှစ်) သည် အမေရိကန်လူမျိုး ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်မာနှင့် အင်တာနက်လုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ [[တွစ်တာ]]ကို တည်ထောင်သူနှင့် အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မိုဘိုင်းငွေပေးချေမှုကုမ္ပဏီတစ်ခု  ဖြစ်သည့် Square ကို တည်ထောင်သူနှင့် အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Strange, Adario|title=Flickr Document Reveals Origin Of Twitter|url=http://blog.wired.com/business/2007/04/flickr_document.html|date=April 20, 2007|work=Wired News|publisher=CondéNet|access-date=November 5, 2008}}&lt;/ref&gt;

==အစောပိုင်း ဘဝ==
ဂျက်ဒေါ်ဆေး၏ မိဘနှစ်ပါးမှာ မာဆီယာ (နဲစမစ်) နှင့် တင်းဒေါ်ဆေားတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Glaser&quot;&gt;{{cite news|url=http://mediashift.org/2007/05/twitter-founders-thrive-on-micro-blogging-constraints137/|title=Twitter Founders Thrive on Micro-Blogging Constraints|last=Glaser|first=Mark|date=May 17, 2007|work=|access-date=November 5, 2008|publisher=MediaShift}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.latercera.com/contenido/739_127714_9.shtml Jack Dorsey, creador de twitter: 'En 140 caracteres la gente se siente más libre al escribir' | CIENCIA&amp;TECNOLOGÍA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006101644/http://www.latercera.com/contenido/739_127714_9.shtml |date=6 October 2014 }}. latercera.com. Retrieved on January 14, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=VP&amp;p_theme=vp&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=12C3E28404FD9298&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM The Virginian-Pilot Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718205617/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=VP&amp;p_theme=vp&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=12C3E28404FD9298&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |date=18 July 2018 }}. Nl.newsbank.com (November 26, 2009). Retrieved on January 14, 2014.&lt;/ref&gt; St. Louis, Missouri တွင် မွေးဖွားကြီးပြင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/technology/twitter/4388880/Profile-Twitter-founders-Jack-Dorsey-Biz-Stone-and-Evan-Williams.html Profile Twitter founders: Jack Dorsey, Biz Stone and Evan Williams]. Telegraph. Retrieved on January 14, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/business/article_d3a250de-56a1-5038-b114-45426cc8bf3a.html Taste of St. Louis first major event to use Square : Business]. Stltoday.com (September 29, 2010). Retrieved on January 14, 2014.&lt;/ref&gt; သူသည် အင်္ဂလိပ်၊ Irish နှင့် အီတလီလူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.vanityfair.com/culture/2013/07/jack-dorsey-diet-purple-foods Jack Dorsey Believes That Eating Purple Food Makes You Healthier]. ''Vanity Fair'' (March 21, 2012). Retrieved on January 14, 2014.&lt;/ref&gt; ဖခင်ဖြစ်သူသည် ဒြပ်ထုရောင်စဉ်တိုင်းကိရိယာထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီတွင် အလုပ်လုပ်ပြီး မိခင်ဖြစ်သူသည် အိမ်ရှင်မတစ်ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/youngest-billionaires-forbes-400-11-060000953.html |title=The youngest billionaires on the Forbes 400: 11 under 40 |publisher=''Yahoo! Finance'' |date=September 30, 2014 |first=Natalie |last=Robehmed |access-date=October 1, 2014 }}&lt;/ref&gt; သူ၏ ဦးလေးသည် ကက်သလစ်ခရစ်ယာန်ဘုန်းကြီး ဖြစ်ပြီး သူသည်လည်း ကက်သလစ်ဘာသာကို ယုံကြည်ခဲ့သည်။&lt;ref name=native /&gt; သူသည် Catholic Bishop DuBourg အထက်တန်းကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။

သူသည် ငယ်စဉ်အခါများက တစ်ခါတစ်ရံ ဖက်ရှင်မော်ဒယ်တစ်ဦးအဖြစ် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite tweet |number=375089278054711298 |first=Jack |last=Dorsey |user=jack |date=September 3, 2013 |title=Me in my (very) short-lived days as a vintage clothing model: flic.kr/p/hG5x5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |number=599292408044474369 |first=Jack |last=Dorsey |user=jack |date=May 15, 2015 |title=@ScottLucas86 @LizFiandaca @jeremys did it include my modeling days? m.flickr.com/#/photos/jackd… }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flickr.com/photos/jackdorsey/188883710/ |first=Jack |last=Dorsey |website=Flickr |date=July 13, 2006 |title=I read Gray's Anatomy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flickr.com/photos/jackdorsey/188883635/ |first=Jack |last=Dorsey |website=Flickr |date=July 13, 2006 |title=Noele took pictures of me }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flickr.com/photos/jackdorsey/188883621/ |first=Jack |last=Dorsey |website=Flickr |date=July 13, 2006 |title=Who needs a nosering? }}&lt;/ref&gt; အသက် တစ်ဆယ့်လေးနှစ် ဖြစ်လာသည့်အခါတွင် ဂျက်ဒေါ်ဆေးသည် dispatch routing တွင် စိတ်ဝင်တစား ရှိလာခဲ့သည်။ သူရေးသားခဲ့သည့် dispatch logistics ပက်သက်ပါဝင်သည့် open-source ဆော့ဝဲများသည် ယခုအချိန်အထိပင် တက္ကစီယဉ်မောင်းကုမ္ပဏီများက အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Glaser /&gt;&lt;ref name=native&gt;{{cite news |url=http://www.stltoday.com/news/native-son-sets-st-louis-atwitter-he-s-always-seen/article_635e1f22-b802-50d4-bc42-29a464ef72ad.html |title=Native son sets St. Louis atwitter |date=November 15, 2009 |access-date=January 17, 2018 |newspaper=St. Louis Post-Dispatch |first=Tim |last=Barker }}&lt;/ref&gt; နယူးယောက်တက္ကသိုလ်သို့ မပြောင်းမီ MissouriRolla တက္ကသိုလ်တွင် နှစ်နှစ်ကျော် (၁၉၉၅− ၁၉၉၇) ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် သူသည် ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းထွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rampton|first1=John|title=12 of the most successful entrepreneurs who dropped out of college|url=http://mashable.com/2016/09/22/12-entrepreneurs-who-dropped-out-of-college/#sBYQqStW1aq6|accessdate=January 16, 2018|newspaper=Mashable|date=September 22, 2016}}&lt;/ref&gt; သူသည် နယူးယောက်တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်ကြားနေစဉ်တွင် တွစ်တာကို ဖန်တီးရန် စိတ်ကူးရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=native /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://techcrunch.com/2010/04/27/jack-dorsey-fred-wilson-twitter-book-excerpt/ |title=When Jack Dorsey Met Fred Wilson, And Other Twitter Tales (Book Excerpt) |first=Jeffrey |last=Bussgang |website=[[TechCrunch]] |date=April 27, 2010 |access-date=September 23, 2018 |quote=Jack ... moved to New York, transferred to NYU, and started writing dispatch software ... 'They're all reporting constantly where they are and what work they're doing ... I thought that abstraction was so cool that I wanted that same thing for my friends.' }}&lt;/ref&gt;

Dispatching နှင့် ပတ်သက်သည့် လုပ်ငန်းတွင် ပရိုဂရမ်မာအဖြစ် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေစဉ် ဒေါ်ဆေးသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ နေထိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BW&quot;&gt;{{cite news|author=BusinessWeek|title=Tech's Next Gen: The Best and Brightest|url=http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/10.htm|date=March 26, 2007|work=BusinessWeek|publisher=The McGraw-Hill Companies|access-date=November 5, 2008|accessdate=26 December 2018|archivedate=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140711043659/http://images.businessweek.com/ss/07/03/0326_tech_entrepreneurs/source/10.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dorseytweet&quot;&gt;{{cite news|author=Dorsey, Jack|title=To be clear: I didn't attend Cornell (and didn't invent Twitter there).|url=https://twitter.com/jack/status/1480648277|date=April 8, 2009|work=Twitter|access-date=April 13, 2009}}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ကိုယ်ပိုင်ကုမ္ပဏီ Oakland ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး  ဝဘ်မှတစ်ဆင့် အရေးပေါ်ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ၊ အငှားယာဉ်နှင့် ပတ်သက်သည်များ၊ ပို့ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများ စသည်တို့ကို လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Dorsey&gt;{{cite web|author=Dorsey, Jack|title=twttr sketch|url=https://www.flickr.com/photos/jackdorsey/182613360|date=March 24, 2006|work=Flickr|publisher=Yahoo!|access-date=November 7, 2008}}&lt;/ref&gt; His other projects and ideas at this time included networks of medical devices and a &quot;frictionless service market&quot;.&lt;ref name=Dorsey /&gt; သူ၏ အခြားသာ စီမံကိန်းများနှင့် စိတ်ကူးများတွင် ဆေးပညာနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ကွန်ရက်များနှင့် Frictionless service market တို့ ပါဝင်သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် သူသည် ဝဘ်ပေါ်တွင် အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ စာတိုများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်မည့် ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုကို ပြုလုပ်ရန် စိတ်ကူးခဲ့သည်။&lt;ref name=Dorsey /&gt;

သူသည် မက်ဆေ့များကို ချက်ချင်းပို့နိုင်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆော့ဝဲအသုံးပြုသူများသည် သူတို့၏ စာသားများကို သူငယ်ချင်းများအကြား အလွယ်တကူ မျှဝေနိုင်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ သူသည် Odeo ကို စာသားမက်ဆေ့တွင် စိတ်ဝင်တစားရှိလာစေရန် ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ဆေးနှင့် Biz Stone သည် စာတိုမက်ဆေ့နှင့် သင့်လျော်သည့် မက်ဆေ့စာသားကို စိတ်ကူးရရှိခဲ့ကာ နှစ်ပတ်ခန့်အကြာတွင် တွစ်တာကို တည်ဆောက်ရန် မူရင်းပုံစံကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ များစွာသော အသုံးပြုသူတို့ကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် Evan Williams ထံမှလည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=Glaser /&gt;

==အသက်မွေးဝမ်ကြောင်း==
[[File:Jack Dorsey-20080723.jpg|thumb|ဂျက်ဒေါ်ဆေး၊ ၂၀၀၈]]

ဝီလီယမ်၊ စတုန်းနှင့် Noah Glass တို့သည် Obvious Corporation ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းသည် နောင်အခါတွင် တွစ်တာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။  ဒေါ်ဆေးသည် အမှုဆောင်အရာရှိချုပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Glaser&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Patrick |last=Hoge |url=http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/print-edition/2011/12/23/executive-of-the-year-jack-dorsey.html |title=Executive of the Year: Jack Dorsey |newspaper=San Francisco Business Times |date=December 23, 2011 |access-date=April 30, 2017 }}&lt;/ref&gt;

==ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ==
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်ဆေးသည် ဆန်ဖရန်စစ်စကို၏ အနီးရှိ Sea Cliff သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ Golden Gate, Marin Headlands နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာများကို ကြည့်ရှုခံစားနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title= We Hear Twitter Cofounder Jack Dorsey Now Lives In A $10 Million House |last=Thomas |first=Owen |work=Business Insider |date=June 18, 2012 |url=https://www.businessinsider.com/jack-dorsey-twitter-square-seacliff-house-2012-6 |access-date=August 15, 2018 }}&lt;/ref&gt; သူသည် မနက်တိုင်း အလုပ်သို့ ငါးမိုင် လမ်းလျှောက်ကာ သွားသည်။ ထိုအခိုက်အတန့်ကို “very clearing time” ဟု သူက ပြောသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.cnbc.com/2018/07/11/jack-dorsey-walks-5-miles-to-work-every-dayand-he-says-its-the-best-.html|title= Jack Dorsey walks 5 miles to work every day—and he says it's the best investment he can make |publisher=CNBC |date=July 11, 2018 |accessdate=August 14, 2018}}&lt;/ref&gt; သူသည်  Kendrick Lamar ၏ ဂီတနှင့်&lt;ref name=&quot; Barron’s 2018&quot; /&gt; ပြင်သစ်ရေဒီယိုဌာန FIP ၏ အားပေးသူလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Camille |last=Belsoeur|website=Slate.fr|date=September 17, 2017|url=http://www.slate.fr/story/151271/fip-radio-jack-dorsey-fipettes |access-date=October 9, 2017|title=Oui, FIP est bien la meilleure radio au monde|language=French}}&lt;/ref&gt;

==ရရှိခဲ့သည့် ဆုများ==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

{{Lifetime|၁၉၇၆|}}
{{Commons category|Jack Dorsey}}</text>
      <sha1>a8vamnplhvs90nwfzcrtbryps6fajp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dunkin'</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112113</id>
    <revision>
      <id>1032050</id>
      <parentid>770932</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T21:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="nf7pun747wj8gih5xz7192220y62u4a" xml:space="preserve">{{retaining title}}
{{Infobox company
| name = Dunkin'
| logo = Dunkin' logo.svg
| image = Dunkin' Donuts, W Irlo Bronson Memorial Highway, Osceola County.jpg
| image_size = 
| image_caption = ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်ရှိ Dunkin' ဆိုင်တစ်ဆိုင်၏ ပြင်ပအမြင် (၂၀၁၇)
| former_name = Dunkin' Donuts (၁၉၅၀&amp;ndash;၂၀၁၉)
| type = 
| industry = {{flat list|
* အစားအစာနှင့် အဖျော်ယမကာ
* ကော်ဖီ
}}
| founded = {{Start date and age|1950}} in [[Quincy, Massachusetts]], U.S.
| founder = [[:en:William Rosenberg|ဝီလျံ ရို့ဆန်းဘတ်]]
| hq_location_city = Canton, Massachusetts
| hq_location_country = U.S.
| num_locations = {{plain list|
* စုစုပေါင်း ၁၀,၈၅၈
* အမေရိကန်တွင် ၇,၆၇၇
}}
| areas_served = ကမ္ဘာတစ်ဝန်း
| key_people = {{plain list|
* David Hoffmann (စီအီးအိုနှင့် ဥက္ကဋ္ဌ)
* Nigel Travis (executive chairman)&lt;br&gt;David Mann (CLO)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nrn.com/quick-service/dunkin-brands-names-new-chief-legal-officer?NL=NRN-09&amp;Issue=NRN-09_20190313_NRN-|last=Fantozzi|first=Joanna|date= Mar 11, 2019|title=Dunkin’ Brands names new chief legal officer|work=Nation's Restaurant News|accessdate=March 12, 2019}}&lt;/ref&gt;
}}
| products = {{flat list|
* မုန့်ဖုတ်များ
* ဖျော်ရည်ပူများ
* ဖျော်ရည်အေးများ
* အေးခဲဖျော်ရည်များ
* အသားညှပ်မုန့်များ
* အချိုရည်များ
}}
| revenue = {{increase}} [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|US$]] ၁.၃၂ ဘီလီယံ&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/greatspeculations/2019/04/10/how-has-dunkin-brands-revenue-performed-and-what-is-its-potential/#25327a9b3d4a|title=How Has Dunkin' Brands Revenue Performed And What Is Its Potential?|work=Forbes}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year = ၂၀၁၈
| parent = Dunkin' Brands
| website = {{URL|dunkindonuts.com}}
}}
'''Dunkin'''' (၁၉၅၀ မှ ၂၀၁၉ အစောပိုင်းအထိ '''Dunkin' Donuts''') သည် အမေရိကန် ကော်ဖီနှင့် [[အမြန်ပြင် အစားအစာ စားသောက်ဆိုင်]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် [[:en:William Rosenberg|ဝီလျံ ရို့ဆန်းဘတ်]]က [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]]၊ ကွင်စီမြို့တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ တွင် Baskin-Robbins ၏ ကုမ္ပဏီ Allied Domecq က ဆက်ခံရယူခဲ့ပြီး Dunkin' Donuts အဖြစ်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီးနောက် မြောက်အမေရိကတွင် အောင်မြင်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=ws247&gt;Sauter, Michael B. and Alexander E. M. Hess. [http://247wallst.com/special-report/2013/07/31/famous-restaurant-chains-shrinking-fast/2/ Famous Restaurant Chains That Are Hard to Find]. Page 2. 247wallst.com&lt;/ref&gt; Dunkin' Donuts နှင့် Baskin-Robbins တို့သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှစတင်၍ မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်၊ ကန်တွန်မြို့တွင် အခြေစိုက်သော Dunkin' Brands ၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ဇန်နဝါရီတွင် Dunkin' ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;change&quot;&gt;{{cite news|url=https://money.cnn.com/2018/09/25/news/dunkin-donuts-new-name/index.html|title=Dunkin' Donuts is officially dropping 'Donuts'|last=Wiener-Bronner|first=Danielle|date=September 25, 2018|work=CNN Money|accessdate=25 September 2018|archive-date=13 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913125706/https://money.cnn.com/2018/09/25/news/dunkin-donuts-new-name/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:အမြန်ပြင် အစားအစာ စားသောက်ဆိုင်များ]]
[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအခြေစိုက် ကုမ္ပဏီများ]]</text>
      <sha1>nf7pun747wj8gih5xz7192220y62u4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယောနဝတ္ထု နိဒါန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121724</id>
    <revision>
      <id>1031995</id>
      <parentid>805487</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T13:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29524-36</username>
        <id>142766</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကိုးကား */</comment>
      <origin>1031995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12899" sha1="3txctrnz91wvgzz3nf33f3gkhbx296m" xml:space="preserve">'''၁။''' '''စံတော်မီဝိသေသလက္ခဏာ'''

ယောန (ဟေဗြဲဘာသာဖြင့် “ခို”ဟုအနက်ရ)ဝတ္ထုသည် ပရောဖက်ငယ်ကျမ်းများအနက် အပြောအဟောထက် ဘဝအသက်တာဖြင့် သင်ခန်းစာပေးသည့် ထူးခြားသော စာစောင်ဖြစ်သည်။ ယောန၏ ဘဝအသက်တာသည် ဣသရေလတို့၏အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ်သုံးပါးစလုံးအား ရုပ်ပုံကားချဲ့ဖြင့် ပြသသကဲ့သို့ ထင်ရှာပေါ်လွင်စေသည်။

၁။  တပါးအမျိုးသားများထံ ဘုရားသင်၏နာမတော် သက်သေခံပေးသည်။

၂။  တပါးအမျိုးသားများအပေါ်သို့ ကျေးဇူးတော်ဆန့်ထုတ်ခြင်းကို မနာလိုဖြစ်နေသည်။

၃။  ပင်လယ်(တပါးအမျိုးသား)ထဲသို့ ပစ်ချခြင်းခံရသည့် တိုင်းနိုင်ငံသားများ မျိုချကြသော်လည်း ကြေက်မသွား။

၄။  ကုန်းမြေပေါ် (ဣသရေလမြေ)သို့ တဖန်ပြန်ရောက်သည်။ လူမျိုးများအားကောင်းကြီးပေးသည်။

အခန်း(၄)မှ အဖြစ်အပျက်များသည် ပရောဖက်အနေနှင့် မသင့်လျော်ဟု ထင်သည်။ အနှစ်တစ်ထောင်ကာလတွင် တပါးအမျိုးသားများထံ ကောင်းကြီးမင်္ဂလာသွန်းလောင်းသည့်အခါ ဣသရေလတို့က သုန်မှုန်စူပုပ် နေလိမ့်မည်ဟု ကျမ်းစာ၌ ဖော်ပြခြင်းမျိုးမတွေ့ရပါ။

'''၂။''' '''ကျမ်းရေးသူ'''

အခန်း(၂)မှာယောန၏ ပုဂ္ဂုလ်ရေး အတွေ့အကြုံဖြစ်သည်။ ငါးကြီးဝမ်းဗိုက်ထဲမှ  ဆာလံတေးကိုညည်းစဉ်တွင် (ငါ၊ငါ၏၊ငါ့ကို)ဟူသော ကိုယ်တိုင်နာမ်စားကို အသုံးပြုထားသည်။ အခြားအခန်း (၃)ခုတွင်မူ တတိယနာမ်စား (သူ၊သူ၏၊ သူ့ကို )ဟုအသုံးပြုထားသည်။ မည်သို့ဆိုစေ ယောနားလက်ရာဖြစ်ကြောင်းအစဉ်အဆက်လက်ခံထားခြင်းကို ပယ်ရှားစရာမရှိပါ။ မောရှေငါးကျမ်းကဲ့သို့ပင် ခေတ်ကာလအဆက်ဆက်တွင် ရေးသားသူများဖြည့်စွက်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ လက်တွေ့အားဖြင့် မူရင်းရေးသားသူ မသိနိုင်သဖြင့် ရှေးရိုးစွဲအယူကိုအမှန်ဟု တရားသေ မမှတ်ယူသင့်ပါ။

'''၃။''' '''အချိန်ကာလ'''

ဘီစီ ၇၉၃ မှ ၇၅၃ ထိနန်းစံသော ဒုတိယယေရောဗောင်မင်းလက်ထက်၊ မြောက်ဘက်နိုင်ငံတန်ခိုး ဩဇာကြီးထွားချိန်တွင် ယောနသည် နိနေဝေမြို့သို့ သာသနာပြုခဲ့သည်။ အာရှုရိကျောက်စာများ၌ ထိုခေတ်၏ထူးခြားသောနိုးထမှုအား မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း ကြီ:ကျယ်သောဖြစ်ရပ်များက ယောန၏အမှုတော်အား ခိုမြီးဆွဲ (ထောက်ကူ)ပေးခဲ့သည်။ ရှေးကရုပ်တုကိုးကွယ်သူများသည် လငပုတ်ဖမ်းခြင်းနှင့် ငတ်မွတ်ခြင်းကို ကပ်ဘေးဒုက္ခကြီးရောက်မည့် အချက်ပေးနိမိတ်အဖြစ် ယုံကြည်မှတ်ယူကြသည်။ ဘီစီ ၇၆၅ နှင့် ၇၅၉ တွင် အာရှုရိပြည်၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကပ် ကျရောက်ခဲ့သည်။  ဘီစီ ၇၆၃ ဇွန်၁၅ရက်နေ့တွင် လပြည့်ကြတ် (လငပုတ်ဖမ်း)ခြင်းကို ကြုံကြရသည်။ ထိုနေ့ရက်က ယောနကြွေးကြော်သော သတင်းစကားအတွက် နိနေဝေမြို့သားများ၏ နှလုံးသားပြောင်းလဲစေဖို့ ပြင်ဆင်ပေးသည့်နေ့ရက်ပင် ဖြစ်သည်။ Semiramis ဘုရင်မနှင့် တွဲဖက်စိုးစံသူသားတော် Adad-Nirari III (ဘီစီ-၈၁၀-၇၈၂)လက်ထက်တွင် ယောန၏အမှုတော်ဖြစ်သည့် တစ်ဆူတည်းသောဘုရားဝတ်ပြုကိုးကွယ်ခြင်းသို့ တိမ်းညွတ်စေဖို့ပြင်ဆင်ပေးခဲသည်။

'''၄။''' '''နောက်ခံသမိုင်းနှင့်ရည်ရွယ်ချက်'''

ယောနသည် အမိတ္တဲ(ဘုရားသခင်ကို အမှန်တကယ်ယုံကြည်သူ)၏ သားဖြစ်သည်။ ဂါလိလဲဒေသဂါသေဖာတွင် သူ့အိမ်ရာရှိကြောင်း ၄ရာ၊၁၄:၂၅ တွင်ရေးသားထားသည်။

မြောက်ပိုင်းဣသရေလနိုင်ငံအား အာရှုရီတို့ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ကာလဖြစ်သည်။ အာရှုရိတို့အား နောင်တရကြဖို့ ဘုရားရှင်က ယောနအားသွားပြောခိုင်းသည်။ အာရှုရိပြည်မြို့တော်နိနေဝေသို့သွားရန် ယောနစိတ်မပါ။ သူတို့နောင်တရမည်ကို မနှစ်မြို့။ အာရှုရိတို့သည် ရက်စက်ယုတ်မာမှု ကမ်းကုန်သည်။ ဖမ်းမိသောရန်သူများကို အရှင်လတ်လတ် အရေခွါခြင်း၊ အသားအမြှောင်းလိုက်လှီးဖြတ်ခြင်း၊ တံကျင်လျှိုခြင်းစသော ရက်စက်နည်းမျိုးစုံကို သူတို့ ထွင်းထုမှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ၄ရာ၊၁၈:၁၉ ကိုလည်းဖတ်ကြည့်ပါ။

ထို့ကြောင့်ယောနသည်နိနေဝေမြို့သို့ မသွားဘဲ တာရှုမြို့သို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သည်။ သို့သော်လမ်းခုလတ်တွင် ငါးကြီး၏မြိုချခြင်းခံရသည်။ ထိုမှလွတ်မြောက်သော် ဘုရားသခင်၏စေခိုင်းမှုကို နာခံ၍ နိနေဝေတွင် နှုတ်ကပတ်တရားကို သွန်သင်ဝေငှသည်။ ယောနစိတ်မပျော်ရွှင်၊ အကြီ:အကျယ်စိတ်ညစ်သည်။

ဘုရားသခင်ကကြွလာမည့် ခရစ်တော်၏ အသေခံခြင်း၊သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း ၊ရှင်ပြန်ထမြောက်ခြင်းပြုမည့်အကြောင်းကို ယောနအားဖြင့်အရိပ်နိမိတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်(မ၊၁၂:၄၀၊၁၆:၄)။

ရော၊၃:၂၉တွင် ဘုရားသခင်သည် ယုဒလူတို့၏ဘုရားသားဖြစ်တော်မူသလော။ တပါးအမျိုးသားတို့၏ ဘုရားလည်းဖြစ်တော်မူမည်မဟုတ်လော။ ဟုတ်ပေ၏။ တပါးအမျိုးသားတို့၏ဘုရားလည်းဟုတ်ပေ၏” ဟုဆိုထားသည်။

ရော ၁၁:၁၂-၁၅တွင်လည်း တဖန်တွေ့ရသည်။ ယောနပင်လယ်ထဲသို့ပစ်ချခံခြင်းသည် တပါးအမျိုးသားတို့အား အသက်ကယ်လှေပေါ်တင်ရန်ဖြစ်၍ ယောနကုန်းမြေပေါ်အန်ထုတ်ခံရသောအခါ၊ တမြို့လုံးကယ်တင်ခြင်းရရှိစေသည်။ ထို့ကြောင့်ဣသရေလကျဆင်းခြင်းသည် တပါးအမျိုးသားချမ်းသာရဖို့ဖြစ်၏။ ဣသရေလတို့ပြန်လည်စုစည်းမိသောအခါ၊တပါးအအမျိုးသားများထံ သာ၍ကြွယ်ဝသော ကောင်းချီးမင်္ဂလာဆ က်လက်စီးဆင်းမည် ဖြစ်သတည်း။

'''ပါဝင်သောအချက်များ'''

၁။ ပရောဖက်ယောန၏ မနာခံမှု(အခန်း၁)

(က) အမှုတော်အတွက် ယောနအားခေါ်ယူခြင်း (၁:၁-၂)

(က) ယောနတာရှုသို့ထွက်ပြေးခြင်း(၁:၃)

(ဂ) ပင်လယ်ထဲကလေမုန်တိုင်း(၁:၄- ၁၀)

(ဃ) ယောနကိုလေထဲသို့ပစ်ချကြခြင်းနှင့် ငါးကြီးကမျိုချခြင်း(၁:၁၁-၁၇)

၂။ ပရောဖက်ယောနကယ်တင်ခံရခြင်း (အခန်း ၂)

(က) ယောန၏ဆုတောင်းချက်(၂:၁-၉)

(ခ) ဘုရားသခင်၏အဖြေစကား(၂:၁၀)

၃။ ဘုရားသခင်နှုတ်ကပတ်တော်ဟောကြားခြင်း(အခန်း၃)

(က) ကြောက်မက်ဖွယ်ရာတရားစီရင်ခြင်း(၃:၁-၄)

(ခ) မြို့တော်အဝှမ်း နောင်တရကြခြင်း(၃:၅-၉)

(ဂ) တရားစီရင်မှုဖယ်ရှားခြင်း(၃:၁၀)

၄။ ပရောဖက်ကြီးစိတ်မကျေမချမ်းဖြစ်မှု (အခန်း၄)

(က) ယောနစိတ်မသာမယာဖြင့် ဆုတောင်းခြင်း(၄:၁-၃)

(ခ) ဘုရားသခင်၏မေးခွန်း (၄:၄)

(ဂ) ယောနစိတ်ကောက်၍ မြို့ပြင်သို့ ထွက်သွားခြင်း(၄:၅)

(ဃ) ဘုရားသခင်၏ ကရုဏာတော်ကို နားလည်ဆင်ခြင်မိခြင်း(၄:၆-၁၁)

TAGS: ယောနဝတ္ထု

=== ကိုးကား ===
{{Reflist}}


[[Category:သမ္မာကျမ်းစာ]]
[[Category:ခရစ်ယာန်စာပေ]]
[[Category:ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]</text>
      <sha1>3txctrnz91wvgzz3nf33f3gkhbx296m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးရေးရည်မှန်းချက်များ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139519</id>
    <revision>
      <id>1032037</id>
      <parentid>1017015</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115237" sha1="th5og6pqdu245wz44uimlsb0wkycpgr" xml:space="preserve">'''ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များ''' ({{langx|en|Millennium Development Goals}}; အတိုကောက် '''MDGs''' ) သည် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ် ကြေညာချက်ကိုအတည်ပြုပြီးနောက်[[ကုလသမဂ္ဂ]]ထောင်စုနှစ် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးအပြီးတွင် ချမှတ်ခဲ့သော၂၀၁၅-ခုနှစ်အတွက် နိုင်ငံတကာဖွံ့ဖြိုးရေး[[ပန်းတိုင်|ရည်မှန်းချက်]]ရှစ်ခုဖြစ်သည်။ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသော ဖွံ့ဖြိုးရေးရည်မှန်းချက်များ (SDGs)သည် ၂၀၁၆-ခုနှစ်တွင် MDGs ကိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ [[ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ|ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ]]ပေါင်း ၁၉၁[[ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ|နိုင်ငံ]]နှင့် အနည်းဆုံး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း (၂၂)ခုတို့သည် ၂၀၁၅-ခုနှစ်တွင် အောက်ပါ ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးရေးရည်မှန်းချက်များ အောင်မြင်ရန်ကူညီရန် ကတိကဝတ်ပြုခဲ့ကြသည်။ 

# အလွန်အမင်းဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနှင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကိုပပျောက်စေရန်၊
# တလောကလုံးမူလတန်းပညာရေး အောင်မြင်ရန်၊
# [[ယောက်ျား၊ မိန်းမ တန်းတူညီမျှမှု|ကျားမတန်းတူညီမျှမှု]]ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် အမျိုးသမီးများစွမ်းရည်မြှင့်တင်ရန်၊ 
# ကလေးသေဆုံးမှုကိုလျှော့ချရန်၊
# မိခင်ကျန်းမာရေးတိုးတက်စေရန်၊ 
# [[ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ|အိပ်ချ်အိုင်ဗွီ၊ အေအိုင်ဒီအက်စ်]]၊[[ငှက်ဖျားရောဂါ|ငှက်ဖျား]]နှင့်အခြားရောဂါများကို ကာကွယ်ရန်၊ 
# သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန်၊ &lt;ref&gt;[https://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml], United Nations Millennium Development Goals website, retrieved 21 September 2013&lt;/ref&gt; 
# ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မိတ်ဖက်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန်၊ &lt;ref&gt;[https://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml Background page], United Nations Millennium Development Goals website, retrieved 16 June 2009&lt;/ref&gt; 

[[ဖိုင်:Flag_of_the_United_Nations.svg|thumb| ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များသည် ကုလသမဂ္ဂ၏အစပျိုးမှုဖြစ်သည်။]]
ရည်မှန်းချက်တစ်ခုစီတွင် တိကျသောပစ်မှတ်များရှိပြီး ထိုရည်မှန်းချက်များ ပြည့်မီရန် ရက်စွဲများရှိသည်။ ရည်မှန်းချက် (၈)ခုကို (၂၁)ခုဖြင့် တိုင်းတာခဲ့သည်။ တိုးတက်မှုကို အရှိန်မြှင့်ရန်အတွက် G8 ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးများသည် ၂၀၀၅-ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင်[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]]၊[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]](IMF)နှင့် အာဖရိကဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ်(AfDB)သို့ ဒေါ်လာ ၄၀ မှ ၅၅ ဒေါ်လာအထိ လုံလောက်သော ရန်ပုံငွေများထောက်ပံ့ရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေး အစီအစဉ်များသို့ အရင်းအမြစ်များကို ပြန်လည်လွှဲပြောင်းရန်အတွက် ကြွေးတင်ဆပ်နေသော ဆင်းရဲနွမ်းပါးသောနိုင်ငံများ(HIPC) အဖွဲ့ဝင်များက ကြွေးတင်နေသည်။ 

အကဲဖြတ်စစ်ဆေးမှုများတွင် (၁)ရေပေးဝေရေးအတွက် ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုရည်မှန်းချက်များ (MDG) ဖြည့်ဆည်းရန်လိုအပ်သည့် တိုးတက်မှုများ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စိတ်ချရသောသောက်သုံးရေမရရှိသူများ၏ အချိုးအစားထက်ဝက်ကျဆင်းခြင်း၊ (၂)လုံလောက်သော အညစ်အကြေးမကင်းသောသူများ၊ (၃)လူတိုင်းအတွက် ပိုမိုကောင်းမွန်သောရေနှင့်မိလ္လာစနစ်တိုးချဲ့ခြင်း၊ (၄)ရေပေးဝေမှုနှင့်သန့်ရှင်းရေးစနစ်တိုးမြှင့်ရရှိခြင်းနှင့် (၅) ပိုက်လိုင်းသန့်ရှင်းသောရေကိုထောက်ပံ့ပေးခြင်းတို့ကြောင့် အသုံးပြုသည့် နေရာတွင်ပိုးသန့်ဆေးများထောက်ပံ့ပေးခြင်း လူတိုင်းအတွက် တစိတ်တပိုင်းမိလ္လာနှင့်အတူ အိမ်နှင့်မိလ္လာဆက်သွယ်မှုကိုထောက်ပံ့ခြင်း ဟတ်တန်ဂျီကမ္ဘာနှင့်အဝန်း ရေနှင့်သန့်ရှင်းရေးတိုးတက်မှု၏ ကုန်ကျစရိတ်နှင့်အကျိုးကျေးဇူးများကို အကဲဖြတ်ခြင်း ၂၀၀၄ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ ဂျီနီဗာ။ 

MDGကို ဝေဖန်သူများက ရွေးချယ်ထားသောရည်ရွယ်ချက်များ နောက်ကွယ်ရှိဆန်းစစ်ခြင်းနှင့်မျှတမှုမရှိခြင်းနှင့် အခြားရည်မှန်းချက်များအတွက် အချို့သောရည်မှန်းချက်များနှင့် တိုးတက်မှုမညီညွတ်သောတိုးတက်မှုများအတွက် တိုင်းတာရန် အခက်အခဲများသို့မဟုတ် တိုင်းတာမှုမရှိခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများမှ MDG အောင်မြင်ရန် အကူအညီများသည် စိန်ခေါ်မှုကာလအတွင်း မြင့်တက်ခဲ့သော်လည်း တဝက်ကျော်သည် ကြွေးမြီများလျှော့ချရန်နှင့် ကျန်အများစုသည် နောက်ထပ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုထက်[[သဘာဝဘေးအန္တရာယ်]] ကယ်ဆယ်ရေးနှင့်စစ်ရေးအကူအညီများသို့သာ သွားရန်ဖြစ်သည်။ 

၂၀၁၃တွင် ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်သို့ ရောက်ရှိခြင်းမှာ မညီမညာဖြစ်နေသည်။ အချို့နိုင်ငံများသည် ရည်မှန်းချက်များစွာကို ရရှိခဲ့ပြီး အခြားသူများမှာမူ မည်သည့်အကောင်အထည်ဖော်မှုမှ မလုပ်နိုင်သေးပါ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်စက်တင်ဘာလတွင် ကျင်းပသောကုလသမဂ္ဂညီလာခံတစ်ခုသည် ယနေ့အထိ တိုးတက်မှုများကို ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး ရည်မှန်းထားသောရည်မှန်းချက်အရ ရည်မှန်းချက်ရှစ်ခုပြည့်မီရန် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အစီအစဉ်ကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ကတိကဝတ်အသစ်များသည် အမျိုးသမီးများနှင့်ကလေးသူငယ်များ၏ ကျန်းမာရေးနှင့်ကမ္ဘာအနှံ့ဆင်းရဲမွဲတေမှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့်ရောဂါတိုက်ဖျက်ရေးအတွက် ကြိုးပမ်းမှုအသစ်များအတွက် ရည်ရွယ်သည်။ 

အကူအညီပေးသည့် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများအနက် ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ရည်မှန်းချက်၊ ထောင်စုနှစ်ကတိမဟာမိတ်အဖွဲ့ဝင်ငွေ၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာဆင်းရဲမွဲတေမှုစီမံကိန်း၊ ရိက္ခာစိန်ခေါ်ချက်၊ လူငယ်များလှုပ်ရှားမှုအီးယူအစီအစဉ်၊ ကာတွန်းလှုပ်ရှားမှုဗီဒီယိုစီမံကိန်းနှင့် ရူပါရုံ ၈ ခုတို့ပါဝင်သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအနုပညာစီမံကိန်းကိုမျှော်လင့်ပါတယ်။

== နောက်ခံ ==

=== ထောင်စုနှစ်ထိပ်သီးအစည်းအဝေး ===
၂၀၀၀ပြည့်နှစ် ထောင်စုနှစ်ထိပ်သီးအစည်းအဝေးအတွက် ပြင်ဆင်မှုများကို“ ''ငါတို့ပြည်သူများ၂၁ ရာစုအတွင်း ကုလသမဂ္ဂအခန်းကဏ္ဍ'' &quot; ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အတွင်းရေးမှူးချုပ်၏ အစီရင်ခံစာဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံပေါင်း ၁၀၀ ကျော်မှ အစိုးရမဟုတ်သောအရပ်ဘက်လူ့အဖွဲ့အစည်းပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်မှကိုယ်စားလှယ်များကို အတူတကွ ခေါ်ဆောင်လာသည့်ထောင်စုနှစ်ဖိုရမ်မှ အပိုဆောင်းသွင်းအားစုကို ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ဆင်းရဲမွဲတေမှုပပျောက်ရေး၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး၊ လူ့အခွင့်အရေးနှင့် ထိခိုက်လွယ်သူများအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး စသည့်ပြဿနာများကို နှစ်နှစ်တိုင်တိုင်ဆွေးနွေးခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို နိဂုံးချုပ်ရန်ဖိုရမ်သည် မေလတွင်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ 

MDG များသည် ကမ္ဘာ့ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များမှ ရရှိသော ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်များသည် ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ကြေညာချက်ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ ထောင်စုနှစ်ကြေညာချက်၏ အတည်ပြုချက်သည် ထောင်စုနှစ်ထိပ်သီးအစည်းအဝေး၏ အဓိကရလဒ်ဖြစ်သည်။ 

MDGသည် ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ကြေညာချက်မှဆင်းသက်လာသည်။ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ဂုဏ်သိက္ခာရှိသည်ဟု ကြေညာချက်ကဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်လွတ်လပ်ခွင့်၊ တန်းတူညီမျှမှု၊ အခြေခံလူနေမှုအဆင့်အတန်း၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့်အကြမ်းဖက်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့်သည်းခံခြင်းနှင့်စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို အားပေးခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ MDGသည် ကြေညာစာတမ်းပါ အခွင့်အရေးများကိုရရှိရန်အတွက် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေးအတွက်တိကျသောပစ်မှတ်များနှင့် ညွှန်ကိန်းများချမှတ်ထားသည်။ &lt;ref&gt;An Introduction to the Human Development and Capability Approach: Freedom and Agency'&lt;/ref&gt; 

=== ရှေ့ပြေး ===
ဗြဟ္မဏ အစီရင်ခံစာငြိမ်းချမ်းရေးနှင့်လုံခြုံရေးနယ်ပယ်ရှိ ရည်မှန်းချက်များကိုအခြေခံသည်။ {{Citation needed|date=October 2010}}   
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (October 2010)&quot;&gt;ကိုးကားရန်လိုအပ်သည်&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ထောင်စုနှစ်ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကြေညာချက်သည် MDG၏ မူလအစအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် အကြံဉာဏ်များကို အာဒံလွမ်မှရရှိသည်။ {{Citation needed|date=January 2014}}   [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုစစ်ဆင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီနှင့်အဖွဲ့အစည်း]]OECD၏[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]]နှင့်[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့|နိုင်ငံတကာငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] ကလေးသူငယ်များ၊ အာဟာရ၊ လူ့အခွင့်အရေးနှင့်အမျိုးသမီးများ စသည့်ပြဿနာများကို  ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ကုလသမဂ္ဂ ဦးဆောင်သည့်ညီလာခံအမြောက်အမြားက အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ OECD အဓိကအလှူရှင်များကို တရားဝင်ဖွံ့ဖြိုးရေးအကူအညီ ODA လျှော့ချမှုအတွက် ဝေဖန်ခဲ့သည်။ ''၂၁ ရာစုအတွင်းကုလသမဂ္ဂ'' [[ကိုဖီအန်နန်|အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးကိုဖီအာနန်]]က“ ''ကျွန်ုပ်တို့သည် ပြည်သူလူထု ကုလသမဂ္ဂ၏အခန်းကဏ္ဍ''ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အစီရင်ခံစာကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ OECD သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာဖွံ့ဖြိုးရေးရည်မှန်းချက်များ IDG ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီးကမ္ဘာ့ဘဏ် MDGကို ဖွဲ့စည်းရန် ၂၀၀၁ ခုနှစ်အစည်းအဝေးအတွက် ကြိုးပမ်းမှုနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;&quot;The Political Economy of the MDGs: Retrospect and Prospect for the World's Biggest Promise&quot;&lt;/ref&gt; 

=== လူ့အရင်းအနှီး၊ အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့်လူ့အခွင့်အရေး ===
လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို မြှင့်တင်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လူသားအရင်းအနှီး ၊ အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့်လူ့အခွင့်အရေးလူမှုရေး၊ စီးပွားရေး နှင့်[[နိုင်ငံသားနှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေး|နိုင်ငံရေး]]တို့ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;&quot;The Millennium Development Goals Report&quot;&lt;/ref&gt; လူ့အရင်းအနှီး၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ အာဟာရ၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကလေးသေဆုံးမှု၊ [[ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ|အိပ်ခ်ျအိုင်ဗွီ၊ အေအိုင်ဒီအက်စ်]]၊ [[တီဘီရောဂါ|တီဘီ]]နှင့်[[ငှက်ဖျားရောဂါ|ငှက်ဖျား]]၊ မျိုးပွားကျန်းမာရေး အပါအဝင်တို့ဖြစ်သည်။ အခြေခံအဆောက်အအုံဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များတွင် လုံခြုံသောသောက်သုံးရေ၊ စွမ်းအင်နှင့်ခေတ်မီသတင်း၊ ဆက်သွယ်ရေးနည်းပညာတို့ပါဝင်သည်။ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသော အလေ့အထများကိုအသုံးပြု၍ လယ်ယာထွက်ကုန်များတိုးမြှင့်ခြင်း၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်လူ့အခွင့်အရေးရည်မှန်းချက်များတွင် အမျိုးသမီးများအား စွမ်းရည်မြှင့်တင်ခြင်း၊ အကြမ်းဖက်မှုလျှော့ချခြင်း၊ နိုင်ငံရေးစကားသံများတိုးမြှင့်ခြင်း၊ ပြည်သူ့ဝန်ဆောင်မှုများကို တန်းတူညီမျှရရှိခံစားခွင့်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများတိုးမြှင့်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ရည်မှန်းချက်များသည် လူတစ်ဦး၏ လူသားစွမ်းရည်ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့်အကျိုးဖြစ်ထွန်းသော ဘဝသို့ တိုးတက်ရန်နည်းလမ်းများကို ရည်ရွယ်သည်။ MDG က နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံစီ၏ ပေါ်လစီများသည် ထိုတိုင်းပြည်၏ လိုအပ်ချက်များနှင့်ကိုက်ညီသင့်သည်။ ထို့ကြောင့် မူဝါဒဆိုင်ရာအကြံပြုချက်အများစုသည် ယေဘူယျဖြစ်သည်။ 

=== မိတ်ဖက် ===
ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်သော နိုင်ငံများအနေဖြင့် တရားမျှတသောကုန်သွယ်မှု၊ ကြွေးမြီများလျှော့ချခြင်း၊ အကူအညီများတိုးမြှင့်ခြင်းနှင့် ဈေးနှုန်းချိုသာသောကုန်သွယ်မှုကို အထောက်အကူပြုခြင်းအားဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာပူးပေါင်းမှုကို ရရှိရန်ရည်မှန်းချက်များနှင့်ရည်မှန်းချက်များ ချမှတ်ထားသည့် ရည်မှန်းချက်ရှစ်ခုတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများရှိ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ၏အခန်းကဏ္ဍကို အလေးထားဖော်ပြထားသည်။ ဆေးဝါးများနှင့်နည်းပညာ လွှဲပြောင်းအားပေးမှုထို့ကြောင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည် ကမ္ဘာ့ဆင်းရဲမွဲတေမှုကို လျှော့ချရန်ရုန်းကန်ရာတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် မိတ်ဖက်ဖြစ်လာသည်။ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာမိတ်ဖက်ဖြစ်ရန်ဖွံ့ဖြိုးမှုရည်မှန်းချက် ၈။

== ပန်းတိုင်များ ==
[[ဖိုင်:Millennium_Development_Goals,_UN_Headquarters,_New_York_City,_New_York_-_20080501.jpg|thumb| ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုရည်မှန်းချက်များကိုပြသသည့်[[နယူးယောက်ပြည်နယ်|နယူးယောက်မြို့]]၊ [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်မြို့ရှိ]] ကုလသမဂ္ဂဌာနချုပ်တွင် ပိုစတာတစ်ခု ]]
MDG သည် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလတွင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် ထောင်စုနှစ်ကြေညာစာတမ်း၌ ဖော်ပြထားသော ကတိကဝတ်များစွာမှ ပေါ်ထွက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၁ ပစ်မှတ်နှင့်အတူ ပန်းတိုင်များရှိသည် &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/millenniumgoals/poverty.shtml|title=United Nations Millennium Development Goals|publisher=Un.org|date=20 May 2008|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; နှင့်တိုင်းတာတဲ့ စီးရီးကျန်းမာရေးညွှန်းကိန်းများနှင် စီးပွားရေးညွှန်းကိန်းများ အသီးအသီးပစ်မှတ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org|title=Tracking the Millennium Development Goals|publisher=Mdg Monitor|date=16 May 2011|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/MDGsOfficialList2008.pdf|title=List of goals, targets, and indicators|publisher=Siteresources.worldbank.org|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၁။ အလွန်အမင်းဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနှင့်ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကိုတိုက်ဖျက်ရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၁(က) ၁၉၉၀ နှင့် ၂၀၁၅ ကြားတဝက်ခန့်တွင်တစ်နေ့လျှင်ဒေါ်လာ ၁.၂၅ ထက်နည်းသောလူများအချိုးအစား''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://content.undp.org/go/cms-service/stream/asset/;jsessionid=aMgXw9lbMbH4?asset_id=2620072|title=Archived copy|accessdate=8 September 2016|archivedate=15 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130415101051/http://content.undp.org/go/cms-service/stream/asset/;jsessionid=aMgXw9lbMbH4?asset_id=2620072}}&lt;/ref&gt; 
** ''ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုကွာဟချက်အချိုး ဖြစ်ပွားမှု၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု'' 
** ''အမျိုးသားစားသုံးမှုတွင်အဆင်းရဲဆုံးငါးပုံအုပ်စု၏ဝေစု'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၁(ခ) အမျိုးသမီးများ၊ အမျိုးသားများနှင့်လူငယ်များအတွက်ကောင်းမွန်သောအလုပ်ရရှိရန်''' 
** ''အလုပ်ရှင်တစ်ဦးလျှင်ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်း'' 
** ''အလုပ်အကိုင်နှုန်း'' 
** ''တစ်နေ့လျှင်အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၂၅ အောက် ပီပီပီတန်ဖိုးများအောက်တွင်ရှိသော အလုပ်သမားလူဦးရေအချိုးအစား'' 
** ''အလုပ်လုပ်ကိုင်သော လူဦးရေတွင် မိသားစုအခြေပြုလုပ်သားအချိုး'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၁(ဂ)၁၉၉၀ နှင့် ၂၀၁၅ ကြားကာလအတွင်းဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုခံစားနေရသောလူဦးရေထက်ဝက်ခန့်''' 
** ''အသက်ငါးနှစ်အောက် ကလေးငယ်များအဝလွန်ခြင်း'' 
** ''အစားအသောက်စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုပမာဏအနိမ့်ဆုံးအဆင့်အောက် လူဦးရေရဲ့အချိုးအစား'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal1.cfm|title=Goal :: Eradicate Extreme Poverty and Hunger|publisher=Mdg Monitor|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၂။ တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာမူလတန်းပညာရေးကိုရရှိရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၂(က)၂၀၁၅ တွင်ကလေးများအားလုံးမူလတန်းပညာရေး၊မူလတန်းကျောင်း၊ မိန်းကလေးများနှင့်ယောက်ျားလေးများကို အပြည့်အဝသင်ကြားနိုင်ရန်''' 
** ''မူလတန်းပညာရေးအတွက်ကျောင်းအပ်ရန်'' 
** ''မူလတန်းပညာရေးပြီးစီးခြင်း'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal2.cfm|title=Goal :: Achieve Universal Primary Education|publisher=Mdg Monitor|date=15 May 2011|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၃။ ကျား၊ မတန်းတူညီမျှမှုကိုမြှင့်တင်ပေးခြင်းနှင့်အမျိုးသမီးများအားစွမ်းရည်မြှင့်တင်ခြင်း ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၃(က)မူလတန်းနှင့်အလယ်တန်းပညာရေး၂ဝဝ၅ ခုနှစ်တွင်ကျား၊ မ မညီမျှမှုအဆင့်ဆင့်မှာ''' 
** ''မူလတန်း၊အလယ်တန်းနှင့်တက္ကသိုလ်ပညာရေးတွင်ယောက်ျားလေးများမှမိန်းကလေးများအချိုး'' 
** ''စိုက်ပျိုးရေးမဟုတ်သောကဏ္ဍတွင်လုပ်ခလစာရရှိသည့်အမျိုးသမီးများ'' 
** ''အမျိုးသားလွှတ်တော်တွင်အမျိုးသမီးများပါဝင်သောအမတ်နေရာအချိုးအစား'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal3.cfm|title=Goal :: Promote Gender Equality and Empower Women|publisher=Mdg Monitor|date=30 April 2011|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၄။ ကလေးသေဆုံးမှုနှုန်းလျှော့ချရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၄ (က)၁၉၉၀ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အတွင်းအသက်ငါးနှစ်အောက်ကလေးသေဆုံးမှုသုံးပုံနှစ်ပုံကိုလျှော့ချရန်''' 
** ''ငါးနှစ်အောက်သေဆုံးမှုနှုန်း'' 
** ''မွေးကင်းစ၁နှစ်အောက်သေဆုံးမှုနှုန်း'' 
** ''[[ဝက်သက်ရောဂါ|ဝက်သက်ရောဂါမှ]]ကာကွယ်ဆေးထိုးထားသော'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal4.cfm|title=Goal :: Reduce Child Mortality|publisher=Mdg Monitor|date=16 May 2011|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt;''နှစ်အရွယ်ကလေးများအချိုးအစား'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal4.cfm|title=Goal :: Reduce Child Mortality|publisher=Mdg Monitor|date=16 May 2011|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

* '''ရည်မှန်းချက် ၅ (က)မိခင်သေဆုံးမှုနှုန်း ၁၉၉၀ မှ ၂၀၁၅ အတွင်းလေးပုံသုံးပုံလျှော့ချရန်''' 
** ''မိခင်သေဆုံးမှုအချိုး'' 
** ''ကျွမ်းကျင်ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများမွေးဖွားသောအချိုးအစား'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၅ (ခ) ၂၀၁၅တွင်မျိုးဆက်ပွားကျန်းမာရေးကိုရယူသုံးစွဲနိုင်ရန်''' 
** ''သန္ဓေတားဆေးပျံ့နှံ့မှုနှုန်း'' 
** ''ဆယ်ကျော်သက်ကလေး[[မွေးဖွားနှုန်း]]'' 
** ''မီးမဖွားမှီစောင့်ရှောက်မှုလွှမ်းခြုံမှု'' 
** ''မိသားစုစီမံကိန်းအတွက်မလိုအပ်သည့်လိုအပ်ချက်'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal5.cfm|title=Goal :: Improve Maternal Health|publisher=Mdg Monitor|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ပန်းတိုင် ၆။ အိပ်ခ်ျအိုင်ဗွီ၊ အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ ငှက်ဖျားနှင့်အခြားရောဂါများကိုတိုက်ဖျက်ရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၆ (က) ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှာအိတ်ခ်ျအိုင်ဗွီ၊[[ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ|အေအိုင်ဒီအက်စ်]]ပြန့်ပွားမှု''' 
** ''အသက် ၁၅ မှ ၂၄ နှစ်အတွင်းလူဦး ရေအကြားအိပ်ချ်အိုင်ဗွီပျံ့နှံ့မှု'' 
** ''ကွန်ဒုံးအသုံးပြုခြင်းသည်လိင်ဆက်ဆံခြင်းဖြင့်အန္တရာယ်ရှိနိုင်သည်'' 
** ''အိတ်ခ်ျအိုင်ဗွီ / အေအိုင်ဒီအက်စ်နှင့် ပတ်သက်၍ မှန်ကန်သောဗဟုသုတရှိသည့်အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်လူ ဦး ရေအချိုးအစား'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၆(ခ)၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင်လိုအပ်သူများအားအိပ်ခ်ျအိုင်ဗွီ၊ အေအိုင်ဒီအက်စ်ကုသမှုကိုတစ်ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာဖြင့်ရယူနိုင်ရန်''' 
** ''အေအာတီဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်ခံထားရသူလူဦးရေအချိုးအစားမပြန့်ပွားမှု [[ဆေး|တိုက်ဖျက်ရေးဆေးဝါးများသုံးစွဲမှု]]'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၆(ဂ)၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်ရပ်ဆိုင်းပြီး[[ငှက်ဖျားရောဂါ]]နှင့်အခြားအဓိကရောဂါများဖြစ်ပွားမှုကိုပြန်လည်ပြုပြင်ရန်စတင်ခဲ့သည်''' 
** ''ငှက်ဖျားရောဂါနှင့်ဆက်နွယ်သောပျံ့နှံ့မှုနှင့်သေဆုံးမှုနှုန်း'' 
** ''အသက် ၅ နှစ်အောက်ကလေးငယ်များသည်ပိုးသတ်ဆေးဖြင့်ကုသထားသောအိပ်ရာအောက်၌အိပ်နေကြသည်'' 
** ''သင့်လျော်သောငှက်ဖျားရောဂါတိုက်ဖျက်ရေးဆေးဝါးများဖြင့်ကုသသောအဖျားရောဂါရှိသောအသက် ၅ နှစ်အောက်ကလေးများအချိုးအစား'' 
** ''တီဘီရောဂါနှင့်ဆက်နွယ်သောဖြစ်ပွားမှု၊ ပျံ့နှံ့မှုနှင့်သေဆုံးမှုနှုန်း'' 
** ''တီဘီရောဂါဖြစ်ပွားမှုအချိုးအစားကို DOTSတိုက်ရိုက်ကြည့်ရှုကုသမှုအတိုသင်တန်းအရရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal6.cfm|title=Goal :: Combat HIV/AIDS, Malaria and Other Diseases|publisher=MDG Monitor|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၇။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုရှိစေရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၇(က) ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသောဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနိယာမများကိုတိုင်းပြည်၏မူဝါဒများနှင့်အစီအစဉ်များတွင်ပေါင်းစပ်ပါ။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အရင်းအမြစ်များဆုံးရှုံးမှုကိုပြောင်းပြန်''' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၇(ခ) ဇီ၀မျိုးကွဲများဆုံးရှုံးမှုကိုလျှော့ချပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်သိသိသာသာဆုံးရှုံးမှုနှုန်းကိုရရှိသည်''' 
** ''သစ်တောဖုံးလွှမ်းဧရိယာအချိုးအစား'' 
** ''စီအို &lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwARk&quot;&gt;၂&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; ထုတ်လွှတ်မှု၊စုစုပေါင်းလူတစ် ဦးချင်းနှင့်တစ်ဒေါ်လာဂျီဒီပီ(ပီပီပီ)'' 
** ''အိုဇုန်းလွှာများပျက်စီးစေသောအရာများစားသုံးမှု'' 
** ''အန္တရာယ်ကင်းသောဇီဝဗေဒဆိုင်ရာကန့်သတ်ချက်အတွင်းရှိငါးစုဆောင်းမှုအချိုးအစား'' 
** ''အသုံးပြုသောစုစုပေါင်းရေအရင်းအမြစ်များ၏အချိုးအစား'' 
** ''ကာကွယ်ထားသောမြေပြင်နှင့်အဏ္ဏဝါဧရိယာများအချိုးအစား'' 
** ''မျိုးသုဉ်းခြင်းနှင့်ခြိမ်းခြောက်မျိုးစိတ်များအချိုးအစား'' 
* '''ရည်မှန်းချက် (၇) ရည်မှန်းချက် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်စိတ်ချရသောသောက်သုံးရေနှင့်အခြေခံ[[ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေး|သန့်ရှင်းရေးအတွက်]]ရေရှည်မသုံးစွဲနိုင်သည့်လူဦးရေအချိုးအစားကိုထက်ဝက်လျှော့ချပါ''' 
** ''မြို့ပြနှင့်ကျေးလက်ဒေသများ တိုးတက်ကောင်းမွန်သောရေအရင်းအမြစ်များကိုရေရှည်တည်တံ့နိုင်သည့်လူဦးရေအချိုးအစား'' 
** ''မြို့ပြလူဦးရေအချိုးအစားနှင့်ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးကိုရရှိခြင်း'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၇(က) ၂၀၂၀ တွင်အနည်းဆုံးဆင်းရဲသားရပ်ကွက်နေထိုင်သူသန်း ၁၀၀ ၏တသက်တာတွင်သိသာသောတိုးတက်မှုများရရှိစေရန်''' 
** ''ဆင်းရဲသားရပ်ကွက်တွင်နေထိုင်သောမြို့ပြလူဦးရေအချိုးအစား'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal7.cfm|title=Goal :: Ensure Environmental Sustainability|publisher=Mdg Monitor|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ရည်မှန်းချက် ၈။ ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာမိတ်ဖက်ပြုရန် ===
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(က) ပွင့်လင်းသောစည်းမျဉ်းအခြေခံ''' 
** ''တစ်နိုင်ငံလုံးရောနိုင်ငံတကာတွင်ပါ [[ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး|ကောင်းမွန်သောအုပ်ချုပ်မှု]]ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေးအတွက်ကတိကဝတ်များပါဝင်'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(ခ)ဖွံ့ဖြိုးမှုအနည်းဆုံး [[ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံ|နိုင်ငံများ၏]]အထူးလိုအပ်ချက်များကိုဖြည့်ဆည်းပေးရန်''' 
** ''LDC ပို့ကုန်များအတွက်အခွန်အကောက်ကင်းလွတ်ခွင့်၊ HIPC အတွက်ကြွေးမြီသက်သာရေး အစီအစဉ်နှင့်တရားဝင်နှစ်နိုင်ငံကြွေးမြီများကိုဖျက်သိမ်းခြင်း၊နှင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေးကတိကဝတ်နိုင်ငံများအဘို့ပိုပြီးရက်ရောODAတရားဝင်ဖွံ့ဖြိုးရေးအကူအညီပေရန်'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(ဂ)ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများသို့ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့်ကျွန်းငယ်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ၏အထူးလိုအပ်ချက်များကိုဖြည့်ဆည်းပေးရန်''' 
** ''အသေးစားကျွန်းဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ၏ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသောဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်လုပ်ငန်းအစီအစဉ်နှင့်အထွေထွေညီလာခံ ၂၂ ကြိမ်မြောက်အထူးအစည်းအဝေးရလဒ်မှတစ်ဆင့်'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(က)ရေရှည်တွင်ကြွေးမြီများရေရှည်တည်တံ့စေရန်အတွက်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ၏ကြွေးမြီပြဿနာများကိုအမျိုးသားအဆင့်နှင့်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအစီအမံများဖြင့်အပြည့်အဝကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန်''' 
** ''အောက်တွင်ဖော်ပြထားသောညွှန်ကိန်းအချို့ကိုဖွံ့ဖြိုးမှုအနည်းဆုံးသောနိုင်ငံများ၊ အာဖရိက၊ ကုန်းတွင်းပိတ်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့်ကျွန်းငယ်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများအတွက်သီးခြားစီစောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။'' 
** ''တရားဝင်ဖွံ့ဖြိုးရေးအကူအညီ (ODA)'' 
*** ''OECD / DAC အလှူရှင်များ၏ GNI ရာခိုင်နှုန်းအနေဖြင့် ODA အသားတင်၊ စုစုပေါင်းနှင့်ဖွံ့ဖြိုးမှုအနည်းဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်'' 
*** ''အခြေခံလူမှုရေးဝန်ဆောင်မှုများအခြေခံပညာရေး၊ အခြေခံကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ အာဟာရ၊ လုံခြုံစိတ်ချရသောရေနှင့်မိလ္လာစနစ်သို့ OECD / DAC အလှူရှင်များ၏ကဏ္ဍအလိုက်ခွဲဝေပေးသော ODAအချိုးအစား'' 
*** ''ချည်နှောင်ခြင်းမရှိသော OECD / DAC အလှူရှင်များ၏နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ODA အချိုးအစား'' 
*** ''ODA သည်ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ၌GNIအချိုးအစားအရလက်ခံရရှိရန်'' 
*** ''ODA သည်GNI၏အချိုးအစားအရကျွန်းငယ်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင်ရရှိခဲ့သည်'' 
** ''ဈေးကွက်ဝင်ခွင့်'' 
*** ''ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့်ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများမှတင်သွင်းသောစုစုပေါင်းဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံတင်သွင်းမှုအချိုးအစားတန်ဖိုးနှင့်လက်နက်များမပါဝင်သည်အခွန်အကောက်အခမဲ့ဖြစ်သည်'' 
*** ''ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများမှစိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ၊ အထည်အလိပ်များနှင့်အဝတ်အထည်များအတွက်ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများမှချမှတ်ထားသောပျမ်းမျှအခွန်နှုန်းထားများ'' 
*** ''OECD နိုင်ငံများအနေဖြင့်၎င်းတို့၏ဂျီဒီပီ၏ရာခိုင်နှုန်းအဖြစ်စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာအထောက်အပံ့များကိုခန့်မှန်းသည်'' 
*** ''ကုန်သွယ်မှုစွမ်းရည်တည်ဆောက်ရန် ODA ၏အချိုးအစားသည်ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်'' 
** ''ကြွေးမြီရေရှည်တည်တံ့မှု'' 
*** ''HIPC ဆုံးဖြတ်ချက်အမှတ်သို့ရောက်သောနိုင်ငံအရေအတွက်နှင့်HIPC ပြီးစီးသည့်အမှတ်အရေအတွက်တဖြည်းဖြည်းတိုးပွားလာခြင်း'' 
*** ''HIPC ပဏာမခြေလှမ်းအနေဖြင့်ပေးဆပ်သောကြွေးမြီအမေရိကန်ဒေါ်လာ'' 
*** ''ကုန်စည်နှင့်ဝန်ဆောင်မှုများ၏ပို့ကုန်ရာခိုင်နှုန်းအဖြစ်အကြွေးဝန်ဆောင်မှု'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(အီး)ဆေးဝါးကုမ္ပဏီများနှင့်ပူးပေါင်း၍ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများမှတတ်နိုင်သောမရှိမဖြစ်လိုအပ်သောဆေးဝါးများကိုရယူသုံးစွဲရန်''' 
** ''ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသည့်အခြေခံလိုအပ်သည့်ဆေးဝါးများသုံးစွဲနိုင်သောလူဦးရေအချိုးအစား'' 
* '''ရည်မှန်းချက် ၈(အက်လ်)ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍနှင့်ပူးပေါင်း၍နည်းပညာအသစ်များ၊ အထူးသဖြင့်[[သတင်းအချက်အလက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး နည်းပညာ|သတင်းအချက်အလက်နှင့်ဆက်သွယ်ရေး]]များ၏အကျိုးကျေးဇူးများကိုရရှိစေရန်''' 
** ''လူဦးရေ၁၀၀လျှင်တယ်လီဖုန်းလိုင်းနှင့်ဆယ်လူလာဖုန်းလက်ခံသူ'' 
** ''လူဦးရေ၁၀၀တွင်အသုံးပြုသောကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာများ'' 
** ''လူဦးရေ၁၀၀လျှင်အင်တာနက်အသုံးပြုသူ'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/goal8.cfm|title=Goal :: Develop a Global Partnership for Development|publisher=Mdg Monitor|accessdate=18 October 2012}}&lt;/ref&gt;

== ဝေဖန်မှု ==

=== အထွေထွေ ===
အထွေထွေဝေဖန်မှုများတွင်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်စွမ်းမရှိခြင်းနှင့်ရွေးချယ်ထားသည့်ရည်ရွယ်ချက်များနောက်ကွယ်ရှိတရားမျှတမှုတို့ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;idrc.ca&quot;/&gt; 

ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင်သိသိသာသာကွာဟမှုများရှိသော်လည်းMDGများတွင်တိုင်းပြည်အတွင်းတန်းတူညီမျှမှုအတွက်ခိုင်မာသောရည်ရွယ်ချက်များနှင့်ညွှန်းကိန်းများမရှိပါ။ &lt;ref name=&quot;idrc.ca&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Can the MDGs provide a pathway to social justice?: The challenge of intersecting inequalities. 2010. Naila Kabeer for Institute of Development Studies.&lt;/ref&gt; 

ပူးပေါင်းပါဝင်ကျေးလက်အကဲဖြတ်ခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုအခြေပြုရပ်ရွာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မျိုးစေ့ပမာဏစသည့် နည်းစနစ်များကို အသုံးပြု၍လူ့စွမ်းအင်နှင့်လက်ရှိအရင်းအမြစ်များမှတစ်ဆင့်လိုအပ်သောဒေသလိုအပ်ချက်များကိုဖြည့်ဆည်းရန်ဒေသန္တရအောင်မြင်မှုကိုထပ်မံတိုးချဲ့သင့်သည်။ &lt;ref&gt;Daniel C. Taylor, Carl E. Taylor, Jesse O. Taylor, ‘'Empowerment on an Unstable Planet: From Seeds of Human Energy to a Scale of Global Change'’ (New York: Oxford University Press, 2012) pp. 25–33.&lt;/ref&gt; 

MDG (၈)သည်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအောင်မြင်မှုများထက်အလှူရှင်များ၏အောင်မြင်မှုများအပေါ်အထူးအာရုံစိုက်သည်။ ဝါရှင်တန်ဒီစီရှိ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုစင်တာမှနှစ်စဉ်ထုတ်ဝေသော''ကတိသစ္စာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအညွှန်း''ကိန်းသည် MDG အတွက်အကောင်းဆုံးကိန်းဂဏန်းညွှန်းကိန်းဖြစ်သည်။ (၈) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Human Development Report 2003}}&lt;/ref&gt;တရားဝင်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာအကူအညီများထက်အလှူရှင်တိုးတက်မှုပိုမိုကျယ်ပြန့်သောအတိုင်းအတာဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော်ကုန်သွယ်ရေးရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုစသောဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများကိုအကျိုးသက်ရောက်စေမည့်အညွှန်းကိန်းများပေါ်ရှိမူဝါဒများကိုထည့်သွင်းစဉ်းစားထားသည်။ 

ပတ်ဝန်းကျင်ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုအပေါ်မလုံလောက်သောကြောင့် MDGကိုတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;idrc.ca&quot;&gt;{{Cite book|title=An introduction to the human development and capability approach freedom and agency|url=https://archive.org/details/introductiontohu00unse|publisher=Earthscan International Development Research Centre|location=Sterling, Virginia Ottawa, Ontario|year=2009|isbn=978-1844078066}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့်၎င်းတို့သည်ထောင်စုနှစ်ကြေညာချက်တွင်ဖော်ပြထားသောစံနမူနာများအောင်မြင်ရန်လိုအပ်သည့်အရာအားလုံးကိုမဖမ်းယူနိုင်ရန်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Can the MDGs provide a pathway to social justice?: The challenge of intersecting inequalities. 2010. Naila Kabeer for Institute of Development Studies.&lt;/ref&gt; 

ကမ္ဘာ့ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူအများစုမှာလယ်သမားများဖြစ်သော်လည်းလယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို MDGတွင်အထူးဖော်ပြခြင်းမရှိပါ။ {{Citation needed|date=September 2013}}   
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2013)&quot;&gt;ကိုးကားရန်လိုအပ်သည်&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== တရားဝင်မှုမရှိခြင်းဟုစွပ်စွဲ ===
တစ်ခုလုံးကို MDG ဖြစ်စဉ်ကိုချို့တဲ့စွပ်စွဲထားပြီးတရားဝင်မှုဟာ MDGအထောက်အကူပြုဖို့ရှာသောမကြာခဏအလွန်ပါဝင်သူများ၏အသံကိုထည့်သွင်းရန်ပျက်ကွက်ရလဒ်အဖြစ်စားနပ်ရိက္ခာအချုပ်အခြာအာဏာဆိုင်ရာအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာစီမံကိန်းကော်မတီသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်အလွန်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု MDG ၆၉ နှင့်ပတ်သက်၍ဆွေးနွေးတိုင်ပင်သည့်စာတမ်းတွင်ဤသို့ဖော်ပြထားသည် MDGအား ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်အဓိကအကန့်အသတ်ဖြစ်စေခြင်းမှာMDGပိုင်ဆိုင်မှုမရှိခြင်းကြောင့်အကောင်အထည်ဖော်ရန်နိုင်ငံရေးဆန္ဒမရှိခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ &quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Position International Planning Committee on Food Sovereignty Informal Thematic Consultation Hunger, Food and Nutrition Post 2015, CSA actors|url=http://www.fao.org/fsnforum/post2015/sites/post2015/files/files/IPC%20declarat%20post2015%2B%2011feb%20(ES%20EN).pdf|accessdate=7 October 2013|archivedate=29 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130629161857/http://www.fao.org/fsnforum/post2015/sites/post2015/files/files/IPC%20declarat%20post2015%2B%2011feb%20(ES%20EN).pdf}}&lt;/ref&gt; 

=== လူ့အခွင့်အရေး ===
MDGများသည်ဒေသတွင်းပူးပေါင်းပါဝင်မှုနှင့်စွမ်းရည်မြှင့်တင်မှုကိုအမျိုးသမီးစွမ်းရည်မြှင့်တင်ခြင်းမှလွဲ၍အလွန်အမင်းအလေးပေးလိမ့်မည်။ &lt;ref name=&quot;idrc.ca&quot;/&gt; အစားအစာရရှိရန်အခွင့်အရေးကိုအာရုံစိုက်သောလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်း FIANအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသည် ၂၀၁၅ အလွန် ပို့စ်တင်လုပ်ငန်းစဉ်တွင်လူ့အခွင့်အရေးအဓိကအရည်အချင်းပြည့်မှီသောပေါ်လစီကိုက်ညီမှုနှင့်လူ့အခွင့်အရေးအခြေပြုစောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်းနှင့်တာဝန်ယူမှုတို့မရှိခြင်းကိုထောက်ပြခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့သောတာဝန်ခံမှုမရှိပါကအမျိုးသားနှင့်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာပေါ်လစီများသိသိသာသာပြောင်းလဲခြင်းမရှိနိုင်ပါ။ &lt;ref&gt;{{Cite web|last=FIAN International|title=Post 2015 Thematic Consultation|url=http://www.fao.org/fsnforum/post2015/comments/2?page=1|accessdate=7 October 2013|archivedate=2 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102165506/http://www.fao.org/fsnforum/post2015/comments/2?page=1}}&lt;/ref&gt; 

=== လူ့အရင်းအနှီး ===
MDG (၂)မူလတန်းပညာရေးကိုအာရုံစိုက်ပြီးကျောင်းအပ်နှံခြင်းနှင့်ပြီးဆုံးခြင်းကိုအလေးပေးသည်။ အချို့သောနိုင်ငံများတွင်မူလတန်းကျောင်းအပ်နှံမှုသည်အောင်မြင်မှုအဆင့်၏ကုန်ကျစရိတ်ဖြင့်တိုးတက်ခဲ့သည်။ အချို့ဖြစ်ရပ်များတွင်မူလတန်းပညာရေးကိုအလေးထားခြင်းသည်အလယ်တန်းနှင့်အလယ်တန်းလွန်ပညာရေးကိုဆိုးကျိုးသက်ရောက်စေသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Waage|first=Jeff|title=The Millennium Development Goals: a cross-sectoral analysis and principles for goal setting after 2015|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(10)61196-8/fulltext|date=18 September 2010|journal=The Lancet|volume=376|issue=9745|pages=991–1023|doi=10.1016/s0140-6736(10)61196-8|pmid=20833426|pmc=7159303}}{{Registration required}}&lt;/ref&gt; 

မိခင်သေဆုံးမှု၊[[ငှက်ဖျားရောဂါ|ငှက်ဖျား]]နှင့်[[တီဘီရောဂါ]] ဆိုင်ရာရည်မှန်းချက်များကိုတိုင်းတာရန်မဖြစ်နိုင်ကြောင်းနှင့်ကုလသမဂ္ဂ၏လက်ရှိခန့်မှန်းချက်အရသိပ္ပံနည်းကျခိုင်လုံမှုမရှိခြင်းသို့မဟုတ်ပျောက်ဆုံးခြင်းတို့ဖြစ်ကြောင်း ၂၀၀၅ ခုနှစ်ထုတ်ထုတ်ဝေမှုတစ်ခုကဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Amir Attaran 2005&quot;&gt;{{Cite journal|title=An Immeasurable Crisis? A Criticism of the Millennium Development Goals and Why They Cannot Be Measured}}&lt;/ref&gt; အိမ်ထောင်စုစစ်တမ်းများသည်ကျန်းမာရေး MDGအတွက်အဓိကတိုင်းတာချက်ဖြစ်သော်လည်းအကန့်အသတ်ရှိသည့်အရင်းအမြစ်များကိုစားသုံးသည့်ထပ်တူကျသောတိုင်းတာမှုများဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့အပြင်ဤအခြေအနေများ၏အမြင့်ဆုံးအဆင့်ရှိသောနိုင်ငံများသည်ပုံမှန်အားဖြင့်အနည်းဆုံးယုံကြည်စိတ်ချရသောအချက်အလက်ကောက်ယူမှုရှိသည်။ အဆိုပါလေ့လာမှုကတိကျသောအစီအမံများမရှိဘဲတိုးတက်မှုပမာဏကိုဆုံးဖြတ်ရန်မဖြစ်နိုင်ကြောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ MDGသည်လက်နက်များနှင့်ပတ်သက်သောအပြောအဆိုခေါ်ဆိုမှုထက်အနည်းငယ်သာပိုများစေသည်။  

MDAမှMcArthurနှင့်ဆပ်လ်ကဲ့သို့သောသူများကတိုင်းတာရာတွင်အခက်အခဲများရှိသော်လည်းရည်မှန်းချက်များချမှတ်ခြင်းသည်ဆက်လက်တည်ရှိဆဲဖြစ်ကြောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများရှိကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်၏အရည်အသွေးနှင့်အရည်အသွေးတိုးတက်လာခြင်းနှင့်အတူအချက်အလက်ပိုမိုစုဆောင်းနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;McArthur JW 2005&quot;&gt;{{Cite journal|title=Response to Amir Attaran|year=2005}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေးနှင့်မသက်ဆိုင်သော MDG များကိုမကြာခဏကောင်းစွာတိုင်းတာနိုင်ကြောင်းနှင့်အချက်အလက်အားလုံးမရှိခြင်းကြောင့် MDGအားလုံးကိုမဖြေရှင်းနိုင်ဟုသူတို့ကအခိုင်အမာပြောကြားခဲ့သည်။ 

ဝင်ငွေမှလွဲ၍အခြားကိစ္စရပ်များတွင်ကောင်းမွန်စွာနေထိုင်ခြင်းသည် MDGများသို့ရန်ပုံငွေရရှိစေရန်ကူညီသည်။ &lt;ref name=&quot;idrc.ca&quot;/&gt; နောက်ထပ် MDGကြားဝင်ဆောင်ရွက်မှုများကိုဦးစားပေးသည်။ တိုင်းတာမှုဆိုင်ရာပြဿနာများရှိနေသော်လည်းတိုးတက်မှု၏အသုံးဝင်သည့်တိုင်းတာမှုများနှင့်အတူရရှိနိုင်သောရည်မှန်းချက်များကိုချမှတ်နိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;haines&quot;&gt;Andy Haines and Andrew Cassels. 2004. &quot;Can The Millennium Development Goals Be Attained?&quot; ''BMJ: British Medical Journal'', Vol. 329, No. 7462 (14 August 2004), pp. 394–397&lt;/ref&gt; MDGများတွင်ကျား၊ မနှင့်မျိုးဆက်ပွားအခွင့်အရေးများ၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ရေရှည်တည်တံ့မှုနှင့်နည်းပညာပျံ့နှံ့မှုတို့ပါဝင်သည်။ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုများကိုဦးစားပေးဆောင်ရွက်ခြင်းသည်အရင်းအမြစ်အကန့်အသတ်ရှိသောဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများအားအရင်းအမြစ်များကိုခွဲဝေချထားပေးခြင်းကိုဆုံးဖြတ်ရန်ကူညီသည်။ MDG များသည်ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများ၏ကတိကဝတ်များကိုပိုမိုခိုင်မာစေပြီးအကူအညီနှင့်သတင်းအချက်အလက်မျှဝေခြင်းကိုအားပေးသည်။  ရည်မှန်းချက်များအပေါ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာကတိကဝတ်ပြုမှုသည်သူတို့၏အောင်မြင်မှုအလားအလာကိုမြင့်တက်စေနိုင်သည်။ MDGသည်ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေးတွင်အများဆုံးထောက်ခံသည့်အရာဖြစ်ကြောင်းသတိပြုမိကြသည်။ &lt;ref name=&quot;undp.org&quot;&gt;United Nations. 2006. &quot;The Millennium Development Goals Report: 2006.&quot; United Nations Development Programme, www.undp.org/publications/MDGReport2006.pdf (accessed 2 January 2008).&lt;/ref&gt; 

MDGအောင်မြင်ခြင်းသည်စီးပွားရေးတိုးတက်မှုတစ်ခုတည်းပေါ်တွင်မူတည်သည်မဟုတ်ပါ။ MDG ၏ဖြစ်ရပ်အတွက်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများကဲ့သို့သော[[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]ကဲ့သို့သောကလေးငယ်သေဆုံးမှုကို[[ဝက်သက်ရောဂါ|ဝက်သက်]] ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်းကဲ့သို့ဈေးသိပ်မကြီးသော်လည်းထိရောက်သောကြားဝင်ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့်ကလေးသေဆုံးမှုကိုလျှော့ချနိုင်ကြောင်းပြသခဲ့သည်။  သို့သော်များစွာသောနိုင်ငံများတွင်အစိုးရအသုံးစရိတ်သည်သဘောတူညီထားသောအသုံးစရိတ်များကိုပြည့်မီရန်မလုံလောက်ပါ။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.odi.org.uk/resources/docs/6325.pdf/|title=The Feasibility of Financing Sectoral Development Targets|accessdate=6 February 2014|archivedate=5 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005041627/http://www.odi.org.uk/resources/docs/6325.pdf}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များမှသုတေသနပြုချက်အရအရွယ်အစားအားလုံးနှင့်ကိုက်ညီမှုပုံစံသည်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ၏တစ်ဦးချင်းစီကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပရိုဖိုင်းများကိုလုံလောက်စွာမတုံ့ပြန်နိုင်ကြောင်း၊ သို့ရာတွင်လေ့လာမှုတွင်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကျန်းမာရေးကိုမြှင့်တင်ရန်အကန့်အသတ်များရှိနေသည်။ ၎င်းမှာစုပ်ယူနိုင်စွမ်းမရှိခြင်း၊ ကျန်းမာရေးစနစ်များအားနည်းခြင်း၊ လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်ကန့်သတ်ချက်များနှင့်မြင့်မားသောကုန်ကျစရိတ်များအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ လေ့လာမှုအရကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကိုတိုးချဲ့ရန်လိုအပ်သည့်အစီအမံများကိုဖုံးကွယ်ထားသည်။ ဤအစီအမံများတွင်နိုင်ငံရေး၊ စည်းရုံးရေးနှင့်လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုအတိုင်းအတာကိုတိုးမြှင့်ခြင်းနှင့်ဒေသခံအဖွဲ့အစည်းများကိုပြုစုပျိုးထောင်ရန်လိုအပ်သည်တို့ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Do We Have the Right Models for Scaling Up Health Services to Achieve the Millennium Development Goals?|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/do-we-have-the-right-models-for-scaling-up-health-services-t.html|archive-date=4 August 2020|access-date=16 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804004355/http://www.futurehealthsystems.org/publications/do-we-have-the-right-models-for-scaling-up-health-services-t.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/do-we-have-the-right-models-for-scaling-up-health-services-t.html |access-date=16 August 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804004355/http://www.futurehealthsystems.org/publications/do-we-have-the-right-models-for-scaling-up-health-services-t.html }}&lt;/ref&gt; 

ကျားမဖြစ်ခြင်း၊ လူသားချင်းစာနာမှုနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအစီအစဉ်များနှင့်စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အကြားကွဲပြားမှုသည် MDGအောင်မြင်မှုရှိမရှိကိုဆုံးဖြတ်လိမ့်မည်ဟုပြည်ပဖွံ့ဖြိုးရေးဌာန (ODI) မှသုတေသီများကဆိုသည်။    

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကျန်းမာရေးမိတ်ဖက် (IHP +) သည်ကျန်းမာရေးကဏ္ဍတွင်ထိရောက်သောအကူအညီများနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာစည်းမျဉ်းများကိုကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် MDG တိုးတက်မှုကိုအရှိန်မြှင့်တင်ရန်ရည်ရွယ်သည်။ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင်ကျန်းမာရေးအတွက်သိသာထင်ရှားသည့်ရန်ပုံငွေကိုအစိုးရများသည်နိုင်ငံတကာဖွံ့ဖြိုးရေးမိတ်ဖက်များနှင့်ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရန်လိုအပ်သည့်ပြင်ပအရင်းအမြစ်များမှရရှိသည်။ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်နံပါတ်များတိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှရန်ပုံငွေစီးဆင်းမှုနှင့်ဗျူရိုကရေစီဆိုင်ရာတောင်းဆိုမှုများသည်ပြောင်းလဲလာသည်။ တစ်ခုတည်းသောအမျိုးသားကျန်းမာရေးမဟာဗျူဟာ၊ စောင့်ကြည့်အကဲဖြတ်မှုမူဘောင်တစ်ခုနှင့်အပြန်အလှန်တာဝန်ခံမှုတို့ကိုအားပေးခြင်းဖြင့် IHP+သည်အစိုးရ၊ အရပ်ဘက်လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ ဖွံ့ဖြိုးရေးမိတ်ဖက်များနှင့်အခြားကျန်းမာရေးအကျိုးသက်ဆိုင်သူများအကြားယုံကြည်မှုတည်ဆောက်ရန်ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။  

=== တူညီမျှ ===
MDGအောင်မြင်ရန်မဟာဗျူဟာများနှင့်ချဉ်းကပ်မှုများကိုပြန်လည်စဉ်းစားခြင်းတွင်ထပ်မံဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများမှာ ပြည်ပဖွံ့ဖြိုးရေးဌာနမှသာတူညီမျှမှုအခန်းကဏ္ဍနှင့် ပတ်သက်၍သုတေသနပြုခြင်းများပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;ODI2&quot;&gt;Vandemoortele, Milo (2010) [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4895&amp;title=mdgs-equity &quot;The MDGs and Equity&quot;]{{Dead link|date=August 2021 }}, Overseas Development Institute.&lt;/ref&gt; ODI မှသုတေသီများကသာတူညီမျှမြှင့်တင်ခြင်းအားဖြင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုသည်တိုင်းပြည်၏ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင်ပါဝင်မှုနှင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနှင့်ဘဏ္ဍာရေးတည်ငြိမ်မှုကိုလျော့နည်းစေသည့် သီလ၀ န်းကျင်ကိုဖန်တီးရာတွင်သာတူညီမျှသောအခန်းကဏ္ဍဖန်တီးမှု၌မကြာသေးမီကတွေ့ရှိခဲ့သောတိုးတက်မှုများကြောင့်တိုးတက်မှုကိုအရှိန်မြှင့်နိုင်သည်ဟုပြောဆိုခဲ့သည်။  သို့သော်လည်းရှယ်ယာစီးပွားရေးဒါပေမယ့်လည်းအဖြစ်သက်သက်သာနားလည်သဘောပေါက်မဖြစ်သင့်သောနိုင်ငံရေးဘရာဇီးငွေသားလွှဲပြောင်းခြင်း၊[[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ|ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ]]သုံးစွဲသူအခကြေးငွေများကိုဖယ်ရှားခြင်းနှင့်နောက်ဆက်တွဲအဆိုးရွားဆုံးသို့မဟုတ်အခြား[[မောရစ်ရှနိုင်ငံ|မော်ရီတေးယပ်စ်]]လစ်ဘရယ်ဖြစ်ခြင်း အားလုံးပါဝင်သောတိုးတက်မှုနှင့်အားလုံးပါဝင်သောဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသို့လမ်းမပေါ်သို့ကူညီခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]   ထို့ကြောင့် ODI မှ သုတေသီများသည် MDGကိုပိုမိုလျင်မြန်စွာမည်သို့ရရှိနိုင်ကြောင်းပိုမိုရှင်းလင်းစွာနားလည်နိုင်ရန်အတွက်တန်းတူညီမျှမှုကိုလိဂ်ဇယားများတွင်တိုင်းတာရန်အဆိုပြုထားသည်ODIလုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များနှင့် ပူးပေါင်း၍ ၂၀၁၀ MDG ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းအစည်းအဝေးတွင်တင်ပြခဲ့သည်။  

မူးယစ်ဆေးဝါးသုံးစွဲမှုတိုးလာခြင်း၏အကျိုးဆက်များကို''အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမူးယစ်ဆေးဝါးမူဝါဒဂျာနယ်''ကMDGရည်မှန်းချက်ကိုအဟန့်အတားအဖြစ်မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{Cite journal|title=Drugs and Development: The Global Impact of Drug Use and Trafficking on Social and Economic Development}}&lt;/ref&gt; 

=== အမျိုးသမီးပြဿနာများ ===
[[ဖိုင်:Geena_Davis_at_the_podium_(9922450166).jpg|thumb| ဟောလိဝုဒ်မှမင်းသမီး Geena Davisသည်နယူးယောက်ရှိ ရက်ဖောင်ဒေးရှင်းမှMDGနှစ်သစ်ကြိုဆိုပွဲ အစီအစဉ်တွင်မိန့်ခွန်းပြောကြားကာ၊သူမ၏အဖွဲ့အစည်း ဟောလိဝုဒ်တွင်မညီမျှမှုကို နှိမ်နှင်းခြင်းကဲ့သို့သောရုပ်ရှင်၌ကျားမအခန်းကဏ္ဍ နှင့်ပြဿနာများကိုတင်ပြခဲ့သည်။ ]]
ကျား၊ မရေးရာကိစ္စရပ်များအပေါ်ပိုမိုအာရုံစိုက်ခြင်းက MDG တိုးတက်မှုကိုအရှိန်မြှင့်နိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Kabeer, Naila 2003&quot;&gt;Kabeer, Naila. 2003. ''Gender Mainstreaming in Poverty Eradication and the Millennium Development Goals: A Handbook for Policy-Makers and Other Stakeholders''. Commonwealth Secretariat.&lt;/ref&gt; တောင်အာရှနိုင်ငံများတွင်ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်မိခင်[[အာဟာရချို့တဲ့ခြင်း|အာဟာရချို့တဲ့မှု]]ကြောင့်ကလေးငယ်များသည်ကိုယ်အလေးချိန်နိမ့်ကျခြင်းနှင့်သေဆုံးမှုနှုန်းမြင့်မားခြင်းတို့ကြောင့်မကြာခဏခံစားခဲ့ရသည်။ အခကြေးငွေပေး၍ရသောအလုပ်သည်အမျိုးသမီးများ၏ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ပိုမိုကောင်းမွန်သည့်အာဟာရများကိုရရှိစေပြီးကလေးသေဆုံးမှုနှုန်းကိုလျှော့ချနိုင်သည်။ အမျိုးသမီးပညာရေးတိုးမြှင့်ခြင်းနှင့်လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှုကဤသက်ရောက်မှုများကိုတိုးပွားစေသည်။ အမျိုးသမီးများအတွက်စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းများပိုမိုကောင်းမွန်စေသည့်လိင်ဈေးကွက်တွင်ပါဝင်မှုကိုလည်းလျော့နည်းစေသည်။  အမျိုးသမီးများစွမ်းရည်မြှင့်တင်နိုင်သည့်နောက်တစ်နည်းမှာလခပေးသောအလုပ်ကိုလက်လှမ်းမီခြင်းဖြစ်သည်။ ဤအခွင့်အလမ်းအိမ်ထောင်စုများ၌အမျိုးသမီးများအေဂျင်စီများတိုးပွားလာသည်ဟုစီးပွားရေးနှင့်နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်များတွင်လည်းတိုးချဲ့ပြောဆိုခဲ့သည်။ မက္ကဆီကိုကျေးလက်ဒေသမှအမျိုးသမီးများအားလေ့လာမှုတစ်ခုအရစက်မှုလုပ်ငန်းများတွင်ပါ ဝင်သူများအိမ်ထောင်စုများ၌ပိုမိုလေးစားမှုရရှိရန်ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင်တန်ဇန်းနီးယားမှနောက်ထပ်လေ့လာမှုတစ်ခုအရလုပ်အားခတိုးမြှင့်သုံးစွဲခြင်းသည်အိမ်တွင်းအကြမ်းဖက်မှုကိုရေရှည်လျှော့ချနိုင်ကြောင်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးအနေဖြင့်အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်အကိုင်နှင့်ဘဏ္ဍာရေးအရင်းအမြစ်များကိုလက်လှမ်းမီမှုသည်သူတို့၏နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုကိုတိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှမှအချက်အလက်များအရအသေးစားငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့အစည်းများတွင်ပိုမိုပါဝင်မှုသည်နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုပိုမိုမြင့်မားခြင်းနှင့်အစိုးရအစီအစဉ်များကိုပိုမိုလက်လှမ်းမီခြင်းစသည့်အပြုသဘောဆောင်သောအကျိုးသက်ရောက်မှုများစွာရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Gender equality and women's empowerment: a critical analysis of the third millennium development goal|journal=Gender and Development|date=2005|volume=13|issue=Gender and Development|pages=13–24|doi=10.1080/13552070512331332273}}&lt;/ref&gt; 

ကျားမတန်းတူညီမျှမှုတိုးတက်အောင်ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုကိုလျှော့ချရန်အရင်းအမြစ်များ၊ နည်းပညာများနှင့်ဗဟုသုတများရှိသော်လည်းနိုင်ငံရေးအလိုတော်မှာမကြာခဏပျောက်ဆုံးနေသည်။ &lt;ref name=&quot;Grown, Caren 2005&quot;&gt;{{Cite journal|year=2005|title=Answering the Skeptics: Achieving Gender Equality and the Millennium Development Goals|journal=Development|volume=48|issue=3|pages=82–86|doi=10.1057/palgrave.development.1100170}}&lt;/ref&gt; အလှူရှင်များနှင့်ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်ဦးစားပေးကဏ္ဍဒေသများခုနစ်ခုကိုအာရုံစိုက်မည်ဆိုလျှင် MDG ဆီသို့ ဦးတည်သောတိုးတက်မှုများစွာရရှိနိုင်သည်။ ဤရွေ့ကားခုနစ်ခုဦးစားပေးကဏ္ဍများပါဝင်သည် အလယ်တန်းကျောင်းမိန်းကလေးငယ်များ ပြီးစီးတိုးမြှင့်လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့်မျိုးဆက်ပွားကျန်းမာရေးအခွင့်အရေးများကိုအာမခံ, အမျိုးသမီးနှင့်မိန်းကလေးရဲ့အချိန်ထမ်းရွက်ဖြေလျှော့ရန်အခြေခံအဆောက်အဦများတိုးတက်ကောင်းမွန်ရေးအမျိုးသမီးရဲ့ပစ္စည်းဥစ္စာပိုင်ဆိုင်မှုအခွင့်အရေးများကိုအာမခံအလုပ်အကိုင်အတွက်ကျားမမညီမျှမှုကိုလျှော့ချဖြင့်ကျင်းပထိုင်ခုံတိုးမြှင့်အစိုးရထဲမှာအမျိုးသမီးများအပေါ်အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး။  

ဒါဟာစဉ်းစားသည်လက်ရှိ MDGရည်မှန်းချက်များသည်ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုလျှော့ချရေးနှင့်အလုပ်အကိုင်အတွက်ကျားမမညီမျှမှုကိုခြေရာခံရန်လုံလောက်သောအလေးပေးမှုမထားကြောင်းကျန်းမာရေး၊ ပညာရေးနှင့်နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာကိုယ်စားပြုမှုနှင့်သက်ဆိုင်သောကျားမရည်မှန်းချက်များသာရှိနေသည်။ &lt;ref name=&quot;Kabeer, Naila 2003&quot;&gt;Kabeer, Naila. 2003. ''Gender Mainstreaming in Poverty Eradication and the Millennium Development Goals: A Handbook for Policy-Makers and Other Stakeholders''. Commonwealth Secretariat.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Noeleen Heyzer. 2005. &quot;Making the Links: Women's Rights and Empowerment Are Key to Achieving the Millennium Development Goals&quot;. ''Gender and Development'', Vol.&amp;nbsp;13, No.&amp;nbsp;1, Millennium Development Goals (March 2005), pp. 9–12&lt;/ref&gt; ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးမူဝါဒများနှင့်ကျား၊ မရေးရာအချက်အလက်များစုဆောင်းခြင်းအပေါ်အမျိုးသမီးများအားစွမ်းဆောင်ရည်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် MDGများသို့တိုးမြှင့်နိုင်ရန်အတွက်ပိုမိုအလေးထားသင့်သည်။     &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;margin-left:0.1em; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;margin-left:0.1em; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;span about=&quot;#mwt207&quot; data-mw=&quot;{&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;quot;attribs&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;quot;:[&lt;nowiki&gt;[{&amp;amp;quot;txt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;},{&amp;amp;quot;html&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution.&lt;span typeof=\&amp;amp;quot;mw:Nowiki\&amp;amp;quot; data-parsoid=\&amp;amp;quot;{}\&amp;amp;quot;&gt;&lt;/span&gt; (December 2016)&amp;amp;quot;}]&lt;/nowiki&gt;]}&quot; title=&quot;The material near this tag may use weasel words or too-vague attribution. (December 2016)&quot; typeof=&quot;mw:ExpandedAttrs&quot;&gt;ဘယ်သူ့အဆိုအရ?&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&lt;/sup&gt;

== တိုးတက်မှု ==
[[ဖိုင်:Extreme_poverty_1981-2008.svg|thumb| ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၁.၁.၂၅ နှင့် ၂၀၀၅ တွင်တစ်နေ့လျှင်အမေရိကန်ဒေါ်လာနှင့်ညီမျှအနီရောင်နှင့်ကမ္ဘာ့လူဦး ရေအချိုးအစားအပြာ၁၉၈၁ မှ ၂၀၀၈အထိကမ္ဘာ့လူဦး ရေအချိုးအစားအရကမ္ဘာ့ဘဏ်အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံ၍ နေထိုင်သည်။ ]]
ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်သို့ရောက်ရှိရန်တိုးတက်မှုသည်နိုင်ငံအနှံ့တွင်မညီမျှမှုရှိသည်။ [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ|ဘရာဇီး]]သည်ရည်မှန်းချက်များစွာကိုရရှိခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/country_progress.cfm?c=BRA&amp;cd=|title=Brazil: Quick Facts|publisher=MDG Monitor|accessdate=14 October 2012|archivedate=3 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603005622/http://www.mdgmonitor.org/country_progress.cfm?c=BRA&amp;cd=}}&lt;/ref&gt; [[ဘီနင်နိုင်ငံ|ဘီနင်]]ကဲ့သို့သောအခြားသူများသည်မည်သည့်အရာကိုမဆိုအကောင်အထည်ဖော်ရန်လမ်းကြောင်းမရှိသေးသော်လည်း &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/country_progress.cfm?c=BEN&amp;cd=|title=Benin: Quick Facts|publisher=MDG Monitor|accessdate=14 October 2012|archivedate=16 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216134539/http://www.mdgmonitor.org/country_progress.cfm?c=BEN&amp;cd=}}&lt;/ref&gt; အောင်မြင်သောနိုင်ငံများတွင်တရုတ်ဆင်းရဲမွဲတေမှုလူဦးရေ ၄၅၂ သန်းမှ ၂၇၈ သန်းသို့ကျဆင်းသွားသည်နှင့်အိန္ဒိယတို့ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;econ.lse.ac.uk&quot;&gt;{{Cite web|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/jep11.pdf|title=Halving Global Poverty|accessdate=14 October 2012|archivedate=10 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010043928/http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/jep11.pdf}}&lt;/ref&gt; [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]]ခန့်မှန်းချက်အရ MDG သည် &amp;nbsp; တစ်နေ့လျှင်ဒေါ်လာ ၁ ဒေါ်လာအောက်သာရှိသောလူဦးရေထက်ဝက်ကို၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင်ရရှိခဲ့ပြီးအဓိကအားဖြင့်ဤနိုင်ငံနှစ်နိုင်ငံနှင့်အရှေ့အာရှမှရလဒ်များကြောင့်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Chen, Shaohua and [[Martin Ravallion]], (29 February 2012) &quot;[http://siteresources.worldbank.org/INTPOVCALNET/Resources/Global_Poverty_Update_2012_02-29-12.pdf An Update to the World Bank’s Estimates of Consumption Poverty in the Developing World]&quot; Development Research Group, World Bank, Retrieved 14 August 2012.&lt;/ref&gt; 

၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအစောပိုင်းတွင်[[နီပေါနိုင်ငံ]]သည်ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့ပြီးတောင်အာရှ၏အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံဖြစ်နေသည်။ ကျန်းမာရေးအသုံးစရိတ်များကိုနှစ်ဆတိုးမြှင့်ခြင်းနှင့်အဆင်းရဲဆုံးဒေသများတွင်အာရုံစိုက်ခြင်းတို့သည် ၁၉၉၈ နှင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ်အကြားမိခင်သေဆုံးမှုနှုန်းထက်ဝက်ကျဆင်းခဲ့သည်။ Multidimensionalဆင်းရဲမွဲတေမှုအညွှန်းကိန်းခြေရာခံတိုင်းပြည်တိုင်းတွင်အကြီးမားဆုံးကျဆင်းမှုကိုတွေ့မြင်ခဲ့သည်။ ၀ င်ငွေတိုးတက်မှုအနည်းငယ်ရှိသော်လည်း[[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ|ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှ]]တွင်တွေ့မြင်ခဲ့ရသောမွေးကင်းစနှင့်မိခင်သေဆုံးမှုတို့တွင်အကြီးမားဆုံးတိုးတက်မှုအချို့ကိုပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;econ2013&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/international/21586601-eradicating-extreme-poverty-no-longer-pipe-dream-first-governments-must-agree|title=Poverty: Growth or safety net?|accessdate=4 October 2013}}&lt;/ref&gt; 

ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင်တစ်နေ့လျှင် ၁.၂၅ ဒေါ်လာအောက်သာနေထိုင်သောလူဦးရေသည် ၁၉၉၀ မှ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်အတွင်းလူဦး ရေ ၂ ဒသမ ၂ ဘီလီယံသို့ ၁.၂ ဘီလီယံသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီးရည်မှန်းချက်မတိုင်မီ MDG 1A သို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်အကြီးမားဆုံးကျဆင်းမှုမှာတရုတ်နိုင်ငံတွင်ဖြစ်သည်။ သို့သော်ကလေးသေဆုံးမှုနှင့်မိခင်သေဆုံးမှုနှုန်းထက်ဝက်အောက်ကျဆင်းနေသည်။ သန့်ရှင်းရေးနှင့်ပညာရေးပစ်မှတ်များကိုလည်းလွဲချော်လိမ့်မည်။ &lt;ref name=&quot;econ2013&quot;/&gt; 

=== ဘက်ပေါင်းစုံကြွေးမြီလျှော့ချရေး ===
G-8ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးများအတွက်တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး[[လန်ဒန်မြို့|လန်ဒန်]]ဟာအဘို့အပြင်ဆင်မှုအတွက်ဇွန်လ 2005 ခုနှစ်တွင်Gleneaglesထိပ်သီးအစည်းအဝေးဇူလိုင်လအတွင်းနှင့်ကမ္ဘာ့ဘဏ်IMFနှင့်ရန်လုံလောက်သောရန်ပုံငွေများကိုသဘောတူညီခဲ့အာဖရိကဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် ဒေါ်လာ၄၀မှဒေါ်လာ ၅၅ကျန်ရှိနေသေးသော HIPC ဘက်ပေါင်းစုံကြွေးမြီဖျက်သိမ်း (AfDB) ဘီလီယံလက်ခံသူများသည်သီအိုရီအရကျန်းမာရေးနှင့်ပညာရေးအတွက်ကြွေးမြီငွေပေးချေမှုကိုပြန်လည်ပေးလိမ့်မည်။  

Gleaneaglesအစီအစဉ်သည်ဘက်ပေါင်းစုံကြွေးမြီလျှော့ချရေးပဏာမခြေလှမ်း (MDRI)ဖြစ်လာသည်။ ချေးငွေဆိုင်ရာအေဂျင်စီကအတည်ပြုပြီးသည်နှင့်တိုင်းပြည်များသည်အရည်အချင်းပြည့်မှီလာခဲ့သည်။  

ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့်AfDBသည် MDRI အား HIPCအစီအစဉ်ပြီးဆုံးသောနိုင်ငံများသို့ကန့်သတ်ထားသော်လည်း IMF ၏သတ်မှတ်ချက်နှင့်ကိုက်ညီမှုရှိခြင်းသည် IMF ၏ထူးခြားသောတူညီသည့်ကုသမှုလိုအပ်ချက်နှင့်ကိုက်ညီစေရန်ဖြစ်သည်။ HIPC နိုင်ငံများအတွက်အရည်အချင်းပြည့်မှီမှုကိုကန့်သတ်မည့်အစား၊ တစ်ဦးချင်းဝင်ငွေ ဒေါ်လာ ၃၈၀ သို့မဟုတ်အကြွေးပြန်လည်ပေးဆပ်ရန်အရည်အချင်းမပြည့်မီသောမည်သည့်နိုင်ငံမဆို။ IMF သည်ဒေါ်လာ ၃၈၀ သတ်မှတ်ချက်ကိုလက်ခံခဲ့ပြီး HIPCတံခါးခုံအနီးကပ်နီးကပ်စွာရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။  

=== ဆာဟာရတောင်ပိုင်းအာဖရိက ===
အောင်မြင်မှုတစ်ခုကတော့ဆာဟာရတောင်ပိုင်းအာဖရိကမှာဆန်ထုတ်လုပ်မှုကိုအားဖြည့်ဖို့ဖြစ်တယ်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအလယ်လောက်တွင်ဆန်တင်သွင်းမှုသည် ၁ ဒေါ်လာနီးပါးရှိခဲ့သည်နှစ်စဉ်ဘီလီယံလယ်သမားများအနေဖြင့်အထွက်နှုန်းမြင့်သည့်သင့်တော်သည့်ဆန်မျိုးကိုမတွေ့ရပါအကျိုးအမြတ်မြင့်မားပြီးကောင်းမွန်စွာလိုက်လျောညီထွေရှိသည့်မျိုးစိတ်ဖြစ်သောအာဖရိကအတွက်ဆန်စပါးအသစ် (NERICA)ကိုကွန်ဂိုဘရာဇီဗီးလ်၊ ကော့သောင်း၊ ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဂီနီ၊ ကင်ညာ၊ မာလီ၊ နိုင်ဂျီးရီးယားဒီမျိုးကွဲ ၁၈ မျိုးခန့်ကိုရရှိနိုင်ခဲ့ပြီးအာဖရိကလယ်သမားများအား၎င်းတို့၏မိသားစုများကိုကျွေးမွေးရန်နှင့်အပိုရောင်းချရန်အတွက်ဆန်အလုံအလောက်ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/story.cfm?goal=1|title=Goal :: Tracking the Millennium Development Goals|publisher=Mdg Monitor|date=1 November 2007|accessdate=14 October 2012|archivedate=30 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130105523/http://www.mdgmonitor.org/story.cfm?goal=1}}&lt;/ref&gt; 

ဒေသတွင်းတွင်လည်း MDG ဆီသို့ ဦးတည်သောတိုးတက်မှုများကိုပြသခဲ့သည်ပါဝင်သည်မိဘဆရာအစည်းအရုံးနှင့်ရပ်ရွာပံ့ပိုးမှုများကို ကျောင်းစာအုပ်အခကြေးငွေမသင်မနေရယူနီဖောင်းများနှင့်အခြားစွဲချက်ဆင်းရဲသားမိသားစုရဲ့ဝင်ငွေနီးပါးလေးပုံတစ်ပုံတက်ယူအပါအဝင်ဦးဆောင်နိုင်ငံများကြောင်းကျောင်းတွင်အခကြေးငွေ[[ဘူရွန်ဒီနိုင်ငံ|ဘူရွန်ဒီ]]အ[[ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]][[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ|အီသီယိုးပီး]][[ဂါနာနိုင်ငံ|ဂါနာ]][[ကင်ညာနိုင်ငံ|ကင်ညာ]][[မာလဝီနိုင်ငံ|မာလာဝီ]][[မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ|မိုဇမ်ဘစ်]][[တန်ဇန်းနီးယားနိုင်ငံ|တန်ဇန်းနီးယား]]နှင့်[[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ|ယူဂန်ဒါ]] ထိုကဲ့သို့သောအခကြေးငွေဖယ်ရှားပစ်ရန်ကျောင်းအပ်တိုးမြှင့် ဥပမာအားဖြင့်၊ ဂါနာနိုင်ငံတွင်အဆင်းရဲဆုံးဒေသများရှိအစိုးရကျောင်းအပ်နှံမှုသည် ၄.၂ မှမြင့်တက်လာခဲ့သည် &amp;nbsp; ၅.၄ မှသန်း၂၀၀၄ နှင့် ၂၀၀၅ အကြားသန်းပေါင်းများစွာကင်ညာတွင်မူလတန်းကျောင်းအပ်နှံမှု ၁.၂ ထပ်တိုးခဲ့သည် ၂၀၀၃ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင်သန်း ၇.၂ အထိမြင့်တက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdgmonitor.org/story.cfm?goal=2|title=Goal: Tracking the Millennium Development Goals|publisher=MDG Monitor|date=1 November 2007|accessdate=14 October 2012}}&lt;/ref&gt; 

ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များ (MDGs)ကိုကျင့်သုံးပြီးနောက် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင်[[ကိုလံဘီယာ တက္ကသိုလ်|ကိုလံဘီယာတက္ကသိုလ်မှ]]ကမ္ဘာမြေတက္ကသိုလ်မှဂျက်ဖရီရက်သည် MDGကိုဦး ဆောင်သည့်ပညာရေးဆိုင်ရာပညာရှင်များနှင့်လေ့ကျင့်သူများဖြစ်သည်။ သူသည် MDG ၄ ၅ နှင့် ၆ ကိုထောက်ပံ့ရန်ဝင်ငွေနည်းနိုင်ငံများရှိကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်ရောဂါထိန်းချုပ်ရေး၏ဘဏ္ဍာရေးကိုချဲ့ထွင်ရာတွင်အဓိကကျသောအခန်းကဏ္ဍမှပါဝင်ခဲ့သည့်မက်ခရိုစီးပွားရေးနှင့်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကော်မရှင် ၂၀၀၀-၂၀၁၁ တွင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်တာဝန်ယူခဲ့သည်။ သူသည် [[ကိုဖီအန်နန်|ကုလသမဂ္ဂအတွင်းရေးမှူးချုပ်ကိုဖီအာနန်]]နှင့် ၂၀၀၀-၂၀၀၁တွင်အလုပ်လုပ်ခဲ့ပြီး အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ တီဘီရောဂါနှင့်ငှက်ဖျားရောဂါတိုက်ဖျက်ရေးအတွက်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာရန်ပုံငွေအဖွဲ့ ကိုစတင်တီထွင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Mountains Beyond Mountains&quot;&gt;{{Cite book|title=Mountains Beyond Mountains|url=https://archive.org/details/mountainsbeyond000kidd|date=2003|publisher=Random House}}&lt;/ref&gt; သူသည် [[ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ|အိပ်ခ်ျအိုင်ဗွီ အေအိုင်ဒီအက်စ်ရောဂါတိုက်ဖျက်ရေး]] PEPFAR အစီအစဉ်နှင့် [[ငှက်ဖျားရောဂါ|ငှက်ဖျားရောဂါတိုက်ဖျက်ရန်]] PMI စီမံချက်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက်ဂျော့ခ်ျဒဗလျူဘုရှ်အစိုးရ၏အဆင့်မြင့်အရာရှိများနှင့်လည်းသူအလုပ်လုပ်ခဲ့သည်။ အန်နန်ကိုယ်စား ၂၀၀၂ မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင်သူသည် MDG အောင်မြင်ရန်တိကျသောအရေးယူဆောင်ရွက်မှုအစီအစဉ်တစ်ခုကိုရေးဆွဲရန်တာဝန်ရှိသော ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်စီမံကိန်းကို ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်စက်တင်ဘာလတွင်ကျင်းပသောအထူးအစည်းအဝေး၌ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်စီမံကိန်း၏အဓိကအကြံပြုချက်များကိုအတည်ပြုခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသအာဖရိကများအတွက်အကြံပြုချက်များကိုထောင်စုနှစ်ကျေးရွာများနှင့်နိုင်ဂျီးရီးယားကဲ့သို့သောအမျိုးသားအဆင့်တိုးမြှင့်ဆောင်ရွက်မှုများတွင်မှတ်တမ်းတင်ထားပြီးဖြစ်သည်။ 

== ကိုးကားချက်များ ==
{{Reflist|30em}}

== ကျမ်းကိုးစာရင်း ==
{{refbegin}}
* {{cite journal|last1=Rosenfield|first1=အယ်လန်|last2=မိန်း|first2=ဒေဗောရ|last3=ဖရီးမန်း|first3=လင်းလင်း|title=Meeting MDG-5: an impossible dream?|journal=[[The Lancet]]|date=စက်တင်ဘာ ၂၀၀၆|volume=368|issue=၉၅၂|pages=1133–1135|doi=10.1016/S0140-6736(06)69386-0|ref={{harvid|Rosenfield et al|2006}}|pmid=17011925}}
{{refend}}

== ပြင်ပလင့်များ ==

* {{Official website|http://www.un.org/millenniumgoals}} 
* [https://www.un.org/millenniumgoals/pdf/report-2013/2013_progress_english.pdf ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် MDGs ၏အခြေအနေတစ်ခုစာမျက်နှာဇယား] 
* [https://archive.today/20130403094958/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/unmillenniumdevelopmentgoalseradicateextremepovertyandhunger.html ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်အလွန်အမင်းဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနှင့်အငတ်ဘေးကိုဖယ်ရှားနိုင်သည်] မီချီဂန်ပြည်နယ်တက္ကသိုလ် မှလက်တင်အမေရိကနှင့်ကာရစ်ဘီယံလေ့လာရေးဌာနမှ [https://archive.today/20130403094958/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/unmillenniumdevelopmentgoalseradicateextremepovertyandhunger.html ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်ကို] တင်ပြခဲ့သည် 
* [https://web.archive.org/web/20140705215526/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/ensureenvironmentalsustainability2015unmillenniumdevelopmentgoal.html ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင်ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးကိုသေချာစေပါ] မီချီဂန်ပြည်နယ်တက္ကသိုလ်မှလက်တင်အမေရိကနှင့်ကာရစ်ဘီယံလေ့လာရေးဌာနမှ [https://web.archive.org/web/20140705215526/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/ensureenvironmentalsustainability2015unmillenniumdevelopmentgoal.html ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်ကို] တင်ပြခဲ့သည် 
* [https://web.archive.org/web/20130222043028/http://conversations.psu.edu/episodes/gillian_sorensen ကုလသမဂ္ဂဖောင်ဒေးရှင်းမှအကြီးတန်းအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ဂေလီယန် Sorensen သည်ကုလသမဂ္ဂထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များကိုဆွေးနွေးခဲ့သည်] 
* [https://www.youtube.com/eugadproject &quot;Vrinda စီမံကိန်း&quot;] - [https://www.youtube.com/eugadproject ဝီကီပီးဒီးယား] နှင့်ချိတ်ဆက်ထားသော MDG အောင်မြင်မှုအတွက်ဆောင်ရွက်နေသော YouTube ရုပ်သံလိုင်း [[null|link=]] [[wikibooks:Development Cooperation Handbook|ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးလက်စွဲစာအုပ်]] 
* [http://www.adb.org/features/12-things-know-about-mdgs-asia-and-pacific?ref=features/series/12-things-to-know/ အာရှနှင့်ပစိဖိတ်ဒေသမှထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးရည်မှန်းချက်များ။] အာရှဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ် [http://www.adb.org/features/12-things-know-about-mdgs-asia-and-pacific?ref=features/series/12-things-to-know/ ကိုသိသင့်သည့်အချက် ၁၂ ချက်] ။</text>
      <sha1>th5og6pqdu245wz44uimlsb0wkycpgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခန့်စည်သူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141876</id>
    <revision>
      <id>1032080</id>
      <parentid>1018090</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29808-26</username>
        <id>142795</id>
      </contributor>
      <comment>/* ငယ်စဉ် */</comment>
      <origin>1032080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29062" sha1="ma0146pgsivwb1zxsbxz0smb6iaoa1g" xml:space="preserve">'''ခန့်စည်သူ'''(၁၁ ဇွန် - မွေး)သည် မြန်မာ သရုပ်ဆောင်ဖြစ်သည်။ ရုပ်ရှင်နှင့် ဗီဒီယိုဇာတ်ကားပေါင်းများစွာ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bumese Video Directory&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt; |url=https://www.burmesedirectory.com/v2/starring-khant-si-thu-.html |access-date=19 September 2020 |archive-date=24 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724142626/http://www.burmesedirectory.com/v2/starring-khant-si-thu-.html }}&lt;/ref&gt; ယနေ့အချိန်ထိ တကိုယ်တည်းသမားဘဝဖြင့် မိဘကို ပြုစုသည်။ &lt;ref name=&quot;irwd.kst&quot;&gt;[https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2020/06/11/224455.html တကိုယ်တည်းသမားဖြစ်တဲ့အတွက် မိဘကို စောင့်ရှောက်နေတဲ့ ခန့်စည်သူ&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt; 

==ငယ်စဉ်==

==အနုပညာလောက==
[[၂၀၀၈]] ခုနှစ်တွင် ''အများနှင့်မသက်ဆိုင်သောသူ'' ရုပ်ရှင်ဖြင့် [[အကယ်ဒမီ]]ရသည်။ &lt;ref name=&quot;irwd.kst2&quot;&gt;[https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/10/04/205636.html “အမျှ အမျှ” ရုပ်ရှင်မှာ လူနည်းနည်းနဲ့ ရိုက်ခဲ့တာ အမှတ်တရပါပဲလို့ ခန့်စည်သူ ပြော&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;

==မိသားစု==

==ဖောင်ဒေးရှင်း==

၂၀၂၀ တွင် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[သင်္ဃန်းကျွန်းမြို့နယ်]] ဓမ္မဝိဟာရ ပထမကျော်စာသင်တိုက်၏ သိမ်တော်အထပ်မြှင့်တင် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရန်ဟူ၍ မွေးနေ့အလှူအဖြစ် သိန်းတရာ မတည်ပေးခဲ့သည်။ ရပ်ကွက်အတွင်း မရှိဆင်းရဲနွမ်းပါး မိသားစု ၂၆၀ အတွက် [[ဆန်]]၊ [[ဆီ]]၊ [[ဆား]]၊ [[ပဲ]]၊ [[အာလူး]]၊ [[ကြက်သွန်]]၊ [[ဆပ်ပြာ]]၊ [[ကြာဆံ]]၊ [[ထမင်း]]ထုပ်တို့ ထောက်ပံ့လှူဒါန်းသည်။&lt;ref name=&quot;irwd.kst&quot; /&gt;

ကိုဗစ်ကာလအတွင်း အခက်အခဲ ဖြစ်နေသောနေရာများသို့  ခန့်စည်သူ ဦးဆောင်သည့် မေတ္တာသင်္ဂဟအဖွဲ့သည်လည်း လှူဒါန်းမှုများ ပြုသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.padamyarfm.com/news/%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%92%E1%80%AE%E1%80%99%E1%80%AE-%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%94%E1%80%B2%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B9%E1%80%82%E1%80%9F%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AC-%E1%80%9A%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%B7-%E1%80%9E%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA-%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8 အကယ်ဒီမီ ခန့်စည်သူနဲ့ မေတ္တာသင်္ဂဟအဖွဲ့တို့ ဗဟိုအမျိုးသမီးဆေးရုံမှာ ယနေ့ သွားရောက် လှူဒါန်း | Padamyarfm&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;အဖွဲ့ထူထောင်သည်မှာ ၂၀၂၀ တွင် ၁၀နှစ် သက်တမ်းရှိပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;irwd.kst2&quot; /&gt;

== ရရှိသောဘွဲ့၊ဆုတံဆိပ်များ ==
သရုပ်ဆောင် ခန့်စည်သူ သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် '''အများနှင့်မသက်ဆိုင်သောသူ''' ဇာတ်ကားဖြင့် '''မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု (အကောင်းဆုံးအမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု)''' ကိုရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၁/၂၀၂၆)ဖြင့် '''အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မမဏိဇောတဓရဘွဲ့''' အပ်နှင်းခြင်းခံရသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၆ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၄၃/၂၀၂၆)ဖြင့် '''အလင်္ကာကျော်စွာဘွဲ့''' အပ်နှင်းခြင်းခံရသည်။

==ရုပ်ရှင်နှင့်ဗွီဒီယိုများ==
{{expand list}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-	
!	style=&quot;width:6%; align:center;&quot;|ခုနှစ်
!	style=&quot;width:34%;&quot;|ဇာတ်ကားအမည်
!	style=&quot;width:5%;&quot;|ဇာတ် ကောင်
!	style=&quot;width:15%;&quot;|ဒါရိုက်တာ
!	style=&quot;width:40%;&quot;|မှတ်ချက်
|-	
|	
|	မကြပ်ခင်ကချောင်နေတယ်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ကိုယ့်အထာနဲ့ကိုယ်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ရွှေမှုန်စားဖွားတဲ့သူ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	လက်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	စောစောကပြောပါလား
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	မောင့်ရွှေနဖာစူး မေ့ရွှေနဖူးစာ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ယောက္ခမနှင့်အနီးတဝိုက်တွင် သာယာမည်
|	ပ, ဒု
|	
|	
|-	
	
|	
|	အပျိုကြီးမမ
|	
|	
|	
|-	
	
|	၂၀၁၁
|	ဦးကလိမ်
|	
|	
|	
|-	
	
|	၂၀၀၉
|	ကဝေပျို၏ပစ္စုပ္ပန်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	သူလည်းရုပ်ရှင်ရိုက် ကိုယ်လည်းရုပ်ရှင်ရိုက်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ဂမ္ဘီရအချစ်
|	
|	
|	
|-	
	
|	၂၀၀၈
| အများနှင့်	မသက်ဆိုင်သောသူ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	နတ်မနိုင်တဲ့နတ်
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ကောလာဟလ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ဆက်ရန်ရှိသေးသည်
|	ပ.ဒု
|	
|	
|-	

	
|	
|	မြားနတ်မောင်ကူပါဦး
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	အချစ်မီးပွိုင့်မိသူများ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ထိချက်ကပြင်းလွန်းတယ်
|	
|	ဒေါန
|	
|-	
	
|	
|	ချစ်ချစ်ခင်ခင်မုန့်လင်မယား
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ဗုဒ္ဓဟူးအနမ်း
|	
|	အာယု
|	
|-	
	
|	
|	လူ့ပြည်ကအပ်နှစ်စင်း
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	
|-	
	
|	
|	ဝင်ကစွပ်
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	
|-	
	
|	၂၀၁၀
|	နတ်ဖြစ်ရတဲ့ဒုက္ခ
|	
|	
|	ပ.ဒု
|-	
	
|	
|	ကျွန်တော့်မျက်နှာအပြင်မှာ
|	
|	
|	
|-	
	
|	
|	ပျားရည်မြစ်ထဲက ပဉ္စလက်နှင်းဆီ
|	
|	ဇော်မြင့်ဦး
|	
|-	
	
|	
|	ဘဝအိပ်မက် ပန်းအိပ်မက်
|	
|	ဇော်မြင့်ဦး
|	
|-	
	
|	
|	ဒီမိုကရေစီ ကိုဖိုးထီ
|	
|	မောင်ဒေါန
|	မိုးဟေကို
|-	
	ကြောင်မျက်လုံးဘစည်
|	ခိုင်သင်းကြည် ဒါရိုက်တာ သန့်ဇင်အောင်
|	ချစ်ပြန်တော့လည်းလွယ်လွယ်လေး
|	
|	သိန်းဟန်
|	ဖြိုးငွေစိုး စိုးမြတ်သူဇာ ဝိုင်းစုခိုင်သိန်း 
|-	
	
|	
|	လိပ်ပြာစေတမန်
|	
|	ကုသိုလ်
|	အိန္ဒြာကျော်ဇင် 
|-	
	
|	
|	မိုနိုပွေလီ
|	
|	သိန်းဟန်
|	အိန္ဒြာကျော်ဇင် 
|-	
	
|	
|	ခန္ဓာအငှား
|	
|	မောင်မျိုးမင်း
|	အိချောပို 
|-	
	
|	
|	သိုက်နန်းခေါ်သံကြေးစည်သံ
|	
|	ဒေါန
|	မိုးဟေကို 
|-	
	
|	
|	သစ္စာတရား၏အမိန့်တော်အတိုင်း
|	
|	
|	ရဲအောင် စိုးမြတ်သူဇာ ဝါဆိုမိုးဦး 
|-	
	
|	
|	ဘယ်လိုပြောရမလဲ ဘဲရီးဂွတ်ပေါ့
|	
|	
|	သက်မွန်မြင့်
|-	
	
|	
|	လိပ်ပြာများနဲ့ ကျွန်တော်
|	
|	
|	သက်မွန်မြင့်
|-	
	
|	
|	ဒုတိယမြောက်လျှို့ဝှက်ချက်
|	
|	
|	မင်းရာဇာ သင်ဇာဝင့်ကျော် 
|-	
	
|	
|	ချစ်ကိုကြီး
|	
|	
|	အိချောပို 
|-	
	
|	
|	အရှုပ်ထုပ်နဲ့ကျော်ကြား
|	
|	
|	သက်မွန်မြင့်
|-	
	
|	
|	လိပ်ပြာခေါ်သံ
|	
|	
|	ထွန်းအိန္ဒြာဗို ရွှေမှုံရတီ 
|-	
	
|	
|	ကာရန်မဲ့လူမိုက်
|	
|	
|	ဂျွန်ကို စိုးမြတ်သူဇာ မေကဗျာ 
|-	
	
|	
|	အချူဇယား သားအရက်သမား
|	
|	
|	ဇင်ဝိုင်း မို့မို့မြင့်အောင် မေကဗျာ 
|-	
	
|	
|	လူဝင်စားတဲ့လူဝင်စား
|	
|	
|	မိုးဟေကို 
|-	
	
|	
|	မရဲတရဲ သရဲ
|	
|	ကိုဇော်
|	ရန်အောင် ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	အဆိပ်ပင်က ငရဲသီး
|	
|	
|	ပြေဇင် မေကဗျာ 
|-	
	
|	
|	ကြယ်တို့သည်ပင်ကြွေတတ်၏
|	
|	
|	မို့မို့မြင့်အောင် ခင်လေးနွယ် 
|-	
	
|	
|	ဥ
|	
|	ကိုဇော်
|	ကျော်ရဲအောင် ရဲအောင် ထွန်းထွန်း စိုးမြတ်နန္ဒာ စိုးမြတ်သူဇာ ချောရတနာ 
|-	
	
|	
|	ပွဲသိမ်းရိုက်ချက်
|	
|	သိန်းဟန်
|	ခင်လှိုင် အရိုင်း စံရတီမိုးမြင့် 
|-	
	
|	
|	စိတ်ကူးယဉ်အိပ်ရာထဲမှာ
|	
|	မိုက်တီး 
|	အိချောပို 
|-	
	
|	
|	လိုက်ပွဲနဲ့မှ ၁၅၀၀
|	
|	ကိုဇော်
|	ကျော်ကျော် သက်မွန်မြင့် 
|-	
	
|	
|	ကျော်ကြားနဲ့ အမွှေစိန်
|	
|	သိန်းဟန်
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	တောင်များပေါ်ကတိမ် တိမ်များပေါ်ကငှက်
|	
|	ကိုဇော်
|	ဖွေးဖွေး 
|-	
	
|	
|	သော့ဖွင့်မန္တာန်
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	ကမ္ဘာကျော် ကော်တရာ
|	
|	ဗန်းကြီး
|	စိုးရန်အောင် စိုးမြတ်သူဇာ စန္ဒီမြင့်လွင် 
|-	
	
|	၂၀၁၃
|	လမ်းပိတ်နေသည် ဆက်သွယ်လို်မရနိုင်သေးပါ
|	
|	မောင်မျိုးမင်း(ရင်တွင်းဖြစ်)
|	ပပ ရွှေမှုံရတီ ထိုက်စုဝင်း 
|-	
	
|	၂၀၁၃
|	အော်ဆွေး
|	
|	မိုက်တီး
|	နေဆန်း မိုးယံဇွန် စိုးမြတ်သူဇာ 
|-	
	
|	
|	သစ္စာရှင်းတမ်း
|	
|	
|	မိုးဟေကို 
|-	
	
|	
|	ချစ်ချက်က 9လောက်ရှိတယ် 
|	
|	သိန်းဟန်
|	ကင်းကောင် စံရတီမိုးမြင့် မေသဉ္ဇာဦး 
|-	
	
|	၂၀၁၁
|	ကျွန်တော်အမုန်းဆုံးကျွန်တော်
|	
|	ဇော်မြင့်ဦး
|	ခိုင်သင်းကြည် ခင်လေးနွယ် 
|-	
	
|	
|	ချစ်ဖက်ရှင်
|	
|	မိုက်တီး
|	အေးမြတ်သူ
|-	
	
|	
|	သေနိမိတ်စီး မောင်ကံကြီး
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	အဓိကက အဓိကပဲ
|	
|	
|	ခင်လှိုင် မိုးဟေကို 
|-	
	
|	၂၀၁၂
|	မေခင်ကညာ
|	
|	ကိုဇော်(အာရုဏ်ဦး)
|	ရန်အောင် ရဲအောင် ပြေတီဦး ကျော်ကျော်ဗို စိုးမြတ်သူဇာ အိန္ဒြာကျော်ဇင် သင်ဇာဝင့်ကျော် ဝတ်မှုံရွှေရည် 
|-	
	
|	
|	ခွင့်လွှတ်
|	
|	
|	ရဲအောင် သားညီ ခိုင်သင်းကြည် ချစ်စနိုးဦး 
|-	
	
|	
|	နှလုံးလှတဲ့ကတုံးမ
|	
|	ဒေါန
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	ကန့်လန်ကာကြီးဖွင့်ပါဦး
|	
|	ဇော်မြင့်ဦး
|	ရန်အောင် ရဲအောင် မေသဉ္ဇာဦး 
|-	
	
|	
|	Facebook စာအုပ်မျက်နှာ
|	
|	ညိုမင်းလွင်
|	ရွှေမှုံရတီ 
|-	
	
|	
|	ရုပ်ကြမ်းကြီးနဲ့နွဲ့
|	
|	ဗန်းကြီး
|	မိုးဟေကို 
|-	
	
|	
|	လူစည်းဘီလူးစည်း
|	
|	ဇော်ထွန်း
|	စိုးမြတ်နန္ဒာ 
|-	
	
|	
|	ကိုယ်ပျောက်ချစ်သူ
|	
|	လွင်ဗို
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	၂၀၁၃
|	မေးခွန်းနံပါတ် ၃
|	
|	ဇေပါ
|	အိချောပို
|-	
	
|	
|	ဝိဉာဉ်များနဲ့ ဒန်ဒန့်ဒန်
|	
|	သိန်းဟန်
|	သင်ဇာဝင့်ကျော် 
|-	
	
|	၂၀၁၃
|	ဇီဇာကြောင်ကြသူများ
|	
|	ညိုမင်းလွင်
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	
	
|	
|	လင်နဲ့မယား လျှာနဲ့သွား
|	
|	
|	မိုးဟေကို 
|-	
	
|	
|	ဖန်ဆင်းရှင်၂ အငြိမ့်နှင့် ပဒေသာကပွဲ
|	
|	
|	မိုးပြည့်ပြည့်မောင် နန်းဆုရတီစိုး အရိုင်း ကုသိုလ် ကင်းကောင် ရှက်တယ် 
|-	
	
|	
|	၁၈နှစ်အောက်မကြည့်ရ
|	
|	ဇေပါ
|	သင်ဇာဝင့်ကျော် 
|-	
	
|	
|	ဘာမှအလကားမရဘူး
|	
|	ဗန်းကြီး
|	သက်မွန်မြင့် 
|-	
	
|	
|	နက်ဖြန်ခါ
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	ခိုင်သင်းကြည်
|-	
	
|	
|	မလိမ့်နှစ်ပတ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေမှုံရတီ 
|-	

|	
|	တစ္ဆေလားဟေ့ ဝင်ခဲ့လေ
|	
|	မောင်မျိုးမင်း
|	[[ထွန်းအိန္ဒြာဗို]]
|-	
	
|	
|	အပြင်လူမဝင်ရ
|	
|	မောင်မျိုးမင်း
|	မို့မို့မြင့်အောင် အိချောပို 
|-	
	
|	
|	အူကြောင်ကြွက်နဲ့ ပူစီကက်
|	
|	သိန်းဟန်
|	သက်မွန်မြင့် 
|-	
	
|	
|	သခင်လိုလို လင်လိုလို
|	
|	ဗန်းကြီး
|	ခိုင်သင်းကြည် 
|-	

|	2014
|	ဇာတ်လမ်းဟောင်းတွေရှိခဲ့ရင်
|	
|	ခင်မောင်ဦး စိုးသိန်းထွဋ်
|	မင်းမော်ကွန်း ထွန်းထွန်း ပြေဇင် စိုးမြတ်သူဇာ ဖွေးဖွေး မြတ်ကေသီအောင် စိုးမိုးကြည် သန်းသန်းစိုး
|-	
	
|	2014
|	စကားမများနဲ့
|	
|	ညိုမင်းလွင်
|	ရွှေမှုံရတီ
|-	
	
|	2014
|	ရပ်ကွက်အထာ
|	
|	နေပိုင်
|	ရွှေမှုံရတီ
|-	
	
|	2014
|	ဘာလာလာဒေါင်းတယ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေမှုံရတီ ကင်းကောင်
|-	
	
|	2014
|	အချစ်ဟုအဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်ခြင်းမရှိစေရ
|	ပ၊ ဒု
|	ချိုတူးဇော်
|	ကျော်သူ မင်းထက်ကျော်ဇင် ထူး မေသန်းနု မျိုးသန္တာထွန်း ဝိုင်းစုခိုင်သိန်း 
|-	
	
|	2014
|	အက်တိုးဗစ်အပျိုစင်
|	
|	ညွန့်မြန်မာညီညီအောင်
|	နန်းခင်ဇေယျာ မေပန်းချီ
|-	
	
|	2014
|	အန်ကယ်လေးရဲ့ သရီးအင်ဝမ်း
|	
|	သိန်းဟန်
|	စံရတီမိုးမြင့် ယုသန္တာတင် မေ
|-	
	
|	2014
|	အမုန်းမီးတောက်
|	ပ.ဒု
|	ကျော်ဇ
|	ရဲအောင် ဟိန်းဝေယံ စွမ်း မင်းရာဇာ မေသန်းနု စိုးမြတ်သူဇာ မြတ်ကေသီအောင် စိုးပြည့်သဇင် မေသက်ခိုင်
|-	
	
|	2014
|	ဆိတ်မြည်သံ
|	
|	ကိုဇော်
|	စိုးမြတ်သူဇာ
|-	
	
|	2014
|	အေတီအမ်ဟာကာ
|	
|	ကိုဇော်
|	မိုးဟေကို ဖူးပွင့်သခင်
|-	
	
|	2014
|	ပွေလီမ
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေမှုံရတီ
|-	

|	2014
|	နှစ်ရွာကြားက ပလပ်မြေ
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2014
|	နောက်လူတွေသင်ခန်းစာယူဖို့ ငါတို့မှားခွင့်ရှိတယ်
|	
|	ညွန့်မြန်မာညီညီအောင်
|	အိချောပို ယုသန္တာတင်
|-	
	
|	2014
|	ဒါမျိုးကြီးတွေလည်း ဖြစ်တတ်ပါတယ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	စိုးမြတ်သူဇာ
|-	
	
|	2014
|	ဝဋ်ကြွေး
|	ပ.ဒု
|	ခင်မောင်ဦး စိုးသိမ်းထွဋ်
|	ကျော်ဇောဟိန်း ထွန်းအိန္ဒြာဗို သက်မွန်မြင့်
|-	
	
|	2014
|	စဉ်းစားလေ... ဆုတောင်း
|	
|	သိန်းဟန်
|	အိချောပို
|-	

|	2014
|	သမီးပေးယောက်ဖ
|	
|	သိန်းဟန်
|	စံရတီမိုးမြင့်
|-	
	
|	2014
|	စိတ်သာချ ဝိဇ္ဇာမပြီ
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2014
|	တို့ကတော့ မင်းသမီးပဲ
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေမှုံရတီ
|-	
	
|	2014
|	ယတြာ
|	
|	ညိုမင်းလွင်
|	ခင်ဝင့်ဝါ
|-	
	
|	2014
|	သင့်၏ချစ်ခြင်း ရင်ဘတ်တွင်တပ်ဆင်ထားခြင်းမရှိသေးပါ
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	မေကဗျာ ရွှေသမီး
|-	
	
|	2014
|	စားဖား
|	
|	သိန်းဟန်
|	ယုသန္တာတင်
|-	
	
|	2014
|	ကမ္ဘာကျော်မယ့် မြန်မာမော်ဒယ်
|	
|	ဇေပါ
|	ယုသန္တာတင်
|-	
	
|	2014
|	ခြူဆီ
|	
|	သိန်းဟန်
|	ဖွေးဖွေး 
|-	
	
|	2014
|	အမုန်းမြို့မှအပြန်
|	
|	ခန့်စည်သူ
|	စိုးမြတ်သူဇာ ရွှေသမီး
|-	
	
|	2013
|	ကိုယ့်အထာနဲ့ကိုယ်
|	ပ.ဒု
|	ကိုဇော်
|	ကျော်ကျော်ဗို ထွန်းထွန်း မိုးဟေကို မိုးယုစံ မိုးပြည့်ပြည့်မောင် သန္တာဗိုလ်
|-	
	
|	2014
|	သပွတ်
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	မေကဗျာ
|-	
	
|	
|	ကြေးရုပ်တု အာဠာဝကဘီလူးနှင့် မညှို့ပင်
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	လူပြိုကြီးနှင့် နံပါတ်တူးအချစ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	အိချောပို ဆုမြတ်နိုးဦး
|-	
	
|	2015
|	နွေရူပ
|	
|	မောင်ဒေါန
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	အပျော်ပေါ့
|	
|	သိန်းဟန်
|	ခိုင်သင်းကြည် ခင်လှိုင် ဒိန်းဒေါင်
|-	
	
|	2015
|	အကြွေးတော်ပုံအောင်ရမည်
|	
|	ဇေပါ
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	သန်းခေါင်၏အခြားတဖက်
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	မုန့်လုံးစက္ကူကပ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	ရိုမီယိုနဲ့ မင်းနန္ဒာ
|	
|	ညိုမင်းလွင်
|	ရွှေမှုံရတီ ယုန်လေး
|-	
	
|	1997
|	အိုအေစစ်လိုအချစ်အကြောင်း
|	
|	ညွန့်မြန်မာညီညီအောင်
|	ကျော်ဟိန်း ထက်ထက်မိုးဦး
|-	
	
|	2015
|	မရှိမဖြစ်အဘ
|	
|	မောင်ဒေါန
|	ခင်ဝင့်ဝါ
|-	
	
|	2015
|	အမိုက်စား
|	ပ.ဒု
|	ကိုဇော်
|	သူထူးစံ မိုးအောင်ရင် ကျော်ကျော်ဗို မိုးမိုး စိုးမြတ်သူဇာ ဝတ်မှုံရွှေရည် စိုးပြည့်သဇင် သင်ဇာဝင့်ကျော် နန်းဆုရတီစိုး
|-	
	
|	2015
|	နတ်ဆင်တဲ့ခွင်
|	
|	သိန်းဟန်
|	ခိုင်သင်းကြည်
|-	
	
|	2015
|	ခြောက် ခြောက် ခြောက်
|	
|	ကိုဇော်
|	ရွှေမှုံရတီ ငွေမှုံရတီ ခင်ဝင့်ဝါ
|-	
	
|	2015
|	လေသေနတ်
|	
|	သိန်းဟန်
|	စံရတီမိုးမြင့်
|-	
	
|	2015
|	တမလွန်ကြွေး
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	အိချောပို
|-	
	
|	2015
|	ဆီဆားအစုံ ဖြည့်စားယုံ
|	
|	သန့်ဇင်အောင်
|	ရတနာဗို
|-	
	
|	2015
|	သားမက်နဲ့ယောက္ခမ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု
|	
|	ဇေပါ
|	ရတနာဗို
|-	
	
|	2015
|	အချိန်ပိုင်းယောက်ျား
|	
|	ဗန်းကြီး
|	ခိုင်သင်းကြည်
|-	
	
|	2015
|	Save Myanmar ရေဘေးသင့်ပြည်သူများကို ကူညီရန် ရန်ပုံငွေရှာ ပဒေသာကပွဲ
|	
|	
|	အေးမြတ်သူ ခိုင်သင်းကြည် ကျော်ကျော်ဗို လူမင်း မေကဗျာ မင်းမော်ကွန်း မင်းသွေး မိုးအောင်ရင် မိုးမိုး မိုးယံဇွန် နန်းဆုရတီစိုး နေမင်း နေတိုး ပြေတီဦး စံရတီမိုးမြင့် သဉ္ဇာနွယ်ဝင်း သီရိရှင်းသန့် ထွန်းထွန်း ဝေဠုကျော် ဇင်ဝိုင်း ဝါဆိုမိုးဦး ပိုင်ဖြိုးသု ယုသန္တာတင် နန်းဆုဦး စိုးနန္ဒာကျော် ဝင့်ယမုံနိုင် မေမြင့်မိုရ် ရွှေသမီး အလင်းရောင် ရတနာဗို
|-	
	
|	2016
|	အဖြူရောင်သက်တံ့
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေမှုံရတီ
|-	
	
|	2016
|	မစ္စတာဖောရှော
|	
|	ဧကရာဇ်
|	ပိုင်ဖြိုးသု သီရတီ
|-	
	
|	2016
|	သတို့သားတိုက်ပွဲ
|	
|	ပွင့်သိင်္ဂီဇော်
|	နေဒွေး စံရတီမိုးမြင့်
|-	
	
|	2016
|	နောက်လူ လူနောက်
|	
|	ဇေပါ
|	ရာဇာနေဝင်း ပိုးအိအိခန့်
|-	
	
|	2016
|	အိမ်မပိုင်တဲ့ဂေါ်လီ
|	
|	သိန်းဟန်
|	ရွှေသမီး ရွှေရေးထင်ထင်
|-	
	
|	2016
|	ခေတ်သစ်ဧကရီအနုပညာကပွဲ
|	ပ.ဒု
|	
|	သိန်းလင်းစိုး ကျော်ကျော် ခင်ဝင့်ဝါ နန်းသူဇာ အိချောပို မေမြင့်မိုရ်
|-	

| 2020
| ပျံကျကူလီ
| 
| စတီးလ်(ဒွေးမေတ္တာ)
| ကောင်းပြည့် ထွန်းကိုကို ခင်လှိုင် ဒိန်းဒေါင် ထူးခြား ရွှေမှုံရတီ
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}


[[category: သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[category: မြန်မာ အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆုရှင်များ]]


{{myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>ma0146pgsivwb1zxsbxz0smb6iaoa1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥယျာဉ်ရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188819</id>
    <revision>
      <id>1032010</id>
      <parentid>1031547</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T16:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29668-67</username>
        <id>142777</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[User talk:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1031547|1031547]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1032010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4173" sha1="ihogltrywde5nz8286q0afanqparxy7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = ဥယျာဉ်
|official_name = ဥယျာဉ်ရွာ
|native_name = 
|other_name =
|postal_code =
|postal_code_type = Postal codes
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = 
|image_map = 
|map_caption = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]]
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]]
|subdivision_name1 =  {{flag|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ရွှေဘိုခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ရေဦးမြို့နယ်]]
|subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]]
|subdivision_name4 = ရေမြက်
|unit_pref = imperial
|area_total_km2 =
|population = 
|population_as_of = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates_display =
|coordinates_region = MM
|coordinates = {{Coord|22.87965965271|95.2227935791016|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ဥယျာဉ်ရွာ''' ({{Lang-en|Uyin}})သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရွှေဘိုခရိုင်]]၊ [[ရေဦးမြို့နယ်]]၊ [[ရေမြက်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၂၂၅၁ ဖြစ်သည်။   &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=20 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Uyin Village is a beautiful and peaceful village located in Ye-U Township, Sagaing Region. Despite having just over 300 households, the villagers share a deep sense of unity and warmth. The entire community practices Buddhism and is known for its remarkable generosity in religious deeds.The village is steeped in history, home to the sacred &quot;Baung Daw Kya&quot; Pagoda. According to legend, King Alaungsithu himself built this pagoda on the exact spot where his royal crown (Baung Daw) fell during his royal travels. In addition, a replica of the Shwedagon Pagoda was successfully enshrined after 2018. The village abbot is highly revered, possessing great spiritual power and immense influence over the community.In this historic village, there is a brilliant young man named Maung Wai Thu Htun. He is exceptionally talented and deeply respected by everyone. Always at the forefront of community welfare, he leads all village affairs and is officially the most handsome &quot;King&quot; of the village. Because of his charm and leadership, he has completely captured the hearts of all the local bachelorette ladies, as well as the young women from neighboring villages, who all wish to win his heart.
== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ
|Centre = ဥယျာဉ်
|North = -
|Northeast = -
|East = -
|Southeast = -
|South = -
|Southwest = -
|West = -
|Northwest = -
}}

{{ရေဦးမြို့နယ်}}


[[ကဏ္ဍ:ရေဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]]

{{Sagaing-geo-stub}}</text>
      <sha1>ihogltrywde5nz8286q0afanqparxy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032070</id>
      <parentid>1032010</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T01:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-29668-67|~2026-29668-67]] ([[User talk:~2026-29668-67|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1032010|1032010]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1032070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2986" sha1="168ukbci5ca6z1g0vx45afcbc8sgoft" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = ဥယျာဉ်
|official_name = ဥယျာဉ်ရွာ
|native_name = 
|other_name =
|postal_code =
|postal_code_type = Postal codes
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = 
|image_map = 
|map_caption = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]]
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]]
|subdivision_name1 =  {{flag|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ရွှေဘိုခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[ရေဦးမြို့နယ်]]
|subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]]
|subdivision_name4 = ရေမြက်
|unit_pref = imperial
|area_total_km2 =
|population = 
|population_as_of = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates_display =
|coordinates_region = MM
|coordinates = {{Coord|22.87965965271|95.2227935791016|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ဥယျာဉ်ရွာ''' ({{Lang-en|Uyin}})သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရွှေဘိုခရိုင်]]၊ [[ရေဦးမြို့နယ်]]၊ [[ရေမြက်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၂၂၅၁ ဖြစ်သည်။   &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=20 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ
|Centre = ဥယျာဉ်
|North = -
|Northeast = -
|East = -
|Southeast = -
|South = -
|Southwest = -
|West = -
|Northwest = -
}}

{{ရေဦးမြို့နယ်}}


[[ကဏ္ဍ:ရေဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]]

{{Sagaing-geo-stub}}</text>
      <sha1>168ukbci5ca6z1g0vx45afcbc8sgoft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၏ အနုပညာသရုပ်ဆောင်မှုများ စာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214657</id>
    <revision>
      <id>1032075</id>
      <parentid>1023389</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T02:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80757" sha1="l4boyzmt9vibqpqcr2qwc62pfttdznu" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_SDCC_2014.jpg|thumb| ၂၀၁၄ ခုနှစ် [[:en:San Diego Comic-Con|စန်ဒီယေဂို ကောမစ်-ကွန်း]]၌တွေ့ရသော ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]]
အမျိုးသားသရုပ်ဆောင် [[ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]]သည် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ၊ ရုပ်မြင်သံကြား ဇာတ်လမ်းတွဲများ၊ ပြဇာတ်များ၊ ရေဒီယိုအသံလွှင့် အစီအစဉ်များအတွက် အသံသွင်းယူမှုများ၊ ဇာတ်ကား နောက်ခံစကားပြောများနှင့် ဗီဒီယိုဂိမ်းများ စသည့် များစွာသော ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပထမဦးဆုံးသော ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုမှာ [[:en:Regent's Park Open Air Theatre၊|ရီဂျန့်စ် ဥယျာဉ် လေဟာပြင် ပြဇာတ်ရုံ]]၌ပြုလုပ်ခဲ့သော နယူးရှိတ်စပီးယားကုမ္ပဏီ၏ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုတွင် ရာသီနှစ်ခုစာ ပါဝင်တင်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် [[:en:Richard Eyre|ရစ်ချက်အဲရ်]] ၏ ''[[:en:Hedda Gabler|ဟဒ္ဒါ ဂက်ဘလာ]]'' ပြန်လည်နိုးထမှု (၂၀၀၅)၌ ဂျော့ချ်တက်စမန်း ဇာတ်ကောင်နေရာမှ သရုပ်ဖော်တင်ဆက်ခဲ့ပြီး ၎င်းနောက်တွင် [[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင်အမျိုးသားပြဇာတ်ရုံ]]၌ ပြုလုပ်သော ထုတ်လုပ်ရေးများဖြစ်သည့် ''[[:en:After the Dance (play)|ကပွဲ အလွန်]]'' (၂၀၁၀) ပြဇာတ်နှင့် ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' (၂၀၁၁) ပြဇာတ်တို့တွင်လည်း သရုပ်ဆောင်တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် သူသည် [[:en:Barbican Centre|ဘာဘီကန် ကဇာတ်ရုံ]]၌ [[ရှိတ်စပီးယား|ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား]]၏ ပြဇာတ် ''[[:en:Hamlet|ဟမ်လတ်]]''အား သရုပ်ဆောင် ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခဲ့သေးသည်။

သူ၏ ရုပ်မြင်သံကြားဖန်သားပြင်ထက်မှ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်မှုဆိုင်ရာ အလုပ်များတွင် ''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]'' (၂၀၀၄) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်း၌ [[စတီဖင်ဟော့ကင်း]]အဖြစ် သရုပ်မဆောင်မီအချိန်က သူပါဝင်ခဲ့သည့် ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်သော - ''[[:en:Heartbeat (British TV Series)|ရင်ခုန်သံ]]'' (၂၀၀၀)၊ ''[[:en:Silent Witness|အသံတိတ် သက်သေ]]'' (၂၀၀၂) နှင့် ''[[:en:Fortysomething (TV Series)|၄၀ ကျော်]]'' (၂၀၀၃) စသည်တို့မှာလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ သူသည် ၂၀၁၀ ကတည်းက မှုခင်းဒရာမာဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်]] (၂၀၁၀)'' တွင် [[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]]ဇာတ်ကောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ [[:en:Tom Stoppard|တွမ်စတော့ပတ်]]မှ ဇာတ်ညွှန်းပြင်ဆင်ရေးသား၍ ဇာတ်ကားအဖြစ် လိုက်လျောညီထွေပေးခဲ့သော ''[[:en:Parade's End (TV series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' (၂၀၁၂) ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းတွဲ၌လည်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင်ပိတ်ကားထက်မှ သရုပ်ဆောင်မှုမှာ ''[[:en:Topsy-Turvy|Topsy-Turvy]]'' (၁၉၉၉) ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြစ်လေသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် ''[[:en:To Kill a King|ဘုရင်တစ်ပါးကို သတ်ရန်]]'' (၂၀၀၃) ရုပ်ရှင်တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ ''[[:en:Atonement (2007 film)|Atonement]]'' (၂၀၀၇) နှင့် ''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' (၂၀၁၁) ရုပ်ရှင်တို့၌လည်း ဆက်လက်ပါဝင်ခဲ့သည်။ သူသည် ''[[:en:Star Trek into Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:Khan Noonien Singh|Khan Noonien Singh]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:The Fifth Estate (film)|The Fifth Estate]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]] အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]'' (၂၀၁၃) ရုပ်ရှင်တွင် [[အလန် ကျူးရင်း]] အဖြစ်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ရုပ်ရှင်ကားကြီးများ၌ ဇာတ်ကောင်နေရာအသီးသီးမှ သရုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။ အသံ နှင့် [[:en:Motion capture|လှုပ်ရှား ပုံရိပ်ဖမ်းယူမှု]]မှတဆင့် သူသည် [[:en:The Hobbit (film series)|''ဟော့ဘစ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ'']]တွင် [[:en:Smaug|စမဂ်]](နဂါး) နှင့် [[:en:Sauron|ဆော်ရွန်]] ဇာတ်ကောင်နှစ်ခု၌ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် [[မာဗယ်လ်ရုပ်ရှင်စကြဝဠာ|မာဗယ်လ် ရုပ်ရှင်လောက]]တွင် ''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|Doctor Strange]]'' (၂၀၁၆) ရုပ်ရှင်မှစတင်၍ [[:en:Doctor Strange|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ်]]ဇာတ်ကောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ''[[:en:Thor: Ragnarok|Thor: Ragnarok]]'' (၂၀၁၇)၊ ''[[Avengers: Infinity War]]'' (၂၀၁၈) နှင့် ''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]'' (၂၀၁၉) စသည့် ရုပ်ရှင်ကားများတွင်လည်း ထပ်မံ၍ သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ''[[:en:Spider-Man: No-Way Home|Spider-Man: No Way Home]]'' (၂၀၂၁) နှင့်  ''[[ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]''  (၂၀၂၂) ရုပ်ရှင်ကားများတွင်လည်း သူ သရုပ်ဆောင်သည့် ဇာတ်ကောင်၏ အခန်းကဏ္ဍမှာ ထပ်မံ၍ ပါဝင်လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။

ကမ့်ဘာဘတ်ချ်သည် [[:en:Laurence Olivier Awards|လောရန့်စ်အိုလစ်ဗီးယား ဆုများ]] တွင် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု သုံးဆုနှင့် ''ဖရန့်ကင်စတိုင်း'' ပြဇာတ်အတွက် ရရှိခဲ့သည့် အကောင်းဆုံး အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု အပါအဝင် [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့် ဆုများနှင့် ရရှိခဲ့သည့်ဆုများ]] များစွာရှိလေသည်။ ထို့ပြင် သူသည် [[:en:Primetime Emmy Awards|ပရိုင်းတိုင်းမ်အမ်မီ ဆုများ]]တွင် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့် ဆု လေးဆု ရှိခဲ့ပြီး၊ ''ရှားလော့ ဇာတ်လမ်းတွဲ'' အတွက် [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Limited or Anthology Series or Movie|ဇာတ်လမ်းတွဲတို (သို့) ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်ထူးချွန်သူ အမျိုးသားဇာတ်ဆောင်ဆု]]အား ရရှိခဲ့လေသည်။ ''The Imitation Game'' (၂၀၁၄) ရုပ်ရှင်တွင် အလန် ကျူးရင်း အဖြစ် သူ၏ပုံဖော်သရုပ်ဆောင်မှုမှာ [[:en:Academy Award for Best Actor|အကောင်းဆုံး အမျိုးသား ဇာတ်ဆောင် အကယ်ဒမီဆု]]အတွက် [[:en:87th Academy Awards|ဆန်ခါတင်စာရင်း]]သို့ ဝင်ခဲ့စေသည်။ ထို့အပြင် သူသည် [[:en:British Academy of Film and Television Arts|ဗြိတိသျှ ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်/သံ အနုပညာ အကယ်ဒမီ ဆုများ]]၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု ခြောက်ဆု၊ [[:en:Screen Actors Guild Award|Screen Actors Guild ဆုများ]]၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု ငါးဆု၊ [[ရွှေကမ္ဘာလုံးဆု]]များ၌ ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆု သုံးဆု ရှိခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင်ရှိသော သရုပ်ဆောင်များထဲမှ အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်လေသည်။

== ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! scope=&quot;col&quot; |ဇာတ်ကောင်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |မှတ်ချက်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်များ}}
|-
|၂၀၀၂
|''Hills Like White Elephants''
|The Man
|[[:en:Short film|ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Bookish&quot;&gt;{{Cite web|title=From 'Sherlock' to Smaug: Benedict Cumberbatch's Best Characters From Books|url=http://www.bookish.com/articles/from-sherlock-to-smaug-benedict-cumberbatchs-best-characters-from-books|publisher=Bookish|accessdate=9 September 2014|date=13 December 2013|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152311/https://www.bookish.com/articles/from-sherlock-to-smaug-benedict-cumberbatchs-best-characters-from-books/}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀၀၃
|''[[:en:To Kill a King|ဘုရင်တစ်ပါးကို သတ်ရန်]]''
|Royalist
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot;&gt;{{Cite web|title=20 Questions With... Benedict Cumberbatch|url=http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/20-questions-with-benedict-cumberbatch_23948.html|publisher=Whats On Stage|accessdate=4 September 2014|date=25 April 2005|archivedate=18 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818013159/http://www.whatsonstage.com/west-end-theatre/news/04-2005/20-questions-with-benedict-cumberbatch_23948.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၀၆
|''[[:en:Starter for 10 (film)|Starter for 10]]''
|{{Sort|Watts|Patrick Watts}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Bookish&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:Amazing Grace (2006 film)|Amazing Grace]]''
|Prime Minister [[:en:William Pitt the Younger|William Pitt]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch: 8 Roles Ranked In Order of Creepiness|url=http://tribecafilm.com/stories/benedict-cumberbatch-creepy-roles|publisher=Tribeca Enterprises|accessdate=9 September 2014|date=17 May 2013|archive-date=31 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731183558/https://www.tribecafilm.com/stories/benedict-cumberbatch-creepy-roles}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၀၇
|''Inseparable''
|Joe / Charlie
|ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Short Film Festivals: Does Short and Sweet Win The Race?|url=http://lightsfilmschool.com/blog/short-film-festivals/3775/|publisher=Lights Film School|accessdate=9 September 2014|archivedate=30 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160330213327/http://www.lightsfilmschool.com/blog/short-film-festivals/3775/}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Atonement (2007 film)|Atonement]]''
|{{Sort|Marshall|Paul Marshall}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Bookish&quot; /&gt;
|-
|၂၀၀၈
|''[[:en:The Other Boleyn Girl (2008 film)|The Other Boleyn Girl]]''
|[[:en:William Carey (courtier)|William Carey]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Bookish&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၀၉
|''[[:en:Creation (2009 film)|Creation]]''
|[[:en:Joseph Dalton Hooker|Joseph Dalton Hooker]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:Burlesque Fairytales|Burlesque Fairytales]]''
|Henry Clark
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Film-maker's debut movie stars Benedict Cumberbatch|url=http://www.bathchronicle.co.uk/Film-maker-s-debut-movie-stars-Benedict/story-19582820-detail/story.html|accessdate=20 September 2021|archivedate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217221013/http://www.bathchronicle.co.uk/Film-maker-s-debut-movie-stars-Benedict/story-19582820-detail/story.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |၂၀၁၀
|''[[:en:Four Lions|Four Lions]]''
|စေ့စပ်ညှိနှိုင်းသူ
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Four Lions {{!}} Film|url=https://www.theguardian.com/film/2010/may/09/four-lions-film-review|accessdate=9 September 2014|date=8 May 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Third Star|Third Star]]''
|ဂျိမ်းစ်
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Third Star Review|url=https://www.rogerebert.com/far-flung-correspondents/third-star|publisher=Roger Ebert|accessdate=9 September 2014|date=6 December 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Whistleblower|The Whistleblower]]''
|{{Sort|Kaufman|Nick Kaufman}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်။  ထွန်းတောက်နေသည့် အနုပညာကြယ်တစ်ပွင့်|url=http://www.eonline.com/photos/10203/benedict-cumberbatch-rising-star|publisher=[[:en:E!|E!]]|accessdate=9 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |၂၀၁၁
|''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]''
|[[:en:Peter Guillam|Peter Guillam]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Guardian1&quot;&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch: naturally he's a class act|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2012/aug/19/profile-benedict-cumberbatch-sherlock|accessdate=4 September 2014|date=18 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Wreckers (film)|Wreckers]]''
|ဒေးဗစ်
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=''Wreckers'' – review|url=https://www.theguardian.com/film/2011/dec/15/wreckers-review|accessdate=4 September 2014|date=15 December 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:War Horse (film)|War Horse]]''
|ဗိုလ်မှူး ဂျမ္မီစတီးဝက်ဒ် {{Small|({{Lang-en|Maj. Jamie Stewart}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive: War Horse Cast Announced|url=https://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=28148|publisher=Empire|accessdate=4 September 2014|date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၁၂
|''[[:en:Girlfriend in a Coma (film)|Girlfriend in a Coma]]''
|[[:en:Dante Alighieri|Dante Alighieri]] (အသံသရုပ်ဆောင်)
|[[:en:Documentary film|မှတ်တမ်း ရုပ်ရှင်]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Girlfriend in a Coma': Film censured by Italy opens in Berlin|url=http://www.cafebabel.co.uk/politics/article/girlfriend-in-a-coma-film-censured-by-italy-opens-in-berlin.html|publisher=Cafe Babel|accessdate=9 September 2014|date=29 April 2013|archive-date=10 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910195537/http://www.cafebabel.co.uk/politics/article/girlfriend-in-a-coma-film-censured-by-italy-opens-in-berlin.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[ဟော့ဘစ် - မျှော်လင့် မထားသော ခရီးစဉ် (ရုပ်ရှင်)|ဟော့ဘစ်။ မျှော်လင့်မထားသော ခရီးစဉ်]]''
|[[:en:Smaug|စမဂ်(နဂါး)]]၊ [[:en:Sauron|နီခရိုမန်ဆာ(ဆော်ရွန်)]]
|[[:en:Motion capture|လှုပ်ရှားမှု ပုံရိပ်]] နှင့် [[:en:Voice acting|အသံသရုပ်ဆောင်]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in 'The Hobbit'|url=https://deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit-140694/|accessdate=4 September 2014|date=16 June 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |၂၀၁၃
|''[[:en:Star Trek Into Darkness|Star Trek Into Darkness]]''
|[[:en:Khan Noonien Singh|Khan Noonien Singh]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Star Trek' Sequel Hires Hot British Actor|url=https://deadline.com/2012/01/star-trek-sequel-hires-hot-british-actor-210061/|accessdate=4 September 2014|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Little Favour''
|ဝေါလေ့စ် {{Small|({{Lang-en|Wallace}})}}
|ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်၊ ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Little Favour' Review|url=https://screenrant.com/little-favor-reviews-movie-short-film-2013/|publisher=Screen Rant|accessdate=9 September 2014|date=22 August 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]''
|[[:en:William Prince Ford|William Prince Ford]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2012/film/news/cumberbatch-joins-12-years-a-slave-1118054886/|title=Cumberbatch joins '12 Years a Slave'|date=31 May 2012|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Fifth Estate (film)|The Fifth Estate]]''
|[[ဂျူလီယန် အက်စ်ဆန်း]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;bcjafirstlook&quot;&gt;{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch as Julian Assange in the WikiLeaks movie – first picture|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/23/benedict-cumberbatch-julian-assange-first-picture|date=23 January 2013|accessdate=23 January 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:August: Osage County (film)|August: Osage County]]''
|{{Sort|Aiken|&quot;Little&quot; Charles Aiken}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-sherlock-meryl-streep-julia-roberts-365235|title=Benedict Cumberbatch in Talks to Join 'August: Osage County' (Exclusive)|date=23 August 2012|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=August: Osage County: Families are sad even with a singing Cumberbatch|url=http://www.firstpost.com/bollywood/august-osage-county-families-are-sad-even-with-a-singing-cumberbatch-1375059.html|publisher=First Post|accessdate=4 September 2014|date=7 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Hobbit: The Desolation of Smaug|ဟော့ဘစ်။ စမဂ်၏ ဖျက်ဆီးမှု]]''
|စမဂ်(နဂါး)၊ ဆော်ရွန်
|လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.deadline.com/2011/06/benedict-cumberbatch-to-voice-smaug-in-the-hobbit/|title=Benedict Cumberbatch To Voice Smaug in 'The Hobbit'|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |၂၀၁၄
|''[[:en:The Imitation Game|The Imitation Game]]''
|[[အလန် ကျူးရင်း]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;hollywoodreporter1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/keira-knightley-star-opposite-benedict-562728|title=Keira Knightley to Star Opposite Benedict Cumberbatch in 'Imitation Game'|date=4 June 2013|accessdate=20 September 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Penguins of Madagascar|Penguins of Madagascar]]''
|[[:en:List of Madagascar (franchise) characters|အေးဂျင့် ကလက်စီဖိုင်း]]
|အသံသရုပ်ဆောင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to voice wolf in new Madagascar movie|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/11/benedict-cumberbatch-penguins-of-madagascar|accessdate=6 March 2017|date=11 June 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Hobbit: The Battle of the Five Armies|ဟော့ဘစ်။ တပ်တော် ငါးခု၏ စစ်ပွဲ]]''
|စမဂ်(နဂါး)၊ ဆော်ရွန်
|လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;RadioTimes1&quot;&gt;{{Cite web|title=Fiery Smaug Dominates First Poster for ''The Hobbit: The Battle of Five Armies''|url=http://www.radiotimes.com/news/2014-07-24/fiery-smaug-dominates-first-poster-for-the-hobbit-the-battle-of-five-armies|publisher=Radio Times|accessdate=4 September 2014|date=24 July 2014|archivedate=4 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904201509/http://www.radiotimes.com/news/2014-07-24/fiery-smaug-dominates-first-poster-for-the-hobbit-the-battle-of-five-armies}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀၁၅
|''[[:en:Black Mass (film)|Black Mass]]''
|[[:en:William M. Bulger|William M. Bulger]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Replacing Guy Pearce in Johnny Depp's Whitey Bulger Pic|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/benedict-cumberbatch-replacing-guy-pearce-706360|accessdate=4 September 2014|date=21 May 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၁၆
|''[[:en:Zoolander 2|Zoolander 2]]''
|All
|[[:en:Cameo appearance|အခိုက်အတန့်သာ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/film/zoolander-2/full-trailer-cumberbatch-bieber/|title=Zoolander 2 trailer: death to Justin Bieber, and Benedict Cumberbatch as you've never seen him before|publisher=The Telegraph|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Doctor Strange (2016 film)|ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}} 
[[:en:Dormammu|Dormammu]] {{Small|(လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်)}}
|Dormammu ဇာတ်ကောင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြု၍ ဖော်ပြမထား
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;NepalShooting&quot;&gt;{{Cite web|url=http://thehimalayantimes.com/entertainment/benedict-cumberbatch-in-nepal/|title=Benedict Cumberbatch in Nepal|date=5 November 2015|accessdate=5 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Reveals Why He Had To Play That Other Doctor Strange Role|url=https://www.cinemablend.com/news/1577629/benedict-cumberbatch-reveals-why-he-had-to-play-that-other-doctor-strange-role|accessdate=30 June 2021|date=26 October 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |၂၀၁၇
|''[[:en:The Current War|The Current War]]''
|[[သောမတ် အက်ဒီဆင်]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;ComingSoon.net&quot;&gt;{{Cite news|title=Current War Begins Filming with Benedict Cumberbatch|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/795903-the-current-war-begins-filming-with-benedict-cumberbatch-tom-holland|accessdate=17 December 2016|date=16 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Thor: Ragnarok|Thor: Ragnarok]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2016/11/05/doctor-strange-easter-eggs-spoilers|title=Doctor Strange revelations: Secrets and Easter eggs from the new Marvel movie|publisher=Entertainment Weekly|date=5 November 2016|accessdate=5 November 2016|archive-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106170413/http://www.ew.com/article/2016/11/05/doctor-strange-easter-eggs-spoilers|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |၂၀၁၈
|''[[Avengers: Infinity War]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Benedict Cumberbatch's Doctor Strange CONFIRMED for Avengers: Infinity War|url=http://www.express.co.uk/entertainment/films/714446/Benedict-Cumberbatch-Doctor-Strange-Avengers-3-Infinity-War-Thor-Ragnarok-Robert-Downey-Jr|accessdate=23 January 2017|publisher=express.co.uk|date=26 September 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Grinch (film)|The Grinch]]''
|[[:en:Grinch|The Grinch]]
|အသံသရုပ်ဆောင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch is the new Grinch|url=https://www.ew.com/article/2016/04/13/grinch-benedict-cumberbatch|publisher=Entertainment Weekly|accessdate=14 April 2016|date=14 April 2016|archive-date=14 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414191855/http://www.ew.com/article/2016/04/13/grinch-benedict-cumberbatch}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Grinch (film)#Home%20media|The Dog Days of Winter]]''
|The Grinch
|အသံသရုပ်ဆောင် (ဇာတ်လမ်းတို ရုပ်ရှင်)
|
|-
|''[[:en:Mowgli: Legend of the Jungle|မောဂ္ဂလိ။ တောတွင်း ဒဏ္ဏာရီ]]'' {{Small|({{Lang-en|Mowgli: Legend of The Jungle}})}}
|[[:en:Shere Khan|သျှီရားခဏ်]] {{Small|({{Lang-en|Shere Khan}})}}
|လှုပ်ရှားမှုပုံရိပ် နှင့် အသံသရုပ်ဆောင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Watch Netflix's new trailer for Andy Serkis' dark twist on The Jungle Book tale, Mowgli|url=https://ew.com/movies/2018/11/08/netflix-andy-serkis-mowgli/|accessdate=November 8, 2018|date=November 8, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |၂၀၁၉
|''[[:en:Avengers: Endgame|Avengers: Endgame]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;CumberbatchAvengers4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2016/10/13/doctor-strange-kevin-feige-benedict-cumberbatch|title=Doctor Strange will play a 'very, very important' role in the MCU, Marvel Studios president says|date=13 October 2016|accessdate=14 October 2016|archive-date=15 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015090636/http://www.ew.com/article/2016/10/13/doctor-strange-kevin-feige-benedict-cumberbatch|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Between Two Ferns: The Movie|Between Two Ferns: The Movie]]''
|ကိုယ်တိုင်အဖြစ်
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;https://nypost.com/2019/09/03/between-two-ferns-trailer-zach-galifianakis-lures-big-stars-to-netflix/&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:1917 (2019 film)|1917]]''
|ဗိုလ်မှူးကြီး မက္ကန်ဇီ {{Small|({{Lang-en|Colonel Mackenzie}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/colin-firth-benedict-cumberbatch-join-sam-mendes-wwi-movie-1917-1197679|title=Colin Firth, Benedict Cumberbatch Join Sam Mendes' WWI Movie '1917'|date=March 28, 2019|accessdate=March 28, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|''[[:en:The Courier (2020 film)|The Courier]]''
|[[:en:Greville Wynne|ဂရက်ဗဲလ်ဝင်း]] {{Small|({{Lang-en|Greville Wynne}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to Play Cold War Spy in Thriller 'Ironbark'|url=https://variety.com/2018/film/news/benedict-cumberbatch-thriller-ironbark-filmnation-1202796839/|accessdate=May 3, 2018|date=October 17, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |၂၀၂၁
|''[[:en:The Mauritanian|The Mauritanian]]''
|[[:en:Stuart Couch|စတူးဝပ် ကော့ချ်]] {{Small|({{Lang-en|Stuart Couch}})}}
|ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/11/jodie-foster-shailene-woodley-prisoner-760-movie-afm-1202774707/|title=Jodie Foster, Tahar Rahim &amp; Shailene Woodley Board 'Prisoner 760', STX Launching At AFM|date=November 1, 2019|accessdate=December 1, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Power of the Dog (film)|The Power of the Dog]]''
|Phil Burbank
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Moss Has to Drop Power of a Dog, But Have No Fear, Kirsten Dunst Is Here|url=https://www.vulture.com/2019/10/kirsten-dunst-replaces-elisabeth-moss-in-the-power-of-a-dog.html/|accessdate=October 14, 2018|date=October 8, 2019|archivedate=9 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009090933/https://www.vulture.com/2019/10/kirsten-dunst-replaces-elisabeth-moss-in-the-power-of-a-dog.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Electrical Life of Louis Wain|The Electrical Life of Louis Wain]]''
|[[:en:Louis Wain|လူးဝစ်ဝိန်း]] {{Small|({{Lang-en|Louis Wain}})}}
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/07/benedict-cumberbatch-claire-foy-to-star-in-movie-louis-wain-for-studiocanal-sunnymarch-shoebox-film4-amazon-1202651267/|title=Benedict Cumberbatch &amp; Claire Foy To Star In Movie 'Louis Wain' For StudioCanal, SunnyMarch, Shoebox, Film4 &amp; Amazon Studios|date=July 23, 2019|accessdate=August 10, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Spider-Man: No Way Home|ပင့်ကူလူသား။  အိမ်ပြန်လမ်းဝေး]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Joins 'Spider-Man 3' as Doctor Strange (Exclusive) {{!}} Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/benedict-cumberbatch-joins-spider-man-3-as-doctor-strange-exclusive|accessdate=2020-10-08}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀၂၂
|''[[ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်|ရူးသွပ်မှု၏ အနန္တစကြဝဠာမျိုးစုံအတွင်းဝယ် ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]]''
|ဒေါက်တာ စတက်ဖန် စထရိန့်ချ် {{Small|({{Lang-en|Dr. Stephen Strange}})}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Scott Derrickson Returning to Direct 'Doctor Strange' Sequel (Exclusive) {{!}} Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/doctor-strange-2-scott-derrickson-returning-direct-1168156|accessdate=2020-10-08}}&lt;/ref&gt;
|}

== ရုပ်မြင်သံကြား(ဇာတ်လမ်းတွဲနှင့် ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်) ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! scope=&quot;col&quot; |ဇာတ်ကောင်
! scope=&quot;col&quot; |မှတ်ချက်
! scope=&quot;col&quot; |ကိုးကား
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၂
|''[[:en:Tipping the Velvet (TV series)|Tipping the Velvet]]''
|Freddy
|အပိုင်း- ၁။ ၁
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Guardian1&quot;/&gt;
|-
|''[[:en:Silent Witness|Silent Witness]]''
|{{Sort|Reid|Warren Reid}}
|1 episode, two parts, season 6 (6.5 &amp; 6.6)
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Indep1&quot;&gt;{{Cite web|title='It's Not Like I've Completely Conqured Everything': Benedict Cumberbatch Interview|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/its-not-like-ive-completely-conquered-everything-benedict-cumberbatch-interview-8856778.html|work=The Independent|accessdate=4 September 2014|date=4 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၃
|''[[:en:Cambridge Spies|Cambridge Spies]]''
|{{Sort|Hand|Edward Hand}}
|အပိုင်း- ၁။ ၂
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC tackles 'glamorous' spies|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2174084.stm|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=5 August 2002}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Spooks (TV series)|Spooks]]''
|{{Sort|North|Jim North}}
|[[:en:Spooks (series 2)#Episodes|အပိုင်း- ၂။ ၁]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sherlock's Benedict Cumberbatch: I'm not an overnight success|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-08-14/sherlocks-benedict-cumberbatch-im-not-an-overnight-success|accessdate=9 September 2014|date=14 August 2013|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402180721/http://www.radiotimes.com/news/2013-08-14/sherlocks-benedict-cumberbatch-im-not-an-overnight-success}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Fortysomething (TV series)|Fortysomething]]''
|{{Sort|Slippery|Rory Slippery}}
|(၆)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၄
|''[[:en:Dunkirk (TV series)|Dunkirk]]'' {{Small|(ဇာတ်လမ်းတွဲ)}}    
|[[:en:James Langley|ဗိုလ် ဂျင်မီလန်းလေ]] {{Small|({{Lang-en|Lt. Jimmy Langley}})}}
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဇာတ်လမ်းတွဲ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:Heartbeat (British TV series)|Heartbeat]]''
|Toby Fisher
|(၁)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;BBCAmerica&quot;&gt;{{Cite web|title=The Full Dynastic Heritage Of Benedict Cumberbatch|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/04/the-full-dynastic-heritage-of-benedict-cumberbatch/|accessdate=4 September 2014|date=22 April 2013|archivedate=28 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141228182617/http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2013/04/the-full-dynastic-heritage-of-benedict-cumberbatch/}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Hawking (2004 film)|ဟော့ကင်း]]''
|[[စတီဖင်ဟော့ကင်း]]
|[[:en:Television film|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch on playing Stephen Hawking|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/10255058/Benedict-Cumberbatch-on-playing-Stephen-Hawking.html|work=The Telegraph|accessdate=4 September 2014|date=21 August 2013|archivedate=21 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221152614/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/10255058/Benedict-Cumberbatch-on-playing-Stephen-Hawking.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၅
|''[[:en:Nathan Barley|Nathan Barley]]''
|Robin
|(၂)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Indep1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:To the Ends of the Earth (TV series)|To the Ends of the Earth]]''
|{{Sort|Talbot|Edmund Talbot}}
|(၃)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;GuardianLawson&quot;&gt;{{Cite web|title=Mark Lawson talks to Benedict Cumberbatch about his biggest challenge yet: playing a dad.|url=https://www.theguardian.com/stage/2008/apr/29/theatre|work=The Guardian|accessdate=16 September 2014|date=28 April 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Broken News|Broken News]]''
|{{Sort|Parker|Will Parker}}
|(၃)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC – Comedy – Broken News About The Show|url=https://www.bbc.co.uk/comedy/brokennews/aboutshow_feature.shtml|work=BBC|accessdate=9 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၇
|''[[:en:Stuart: A Life Backwards|Stuart: A Life Backwards]]''
|
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stuart: A Life Backwards – TV adaptation of Alexander Masters' award-winning memoir commences filming|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/09_september/12/stuart.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=9 December 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၈
|''[[:en:The Last Enemy (TV series)|The Last Enemy]]''
|{{Sort|Ezard|Stephen Ezard}}
|(၅)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Last Enemy revealed in new BBC One thriller|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/09/enemy.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=9 March 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၉
|''[[:en:Small Island (TV film)|Small Island]]''
|Bernard
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Small Island: Benedict Cumberbatch plays Bernard|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2009/10_october/14/small5.shtml|work=BBC|accessdate=4 September 2014|date=14 October 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Agatha Christie's Marple|Marple]]: [[:en:Murder Is Easy|Murder Is Easy]]''
|{{Sort|Fitzwilliam|Luke Fitzwilliam}}
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် 
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Bookish&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၀
|''ဗန်ဂိုး။  စကားလုံးများဖြင့် ခြယ်သထားသည်''
|[[ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး]]
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00rzj61|title=BBC One – imagine..., Vincent Van Gogh: Painted with Words|work=BBC|date=17 July 2011|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''The Rattigan Enigma''
|တင်ဆက်သူ
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ဇာတ်လမ်းတွဲ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b012tnt0|title=The Rattigan Enigma By Benedict Cumberbatch|date=2 January 2012|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၀~၂၀၁၇
|''[[:en:Sherlock (TV series)|ရှားလော့ခ်]]''
|[[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]]
|(၁၃)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/12_december/19/sherlock.shtml|title=BBC Drama Announces ''Sherlock'', a New Crime Drama for BBC One|work=BBC|date=12 December 2008|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၂
|''[[:en:Parade's End (TV series)|စစ်ရေးပြ၏ အဆုံးသတ်]]'' {{Small|({{Lang-en|Parade's End}})}}
|{{Sort|Tietjens|Christopher Tietjens}}
|(၅)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deadline.com/2011/06/hbo-greenlights-world-war-i-mini-starring-benedict-cumberbatch-and-rebecca-hall/|title=HBO Greenlights World War I Mini Starring Benedict Cumberbatch And Rebecca Hall|work=Deadline Hollywood|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၃၊ ၂၀၂၁
|''[[:en:The Simpsons|The Simpsons]]''
|[[:en:Prime Minister of the United Kingdom|British Prime Minister]]၊ [[:en:Severus Snape|Severus Snape]]; Quilloughby (အသံသရုပ်ဆောင်မှုများ)
|အပိုင်းများ။ &quot;[[:en:Love Is a Many-Splintered Thing|Love Is a Many-Splintered Thing]]&quot;၊ &quot;[[:en:Panic on the Streets of Springfield|Panic on the Streets of Springfield]]&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title='The Simpsons': Watch Benedict Cumberbatch play the British prime minister AND Snape|url=http://insidetv.ew.com/2013/02/08/the-simpsons-benedict-cumberbatch-snape/|accessdate=9 September 2014|date=8 February 2013|archive-date=9 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209113345/http://insidetv.ew.com/2013/02/08/the-simpsons-benedict-cumberbatch-snape/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=D23 Inside Disney Episode 58 |url=https://d23.com/podcast/d23-inside-disney-episode-58/ |access-date=20 September 2021 |archive-date=23 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023084405/https://d23.com/podcast/d23-inside-disney-episode-58/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၄
|''[[:en:The Colbert Report|The Colbert Report]]''
|စမဂ် {{Small|(နဂါး)}} 
(အသံသရုပ်ဆောင်) 
|အပိုင်း - ၁။ ၄၄၃
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thecolbertreport.cc.com/videos/509747/smaug|title=Smaug|work=[[:en:The Colbert Report|The Colbert Report]]|accessdate=12 December 2014|archive-date=12 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212190833/http://thecolbertreport.cc.com/videos/509747/smaug}}.&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၆
|''[[:en:The Hollow Crown (TV series)#The%20Hollow%20Crown:%20The%20Wars%20of%20the%20Roses%20(2016)|The Hollow Crown]]''
|[[:en:Richard III of England|Richard III]]
|(၂)ပိုင်း 
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/hollow-crown-roses|title=Principal photography begins on The Hollow Crown: The Wars Of The Roses|date=1 October 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Saturday Night Live|Saturday Night Live]]''
|ကိုယ်တိုင်အဖြစ် (တင်ဆက်သူ)
|အပိုင်း။  &quot;[[ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်]]/[[:en:Solange Knowles|Solange]]&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvline.com/2016/10/22/snl-host-benedict-cumberbatch-saturday-night-live/|title=Benedict Cumberbatch to Host 'SNL'|date=23 October 2016|access-date=20 September 2021|archive-date=6 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506194137/http://tvline.com/2016/10/22/snl-host-benedict-cumberbatch-saturday-night-live/}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၇
|''[[:en:The Child in Time (film)|The Child in Time]]''
|Stephen Lewis
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် 
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2017/tv/news/benedict-cumberbatch-the-child-in-time-masterpiece-bbc-one-1201989060/|title=Benedict Cumberbatch's 'The Child in Time' Set for Masterpiece, BBC One Debut (as lead and producer)|date=15 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၈
|''[[:en:Patrick Melrose (TV series)|ပတ်ထရစ် မဲလ်ရို့စ်]]'' {{Small|({{Lang-en|Patrick Melrose}})}}
|[[:en:Patrick Melrose|ပတ်ထရစ် မဲလ်ရို့စ်]] {{Small|({{Lang-en|Patrick Melrose}})}}
|(၅)ပိုင်း၊ အမှုဆောင် ထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ပါ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2017/02/benedict-cumberbatch-star-melrose-limited-series-showtime-based-on-books-1202020387/|title=Benedict Cumberbatch To Star In Limited Series 'Melrose' Picked Up By Showtime|work=Deadline Hollywood|date=28 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၉
|''[[:en:Brexit: The Uncivil War|Brexit: The Uncivil War]]''
|[[:en:Dominic Cummings|Dominic Cummings]]
|ရုပ်/သံ ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;[https://deadline.com/2018/05/benedict-cumberbatch-to-star-in-british-brexit-drama-for-channel-4-1202392087/ Benedict Cumberbatch To Star In British Brexit Drama For Channel 4]&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Good Omens (TV series)|Good Omens]]''
|[[:en:Satan|Satan]] (အသံသရုပ်ဆောင်)
|အပိုင်း။ &quot;The Very Last Day of the Rest of Their Lives&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to Play Satan on Neil Gaiman's 'Good Omens'|url=https://www.thewrap.com/benedict-cumberbatch-to-play-satan-on-neil-gaimans-good-omens/|work=The Wrap|accessdate=February 13, 2019|date=February 13, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀၂၁
|''[[:en:What If...? (TV series)|အကယ်၍များ...?]]''
|[[:en:Stephen Strange (Marvel Cinematic Universe)|စတက်ဖန် စထရိန့်ချ်၊ အဓိပတိ ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ်]] {{Small|({{Lang-en|Doctor Strange Supreme}})}} 
(အသံသရုပ်ဆောင်)
|အပိုင်း။ &quot;[[:en:What If... Doctor Strange Lost His Heart Instead of His Hands?|အကယ်၍များ... လက်တွေ အစား နှလုံးသားကိုသာ ဒေါက်တာ စထရိန့်ချ် ဆုံးရှုံးခဲ့မယ်ဆိုရင်?]]&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;FullCast&quot;&gt;{{Cite web|date=August 1, 2021|title=Here Are All the Marvel Actors Doing Voices in 'What If...?'|url=https://collider.com/marvel-what-if-voice-cast-explained/|accessdate=August 1, 2021|work=[[:en:Collider (website)|Collider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarvelLegends&quot;&gt;{{Cite web|date=July 29, 2021|title=Hasbro unveils new figurines for Marvel's What If...?, including Chadwick Boseman's T'Challa Star-Lord|url=https://ew.com/tv/marvel-what-if-disney-plus-hasbro-legends-figurine/|accessdate=July 29, 2021|work=[[:en:Entertainment Weekly|Entertainment Weekly]]|archive-date=29 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729230754/https://ew.com/tv/marvel-what-if-disney-plus-hasbro-legends-figurine/}}&lt;/ref&gt;
|}

== ပြဇာတ် ==
[[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_2008.jpg|alt=Benedict Cumberbatch facing right with brown-reddish hair|thumb|ဧပြီ ၂၀၁၁ ၌ ''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]'' (ပြဇာတ်)အား အစမ်းလေ့ကျင့်နေစဉ်]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! scope=&quot;col&quot; |ဇာတ်ကောင်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |ပြုလုပ်သည့်နေရာ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}}
|-
| scope=&quot;row&quot; |၁၉၉၈
|''Rat in the Skull''
|Roche
|[[:en:Edinburgh Festival Fringe|Edinburgh Festival Fringe]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britishtheatreguide.info/otherresources/fringe/fringe98-04.htm|title=1998 Fringe Reviews 4|publisher=The British Theatre Guide|accessdate=5 October 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095133/http://www.britishtheatreguide.info/otherresources/fringe/fringe98-04.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၁၉၉၉
|''[[:en:The Zoo Story|The Zoo Story]]''
|Jerry
|Edinburgh Festival Fringe
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Justin|title=Benedict Cumberbatch - The Biography|date=2 April 2015|url=https://books.google.com/books?id=94ExBwAAQBAJ&amp;q=benedict+cumberbatch+the+zoo+story&amp;pg=PT24|pages=278|isbn=978-1782197638}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၁၉၉၉၊ ၂၀၀၂
|''The Kvetch''
|George
|Teatro Della Contraddizione
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Justin|title=Benedict Cumberbatch - The Biography|date=2 April 2015|url=https://books.google.com/books?id=94ExBwAAQBAJ&amp;q=benedict+cumberbatch+the+kvetch&amp;pg=PT25|pages=278|isbn=978-1782197638}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၀
|''[[:en:Woyzeck|Woyzeck]]''
|Unknown
|Didsbury Studio
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၁
|''[[:en:The Visit (play)|The Visit]]''
|Anton Schill
|Edinburgh Festival Fringe &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Drayton Court Theatre &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Tearto Della Contraddizione
|
|-
|''[[:en:Love's Labour's Lost|Love's Labour's Lost]]''
|Ferdinand
|[[:en:Open Air Theatre, Regent's Park|Open Air Theatre]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:A Midsummer Night's Dream|A Midsummer Night's Dream]]''
|Demetrius
|Open Air Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၂
|''[[:en:As You Like It|As You Like It]]''
|[[:en:Orlando (As You Like It)|Orlando]]
|Open Air Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:Romeo and Juliet|ရိုမီယို နဲ့ ဂျူးလိယက်]]''
|[[:en:Benvolio|Benvolio]]
|Open Air Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:Oh, What a Lovely War!|Oh, What a Lovely War!]]''
|Unknown
|Open Air Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၄
|''Dead Hand''
|Unknown
|[[:en:The Old Vic|The Old Vic]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:The Lady from the Sea|The Lady from the Sea]]''
|Lyngstrand
|[[:en:Almeida Theatre|Almeida Theatre]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၅
|''[[:en:Hedda Gabler|Hedda Gabler]]''
|George Tesman
|Almeida Theatre&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[:en:Duke of York's Theatre|Duke of York's Theatre]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Guardian1&quot;/&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၆
|''[[:en:Period of Adjustment|Period of Adjustment]]''
|George
|Almeida Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thestage.co.uk/reviews/review.php/12001/period-of-adjustment|title=The Stage / Reviews / Period of Adjustment|publisher=Thestage.co.uk|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၇
|''[[:en:Rhinoceros (play)|Rhinoceros]]''
|Bérenger
|[[:en:Royal Court Theatre|Royal Court Theatre]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;offwestend.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.offwestend.com/index.php/news/view/19|title=News – The definitive guide to London's Off West End theatre scene, featuring listings and details for over 80 theatres, news, discussion and exclusive special offers|publisher=OffWestEnd.com|accessdate=25 March 2013|archivedate=28 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528052312/http://www.offwestend.com/index.php/news/view/19}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Fire Raisers (play)|The Arsonists]]''
|Eisenring
|Royal Court Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;offwestend.com&quot; /&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၈
|''The City''
|Chris
|Royal Court Theatre
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.royalcourttheatre.com/whats-on/the-city/?tab=3|title=The City at The Royal Court Theatre|publisher=Royalcourttheatre.com|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၀
|''[[:en:After the Dance (play)|After the Dance]]''
|{{Sort|Scott-Fowler|David Scott-Fowler}}
|[[:en:Royal National Theatre|တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;BroadwayWorld1&quot;&gt;{{Cite web|title=BWW Profile: Benedict Cumberbatch Emmy-Nominated Star of Stage and Screen|url=http://www.broadwayworld.com/article/BWW-Profile-Benedict-Cumberbatch-Emmy-Nominated-Star-of-Stage-and-Screen-20140820|publisher=Broadway World|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Children's Monologues|The Children's Monologues]]''
|စာဖတ်သူ
|The Old Vic
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dramaticneed.org/monologues.php|title=Children's Monologues|publisher=Dramatic Need|accessdate=23 October 2012|archivedate=31 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831193303/http://www.dramaticneed.org/monologues.php}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၁
|''[[:en:Frankenstein (2011 play)|ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]''
|[[:en:Frankenstein's monster|အသက်သွင်းမကောင်းဆိုးဝါး]]၊ 
[[:en:Victor Frankenstein|ဗစ်တာ ဖရန့်ကင်စတိုင်း]]
|တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Guardian1&quot; /&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၃
|''50 Years on Stage''
|ကိုယ်တိုင်အဖြစ်၊ Rosencrantz
|တော်ဝင် အမျိုးသားကဇာတ်ရုံ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch in Rosencrantz and Guildenstern Are Dead|url=https://www.pbs.org/wnet/gperf/national-theatre-50-years-on-stage-benedict-cumberbatch-in-rosencrantz-and-guildenstern-are-dead/2015/|publisher=[[:en:PBS|PBS]]|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၃~၂၀၁၅၊  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;၂၀၁၈~၂၀၁၉
|''Letters Live''
|စာဖတ်သူ
|[[:en:Tabernacle, Notting Hill|The Tabernacle]]
[[:en:Hay Festival|Hay Festival]] 

[[:en:Freemasons' Hall, London|Freemasons' Hall]] 

[[:en:The Town Hall (New York City)|The Town Hall]] 

[[:en:Union Chapel, Islington|Union Chapel]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC Sherlock star, X Files actor and a host of other celebrities perform at charity event for the Reading Agency|url=https://www.theguardian.com/media/2013/dec/11/benedict-cumberbatch-gillian-anderson-letters-live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Brings Romantic Letters to Life|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/hay-festival/10866362/Benedict-Cumberbatch-brings-romantic-letters-to-life.html}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Letters Live: Epistolary Joy At Freemasons' Hall|url=http://londonist.com/2015/04/letters-live-epistolary-joy-at-freemasons-hall.php}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;http://thetownhall.org/event/letters-live&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/books/2019/mar/13/benedict-cumberbatch-power-of-letters-thom-yorke-noel-fielding-letters-live&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၅
|''[[:en:Hamlet|Hamlet]]''
|[[:en:Prince Hamlet|Prince Hamlet]]
|[[:en:Barbican Centre|Barbican Theatre]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to play Hamlet on stage|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-26680729|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== ရေဒီယိုအသံလွှင့် ==
[[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_2011.png|alt=Benedict Cumberbatch facing left with blonde hair wearing a suit and tie|thumb| စက်တင်ဘာ ၂၀၁၁ တွင် ''[[:en:Tinker Tailor Soldier Spy (film)|Tinker Tailor Soldier Spy]]'' ရုပ်ရှင်၏ လန်ဒန်မြို့ ပွဲဦးထွက်၌ တွေ့ရစဉ်]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! scope=&quot;col&quot; |ဇာတ်ကောင်
! scope=&quot;col&quot; |ချန်နယ်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}}
|-
| rowspan=&quot;9&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၄
|''[[:en:Mansfield Park|Mansfield Park]]''
|[[:en:Edmund Bertram|Edmund Bertram]]
|[[:en:BBC Radio 4|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot;/&gt;
|-
|''Kepler''
|[[ဂျိုဟန်နက်စ် ကပ်ပလာ|Johannes Kepler]]
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;NationalTheatre1&quot; /&gt;
|-
|''[[:en:The Raj Quartet|The Raj Quartet]]''
|{{Sort|Rowan|Nigel Rowan}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|''[[:en:The Recruiting Officer|The Recruiting Officer]]''
|Worthy
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|''The Odyssey''
|Telemachus
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''The Biggest Secret''
|{{Sort|Collins|Captain Rob Collins}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC Radio 4 – Saturday Drama, Mike Walker – The Biggest Secret|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0076lrt|accessdate=16 September 2014|date=June 2004}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:The Far Side of the World|The Far Side of the World]]''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
|''The Surgeon's Mate''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;NationalTheatre1&quot; /&gt;
|-
|''Mr. Norris Changes Trains''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;NationalTheatre1&quot;&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch at National Theatre|url=http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/benedict-cumberbatch|publisher=National Theatre|accessdate=16 September 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314014415/http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/benedict-cumberbatch}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၅
|''Le Pere Goriot''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Book at Bedtime: Le Pere Goriot|url=http://genome.ch.bbc.co.uk/7a77534b548f45dc950b87362ae3ae03|accessdate=13 March 2015|date=19 September 2005|archive-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714153159/http://genome.ch.bbc.co.uk/7a77534b548f45dc950b87362ae3ae03}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Seven Women''
|Tovey
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seven Woman – And – The Twelve Pound Look|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/s/se/seven_woman___and___the_twelve_pound_look.html|publisher=Radio Listings|accessdate=16 September 2014|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419145135/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/s/se/seven_woman___and___the_twelve_pound_look.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Medical Humanities: Baptism by Rotation''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch at Radio Listings|url=http://www.radiolistings.co.uk/candc/c/cu/cumberbatch_benedict.html|publisher=Radio Listings|accessdate=16 September 2014|archive-date=11 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611173359/http://www.radiolistings.co.uk/candc/c/cu/cumberbatch_benedict.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Fieldstudy: The Field''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;
|-
|''The Cocktail Party''
|{{Sort|Quilpe|Peter Quilpe}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;WhatsOnStage1&quot; /&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၆
|''The Possessed''
|{{Sort|Stavrogin|Nikolai Stavrogin}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC – Drama on 3 – The Possessed|url=https://www.bbc.co.uk/radio3/dramaon3/pip/nauh5/|accessdate=16 September 2014|date=7 May 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;10&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၈
|''The Pillow Book''
|Tadanobu
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC Radio 4 – 15 Minute Drama, The Pillow Book, Episode 1|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00cxkrk|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Blake's 7 (audio drama)|Blake's 7: The Early Years]]''
|Townsend
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Blake's 7: Jenna – The Trial: The Early Years (Unabridged)|url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/blakes-7-jenna-trial-early/id375031814|publisher=iTunes|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Last Days of Grace''
|GF
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC Radio 4 – Afternoon Drama, Nick Warburton – Last Days of Grace|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00dkff7|accessdate=16 September 2014|date=September 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|''At War with Wellington''
|Duke of Wellington
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00d1znr|title=BBC Radio 4 – At War with Wellington Docudrama, Spoils of War|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Chatterton: The Allington Solution''
|{{Sort|Chatterton|Thomas Chatterton}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;GuardianLawson&quot;/&gt;
|-
|''Spellbound''
|{{Sort|Murchison|Dr. Murchison}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;
|-
|''Rainy Season''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;
|-
|''The Tiger's Tale''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|''Words and Music: Italian Fantasy''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00cdbpf|title=BBC Radio 3 – Words and Music, Italian Fantasy|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Doctor Who|Doctor Who]]: [[:en:Forty-five (audio drama)|Forty-Five]]''
|{{Sort|Carter|Howard Carter / Thing 2}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;BBCAmerica&quot;/&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၈~၂၀၁၄
|''[[:en:Cabin Pressure (radio series)|Cabin Pressure]]''
|{{Sort|Crieff|Captain Martin Crieff}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/programmes/b00lmcxj BBC Radio 4 Extra – Cabin Pressure]&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၈
|''[[:en:Metamorphosis|Metamorphosis]]''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|[[:en:BBC Radio 7|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၇]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/m/me/metamorphosis.html|title=Metamorphosis|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420101315/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/m/me/metamorphosis.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၉
|''Good Evening''
|[[:en:Dudley Moore|Dudley Moore]]
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;
|-
|''Little Red Hen''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zKnvC67ECMM Benedict Cumberbatch &quot;Little Red Hen&quot; – YouTube]&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Penge%20Bungalow%20Murders|Rumpole and the Penge Bungalow Murders]]''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rumpole And The Penge Bungalow Murders [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_penge_bungalow_murders.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419142535/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_penge_bungalow_murders.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၀
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Family%20Pride|Rumpole and the Family Pride]]''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rumpole And The Family Pride [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_family_pride.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=19 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419150609/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_family_pride.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Eternal%20Triangle|Rumpole and the Eternal Triangle]]''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rumpole And The Eternal Triangle [Afternoon Play/Drama]|url=http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_eternal_triangle.html|publisher=Radio Listings|accessdate=13 March 2015|archive-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420083322/http://www.radiolistings.co.uk/programmes/r/ru/rumpole_and_the_eternal_triangle.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Words for You: The Next Chapter''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
|
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Words for You (The Next Chapter)|url=https://itunes.apple.com/gb/album/words-for-you-the-next-chapter/id400765581|publisher=iTunes|accessdate=13 March 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၁
|''Tom and Viv''
|[[:en:T. S. Eliot|T. S. Eliot]]
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၇
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၂
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Man%20of%20God|Rumpole and the Man of God]]''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01ckpjh|title=Afternoon Play – ''Rumpole and the Man of God''|date=1 March 2012|accessdate=19 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Explosive%20Evidence|Rumpole and the Explosive Evidence]]''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01cks4p|title=Afternoon Play – ''Rumpole and the Explosive Evidence''|date=2 March 2012|accessdate=19 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Rumpole and the Gentle Art of Blackmail''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b01p9l1s/Afternoon_Drama_Rumpole_Episode_1/|title=Afternoon Drama, Rumpole, Episode 1|publisher=BBC Radio 4|date=18 December 2012|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Rumpole and the Expert Witness''
|{{Sort|Rumpole|Young Rumpole}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/z75q/rumpole-of-the-bailey--episode-10-rumpole-and-the-expert-witness Rumpole of the Bailey | Episode 10. Rumpole and the Expert Witness | Radio Times]&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၃
|''[[:en:Copenhagen (play)|Copenhagen]]''
|[[ဝန်နာ ဟိုင်ဇင်ဘတ်|Werner Heisenberg]]
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၃
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/proginfo/2013/03/r3-wk3-drama-sun.html|title=Media Centre – Programme Information – Drama On 3: Copenhagen|date=1 January 1970|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Neverwhere (radio play)|Neverwhere]]''
|{{Sort|Islington|Angel Islington}}
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-02-20/benedict-cumberbatch-and-the-cast-of-neverwhere---first-photo-and-air-date-revealed|title=Benedict Cumberbatch and the cast of Neverwhere – first photo and air date revealed|publisher=Radio Times|date=20 February 2013|accessdate=25 March 2013|archivedate=19 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319223530/http://www.radiotimes.com/news/2013-02-20/benedict-cumberbatch-and-the-cast-of-neverwhere---first-photo-and-air-date-revealed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b01r522y|title=Neil Gaiman – Neverwhere|publisher=BBC Radio 4|date=1 January 1970|accessdate=25 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၄
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Old%20Boy%20Net|Rumpole and the Old Boy Net]]''
|Rumpole
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rumpole and the Old Boy Net|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b03y38kc|accessdate=13 March 2015|date=20 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Marilyn Imrie#Rumpole%20and%20the%20Sleeping%20Partners|Rumpole and the Sleeping Partners]]''
|Rumpole
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rumpole and the Sleeping Partners|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b03y3kgs|accessdate=13 March 2015|date=21 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၅
|''My Dear Bessie''
|Chris
|ဘီဘီစီ ရေဒီယို- ၄
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=My Dear Bessie|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b05r78dw|accessdate=12 May 2015|date=20 April 2015}}&lt;/ref&gt;
|}

== နောက်ခံစကားပြော ==
[[ဖိုင်:Benedict_Cumberbatch_at_the_London_Evening_Standard_Theatre_Awards_2014.jpg|alt=Closeup of Benedict Cumberbatch in a white shirt and black tie facing the camera with brown hair|thumb| ၂၀၁၄ လန်ဒန် ညနေခင်း စံပြ ဇာတ်ရုံ ဆုပေးပွဲ၌တွေ့ရစဉ်]]
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |မှတ်ချက်
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}}
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၆
|''Casanova''
|Track: &quot;Memoirs of Giacomo Casanova&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Casanova by Giacomo Casanova|url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/casanova/id353909371|publisher=[[:en:iTunes|iTunes]]|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၀၉
|''[[:en:South Pacific (TV series)|South Pacific]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၆)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BBC Two – South Pacific|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00kjjnx|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၀
|''[[စတီဖင်ဟော့ကင်းနှင့်အတူ စကြဝဠာထဲသို့]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၃)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.variety.com/review/VE1117942614?refCatId=32|title=Review: 'Into the Universe With Stephen Hawking'|accessdate=23 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၁
|''[[:en:Curiosity (TV series)|Curiosity]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ အပိုင်း။  &quot;စကြဝဠာကို ဘုရားသခင်က ဖန်ဆင်းပေးခဲ့တာလား?&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Review: 'Curiosity: Did God Create the Universe?'|url=https://variety.com/2011/tv/reviews/curiosity-did-god-create-the-universe-1117945762/|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၂
|''Stephen Hawking's Grand Design''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲ၊ (၃)ပိုင်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2012-09-06/hear-benedict-cumberbatch-narrating-stephen-hawkings-new-documentary-series|title=Hear Benedict Cumberbatch narrating Stephen Hawking's new documentary series|publisher=Radio Times|accessdate=19 October 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Our War''
|Documentary narrating Lt. Mark Evison diary ; 1 episodes
|
|-
|''[[:en:Late Night Tales: Friendly Fires|Late Night Tales: Friendly Fires]]''
|Track: &quot;Flat of Angles (Part 1)&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yo, Sherlock! Benedict Cumberbatch performs spoken-word with Friendly Fires|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/yo-sherlock-benedict-cumberbatch-performs-spokenword-with-friendly-fires-8269621.html|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-	
| rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၃
|''[[:en:Late Night Tales: Röyksopp|Late Night Tales: Röyksopp]]''
|Track: &quot;Flat of Angles (Part 2)&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to appear on new Röyksopp album|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2013/05/15/benedict-cumberbatch-royksopp-album-late-night-tales|accessdate=16 September 2014|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2013/05/15/benedict-cumberbatch-royksopp-album-late-night-tales}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Late Night Tales: Bonobo|Late Night Tales: Bonobo]]''
|Track: &quot;Flat of Angles (Part 3)&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch to feature on new 'Late Night Tales' album|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a526218/benedict-cumberbatch-to-feature-on-new-late-night-tales-album.html#~oQ1JFTsL9ftC8v|publisher=Digital Spy|accessdate=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Jerusalem (2013 film)|ဂျေရုစလင်]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Jerusalem': Benedict Cumberbatch Narrates Stunning IMAX 3D Documentary|url=https://movies.yahoo.com/blogs/movie-talk/jerusalem-benedict-cumberbatch-narrates-stunning-imax-3d-documentary-230222858.html|publisher=Yahoo!}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Usher House''
|Opera by [[:en:Gordon Getty|Gordon Getty]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pentatonemusic.com/getty-ushe-house|title=Gordon Getty - Usher House|accessdate=2016-12-18}}&lt;/ref&gt;
|-	
| rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၄
|''[[:en:Late Night Tales: Django Django|Late Night Tales: Django Django]]''
|Track: &quot;Flat of Angles (Part 4)&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Reads Final 'Flat of Angles' Short Story|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a569075/benedict-cumberbatch-reads-final-flat-of-angles-short-story-listen.html#~oOTIHdp25KUM4F|publisher=Digital Spy|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Globalised Slavery''
|''[[ဂါးဒီးယန်း]]'' မှ ရိုက်ကူးသည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Globalised Slavery: How Big Supermarkets are Selling Prawns in Supply Chain Fed by Slave Labour|url=https://www.theguardian.com/global-development/video/2014/jun/10/slavery-supermarket-supply-trail-prawns-video?CMP=twt_gu|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[:en:Cristiano Ronaldo: The World at His Feet|Cristiano Ronaldo: The World at His Feet]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benedict Cumberbatch Narrates Cristiano Ronaldo Documentary|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2014/06/watch-benedict-cumberbatch-narrates-cristiano-ronaldo-documentary/|publisher=BBC America|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၇
|''[[:en:Walk with Me (documentary)|Walk with Me – A Journal into Mindfulness featuring Thich Nhat Hanh]]''
|မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်း
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Walk With Me - A Journal into Mindfulness featuring Thich Nhat Hanh|url=http://walkwithmefilm.com|accessdate=12 August 2017}}&lt;/ref&gt;
|}

== ဗီဒီယို ဂိမ်းများ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ခုနှစ်
! scope=&quot;col&quot; |အမည်
! scope=&quot;col&quot; |ဇာတ်ကောင် {{Small|(အသံသရုပ်ဆောင်)}}
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|ကိုးကား|ကိုးကားချက်}}
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၁
|''The Nightjar''
|ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the5experience.co.uk/projects|title=The Nightjar|work=The 5 Experience website|accessdate=1 May 2011|archivedate=7 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111107093803/http://www.the5experience.co.uk/projects}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၄
|''Sherlock: The Network''
|[[ရှားလော့ခ်ဟုမ်း]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sherlock: The Network app: 'It's a bit of Cumberbatch in your pocket'|url=http://www.digitalspy.com/tech/s129/sherlock/news/a545410/sherlock-the-network-app-its-a-bit-of-cumberbatch-in-your-pocket.html#~oOTKHY6eA22USd|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၄
|''[[:en:Lego The Hobbit (video game)|Lego The Hobbit]]''
|စမဂ်{{Small|(နဂါး)}}၊ နီခရိုမန်စာ{{Small|(ဆော်ရွန်)}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref name=&quot;RadioTimes1&quot;/&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |၂၀၁၅
|''[[:en:Family Guy: The Quest for Stuff|Family Guy: The Quest for Stuff]]''
|ကိုယ်တိုင်အဖြစ်
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ready to swoon? Benedict Cumberbatch is acting his heart out in Quahog. Join him for a spot of tea!|url=https://www.facebook.com/playfamilyguy/photos/a.769101076434552.1073741826.768555576489102/975882872423037/?type=1|accessdate=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|}

== နောက်ထပ်ကြည့်ရန် ==
* [[:en:List of awards and nominations received by Benedict Cumberbatch|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ် ရရှိခဲ့သည့်ဆုများ နှင့် ဆန်ခါတင်ဝင်ခဲ့သည့်ဆုများ စာရင်း]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်များ ==
* {{IMDb name|1212722|ဘန်းနဒ္ဒစ် ကမ့်ဘာဘတ်ချ်}}
*

{{DEFAULTSORT:ကမ့်ဘာဘတ်ချ်၊ ဘန်းနဒ္ဒစ်}}

[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားသရုပ်ဆောင်များ၏ ရုပ်ရှင်သမိုင်းကြောင်းမှတ်တမ်းများ]]</text>
      <sha1>l4boyzmt9vibqpqcr2qwc62pfttdznu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၁၄ မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင်စာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220601</id>
    <revision>
      <id>1032023</id>
      <parentid>951808</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1032023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53707" sha1="cm4t1336qqkmbz8mqym15vov426eqfh" xml:space="preserve">{{Infobox census
| name           = ၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင်စာရင်း
| logo           = Myanmar Census 2014 logo.png
| logo_caption   =
| image          =
| image_caption  =
| country        = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] 
| date           = {{nowrap|{{start date|2014|03|30|df=y}} – {{end date|2014|04|10|df=y}}}}
| population     = 51,486,253|up|
| percent_change = {{increase}} 45.6%
| most_populous  = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] (7,355,075)
| least_populous = [[ကယားပြည်နယ်]] (286,738)
}}
'''၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံသန်းခေါင်စာရင်း''' (တရားဝင်အားဖြင့် '''၂၀၁၄ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်း''') သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်က မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် ပြည်လုံးကျွတ် သန်းခေါင်စာရင်း ဖြစ်သည်။ နှစ်ပေါင်း ၃၁ နှစ်အကြာမှသာ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြန်လည်ကောက်ယူနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက်နေ့ညအထိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၅၁,၄၈၆,၂၅၃ ဦးဖြစ်သည်။ အတိအကျကောက်ယူရရှိသော လူဦးရေမှာ ၅၀,၂၇၉,၉၀၀ ဦးဖြစ်ကာ လုံခြုံရေးနှင့် အခြားအခြေအနေများကြောင့် မကောက်ယူနိုင်သည့်ဒေသများ၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေမှာ ၁,၂၀၆,၃၅၃ ဦးဖြစ်သည်။ 
==သမိုင်းကြောင်း==
===သန်းခေါင်စာရင်းအသစ်ကောက်ယူရန် လိုအပ်လာခြင်း===
မြန်မာနိုင်ငံတွင် နောက်ဆုံးကောက်ယူခဲ့သော သန်းခေါင်စာရင်းမှာ [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်|ဆိုရှယ်လစ်ခေတ်]]က ကောက်ယူခဲ့သည့် ၁၉၈၃ ခုနှစ်သန်းခေါင်စာရင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းကာလများတွင် ထိုသန်းခေါင်စာရင်း၏ မွေးနှုန်းများကိုသာ ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခဲ့သဖြင့် လူဦးရေမှာ တိကျမှန်ကန်ခြင်းမရှိတော့ပေ။ တိကျသော သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူမှသာ အစိုးရ၏ မူဝါဒများ၊ စီမံချက်များ ချမှတ်ခြင်း၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ၊ လူထုအကျိုးပြုလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် မှန်ကန်အကျိုးရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အစိုးရစနစ်ပြောင်းလဲပြီး အသစ်တက်လာသော အစိုးရလက်ထက်တွင် နှစ်ပေါင်း(၃၀)နီးပါး မကောက်ယူနိုင်ခဲ့သည့် သန်းခေါင်စာရင်းကို ကောက်ယူရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းမတိုင်မီအထိ ခန့်မှန်းတွက်ချက်နှုန်းများအရ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ သန်း(၆၀)ကျော်ဟု မှတ်ယူခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dop.gov.mm/sites/dop.gov.mm/files/publication_docs/census_qa_myr_draft.pdf|title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ သန်းခေါင်စာရင်းနှင့်ပက်သက်သော မေးခွန်းနှင့် အဖြေများ}}&lt;/ref&gt; 
===၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခြင်း၏ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးများ ဆန်းစစ်ခြင်း===
၂၀၁၂ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခြင်းနှင့်ပက်သက်၍ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးနှင့် အန္တရာယ် ဆန်းစစ်လေ့လာမှု ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရန်အတွက် နောက်ဆုံးသန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း (၃၁)နှစ်အကြာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ-ဧပြီလတွင် ကောက်ယူရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူလျှင် ရလာမည့် အကျိုးများနှင့် မကောက်ယူလျှင်ဖြစ်လာမည့် ဆိုးကျိုးများကို လေ့လာခဲ့ကြသည်။ 

၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူပါက [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် အနိုင်ရပြီးတက်လာမည့် အစိုးရသည် သန်းခေါင်စာရင်းမှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ မူဝါဒများ၊ စီမံကိန်းများ၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုများကို မှန်ကန်တိကျစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ မကောက်ယူခဲ့ပါက ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် တက်လာမည့်အစိုးရသည် တိကျသောစာရင်းအချက်အလက်များ မရှိသဖြင့် မူဝါဒများချမှတ်ရာတွင် တိကျမှုရှိမည်မဟုတ်ပေ။ အစိုးရအသစ်လက်ထက်တွင်မှသာ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ခံပါက ထိုအစိုးရသက်တမ်း ကုန်ဆုံးခါနီးအချိန်အထိ အချက်အလက်များ အဆင့်သင့်ဖြစ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် ၂၀၁၅ရွေးကောက်ပွဲအတွက် မဲပေးနိုင်သူ ခန့်မှန်းလူဦးရေစာရင်း (မဲစာရင်းအတိအကျမဟုတ်ပါ) အားလည်း ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ သန်းခေါင်စာရင်းမှ ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းစဉ်များ၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ရေကောင်းရေသန့်ရရှိရေး၊ အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် အခြားလူမှုရေးကဏ္ဍများအတွက် အခြေခံအချက်အလက်များ ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;
==သန်း​ခေါင်စာရင်း မ​ကောက်ယူမီ လုပ်ငန်းစဉ်များ==
===စမ်းသပ်သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခြင်း===
ပင်မသန်းခေါင်စာရင်းမကောက်မီ တစ်နှစ်တိတိအလို (၂၀၁၃ ခုနှစ် မတ်လ - ဧပြီလ) တွင် ဘာသာစကား၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းမတူသော ဒေသများကိုရွေးချယ်၍ စမ်းသပ်သန်းခေါင်စာရင်းကို ကောက်ယူခဲ့သည်။ ဤသို့ ကောက်ယူခြင်းဖြင့် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရာတွင် ကြုံလာနိုင်သည့် အခက်အခဲများကို ကြိုတင်သိရှိကာ ပြင်ဆင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ သင့်လျော်သည့် မေးခွန်များရွေးချယ်ခြင်း၊ စာရင်းကောက်များနှင့် စာရင်းစစ်များအား သင်တန်းများပေးခြင်း၊ စာရင်းကောက်ရာတွင် စကားအသုံးအနှုန်းများကို ဆန်းစစ်လေ့လာနိုင်ခြင်း၊ လူထုပညာပေးအစီအစဉ်များ ဆောက်ရွက်နိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို စမ်းသပ်သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရာမှ ရရှိလာသော သင်ခန်းစာများမှ ကြိုတင်ပြင်ဆင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ စမ်းသပ်သန်းခေါင်စာရင်းအား မြို့နယ်ပေါင်း (၂၀)ရှိ အိမ်ထောင်စုပေါင်း (၅၀၀၀)ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;qanda&quot;/&gt;
===ဥပ​ဒေ===
၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၉ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ''လူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ &quot;သန်းခေါင်စာရင်းဥပဒေ'' &quot;ကို အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးက ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဆောင်ရွက်သော ဗဟိုသန်းခေါင်စာရင်းကော်မရှင်ကို ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ ဤဥပဒေအရ သန်းခေါင်စာရင်းအတွက် ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို သန်းခေါင်စာရင်းအတွက်မှလွဲ၍ အခြားသော အကြောင်းအရာများအတွက် အသုံးပြုခွင့်မရှိပေ။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=လူဦးရေနှင့်အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်းဥပဒေပြဋ္ဌာန်း|url=http://m.president-office.gov.mm/briefing-room/news/2013/07/31/id-3930|accessdate=22 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055933/http://m.president-office.gov.mm/briefing-room/news/2013/07/31/id-3930|archive-date=23 October 2013|url-status=dead|archivedate=23 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023055933/http://m.president-office.gov.mm/briefing-room/news/2013/07/31/id-3930}}&lt;/ref&gt;
===ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း===
သန်းခေါင်စာရင်းအတွက် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၊ သန်းခေါင်စာရင်း ပညာရှင်များ၊ ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့အစည်းများ၊ နည်းပညာရှင်များနှင့် တွေ့ဆုံကာ အကူအညီများလည်း ရယူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် တွေ့ဆုံကာ ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာနမှ ဦးဆောင်၍ ဦးစီးဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ '''ပြည်သူအားလုံးပါဝင်လို့ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ကြစို့''' ဟူသောဆောင်ပုဒ်ကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ 

သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရာတွင် ပါဝင်သည့်လုပ်ငန်းအားလုံးကို အကဲဖြတ်တွက်ချက်၍ သန်းခေါင်စာရင်းစီမံချက်ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်မှစ၍ ရေးဆွဲခဲ့သည်။ မြေပုံရေးဆွဲခြင်းမှအစ အစီရင်ခံစာများထုတ်ပြန်ခြင်းအထိ လေ့လာဆန်းစစ်၍ စီမံချက်ချခဲ့ကြသည်။ ပထမအဆင့်အနေဖြင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သင်တန်းများပို့ချကာ  ရပ်ကွက်များကို မြို့ပြဒေသများ၌လည်းကောင်း၊ ကျေးရွာအုပ်စုများကို ကျေးလက်ဒေသများ၌လည်းကောင်း စာရင်းကောက်ကွက်မြေပုံများ ရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် မြို့နယ်ပေါင်း (၃၃၀)အား တစ်မြို့နယ်ချင်းစီလေ့လာကာ မြို့နယ်လဝကဝန်ထမ်းများမှ မြို့နယ်များရှိ အိမ်ထောင်စုနှင့် အဖွဲ့အစည်းအရေအတွက်ကို ရေတွက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အချက်အလက်များအား စုစည်း၍ စာရင်းကောက်တစ်ဦးကောက်ယူရမည့် ကောက်ကွက်များကို သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံအနှံ့ ရပ်ကွက်/ကျေးရွာအုပ်စုပေါင်း (၁၆,၀၀၀)အတွက် မြေပုံများရေးဆွဲကာ စာရင်းကောက်ကွက်ပေါင်း (၈၁,၇၅၀)ခန့် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ကရင်ပြည်နယ်များရှိ ဒေသအချို့အတွက် ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများ အသုံးပြုခဲ့ရသည်။ &lt;ref name=&quot;main&quot;/&gt;

၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ အခြေခံအချက်များ၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ယခင်ပြည်လုံးကျွတ်သန်းခေါင်စာရင်းများဖြစ်သည့် ၁၉၇၃၊ ၁၉၈၃ အချက်အလက်များ၊ အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သန်းခေါင်စာရင်းအချက်အလက်များကို လေ့လာကာ သန်းခေါင်စာရင်းလက်စွဲစာစောင်၊ မေးခွန်းများကို ပြုစုခဲ့ကြသည်။ သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ခေတ်မီနည်းပညာများ အသုံးပြုရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ပြီး ပုံရိပ်ဖတ်ခြင်း နည်းပညာ (Scan ဖတ်ခြင်း) ကို အဓိကအသုံးပြုခဲ့သည်။ ပုံရိပ်ဖတ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပုံရိပ်ဖတ်စက်ကြီး (၈)လုံး ထားရှိခဲ့သည်။ (၂)လုံးကို ဝယ်ယူပြီး (၆)လုံးကို ငှားရမ်းအသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုစက် တစ်လုံးသည် တစ်နာရီလျှင် ​မေးခွန်းပုံစံ (၄,၀၀၀)ခန့် ဖတ်နိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;flet&quot;&gt;{{Cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/census-post-enumeration-leaflet-0|title=Census Post-Enumeration Leaflet}}&lt;/ref&gt;

မေးခွန်းပုံစံ (၁၁)သန်းခန့်ပါဝင်သော ပုံးပေါင်း (၂,၀၀၀၀)အား နိုင်ငံတဝန်းသို့ ကြိုတင်ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ကွက်ပေါင်း (၈၁,၇၄၄) ကွက်သတ်မှတ်ထားရှိသည်။ အစီရင်ခံစာများကို ရှေ့ပြေးအစီရင်ခံစာ၊ ပင်မအစီရင်ခံစာ၊ သက်ဆိုင်ရာအကြောင်းအရာအလိုက် အသေးစိတ်အစီရင်ခံစာဟူ၍ အဆင့် (၃)ဆင့်ဖြင့် ထုတ်ပြန်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရန်အတ့က် အခြေခံပညာဦးစီးဌာနမှ ဆရာ/ဆရာမများကို တာဝန်ပေးအပ်ပြီး သင်တန်းပေးလေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ဆရာ/ဆရာမများကို ၎င်းတို့တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ လူများက သိရှိကြပြီး လေးစားယုံကြည်မှုရှိခြင်း၊ ဒေသခံများ၏ ပြောစကားကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်း၊ ဒေသခံများနှင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိခြင်း၊ ပညာအဆင့်အတန်းရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဦးစားပေးရွေးချယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သန်းခေါင်စာရင်းမကောက်ယူမီ ၂ရက်အလိုကပင် စာရင်းကောက်ဆရာမများသည် သက်ဆိုင်ရာနေရာများသို့ ကြိုတင်ရောက်ရှိပြီး ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ 

===သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ရန် သတ်မှတ်ချက်များ===
သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ရာတွင် ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ (၂၉)ရက် ညသန်းခေါင်ယံအချိန် မြန်မာနိုင်ငံနယ်နိမိတ်အတွင်း နေထိုင်သူများကို ထည့်သွင်းကောက်ခံခဲ့သည်။ ထို​​နေ့ညသန်း​ခေါင်ယံ​ကျော်မှ ​သေဆုံးသူများလည်း ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံခြားသို့​ရောက်ရှိ​နေ​သော မြန်မာနိုင်ငံသားများနှင့် မြန်မာသံရုံးဝန်ထမ်းများကိုလည်း ​ရေတွက်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ညသန်းခေါင်ယံနောက်ပိုင်းမွေးသည့် ကလေးငယ်များနှင့် နိုင်ငံခြားသံရုံးများမှ သံတမန်များနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင်များကို ထည့်သွင်း​ရေတွက်ခြင်းမပြု​ပေ။ 
ထိုသို့ကောက်ယူရာတွင် အောက်ပါအတိုင်းအမျိုးအစားများ ခွဲခြားထားသည်။ &lt;ref name=&quot;wyntk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/what-you-need-know|title=What you need to know}}&lt;/ref&gt;
*''ပုံမှန်အိမ်ထောင်စုများ'' - တစ်ဦး (သို့မဟုတ်) တစ်ဦးထက်ပိုသောသူများပါပြီး တစ်အိမ်တည်းနေ၍ တစ်အိုးတည်းစားသူများဖြစ်သည်။ 
*''အဖွဲ့အစည်း (သို့မဟုတ်) စုစည်းနေထိုင်သော အိမ်ထောင်စုများ'' - နေထိုင်သူများသည် သွေးသားတော်စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မတော်စပ်သည်ဖြစ်စေ (သို့မဟုတ်) လက်ထပ်ထားသည်ဖြစ်စေ လက်မထပ်ထားသည်ဖြစ်စေ အဆောက်အဦးတစ်ခုကို အိမ်အဖြစ် အတူတူမျှဝေသုံးစွဲကြသူများဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ဟိုတယ်၊ ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ ဘိုးဘွားရိပ်သာ၊ တပ်စခန်း၊ ထောင် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ 
*''အထူးလူဦးရေအုပ်စုများ'' - အိုးမဲ့အိမ်မဲ့များ၊ လှည့်လည်နေထိုင်သူများ၊ လေဆိပ်နှင့် သင်္ဘောဆိပ်တွင် လေယာဉ်နှင့် သဘောၤ အပြောင်းအလဲလုပ်ရန် ခေတ္တရောက်နေသူများ၊ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ 
*''ယာယီကယ်ဆယ်ရေးစခန်းများတွင် နေထိုင်သူများ'' - ကယ်ဆယ်ရေးစခန်းများတွင် နေထိုင်ကြသူများဖြစ်သည်။ 

===မေးခွန်းများ===
သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရာတွင် အိမ်ထောင်တစ်စုလျှင် အချက်အလက်များပါဝင်သည့် မေးခွန်းစာရွက် (၂)ရွက်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့သည်။ ထိုစာရွက်များတွင် ပါဝင်သောမေးခွန်းများမှာ&lt;ref name=&quot;questions&quot;&gt;{{Cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/census-questionnaire|title=Census Questionnaire}}&lt;/ref&gt;
(က) အမည်
(ခ) ကျား/မ
(ဂ) အသက်
(ဃ) အိမ်ထောင်ဦးစီးနှင့်တော်စပ်ပုံ
(င) အိမ်ထောင်ရေးအခြေအနေ
(စ) ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ
(ဆ) လူမျိုးနွယ်စု
(ဇ) မသန်စွမ်းမှုအခြေအနေ
(ဈ) ပြောင်းရွှေ့သွားလာနေထိုင်ခြင်းဆိုင်ရာမေးခွန်း
(ည) ပညာရေးမေးခွန်း
(ဋ) စီးပွားရေးဆိုင်ရာဆောင်ရွက်မှုအခြေအနေ
(ဌ) အိမ်ရာနှင့် အိမ်ရာအသုံးအဆောင်ဆိုင်ရာမေးခွန်းများ
(ဍ) အိမ်ထောင်စုတွင် လွန်ခဲ့သော (၁၂)လအတွင်းသေဆုံးမှုများ
(ဎ) ပြည်ပတွင်သွားရောက်နေထိုင်သည့် မြန်မာလူမျိုးများ တို့ဖြစ်ကြသည်။ 

==သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူခြင်း==
သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူရာတွင် အချက် (၁၄)ချက်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;whatyouneedtoknow&quot;&gt;{{Cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/what-you-need-know|title=What you need to know}}&lt;/ref&gt;
*အိမ်ထောင်စုအားလုံးကို ကောက်ယူခြင်း
*ကောက်ယူခဲ့သော အချက်အလက်များကို စစ်ဆေးအတည်ပြုခြင်း
*မေးခွန်းပုံစံများကို သန်းခေါင်စာရင်းရုံးသို့ လုံခြုံစွာပြန်ပို့ခြင်း
*မေးခွန်းပုံစံများကို လုံခြုံစွာ သိမ်းဆည်းထားခြင်း
*ပုံစံလက်ခံသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို စနစ်တကျဆောင်ရွက်ခြင်း
*မေးခွန်းပုံစံများကို ပုံရိပ်ဖတ်ရန်ပြင်ဆင်ခြင်း
*ပုံရိပ်မဖတ်မီ မှတ်ပုံတင်စာရင်းသွင်းခြင်း
*အဆင့်မြင့်နည်းပညာသုံး ပုံရိပ်ဖတ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်
*ကွန်ပျူတာစနစ်ဖြင့် စာရင်းများကို စစ်ဆေးခြင်း
*အမှားပြင်ဆင်ခြင်း
*စာရင်းချုပ်ပုံစံများကို စစ်ဆေးခြင်း
*စောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်းနှင့် ပံ့ပိုးကြီးကြပ်ခြင်း
*အချက်အလက်များ မကိုက်ညီမှုကို ဖြေရှင်းဆောင်ရွက်ခြင်း
*အချက်အလက်များကို ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ခြင်း
===အိမ်​ထောင်စုအားလုံးကို​ကောက်ယူခြင်း===
၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ (၃၀)ရက်နေ့ နံနက် (၇:၀၀)အချိန်မှစ၍ အခြေခံပညာဦးစီးဌာနမှ ဆရာ၊ ဆရာမများ၊ ရပ်ရွာတာဝန်ရှိသူများ၊ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာနမှ တာဝန်ရှိသူများ၊ ဆက်စပ်ဌာနများမှ တာဝန်ရှိသူများ၊ လုပ်အားပေးသူများမှနေ၍ မိမိ၏ သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ကွက်အလိုက် အိမ်တိုင်ရာရောက် စတင်ကောက်ခံကြသည်။ စာရင်းကောက်ယူရာတွင် ပုံရိပ်ဖတ်စက်နှင့် ပုံရိပ်ဖတ်ရာတွင် အဆင်ပြေစေရန် ခဲတံများ အသုံးပြုခဲ့သည်။ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် ကြိုတင်ညှိနှိုင်းခဲ့သဖြင့် သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးအနေဖြင့် (၉၈)ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ကရင်ပြည်နယ်ရှိ အချို့နေရာများတွင် လူဦးရေအချက်အလက်များသာ ကောက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ တိုင်းရင်းသား (၁၃၅)မျိုးအတွက် ကုဒ်နံပါတ်များပေးခဲ့သည်။ တိုင်းရင်းသား (၁၃၅)မျိုးအတွက် ဖြေဆိုသူသည် မိမိကိုယ်ကို မည်သည့်တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြောင်း ဖြေဆိုသည့်အတိုင်း ကောက်ခံခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကို တိုင်းရင်းသား သွေးနှောအဖြစ်သာ သတ်မှတ်လိုပါက ကုဒ်နံပါတ် (၉၁၄)အောက်တွင် ဖြည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုအချက်များကို သန်းခေါင်စာရင်းမကောက်မီကပင် အစိုးရ၊ တိုင်းရင်းသားခေါင်းဆောင်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများ တွေ့ဆုံကာ ကြိုတင်သဘောတူခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;wyntk&quot;/&gt;

သန်းခေါင်စာရင်းကို နိုင်ငံတဝန်း မတ်လ ၃၀ရက်မှစတင်ကောက်ခံသော်လည်း ရာသီဥတုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအခြေအနေများကြောင့် ရန်ကုန်တိုင်းရှိ [[ကိုကိုးကျွန်းမြို့နယ်]]၊ ကချင်ပြည်နယ်ရှိ [[ပူတာအိုခရိုင်]]၊ ရှမ်းပြည်နယ် မိုင်းလားဒေသများတွင် မတ်လပထမပတ်မှစတင်ကာ ကောက်ယူခဲ့သည်။ အချို့သည် မြန်မာအစိုးရက တရားဝင်အသိအမှတ်မပြုထားသော လူမျိုးအမည်ကို ​ဖြေခွင့်မရသဖြင့် သန်း​ခေါင်စာရင်းအ​ကောက်မခံခဲ့ကြရာ ရခိုင်ပြည်နယ်​မြောက်ပိုင်းတွင် သန်းခေါင်စာရင်းမကောက်ယူခဲ့ရမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ကချင်ပြည်နယ်တွင် ကေအိုင်အိုလှုပ်ရှားမှုနယ်မြေများရှိ ဒေသအချို့ကို စာရင်းကောက်များအားဝင်ခွင့်မပေးခဲ့သဖြင့် ကျေးရွာပေါင်း (၉၁)ရွာကို ကောက်ခွင့်မရခဲ့ပေ။ &lt;ref name=&quot;main&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dop.gov.mm/sites/dop.gov.mm/files/publication_docs/census_main_report_union_-_myanmar_0.pdf|title=Main Report}}&lt;/ref&gt;

ပြည်တွင်းပြည်ပမှ လေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့မျာယသည် တိုင်း/ပြည်နယ်/ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ (၁၅)ခုမှ ခရိုင် (၄၁)ခု၊ မြို့နယ် (၁၂၁)မြို့နယ်တို့အား သွားရောက်၍ လေ့လာကာ တွေ့ဆုံမေးမြန်းမှု (၂၁၉၃)ခုအား ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ 

နိုင်ငံအနှံ့ ကောက်ယူရရှိလာသော သန်းခေါင်စာရင်းစာရွက်များကို နေပြည်တော်ရှိ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာနတွင် အဆောက်အဦးတစ်ခုဖြင့် စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းထားရှိသည်။ ထို့နောက် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာနမှ အရာထမ်း၊ အမှုထမ်းများမှ ပုံရိပ်ဖတ်ခြင်းအပါအဝင် လုပ်ဆောင်ရမည့်လုပ်ငန်းစဉ်အားလုံးကို အင်တိုက်အားတိုက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ 
==အစီရင်ခံစာများထုတ်ဝေခြင်း==
၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်း၏ ပထမအဆင့်အဖြစ် ရှေ့ပြေးလူဦးရေစာရင်း (သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ ၁) ထုတ်ဝေခြင်းကို ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထိုအစီရင်ခံစာတွင် ပြည်ထောင်စု၊ ပြည်နယ်/တိုင်း/ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ၊ ပြည်နယ်/တိုင်း မြို့တော်များ၏ လူဦးရေ၊ လူဦးရေသိပ်သည်းမှုများ စသည့်လူဦးရေအချက်အလက်များ ပါဝင်သည်။ ထိုအချက်အလက်များသည် ပင်မအစီရင်ခံစာနှင့် အနည်းငယ်ကွဲလွဲသည်။ 

၂၀၁၅ ခုနှစ် မေလတွင် သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ (၂)အဖြစ် ပြည်ထောင်စုပင်မအစီရင်ခံစာ၊ သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ (၂ - က)အဖြစ် သန်းခေါင်စာရင်းကညွှန်းဆိုသော မြန်မာပုံရိပ်၊ သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ (၃ က မှ ဏအထိ )အဖြစ် ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်ထောင်စုနယ်မြေအစီရင်ခံစာများကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပင်မအစီရင်ခံစာများရှိ ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များသည် ​နောက်ဆုံးစစ်​ဆေးရရှိထားသည့် အမှန်တကယ်အချက်အလက်များဖြစ်သည်။ 

၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ (၂ - ခ)အဖြစ် ပြည်ထောင်စု(အလုပ်အကိုင်နှင့်လုပ်ငန်း)၊ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် သန်းခေါင်စာရင်းအစီရင်ခံစာ အတွဲ (၂ - ဂ)အဖြစ် ပြည်ထောင်စု(ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ) တို့ကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ အသေးစိတ်ဆန်းစစ်သည့် သုတေသနစာတမ်း (၁၃)စောင်၊ သန်းခေါင်စာရင်းမြေပုံစာအုပ်တို့ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၇ ခုနှစ်များတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;summary&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dop.gov.mm/sites/dop.gov.mm/files/publication_docs/overview_and_results_of_the_2014_censusmyanmar.pdf|title=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့်အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်းအနှစ်ချုပ်}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!အစီရင်ခံစာအတွဲ
!အစီရင်ခံစာအမည်
!ထုတ်ဝေသည့် ခုနှစ်
|-
|၁
|ရှေ့ပြေးအစီရင်ခံစာ
|ဩဂုတ်လ ၂၀၁၄ ခုနှစ်
|-
|၂
|ပြည်ထောင်စု
|rowspan=17|မေလ ၂၀၁၅ ခုနှစ်
|-
|၂ (က)
|သန်းခေါင်စာရင်းကညွှန်းဆိုသော မြန်မာပုံရိပ်
|-
|၃ (က)
|ကချင်ပြည်နယ်
|-
|၃ (ခ)
|ကယားပြည်နယ်
|-
|၃ (ဂ)
|ကရင်ပြည်နယ်
|-
|၃ (ဃ)
|ချင်းပြည်နယ်
|-
|၃ (င)
|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (စ)
|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ဆ)
|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ဇ)
|မကွေးတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ဈ)
|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ည)
|မွန်ပြည်နယ်
|-
|၃ (ဋ)
|ရခိုင်ပြည်နယ်
|-
|၃ (ဌ)
|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ဍ)
|ရှမ်းပြည်နယ်
|-
|၃ (ဎ)
|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး
|-
|၃ (ဏ)
|နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ
|-
|၂ (ခ)
|ပြည်ထောင်စု (အလုပ်အကိုင်နှင့် လုပ်ငန်း)
|rowspan=2|မတ်လ ၂၀၁၆
|-
|၂ (ဂ)
|ပြည်ထောင်စု (ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ)
|-
|
|အသေးစိတ်ဆန်းစစ်သည့် သုတေသနစာတမ်း (၁၃)စောင်
|rowspan=2| ၂၀၁၆၊ ၂၀၁၇
|-
|
|သန်းခေါင်စာရင်းမြေပုံစာအုပ်
|-
|colspan=3|&lt;center&gt;[https://dop.gov.mm/mm/publication-category/2014-reports ရင်းမြစ်]&lt;center/&gt;
|}

==အချက်အလက်များ==
===လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု===
၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ (၁၅)ခု၊ ခရိုင် (၇၄)ခရိုင်၊ မြို့နယ်/မြို့နယ်ခွဲ (၄၁၂)ခု ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင်ပင် မြို့နယ်ခွဲစကားရပ်အား ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး မြို့နယ်ခွဲများ၏ အစီရင်ခံစာများ ထွက်ရှိလာချိန်တွင် မြို့နယ်ခွဲများမှာ သက်ဆိုင်ရာမြို့နယ်များမှ မြို့အဖြစ်သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ မြို့ပြ​ဒေသတွင်​နေထိုင်သူများဆိုသည်မှာ အ​ထွေ​ထွေအုပ်ချုပ်​ရေးဦးစီးဌာန၏ သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနမှ တရားဝင်အမိန့်ပြန်တမ်းထုတ်၍ ဖွဲ့စည်းသတ်မှတ်ထား​သော ရပ်ကွက်များတွင် ​နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ ​ကျေးလက်​ဒေသ​နေထိုင်သူများဆိုသည်မှာ ထိုရပ်ကွက်များမှအပ ကျန်ရှိ​သော ​ကျေးရွာအုပ်စုများတွင် ​နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ 

သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ (၂၉)ရက် ညသန်းခေါင်ယံတွင် ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေမှာ (၅၁,၄၈၆,၂၅၃) ဦးဖြစ်ကာ အမျိုးသား (၂၄,၈၂၄,၅၈၆)ဦး၊ အမျိုးသမီး (၂၆,၆၆၁,၆၆၇) ဦးဖြစ်သည်။ ထိုစာရင်းတွင် သန်းခေါင်စာရင်းမကောက်ယူနိုင်သည့် ဒေသများ၏ ခန့်မှန်းဦးရေ (၁,၂၀၆,၃၅၃) ဦး အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၃သန်းခေါင်စာရင်းထက် (၄၆)ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုများပြားလာသည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးသည် လူဦးရေအများဆုံးနယ်မြေဖြစ်ကာ ကယားပြည်နယ်သည် လူဦးရေအနည်းဆုံးနယ်မြေဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရှိ ရန်ကုန်မြောက်ပိုင်းခရိုင်သည် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ကာ ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ဖာပွန်ခရိုင်သည် လူဦးရေ အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ 
===လူဦးရေသိပ်သည်းဆ===
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် (၇၆)ဦးဖြစ်သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် (၄၆)ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာခဲ့သည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးသည် တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် (၇၁၆)ဦး၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးသည် (၂၀၀)၊ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးသည် (၁၇၇)ဦးဖြင့် အများဆုံးများဖြစ်ကာ ကယားပြည်နယ်သည် (၂၄)ဦး၊ ကချင်ပြည်နယ်သည် (၁၉)ဦး၊ ချင်းပြည်နယ်သည် (၁၃)ဦးဖြင့် အနည်းဆုံးများဖြစ်ကြသည်။ 
===မြို့ပြ/ကျေးလက်လူဦးရေ===
ပြည်ထောင်စုတွင် မြို့ပြနေရာခိုင်နှုန်း ၃၀ရာခိုင်နှုန်း၊ ကျေးလက်နေရာခိုင်နှုန်း ၇၀ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးသည် မြို့ပြနေရာခိုင်နှုန်း ၇၀ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အများဆုံးဖြစ်ကာ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးသည် ၁၄ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ 
===လူဦးရေပိရမစ်===
၂၀၁၄ မြန်မာ့လူဦးရေပိရမစ်သည် အိုးပုံဖြစ်သည်။ ၁၉၈၃သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လူငယ်လူရွယ်များ များပြားခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းတွင် [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကျဆင်းမှုကြောင့် (ဝ-၄)နှင့် (၅-၉) လူဦးရေအုပ်စုမှာ ကျဆင်းလာကာ အလုပ်လုပ်နိုင်သော အသက်အုပ်စုတွင် များပြားလာသည်ကိုတွေ့ရသည်။ လူဦးရေတွင် အသက် (၁၅)နှစ်အောက်အုပ်စုမှာ (၂၈.၆)ရာခိုင်နှုန်း၊ အသက် (၁၅-၆၄) အုပ်စုမှာ (၆၅.၆)ရာခိုင်နှုန်း၊ အသက် (၆၅)နှစ်နှင့်အထက်အုပ်စုမှာ (၅.၈)ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ 
===စာတတ်မြောက်မှု===
ပြည်ထောင်စု၏ စာတတ်မြောက်နှုန်းမှာ ၈၆.၉ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ မြို့ပြတွင်နေထိုင်သူများတွင် (၉၃.၇)ရာခိုင်နှုန်း၊ ကျေးလက်တွင်နေထိုင်သူများတွင် (၈၃.၈)ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးသည် (၉၅.၅)ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အမြင့်ဆုံး၊ ရှမ်းပြည်နယ်သည် (၅၉.၄)ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်။ 
===မသန်စွမ်းမှု===
၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းတွင် မသန်စွမ်းမှုမေးခွန်းအဖြစ် (အမြင်၊ အကြား၊ လမ်းလျှောက်/ အမြင့်တက်/ ပစ္စည်းကိုင်တွယ်၊ သင်ယူလေ့လာခြင်း/မှတ်ဉာဏ်/အာရုံစူးစိုက်မှု) (၄)မျိုးမေးမြန်းခဲ့သည်။ ပြည်ထောင်စုတွင် မသန်စွမ်းသူ (၂,၃၁၁,၂၅၀) ဦးဖြစ်သည်။ ထိုအထဲတွင် အမြင် (၂.၅)ရာခိုင်နှုန်း၊ လမ်းလျှောက်/ အမြင့်တက်/ ပစ္စည်းကိုင်တွယ် (၁.၉)ရာခိုင်နှုန်း၊ သင်ယူလေ့လာခြင်း/မှတ်ဉာဏ်/အာရုံစူးစိုက်မှု (၁.၇)ရာခိုင်နှုန်း၊ အကြားတွင်အခက်အခဲရှိသူ (၁.၃)ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ 
===လုပ်သားအင်အားပါဝင်နှုန်း===
ပြည်ထောင်စုတွင် အသက် (၁၅- ၆၄) လုပ်သားပါဝင်နှုန်း (၆၇)ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ 
===ကလေးမွေးနှုန်း/သေနှုန်း===
ကလေးမွေးနှုန်းဆိုသည်မှာ အမျိုးသမီးများ ကလေးမွေးနိုင်သည့် အသက် (၁၅-၄၉) အုပ်စုကိုကျော်၍ အသက်ရှင်နေထိုင်ပြီး လက်ရှိအသက်အုပ်စုအလိုက် ကလေးမွေးမည်ဆိုပါက အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကလေးမွေးဖွားနိုင်သည့် နှုန်းဖြစ်သည်။ မွေးနှုန်းကြမ်းဆိုသည်မှာ တစ်နှစ်အတွင်း လူ(၁၀၀၀)တွင် မွေးသည့်နှုန်းဖြစ်သည်။ ပြည်ထောင်စု၏ ကလေးမွေးနှုန်းမှာ ၂.၃ဖြစ်ပြီး၊ မွေးနှုန်းကြမ်းမှာ ၁၈.၈ဖြစ်သည်။ ၅နှစ်အောက်ကလေးသေနှုန်းမှာ ၇၂ဖြစ်သည်။ 
===အိမ်အကြောင်းအရာ===
ပြည်ထောင်စုတွင် အိမ်ထောင်စု (၅)စု (၄)စုက အိမ်ပိုင်ဖြစ်သည်။ မြို့ပြဒေသတွင် အိမ်ပိုင်ဆိုင်သောအိမ်ထောင်စု (၆၆)ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အိမ်ငှား (၂၀)ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ပြည်ထောင်စုတွင် ရေလောင်းအိမ်သာအသုံးပြုသူ (၇၂.၂)ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ 
===အခြား===
ပြည်ထောင်စုတွင် စွမ်းအင်အတွက် လျှပ်စစ်မီးအသုံးပြုမှု (၃၂.၄)ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ အိမ်ထောင် (၅)စုလျှင် (၄)စုမှာ လောင်စာအတခက် ထင်းနှင့် မီးသွေးကို အသုံးပြုကြသည်။ သောက်ရေအတွက် သောက်သုံးရန်သင့်လျော်ကောင်းမွန်သောရေကို အသုံးပြုသူ (၆၉.၅)ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။ 
===နိုင်ငံခြားရွှေ့ပြောင်းနှုန်း===
အိမ်ထောင်စုများတွင် နိုင်ငံခြားရောက်နေသူ (၂)သန်းခန့်ရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် (၇၀.၂)ရာခိုင်နှုန်းမှာ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ရောက်ရှိနေသည်။ 

==ကူညီပံ့ပိုးပေးသူများ==
*[[File:Flag of the United Nations.svg|20px]]ကုလသမဂ္ဂလူဦးရေရန်ပုံငွေအဖွဲ့
*{{flagcountry|Australia}}
*{{flagcountry|Finland}}
*{{flagcountry|Germany}}
*{{flagcountry|Italy}}
*{{flagcountry|Norway}}
*{{flagcountry|Sweden}}
*{{flagcountry|Switzerland}}
*{{flagcountry|GBR}}
*{{flagcountry|USA}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေစစ်တမ်း]]</text>
      <sha1>cm4t1336qqkmbz8mqym15vov426eqfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224346</id>
    <revision>
      <id>1032088</id>
      <parentid>1029672</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="478656" sha1="m0pplnna0gh0lxnam8uk3d890228qgw" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = မြန်မာပြည်တွင်းစစ်
| width             = 
| partof            = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
| image             = [[File:Mon State Kyomaro Township bombed 2024-03-28 (cropped).jpg|320px]]&lt;br&gt;[[File:Myanmar civil war.svg|320px]]
| image_size        = 300px
| alt               = 
|caption           = '''အပေါ်ပုံ ''' ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း [[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]]၊ [[ဓမ္မဿရွာ၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ်|ဓမ္မဿကျေးရွာ]]တွင် နေအိမ်များ မီးလောင်ကျွမ်းနေစဉ်&lt;br&gt;'''အောက်ပုံ''' ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ အထိ စစ်ရေးအခြေအနေများ
'''[[နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] နှင့် မဟာမိတ်များ'''
{{legend|#ebc0b3|[[တပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ{{Efn|[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]]၊ [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]၊ [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]]၊ [[လီဆူအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ|ဝူယန်းပြည်သူ့စစ်]]၊ [[ရိုဟင်ဂျာ]]ပြည်သူ့စစ်နှင့် ဒေသခံလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#cf959cff|[[ကရင်အမျိုးသားတပ်မတော်]]}}
{{legend|#e899b7ff|[[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]}}
{{legend|#fade69ff|[[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]{{Efn|name=fn2|အိန္ဒိယနိုင်ငံ အခြေစိုက်}}}}

'''[[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] နှင့် မဟာမိတ်များ'''
{{legend|#cae7c4|[[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ {{Efn|[[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]]၊ [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]၊ [[ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၊ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (ကလေး)]]၊ [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]၊ [[လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု]]၊ [[ကျောင်းသားလက်ရုံးတပ်တော်]]၊ [[အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]၊ နှင့် ဒေသခံ အဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#c1c1c1ff|[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]}}
{{legend|#f3eba5ff|[[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]}}
{{legend|#88c0f2ff|[[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ{{Efn|[[ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့]], [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်]], [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် (ငြိမ်းချမ်းရေးကောင်စီ)]], [[ရခိုင်ပြည်တပ်မတော်]]၊ ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#96efefff|[[ကရင်နီပြည် ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|ကရင်နီ အိုင်အီးစီ]] ခုခံရေးတပ်ဖွဲ့များ{{Efn|[[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]], [[ကရင်နီ တပ်မတော်]], [[ကရင်နီလူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး]], [[ကယန်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]၊ ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#cd7c7cff|[[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]}}
{{legend|#a9e89bff|[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]နှင့် မဟာမိတ်များ{{Efn|[[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]၊ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ဇိုမီး မဟာမိတ်အဖွဲ့များ၊ ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#6bc681ff|[[ချင်းညီနောင်]]{{Efn|[[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]၊ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် ဇိုမီး မဟာမိတ်အဖွဲ့များ၊ ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#c190dfff|[[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]}}
{{legend|#c1e745ff|[[ဓနုပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]] နှင့် မဟာမိတ်များ{{Efn|ဓနုပြည်နယ်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်၊ ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ငယ်များ}}}}
{{legend|#86deccff|ရာမညပူးပေါင်းစစ်ကြောင်းနှင့် မဟာမိတ်များ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Mon resistance forces to launch military operations under ‘Ramanya Joint Column’ |url=https://mmpeacemonitor.org/en/en-news/four-mon-resistance-forces-to-launch-military-operations-under-ramanya-joint-column/ |work=Myanmar Peace Monitor |date=19 January 2025}}&lt;/ref&gt;{{Efn|[[မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)|မွန်ပြည်သစ်ပါတီ]]၊ မွန်ပြည်တော်လှန်ရေးတပ်၊ မွန်ပြည်ဖဒရယ်ကောင်စီ၊ မွန်ပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်၊ မွန်လွတ်မြောက်ရေးတပ်}}}}

'''အခြား တိုက်ပွဲဝင်သူများ'''
{{legend|#f7f0b0ff|အိန္ဒိယ သောင်းကျန်းသူအဖွဲ့များ{{Efn|[[United National Liberation Front of Western South East Asia]] ([[National Socialist Council of Nagaland]], [[United Liberation Front of Asom]], [[Kamtapur Liberation Organisation]]), [[Coordination Committee]] ([[Kangleipak Communist Party]], [[Kanglei Yawol Kanna Lup]], [[People's Revolutionary Party of Kangleipak]], [[People's Liberation Army of Manipur]], [[United National Liberation Front]], [[United Peoples Party of Kangleipak]]), အဖွဲ့ငယ်များ}}}}

'''တိုက်ပွဲမဝင်သော [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင် အဖွဲ့များ]]'''
{{legend|#ed9595ff|[[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်]]}}
{{legend|#ff7f2aff|[[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]}}
{{legend|#cceaddff|[[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း]]}}
{{legend|#e2e21dff|[[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-တောင်ပိုင်း]]}}
{{legend|#d8abe7ff|[[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]}}
{{legend|#f289e3ff|[[မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]}}

ပိုမိုတိကျသော အသေးစိတ်မြေပုံအတွက် [[တမ်းပလိတ်:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အသေးစိတ်မြေပုံ|ဤနေရာ]] တွင်ကြည့်ပါ။
ထိတွေ့တိုက်ပွဲများစာရင်းအတွက် [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) အတွင်း ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ|ဤနေရာ]] တွင်ကြည့်ပါ။
| date              = ၅ မေ ၂၀၂၁ – လက်ရှိ&lt;br /&gt;({{age in years, months, weeks and days|month1=5|day1=5|year1=2021}})
| place             = {{flagdeco|Myanmar}}[[မြန်မာနိုင်ငံ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |title=In the shadow of Ukraine, Myanmar's crisis gets worse |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/03/myanmar-junta-coup-anniversary-ukraine/ |access-date=4 February 2023 |newspaper=[[Washington Post]] |date=3 February 2023 |accessdate=17 May 2023 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203201930/https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/03/myanmar-junta-coup-anniversary-ukraine/ }}&lt;/ref&gt;
| territory    = *[[တပ်မတော်]]၏ ထိန်းချုပ်နိုင်မှုမှာ မြို့နယ် ၃၃၀ တွင် ၇၂-၂၂၀ ခန့်ရှိပြီး အဓိကကျသည့် မြို့များကို စိုးမိုးထားနေဆဲ&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Faulder |first1=Dominic |title=Myanmar's iron-fisted ruler Min Aung Hlaing fights to stay on his throne |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Myanmar-s-iron-fisted-ruler-Min-Aung-Hlaing-fights-to-stay-on-his-throne |access-date=4 February 2023 |work=[[Nikkei Asia]] |date=1 February 2023 |location=[[Bangkok, Thailand]] |accessdate=17 May 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207223635/https://asia.nikkei.com/Spotlight/The-Big-Story/Myanmar-s-iron-fisted-ruler-Min-Aung-Hlaing-fights-to-stay-on-his-throne }}&lt;/ref&gt;
*ခရိုင်အဆင့် မြို့ ၁၈ မြို့အပါအဝင် ၈၉ မြို့အား တော်လှန်ရေးတပ်များမှ သိမ်းပိုက်ထား (ဒီဇင်ဘာ ၂၅ အရ)
* [[ချင်းပြည်]]နှင့် [[ကရင်နီပြည် ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အပါအဝင် ဒေသခံ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းထား &lt;ref&gt;{{cite news |title=Resistance Sets up the Chin People's Administrative Committee to Govern Chinland |url=https://www.bnionline.net/en/news/resistance-sets-chin-peoples-administrative-committee-govern-chinland |access-date=8 February 2023 |work=Burma News International |date=29 January 2024 |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129091956/https://www.bnionline.net/en/news/resistance-sets-chin-peoples-administrative-committee-govern-chinland |url-status=live |accessdate=26 January 2025 |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129091956/https://www.bnionline.net/en/news/resistance-sets-chin-peoples-administrative-committee-govern-chinland }}&lt;/ref&gt;
| coordinates       = &lt;!--Use the {{coord}} template --&gt;
| map_type          = 
| map_relief        = 
| map_size          = 
| map_marksize      = 
| map_caption       = 
| map_label         = 
| result            = 
| status            = ဖြစ်ပွားနေဆဲ
| combatants_header = 
| combatant1        = [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]] '''[[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]'''
* {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.rfa.org/english/news/myanmar/militia-05252021091305.html |title= Interview: 'Our Strength is in the People' |last=  |first=  |date= 25 May 2021 |website= Radio Free Asia (RFA) |publisher=  |access-date= 25 May 2021 |quote=  |archive-date= 28 June 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210628155121/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/militia-05252021091305.html/ampRFA |url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;SGNMGW&quot;&gt;{{cite news |title=Sagaing and Magway PDFs launch guerrilla attacks on military columns |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/sagaing-and-magway-pdfs-launch-guerrilla-attacks-on-military-columns |access-date=27 December 2021 |work=Myanmar Now |date=12 October 2021 |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128160101/https://www.myanmar-now.org/en/news/sagaing-and-magway-pdfs-launch-guerrilla-attacks-on-military-columns |url-status=live |accessdate=12 November 2023 |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128160101/https://www.myanmar-now.org/en/news/sagaing-and-magway-pdfs-launch-guerrilla-attacks-on-military-columns }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;YGN&quot;&gt;{{cite news|title=Yangon PDF Central Command announces attacks after Kyimyindine crackdown|url=https://www.bnionline.net/en/news/yangon-pdf-central-command-announces-attacks-after-kyimyindine-crackdown|access-date=27 December 2021|work=Burma News International|date=7 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227003332/https://www.bnionline.net/en/news/yangon-pdf-central-command-announces-attacks-after-kyimyindine-crackdown|url-status=live|accessdate=12 November 2023|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227003332/https://www.bnionline.net/en/news/yangon-pdf-central-command-announces-attacks-after-kyimyindine-crackdown}}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon image|Flag of Chin State.svg}} [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]
*{{flagicon image|CNO-CNDF Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]

'''[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|မဟာမိတ် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ]]'''&lt;br&gt;
* '''[[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]'''&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lynn|first1=Kyaw Ye|title=Curfew imposed after clashes near Myanmar-China border|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|access-date=21 November 2016|agency=Anadolu Agency|archive-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524111335/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|url-status=live|accessdate=7 May 2024|archive-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524111335/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281}}&lt;/ref&gt;
** {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]
** '''[[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]'''
*** {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]
*** {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]
*** {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]{{efn|ဧပြီ – နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂; အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ - လက်ရှိ}}
* '''[[4K မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://burmese.dvb.no/archives/599992|title=Intense clash in Mese, Karenni State|date=20 June 2023|work=[[Democratic Voice of Burma]]|lang=Burmese|access-date=30 July 2023|archive-date=25 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230625083220/https://burmese.dvb.no/archives/599992|url-status=live|accessdate=7 May 2024|archive-date=25 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230625083220/https://burmese.dvb.no/archives/599992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2023/06/20/79886/|title=The 4K, the clash in Mese, and the military movement of Karenni State|date=20 June 2023|work=People's Spring|lang=Burmese|access-date=30 July 2023|archive-date=2 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702091642/https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2023/06/20/79886/|url-status=live|accessdate=7 May 2024|archive-date=2 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702091642/https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2023/06/20/79886/}}&lt;/ref&gt;'''
** {{flagicon image|Flag of the KNLA.svg}} [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]
** {{flagicon image|Flag of the Karenni Army.png}} [[ကရင်နီ တပ်မတော်]]
** {{flagicon image|Karenni National People's Liberation Front flag.png}} [[ကရင်နီလူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး]]&lt;br&gt;
** {{flagicon image|KNDF_Flag.jpg}} [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]
* {{flagicon image|Flag of the Karen National Defence Organisation.svg}} [[ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့]]
* {{flagicon image|Flag of the Bamar People's Liberation Army.svg}} [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]]
* {{flagicon image|Chin National Army Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]
* {{flagicon image|Flag of the Pa-O National Liberation Army.svg}} [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]
* [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့ငယ်များ]]

&lt;/br&gt;'''အခြား အဖွဲ့အစည်းများ'''&lt;/br&gt;
* {{flagicon image|Flag of the People's Liberation Army (Myanmar).png}} [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ#၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းမှုနောက်ပိုင်း ပြန်လည်ဦးမော့လာခြင်း|ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]
* {{flagicon image|Fighting peacock flag.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]]
* စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေး ပြောက်ကျားအဖွဲ့ငယ်များ
| combatant2        = [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]] '''[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]'''
*{{armed forces|MYA}}
**{{army|MYA}}
**{{Navy|MYA}}
**{{air force|MYA}}
** {{coast guard|MYA}}
**{{flagicon image|Flag of Myanmar Border Guard Forces.png}} [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]]
**{{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]]
**{{flagicon image|Myanmar Police Emblem.png}} [[နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့]]
**{{flagicon image|Sasana Flag – Buddhist flag in Myanmar.png}} [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/topics/5558|title=Pyu Saw Htee militia|website=Myanmar NOW|access-date=15 September 2022|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512221709/https://www.myanmar-now.org/en/topics/5558}}&lt;/ref&gt;
**{{flagicon image|Sasana Flag – Buddhist flag in Myanmar.png}} [[သွေးသောက်အဖွဲ့]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/murders-in-yangon-and-mandalay-linked-to-thwe-thout|work=Myanmar Now|title=Murders in Yangon and Mandalay linked to Thwe Thout|date=23 May 2022|access-date=22 June 2022|accessdate=15 September 2022|archive-date=23 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523140737/https://www.myanmar-now.org/en/news/murders-in-yangon-and-mandalay-linked-to-thwe-thout}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2022/06/myanmar-raising-bloodthirsty-death-squads/|work=Asia Times|first=David Scott|last=Mathieson|title=Myanmar raising bloodthirsty death squads|date=10 June 2022|access-date=22 June 2022|accessdate=15 September 2022|archive-date=13 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613154553/https://asiatimes.com/2022/06/myanmar-raising-bloodthirsty-death-squads/}}&lt;/ref&gt;
{{flagicon image|Flag of the Pa-O National Organisation.svg|size=25px}} [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]&lt;br&gt;
{{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.png}} [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]]&lt;br&gt;
{{flagicon image|Flag of Zomi Re-unification Organisation.svg}} [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paul Lu: ZRO/ZRA Has Abducted And Killed Our CJDC Members |url=https://www.bnionline.net/en/news/paul-lu-zrozra-has-abducted-and-killed-our-cjdc-members |access-date=2022-06-28 |website=Burma News International |language=en |archive-date=28 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628210211/https://www.bnionline.net/en/news/paul-lu-zrozra-has-abducted-and-killed-our-cjdc-members |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{EngvarB|date=December 2021}}

| combatant3        = 
| commander1        = {{plainlist|
*[[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]] '''[[ဒူဝါလရှီးလ]]'''
*[[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]] [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]]
*{{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ရည်မွန်]]
*{{flagicon image|KNDF_Flag.jpg}} [[ခွန်ဘီထူး]]
*{{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg|link=ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်}} [[ဂမ်ရှောင်]]
*{{flagicon image|Flag of the KNLA.svg|link=ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်}} [[ပဒိုကွယ်ထူးဝင်း]]
*{{flagicon image|Fighting Peacock Flag.png}} [[သံခဲ]]
* {{flagicon image|Flag of the Karenni Army.png}} [[ခူးဦးရယ်]]
* {{flagicon image|Karenni National People's Liberation Front flag.png}} [[ထွန်းကျော်]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=KNPLF Says No Fake Peace |url=https://www.bnionline.net/en/news/knplf-says-no-fake-peace |access-date=29 June 2023 |work=BNI |date=6 March 2020 |language=en |accessdate=12 November 2023 |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629040134/https://www.bnionline.net/en/news/knplf-says-no-fake-peace }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon image|Chin National Army Flag.svg|link=ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်}} [[ပူးဇင်ကျုံး]]
* {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg|link=မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်}} [[ဖုန်တာရွှင်]]
* {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|link=တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်}} [[တာဘုန်းကျော်]]
* {{flagicon image|Infobox AA.png|link=ရက္ခိုင့်တပ်တော်}} [[ထွန်းမြတ်နိုင်]]
* {{flagicon image|Flag of the Bamar People's Liberation Army.svg}} [[မောင်ဆောင်းခ]]
* {{flagicon image|Flag of the People's Liberation Army (Myanmar).png}} [[ဖိုးသံချောင်း]]
}}
| commander2        = {{plainlist|
*[[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]]{{flagdeco|MYA|army}} '''[[မင်းအောင်လှိုင်]]'''
*[[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|19px|link=]]{{flagdeco|MYA|army}} [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]
*{{flagdeco|MYA|army}} [[မောင်မောင်အေး]]
*{{flagdeco|MYA|army}} [[တင်အောင်စန်း]]
*{{flagdeco|MYA|army}} [[ရာပြည့်]]
*{{flagdeco|MYA|army}} [[နီလင်းအောင်]]
*{{flagdeco|MYA|army}} [[အောင်လင်းဒွေး]]
*{{flagicon image|Flag of the Pa-O National Organisation.svg|size=25px}} [[အောင်ခမ်းထီ]]
* {{flagicon image|Flag of DKBA.svg}} [[စောချစ်သူ]]
* {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.png}} Sao Meim Liam

}}
| commander3        = 
| units1            = 
| units2            = 
| units3            = 
| strength1         = ၁၀၀,၀၀၀ (PDF, ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ ခန့်မှန်း)&lt;ref&gt;{{cite news |title=With Conscription Law, Myanmar's Generals Are Digging Their Own Graves |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/editorial/with-conscription-law-myanmars-generals-are-digging-their-own-graves.html |access-date=14 February 2024 |work=The irrawaddy |date=14 February 2024 |archive-date=14 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214003318/https://www.irrawaddy.com/opinion/editorial/with-conscription-law-myanmars-generals-are-digging-their-own-graves.html |url-status=live |accessdate=2 May 2024 |archive-date=14 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214003318/https://www.irrawaddy.com/opinion/editorial/with-conscription-law-myanmars-generals-are-digging-their-own-graves.html }}&lt;/ref&gt; နှင့် ၁၃၅,၀၀၀ (ပကဖ နှင့် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ)
| strength2         = {{plainlist| 
* ၃၅၀,၀၀၀–၄၀၀,၀၀၀ (၂၀၂၁ အစောပိုင်း ခန့်မှန်း)&lt;ref name = &quot;lowyinstitute&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/myanmar-s-military-numbers|title=Myanmar's military numbers|website=www.lowyinstitute.org|access-date=3 August 2022|archive-date=17 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717075827/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/myanmar-s-military-numbers}}&lt;/ref&gt;
* ၂၀၀,၀၀၀–၂၅၀,၀၀၀ (၂၀၂၂ ဖေဖော်ဝါရီ ခန့်မှန်း)&lt;ref name = &quot;lowyinstitute&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* ၁၅၀,၀၀၀ ခန့် (၂၀၂၃ မေ ခန့်မှန်း)&lt;ref name = &quot;usip&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2023/05/myanmars-military-smaller-commonly-thought-and-shrinking-fast|title=Myanmar’s Military Is Smaller Than Commonly Thought — and Shrinking Fast|website=www.usip.org|access-date=17 May 2023|archive-date=16 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516155020/https://www.usip.org/publications/2023/05/myanmars-military-smaller-commonly-thought-and-shrinking-fast}}&lt;/ref&gt;
}}
| strength3         = 
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| casualties3       = {{plainlist|
* '''စုစုပေါင်း သေဆုံးသူ''' ၇၃,၀၆၉+ ([[:en:Armed Conflict Location and Event Data Project|ACLED]]၊ ၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ အရ)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://acleddata.com/dashboard/#/dashboard|title=ACLED Dashboard|work=ACLED|date=22 April 2022|access-date=1 May 2022|archive-date=1 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101211737/https://acleddata.com/dashboard#/dashboard|url-status=live|accessdate=3 August 2022|archive-date=1 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101211737/https://acleddata.com/dashboard#/dashboard}}&lt;/ref&gt;
* ပြည်သူ ၆,၀၈၇ ဦး အသတ်ခံရ၊ ၂၈,၀၅၁ ဦး ဖမ်းဆီးခံရ ([[နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ ကူညီစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း|AAPP]]၊ ၃၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ အရ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aappb.org/|title=AAPP &amp;#124; Assistance Association for Political Prisoners|website=AAPP &amp;#124; Assistance Association for Political Prisoners|access-date=14 February 2022|archive-date=6 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206105846/https://aappb.org/}}&lt;/ref&gt;
* စစ်ဘေးရှောင် ၃,၂၀၆,၈၀၀ – ၃,၄၈၄,၃၀၀ နှင့် ဒုက္ခသည် ၁၄၉,၀၀၀ (ကုလသမဂ္ဂ၊ ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ အရ)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-emergency-update-end-november-2024 |title=Myanmar Emergency Update (as of end of November 2024) |date=20 Dec 2024 |website=Reliefweb.com |access-date=22 Dec 2024 |archive-date=20 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220044825/https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-emergency-update-end-november-2024 }}&lt;/ref&gt;
*နေအိမ် ၈၃,၇၄၆ ဖျက်ဆီးခံရ (ISP–Myanmar and Data for Myanmar, ၁၄ ဧပြီ ၂၀၂၄ အရ)&lt;ref name=&quot;thediplomat.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://thediplomat.com/2022/06/myanmars-total-displaced-population-tops-1-million-says-un/ |title=Myanmar's Total Displaced Population Tops 1 Million, Says UN |work=The Diplomat |first=Sebastian |last=Strangio |date=3 June 2022 |access-date=19 August 2022 |archive-date=14 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714151231/https://thediplomat.com/2022/06/myanmars-total-displaced-population-tops-1-million-says-un/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar junta has burnt down 83,746 houses since the coup |url=https://eng.mizzima.com/2024/04/18/9096 |work=Mizzima |date=18 April 2024}}&lt;/ref&gt;
*နေအိမ်နှင့် အဆောက်အဦး ၄၄၀ ချိတ်ပိတ်ခံထားရ ([[နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ ကူညီစောင့်ရှောက်ရေး အသင်း|AAPP]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ အရ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://aappb.org/?p=20793|title = Daily Briefing in Relation to the Military Coup|date = 28 March 2022|access-date = 3 August 2022|archive-date = 28 March 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328144739/https://aappb.org/?p=20793}}&lt;/ref&gt;}}
| notes             = 
| campaignbox       = 
}}
{{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}}
'''မြန်မာပြည်တွင်းစစ်''' သို့မဟုတ် '''ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်'''&lt;ref&gt;{{ကိုးကားခြင်း|title=ပြည်သူ့ခုခံ တော်လှန်စစ်သတင်းများ|url=https://www.youtube.com/watch?v=Px_ou2j5aGE|language=en|access-date=2022-02-03|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204072038/https://www.youtube.com/watch?v=Px_ou2j5aGE|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် '''နွေဦးတော်လှန်ရေး''' သည် ၂၀၂၁ခုနှစ်မှစ၍ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]]အပါအဝင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအား ဆန့်ကျင်သော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်‌တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများအကြား ဖြစ်ပွားသော ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်သည်။

မြန်မာပြည်တွင်းစစ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ဝှမ်းတွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံဆန္ဒပြမှုများ|အာဏာသိမ်းမှု ဆန့်ကျင်ရေး ဆန္ဒထုတ်ဖော်မှုများ]] ကို [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ(နစက)]] က လိုက်လျောခြင်းမရှိပဲ လုံခြုံရေးအင်အားအလွန်အကျွံသုံးကာ အဓိကရုဏ်း ဖြိုခွင်းရေးလက်နက်များသာမက  စစ်မြေပြင်လက်နက်များကို အသုံးပြုကာ နှိမ်နင်း ဖြိုခွင်းမှုအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနှံ့ ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသော [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]]၊ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] ၏ လက်နက်ကိုင် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar Violence Escalates With Rise of 'Self-defense' Groups, Report Says|url=https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_myanmar-violence-escalates-rise-self-defense-groups-report-says/6207546.html|date=June 27, 2021|accessdate=14 February 2022|archive-date=8 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225946/https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_myanmar-violence-escalates-rise-self-defense-groups-report-says/6207546.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar anti-coup insurgents destroy police post, kill security forces -media|url=https://www.euronews.com/2021/05/23/us-myanmar-politics|date=May 23, 2021|accessdate=14 February 2022|archive-date=5 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105220135/https://www.euronews.com/2021/05/23/us-myanmar-politics}}&lt;/ref&gt; ဤပဋိပက္ခကို ထကြွခြင်းထက် ပြည်တွင်းစစ်ဟု ကုလလူ့အခွင့်အရေး အကြီးအကဲက သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The deadly battles that tipped Myanmar into civil war|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957/|date=2022-02-01|accessdate=14 February 2022|archive-date=10 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210065357/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957}}&lt;/ref&gt; [[:en:Armed Conflict Location and Event Data Project|ACLED]]  ၏ ၂၀၂၂ ခုနှစ် မတ်လတွင် ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှုအပြီး လူပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ဦးခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bynum |first1=Elliott |title=10 Conflicts to Worry About in 2022: Myanmar |url=https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/ |website=ACLED |access-date=8 March 2022 |archive-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801085156/https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UCDP_candidates_2021&gt;{{Cite web|title=UCDP Candidates data set January to December 2021: Version 21.01.21.12|url=https://ucdp.uu.se/downloads/index.html|date=31 January 2022|access-date=14 February 2022|archive-date=7 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207011757/https://ucdp.uu.se/downloads/index.html}}&lt;/ref&gt;

အာဏာသိမ်းပြီး လများအကြာတွင် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက စစ်ကောင်စီအား တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် အတိုက်အခံများက နယ်မြေဒေသအချို့ကို စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CNN 7/9/21&quot;&gt;{{cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Olarn |first2=Kocha |title=Myanmar's shadow government launches 'people's defensive war' against the military junta |url=https://www.cnn.com/2021/09/07/asia/myanmar-nug-peoples-war-intl-hnk/index.html |access-date=23 September 2022 |work=[[CNN]] |accessdate=24 May 2023 |archive-date=23 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923230625/https://www.cnn.com/2021/09/07/asia/myanmar-nug-peoples-war-intl-hnk/index.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--Staff writer(s)/no by-line.--&gt; |title=The deadly battles that tipped Myanmar into civil war |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957/ |work=The BBC |agency=The BBC |date=1 February 2022 |access-date=2 February 2022 |accessdate=14 February 2022 |archive-date=10 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210065357/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutt |first1=David |title=The World Must Respond to Myanmar's Civil War Rather Than Its Coup |url=https://thediplomat.com/2022/09/the-world-must-respond-to-myanmars-civil-war-rather-than-its-coup/ |access-date=21 September 2022 |work=[[The Diplomat]] |date=14 September 2022 |accessdate=24 May 2023 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921070825/https://thediplomat.com/2022/09/the-world-must-respond-to-myanmars-civil-war-rather-than-its-coup/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |title=Myanmar's junta can't win the civil war it started |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/07/21/mynanmar-junta-military-civil-war-coup/ |access-date=21 September 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=21 July 2022 |accessdate=24 May 2023 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816114829/https://www.washingtonpost.com/world/2022/07/21/mynanmar-junta-military-civil-war-coup/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ebbighausen |first1=Rodion |title=Who is winning Myanmar's civil war? |url=https://www.dw.com/en/who-is-winning-myanmars-civil-war/a-62326822 |access-date=21 September 2022 |work=[[Deutsche Welle]] |date=1 July 2022 |accessdate=24 May 2023 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921190522/https://www.dw.com/en/who-is-winning-myanmars-civil-war/a-62326822 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Davis |first1=Anthony |title=Is Myanmar's military starting to lose the war? |url=https://asiatimes.com/2022/05/is-myanmars-military-starting-to-lose-the-war/ |access-date=21 September 2022 |work=[[Asia Times]] |date=30 May 2022 |accessdate=24 May 2023 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921190524/https://asiatimes.com/2022/05/is-myanmars-military-starting-to-lose-the-war/ }}&lt;/ref&gt; ကျေးရွာများနှင့် မြို့ငယ်များတွင် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် လူပေါင်းများစွာ ထွက်ပြေးနေခဲ့ရသည်။ ၂၀၂၃ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြို့နယ်များ၏ သုံးပုံတစ်ပုံထက်ပို၍ လက်လွှတ်နေရပြီဖြစ်ကြောင်း မင်းအောင်လှိုင်က ဝန်ခံခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AFP Feb 2023&quot;&gt;{{cite news |title=Myanmar junta extends state of emergency, effectively delaying polls |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230201-myanmar-marks-coup-anniversary-with-eyes-on-junta-election-plan |access-date=1 February 2023 |work=[[Agence France-Presse]] |publisher=[[France24]] |date=4 February 2023 |location=[[Yangon]] |accessdate=24 May 2023 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202232853/https://www.france24.com/en/live-news/20230201-myanmar-marks-coup-anniversary-with-eyes-on-junta-election-plan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCMP&quot;&gt;{{cite news |last1=Jones |first1=Aidan |title=Myanmar junta 'losing control' as armed resistance digs in, rights experts say |url=https://www.scmp.com/week-asia/article/3191402/myanmar-junta-losing-control-armed-resistance-digs-rights-experts-say |access-date=4 February 2023 |work=[[South China Morning Post]] |date=5 September 2022 |accessdate=24 May 2023 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204042636/https://www.scmp.com/week-asia/article/3191402/myanmar-junta-losing-control-armed-resistance-digs-rights-experts-say }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအရ လူပေါင်း ၁.၃ သန်းသည် စစ်ဘေးရှောင်နေရပြီး ကလေးသူငယ် ၁၃,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ မတ်လအထိ မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူပေါင်း ၁၇.၆ သန်းသည် လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီများ လိုအပ်လျက်ရှိကာ ၁.၆ သန်းမှာ စစ်ဘေးရှောင်လျက်ရှိပြီး အရပ်သားနေအိမ် ၅၅,၀၀၀ ဖျက်ဆီးခံထားရကြောင်း ကုလသမဂ္ဂက ခန့်မှန်းထားသည်။ လူပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်သည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ ထွက်ပြေးခိုလှုံလျက်ရှိသည်ဟု UNOCHA က ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Mike&quot;&gt;{{Cite web |last=Mike |date=15 September 2022 |title=Mass Exodus: Successive Military Regimes in Myanmar Drive Out Millions of People |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/editorial/mass-exodus-successive-military-regimes-in-myanmar-drive-out-millions-of-people.html |access-date=2022-09-22 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=26 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026014123/https://www.irrawaddy.com/opinion/editorial/mass-exodus-successive-military-regimes-in-myanmar-drive-out-millions-of-people.html }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ တွင် နိုင်ငံ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကိုသာ တပ်မတော်က ထိန်းထားနိုင်ကြောင်း မီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The civil war in Myanmar: No end in sight |url=https://www.brookings.edu/articles/the-civil-war-in-myanmar-no-end-in-sight/ |access-date=2023-10-10 |website=Brookings |language=en-US |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013033325/https://www.brookings.edu/articles/the-civil-war-in-myanmar-no-end-in-sight/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar’s Junta Is Losing the Civil War |url=https://www.cfr.org/article/myanmars-junta-losing-civil-war |access-date=2023-10-10 |website=Council on Foreign Relations |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013033325/https://www.cfr.org/article/myanmars-junta-losing-civil-war }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ အောက်တိုဘာလတွင် တပ်မတော်အနေဖြင့် အင်အားနည်းပါးမှုပြဿနာများ၊ တပ်ပြေးများနှင့် စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုပြဿနာများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Myanmar Junta Troops Lost Will to Fight: Brotherhood Alliance |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-troops-lost-will-to-fight-brotherhood-alliance.html |access-date=2023-11-05 |website=The Irrawaddy |date=4 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://archive.today/20231107030942/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-troops-lost-will-to-fight-brotherhood-alliance.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပီဒီအက်ဖ်များ၏ အဓိကထိုးစစ်ဖြစ်သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]သည် နိုဝင်ဘာလကုန်အထိ စစ်ကောင်စီ အခြေစိုက်စခန်း ၂၂၀ ကျော်၊ နှင့် မြို့အများအပြားကို သိမ်းပိုက်ရရှိထားသည်။

၂၀၂၃ အောက်တိုဘာနှင့် နိုဝင်ဘာလတွင် [[လွိုင်ကော်မြို့]]ကို ထိုးစစ်ဆင်သော [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]]နှင့်အတူ ရခိုင်နှင့် ချင်းပြည်နယ်များတွင်လည်း ထိုးစစ်များ ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fishbein |first1=Emily |last2=Hkawng |first2=Jaw Tu |last3=Awng |first3=Zau Myet |title=Northern offensive brings 'new energy' to Myanmar's anti-coup resistance |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/3/northern-offensive-brings-new-energy-to-myanmars-anti-coup-resistance |access-date=6 November 2023 |agency=Reuters |date=3 November 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105001619/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/3/northern-offensive-brings-new-energy-to-myanmars-anti-coup-resistance |url-status=live |accessdate=17 December 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105001619/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/3/northern-offensive-brings-new-energy-to-myanmars-anti-coup-resistance }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=irrloikaw&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-15 |title=Kayah Resistance Seizes Myanmar Junta Bases in State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html |access-date=2023-11-15 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116062451/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rakceasefire2&gt;{{cite news |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ် နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဒုံးပိုက်စခန်းကိုသိမ်းပိုက်ရရှိပြီဟုဆို |trans-title=Two Rathedaung Township Border Guard Military Posts attacked by Arakan Army with Dong Paik camp being captured |date=13 November 2023 |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 |language=my |work=Narinjara News |access-date=13 November 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013729/https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 |url-status=live |accessdate=19 November 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013729/https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 }}&lt;/ref&gt; ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးတွင် MNDAA အဖွဲ့သည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၏ မြို့တော် [[လောက်ကိုင်မြို့]]ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ အစောပိုင်းတွင်လည်းကောင်း သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းတွင် အပစ်ရပ်သည့် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးသည် ရက္ခိုင့်တပ်တော်၏ မြောက်ဦးမြို့နှင့်  အခြားနေရာများအား ထိုးစစ်ဆက်လက် ဆင်နွဲခဲ့သည်။&lt;ref name=mrauku/&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ဗိုလ်ချုပ် ၆ ဦးအပါအဝင် တပ်သားထောင်နှင့်ချီ၍ လက်နက်ချမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BBC-losing-24-1-2024&quot;/&gt; စစ်ကောင်စီက ပြည်သူလူထုအပေါ် မီးရှို့ခြင်း၊ ခေါင်းဖြတ်သတ်ခြင်း၊ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းနှင့် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းများအပါအဝင် အကြမ်းဖက်လုပ်ရပ်များဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ လူဦးရေ သုံးသန်းနီးပါး စစ်ဘေးရှောင်ဖြစ်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Helen Regan|author2=Angus Watson|author3=Anna Coren|author4=Su Chay|author5=Pallabi Munsi|url=https://edition.cnn.com/2024/03/27/asia/myanmar-military-junta-civilian-attacks-intl-hnk-dst/index.html|title=Burnings and beheadings: Myanmar junta escalates terror tactics against its people|date=2024-03-27|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402140504/https://edition.cnn.com/2024/03/27/asia/myanmar-military-junta-civilian-attacks-intl-hnk-dst/index.html|archive-date=April 2, 2024}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ ဒီးမော့ဆိုနှင့် ဖာပွန်မြို့များကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

== နောက်ခံ ==

===ရှိနှင့်ပြီးသော ပဋိပက္ခ===
{{main|မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ}}
{{see also|မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ}}

၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစတင်ကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တော်လှန်ပုန်ကန်မှုများ ဖြစ်ပွားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဗဟိုအစိုးရကို ဆန့်ကျင်နေသူများတွင် ကွန်မြူနစ်သူပုန်များနှင့် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးတို့သည် အဓိက အတိုက်အခံများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hensengerth|first=Oliver|title=The Burmese Communist Party and the State-to-State Relations between China and Burma|url=http://www.smlc.leeds.ac.uk/eas/eas_content/resources/documents/67LEAP.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528034733/http://www.smlc.leeds.ac.uk/eas/eas_content/resources/documents/67LEAP.pdf|archive-date=28 May 2008|year=2005|journal=Leeds East Asia Papers|volume=67}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528034733/http://www.smlc.leeds.ac.uk/eas/eas_content/resources/documents/67LEAP.pdf |date=28 May 2008 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.smlc.leeds.ac.uk/eas/eas_content/resources/documents/67LEAP.pdf |access-date=31 May 2023 |archive-date=28 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528034733/http://www.smlc.leeds.ac.uk/eas/eas_content/resources/documents/67LEAP.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Callahan |first1=Mary Patricia |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |date=2003 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=978-0-8014-7267-1 |url=https://books.google.com/books?id=NrCK8a6tcEgC |language=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀ ရာစုနှစ်တစ်ခုလုံးတွင် ထင်ရှားသော [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]]သည် လွှမ်းမိုးနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]]၏ [[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]နှင့် အရှိန်မြင့်လာသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကြောင့် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများ ပေါက်ပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pavković, 2011: 476&quot;&gt;Pavković, 2011: 476&lt;/ref&gt; [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ပြီးနောက် ဆန္ဒပြသူများမှ ဗမာလက်နက်ကိုင်စစ်အဖွဲ့များပေါ်ပေါက်လာပြီး တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များ ထိန်းချုပ်ရာ ဒေသများသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။

ရှစ်လေးလုံး လူထုအုံကြွမှုအပြီးတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (နောက်ပိုင်းတွင် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]]) သည် စစ်အာဏာရှင်စနစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ဆယ်စုနှစ်တလျောက် [[တပ်မတော်]]သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ စခန်းများ၊ အခြေစိုက်စခန်းများကို ဖျက်ဆီးကာ ယင်းတို့ကို အင်အားချိနဲ့စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Flint |first1=Colin |last2=Kirsch |first2=Scott |title=Reconstructing Conflict: Integrating War and Post-war Geographies |date=2011 |publisher=Ashgate Publishing |location=Farnham |isbn=978-1-4094-0470-5 |url=https://books.google.com/books?id=M__6c49rdz4C |language=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁-၂၀၁၅ မြန်မာ့နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကာလတွင် စစ်အစိုးရသည် [[ကိုးကန့်]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]ကဲ့သို့သော နေရာဒေသများကို ပြန်လည်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CNN-2t&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2015/02/12/asia/myanmar-violence/index.html|title=Myanmar says Kokang rebels killed 47 of its soldiers|first1=Jethro|last1=Mullen|first2=Mitra|last2=Mobasherat|date=13 February 2015|publisher=CNN|access-date=31 May 2023|archive-date=28 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164322/https://www.cnn.com/2015/02/12/asia/myanmar-violence/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ray Pagnucco and Jennifer Peters&quot;&gt;{{cite news|title=Myanmar's National Ceasefire Agreement isn't all that national|url=https://news.vice.com/article/myanmars-national-ceasefire-agreement-to-end-68-year-civil-war-isnt-all-that-national|access-date=18 October 2015|newspaper=Vice News|date=15 October 2015|author=Ray Pagnucco and Jennifer Peters|accessdate=31 May 2023|archive-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016125220/https://news.vice.com/article/myanmars-national-ceasefire-agreement-to-end-68-year-civil-war-isnt-all-that-national}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးနှင့် ဒီမိုကရေစီဖြစ်ထွန်းရေးတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံ]]က ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်]] (NCA) ကို ဗဟိုအစိုးရနှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ရှစ်ဖွဲ့တို့က လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;rfaNCA&quot;&gt;{{cite news|title=Myanmar Signs Historic Cease-Fire Deal With Eight Ethnic Armies|url=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/deal-10152015175051.html|access-date=15 October 2017|work=Radio Free Asia|language=en|accessdate=31 May 2023|archive-date=25 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325160018/http://www.rfa.org/english/news/myanmar/deal-10152015175051.html}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ၂၀၁၈ တွင် တပ်မတော်စစ်သားများက လမ်းဖောက်လုပ်ရန်အတွက် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တို့၏ နယ်မြေများသို့ ဝင်ရောက်သည်မှ အစပြု၍ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက်မှာ ပျက်ပြယ်ရန် လမ်းစဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sandford |first1=Steve |title=Conflict Resumes in Karen State After Myanmar Army Returns |url=https://www.voanews.com/a/conflict-resumes-in-karen-state-after-myanmar-army-returns/4417421.html |access-date=3 June 2018 |publisher=Voice of America |date=31 May 2018 |language=en |accessdate=31 May 2023 |archive-date=3 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603065724/https://www.voanews.com/a/conflict-resumes-in-karen-state-after-myanmar-army-returns/4417421.html }}&lt;/ref&gt; လက်မှတ်မရေးထိုးထားသော အဖွဲ့များသည် ပဋိပက္ခများကို ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာက အာရုံစိုက်မိစေခဲ့သည်မှာ [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]]ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၆ တွင်ဖြစ်ပွားသော ပဋိပက္ခမှသည် ၂၀၁၇ တွင် ဗဟိုအစိုးရ၏ [[ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BBC4&quot;&gt;{{cite news|title=Myanmar tensions: Dozens dead in Rakhine militant attack|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41046729|work=BBC News|access-date=25 August 2017|date=25 August 2017|accessdate=31 May 2023|archive-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825223806/http://www.bbc.com/news/world-asia-41046729}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ နှောင်းပိုင်းတွင် [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]အပါအဝင် NCA မရေးထိုးထားသည့် အဖွဲ့များက [[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကာ ဗဟိုအစိုးရနှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် ထိတွေ့မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Nadi&quot;&gt;{{cite news|last1=Nadi|first1=Nang Mya|title=8 killed as ethnic rebels hit Muse- DVB Multimedia Group|url=http://www.dvb.no/news/8-killed-ethnic-rebels-hit-muse/72729|access-date=3 May 2018|work=DVB Multimedia Group|date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504010454/http://www.dvb.no/news/8-killed-ethnic-rebels-hit-muse/72729|archive-date=4 May 2018|url-status=dead|accessdate=31 May 2023|archive-date=4 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504010454/http://www.dvb.no/news/8-killed-ethnic-rebels-hit-muse/72729}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ တွင် တိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ တပ်မတော်သည် ရက္ခိုင့်တပ်တော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title= |script-title=my:မီးဝစခန်းအား ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော်ကြာ ဝိုင်းပတ်ပိတ်ဆို့ထားသည့် AA အကြမ်းဖက် သောင်းကျန်း သူများ အကျဆုံးများစွာဖြင့် ဆုတ်ခွာ ထွက်ပြေး၊ |url=http://www.cincds.gov.mm/node/6885 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716133529/http://www.cincds.gov.mm/node/6885 |archive-date=16 July 2020 |access-date=4 August 2020 |website=Office of the Commander-in-Chief of Defence Services |language=my}}&lt;/ref&gt;

===၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းခြင်းနှင့် ဆန္ဒပြမှုများ ===
{{See also|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁-၂၀၂၂ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ}}
၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် ပြည်သူလူထုမှ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော အစိုးရကို စစ်တပ် မှ ဖြုတ်ချပြီး [[စစ်တပ်အဖွဲ့အစည်းစနစ်|စစ်အာဏာရှင်အစိုးရ]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] ကို [[ကိုဗစ် ၁၉|COVID-19]] ကန့်သတ်ချက် ဖောက်ဖျက်မှုကြောင့်ဟုစွပ်စွဲကာ ဖမ်းဆီးခံခဲ့သလို နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂုလ် [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]ကို ဝေါ်ကီတော်ကီပိုင်ဆိုင်မှုဖြင့် စွပ်စွဲဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]]မှ အပ အခြားသော ဝန်ကြီးများနှင့် အစိုးရအကြီးအကဲများကိုလည်း ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]]က မည်သူကမှ အတည်ပြုခန့်အပ်ခြင်းမရှိပဲ ယင်းက ယာယီသမ္မတဖြစ်ကြောင်းနှင့် နိုင်ငံတော်အရေးပေါ် အခြေအနေဟု ကြေညာကာ နိုင်ငံ့အာဏာ ၃ ရပ် အား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို လွှဲအပ်ကြောင်း စစ်တပ်ပိုင် [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား|မြဝတီ]]မှ ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar military announces new State Administrative Council|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html|accessdate=14 February 2022|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html}}&lt;/ref&gt;သို့သော်ငြားလည်း စစ်တပ်၏ အစိုးရအဖွဲ့ကို မည်သည့်နိုင်ငံကမှ အသိအမှတ် ပြုထားခြင်းမရှိပေ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.youtube.com/watch?v=JLLYejOcv5U |accessdate=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215080417/https://www.youtube.com/watch?v=JLLYejOcv5U }}&lt;/ref&gt;

အာဏာသိမ်းမှု၏ နောက်ကွယ်မှ ရည်ရွယ်ချက် အတိအကျကို ရှင်းလင်းစွာ မသိရသေးပေ။  [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]မှ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] တွင် မဲပေါင်း ၈.၆သန်းကျော် ကွာဟကာ မဲမသမာမှုရှိသည် ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုခဲ့သော်လည်း သက်သေအထောက်အထားပြနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ အများစုကမူ လွန်ခဲ့သည် ၁၀ နှစ်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သော [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]၏ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|စစ်အာဏာရှင်]]စနစ်ကို ပြန်လည်ကျင့်သုံးလိုသောကြောင့်ဖြစ်သည် ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 February 2021|title=Min Aung Hlaing: the heir to Myanmar's military junta|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210201-min-aung-hlaing-the-heir-to-myanmar-s-military-junta|language=en|accessdate=14 February 2022|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201211206/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210201-min-aung-hlaing-the-heir-to-myanmar-s-military-junta}}&lt;/ref&gt;

အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်ရေး ဆန္ဒပြပွဲများကို ရဲနှင့်စစ်တပ်အင်အားအလွန်အကျွံဖြင့် သွေးထွက်သံယို ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]] နှင့် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|စစ်အစိုးရအဖွဲ့]]ကို တွန်းလှန်ရန် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့များ ထူထောင်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းမှုပြီးနောက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|အနိုင်ရလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်]] အများစုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ]]မှ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (PDF) အမည်ဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး  ၂၀၂၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် စစ်အစိုးရကို ခုခံဆန့်ကျင်သော &quot;ခုခံစစ်&quot; ကို တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar shadow government calls for uprising against military|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/7/myanmar-shadow-government-launches-peoples-defensive-war|publisher=aljazeera.com|date=7 Sep 2021|accessdate=14 February 2022|archive-date=8 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908001916/https://www.aljazeera.com/news/2021/9/7/myanmar-shadow-government-launches-peoples-defensive-war}}&lt;/ref&gt;

==ရှေးဦးဖြစ်စဉ်များ==
{{main|မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)}}

===လက်နက်ကိုင် ဆန္ဒပြမှုများ===

မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် ဆန္ဒပြသူများစွာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်စပ်ဒေသများသို့ သွားရောက်ကာ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များထံ ခိုလှုံ၍ သင်တန်းတက်ရောက်ခဲ့ခြင်းမှစကာ&lt;ref name=fishbeinetal2021&gt;{{Cite web |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/ |title='The last fight': With growing support for federal army, Kachin prepares for war |date=3 April 2021 |access-date=4 April 2021 |archive-date=3 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210403142738/https://www.frontiermyanmar.net/en/the-last-fight-with-growing-support-for-federal-army-kachin-prepares-for-war/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်အခြေအနေကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=UN envoy urges action to prevent Myanmar 'civil war' |url=https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war |access-date=1 April 2021 |work=The Straits Times via Eleven Myanmar |date=1 April 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523052132/https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523052132/https://elevenmyanmar.com/news/un-envoy-urges-action-to-prevent-myanmar-civil-war }}&lt;/ref&gt; [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ]]ကလည်း စစ်အာဏာရှင်အား တိုက်ထုတ်ရန် &quot;ဖက်ဒရယ်လက်နက်ကိုင်တပ်မတော်&quot; ဖွဲ့စည်းရေးကို အဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MMN30321&quot;&gt;{{cite news |title=As slaughter of civilians continues, some decide it's time to take up arms |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms |access-date=1 April 2021 |work=Myanmar Now |date=30 March 2021 |language=en |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330105416/https://myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330105416/https://myanmar-now.org/en/news/as-slaughter-of-civilians-continues-some-decide-its-time-to-take-up-arms }}&lt;/ref&gt; မတ်လမှာပင် &quot;အရပ်သားများအား သတ်ဖြတ်နေခြင်း&quot;ကြောင့် တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအား ပြီးဆုံးစေနိုင်သည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=brotherhoodthreat2021&gt;{{Cite web |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire |title=Brotherhood Alliance tells military to stop killings, threatens to abandon ceasefire |access-date=4 April 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330145217/https://www.myanmar-now.org/en/news/brotherhood-alliance-tells-military-to-stop-killings-threatens-to-abandon-ceasefire |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

မတ်လနှောင်းပိုင်းမှာပင် တပ်မတော်၏ တိုက်ခိုက်မှုများအား ခုခံနိုင်ရန်အတွက် ဆန္ဒပြသူများသည် လက်လုပ်သေနတ်များကို သုံးစွဲမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ တဆက်တည်းမှာပင် အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးအဆောက်အဦများနှင့် ရဲစခန်းများအား  လက်လုပ်မိုင်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်သားများနှင့် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်ခြင်းများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 April 2021|title=The Junta Is Dragging Myanmar Into Full-Blown Civil War|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html|access-date=10 April 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410165357/https://www.irrawaddy.com/opinion/commentary/junta-dragging-myanmar-full-blown-civil-war.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===တကျော့ပြန် တိုင်းရင်းသား ပဋိပက္ခများ===

ယခင်က ငြိမ်းချမ်းပြီးသော မြို့ပြနေရာများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များ လိုအပ်ချက်ရှိလာခြင်းက တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအတွက် အင်အားဖြစ်စေခဲ့သည်။ ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (ကေအိုင်အေ)သည် ဖေဖော်ဝါရီလမှ စတင်ကာ စစ်ကောင်စီနှင့် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ရှိနေခဲ့ပြီးဖြစ်ကာ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[လိုင်ဇာမြို့]]အနီးရှိ [[အလောဘွမ်ရွာ၊ မိုးမောက်မြို့နယ်|အလောဘွမ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=KIAbizasusual2021&gt;{{Cite web |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement |title=KIA says more clashes likely despite junta's ceasefire announcement |access-date=4 April 2021 |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402113940/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-says-more-clashes-likely-despite-juntas-ceasefire-announcement |url-status=live }}&lt;/ref&gt; နောက်တစ်ရက်မှာပင် ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (ကေအန်အယ်အေ)က စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းတစ်ခုအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ဆယ်ဦးသေဆုံးကာ ဖမ်းဆီးရမိသူများလည်း ရှိခဲ့ပြီး ဆန္ဒပြမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ပထမဆုံးတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lynn |first1=Kyaw Ye |title=10 soldiers killed in Myanmar base attack: Rebel group |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195 |access-date=10 April 2021 |agency=[[Anadolu Agency]] |date=27 March 2021 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410122729/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195 |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410122729/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/10-soldiers-killed-in-myanmar-base-attack-rebel-group/2190195 }}&lt;/ref&gt; နောက်ရက်တွင် ပထမဆုံး လက်နက်ကိုင်ဆောင်ထားသော စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင် ဆန္ဒပြသူများနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်များအကြား ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ခဲ့ကာ [[၂၀၂၁ ကလေး ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ]] ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြသပိတ်စခန်းကို ဝင်ရောက်စီးနင်းသော စစ်ကောင်စီတပ်သားများနှင့် လုံခြုံရေးအဖွဲ့များအား ဆန္ဒပြသူများက လက်လုပ်လက်နက်များဖြင့် ခုခံခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 April 2021|title=Myanmar Villagers Take Up Homemade Weapons Against Regime's Security Forces|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html|access-date=10 April 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410172353/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-villagers-take-homemade-weapons-regimes-security-forces.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီက စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများအားလုံးကို ရပ်ဆိုင်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သော်လည်း တပ်မတော် (ကြည်း)၏ ထိုးစစ်ဆင်နေမှုများကြောင့် ကေအိုင်အေအနေဖြင့် ဆက်လက်ခုခံနေခဲ့ရသည်။&lt;ref name=KIAbizasusual2021/&gt; ဧပြီလတလျောက် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဧပြီ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆန္ဒပြသူများက အမဲလိုက်ရိုင်ဖယ်များနှင့် မီးလောင်ဗုံးများဖြင့် စစ်ကောင်စီတပ်သားများအား ပြန်လည်ခုခံခဲ့ရာမှ ဆန္ဒပြသူ ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော စစ်အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြပွဲများနှင့် ဆက်စပ်၍ သေဆုံးသူဦးရေမှာ တနိုင်ငံလုံးတွင် ၆၀၀ ကျော်ရှိသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eleven killed as Myanmar protesters fight troops with hunting rifles, firebombs – media |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH |access-date=8 April 2021 |work=Reuters |date=8 April 2021 |archive-date=8 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408082100/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=8 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408082100/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/eleven-killed-as-myanmar-protesters-fight-troops-with-hunting-rifles-firebombs-media-idUSKBN2BV0EH }}&lt;/ref&gt;

[[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]]နှင့် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး]]အပါအဝင် [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်]]တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသော အဖွဲ့ခုနစ်ဖွဲ့မှာ [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ]]နှင့် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=MYANMAR'S MEDIATION BLUES: Negotiation or zero-sum game? |url=https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game |work=BNI |date=3 June 2021 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040243/https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603040243/https://www.bnionline.net/en/news/myanmars-mediation-blues-negotiation-or-zero-sum-game }}&lt;/ref&gt; ရက္ခိုင့်တပ်တော်၊ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]တို့ပါဝင်သော [[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]က ရှမ်းပြည်နယ် [[နောင်မွန်ရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|နောင်မွန်]]ရဲကင်းစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ten Myanmar policemen killed in attack by ethnic armies opposed to junta-report |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056 |access-date=10 April 2021 |work=Reuters |date=10 April 2021 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410075547/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056 |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410075547/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-armies/ten-myanmar-policemen-killed-in-attack-by-ethnic-armies-opposed-to-junta-report-idUSKBN2BX056 }}&lt;/ref&gt; ထိုဖြစ်ရပ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းပစ်ခတ်မှုများနှင့် မြေပြင်တပ်ဖွဲ့များအသုံးပြုကာ အလော့ဘွမ်စခန်းအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း အထိအခိုက်များစွာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia |title=Junta's armed forces launch attack to reclaim base seized by KIA |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603024127/https://www.myanmar-now.org/en/news/juntas-armed-forces-launch-attack-to-reclaim-base-seized-by-kia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဧပြီ ၂၆ တွင် ဖြစ်ပွားသော [[မင်းတပ်တိုက်ပွဲ]]မှာ ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံး ပြင်းထန်သည့် ထိတွေ့တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (CDF) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်မြို့နယ်]]တွင် လက်နက်ကိုင်ခုခံမှုကို စတင်ခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]က ရိက္ခာနှင့် ရေ ဖြတ်တောက်ခဲ့ကာ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite ]]news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081|title=Myanmar: The small embattled town that stood up to the army|access-date=3 June 2021|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213654/https://www.bbc.com/news/world-asia-57197081|url-status=live}}&lt;/ref&gt; မြို့ပြင်ရှိ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းရုပ်တုအနီးတွင် ဆန္ဒပြသူများက ဖမ်းဆီးခံထားရသော ဆန္ဒပြသူ ခြောက်ဦးအားလွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုနေကြစဉ် လက်နက်ကိုင်စစ်သားတစ်ဦးက စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့ရာမှ တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-30-regime-soldiers-killed-by-mindat-locals-in-four-day-battle|title=At least 30 regime soldiers killed by Mindat locals in four-day battle|website=Myanmar NOW|access-date=31 May 2023|archive-date=24 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324070731/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-30-regime-soldiers-killed-by-mindat-locals-in-four-day-battle}}&lt;/ref&gt;
အကူအညီပေးရေးဝန်ထမ်းတစ်ဦး၏ အဆိုအရ ဒေသခံ ၁၀,၀၀၀ ကျော်သည် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများကြောင့် မင်းတပ်မှ ထွက်ပြေးနေရသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://militarycoupmyanmar.com/2021/06/03/junta-cuts-off-water-and-food-supplies-to-rebel-town-of-mindat-2/|title=Junta cuts off water and food supplies to rebel town of Mindat|date=3 June 2021|access-date=31 May 2023|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512221724/https://militarycoupmyanmar.com/2021/06/03/junta-cuts-off-water-and-food-supplies-to-rebel-town-of-mindat-2/}}&lt;/ref&gt; တိုက်ပွဲသည် လေးရက်ခန့်ကြာခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ သေဆုံးကာ CDF ဖက်မှ အကျအဆုံးမရှိခဲ့သော်လည်း မင်းတပ်မြို့သည် လူသူကင်းမဲ့ကာ ခြောက်ကပ်သွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myanmarspeaks.com/posts/who-are-the-chin-defence-force-myanmar|title=Who are the Chinland Defense Force (CDF), Chin Myanmar|website=www.myanmarspeaks.com|access-date=24 March 2022|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512221723/https://www.myanmarspeaks.com/posts/who-are-the-chin-defence-force-myanmar|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ခုခံမှု စတင်ခြင်း ==
{{see also|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)}}

ဧပြီ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ဒီမိုကရေစီအရေးလှုပ်ရှားသူ နိုင်ငံရေးသမား မင်းကိုနိုင်က ထိန်းသိမ်းခံ [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]နှင့် [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]တို့၏ မူလရာထူးများအတိုင်းပါဝင်ပြီး ကချင်နှင့် ကရင်တိုင်းရင်းသားအဖွဲ့အစည်း ခေါင်းဆောင်များ ပါဝင်သော[[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]] ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုကြေညာချက်မှာပင် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းအနေဖြင့် ထောက်ခံမှုပေးရန်လည်း တောင်းဆိုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aung San Suu Kyi supporters unveil Myanmar 'national unity government' |url=https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece |access-date=17 April 2021 |work=[[Financial Times]] |date=16 April 2021 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416161137/https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416161137/https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Opponents of Myanmar's junta set up national unity government |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government |access-date=17 April 2021 |work=[[France24]] |date=16 April 2021 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509175927/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509175927/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government }}&lt;/ref&gt;

အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရက လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ကြေညာခဲ့ကာ ယင်းရက်အား မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် ၂၀၂၁ စတင်ရာ ရက်အဖြစ် ရည်ညွှန်းကြသည်။ စစ်အာဏာရှင်၏ တိုက်ခိုက်မှုမှ အကာအကွယ်ပေးရန်နှင့် ဖက်ဒရယ်တပ်မတော် ပေါ်ပေါက်ရေးအတွက် ပထမအဆင့်အနေဖြင့် ဖြစ်ရန်အတွက် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အား [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (People's Defence Force, အတိုကောက် PDF) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Can Myanmar's New 'People's Defense Force' Succeed? |url=https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/ |agency=The Diplomat |date=26 April 2021 |access-date=3 June 2021 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509135933/https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/ |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509135933/https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/ }}&lt;/ref&gt; မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[မူဆယ်မြို့]]၌ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်မတော်တို့အကြား ထိတွေ့မှုဖြစ်ပွားခဲ့ကာ မြန်မာလုံခြုံရေးအဖွဲ့ဝင် အနည်းဆုံး ၁၃ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar rebels claim police killings as Aung San Suu Kyi appears in court |url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force |access-date=26 May 2021 |work=The Guardian |date=24 May 2021 |language=en |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525013456/https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525013456/https://www.theguardian.com/world/2021/may/24/myanmar-police-clashes-anti-coup-movement-deaths-peoples-defence-force }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar: 13 security forces members killed in clash with anti-coup bloc's defence force |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029 |access-date=26 May 2021 |work=ANI News |date=24 May 2021 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526074425/https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029/ |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526074425/https://www.aninews.in/news/world/asia/myanmar-13-security-forces-members-killed-in-clash-with-anti-coup-blocs-defence-force20210524083029/ }}&lt;/ref&gt; ဇွန်လအစောပိုင်းတွင် [[မြဝတီခရိုင်]]အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ကရင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]တို့ကို ကရင်တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF ပူးပေါင်းတပ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ တစ်ဒါဇင်ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Irr6321&quot;&gt;{{cite news |title=Karen Rebel Leader Warns Myanmar Regime of More Fighting |url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html |date=3 June 2021 |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605233950/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605233950/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/karen-rebel-leader-warns-myanmar-regime-of-more-fighting.html }}&lt;/ref&gt;

ကယားပြည်နယ်ရှိ ကရင်နီပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (KPDF) က [[လွိုင်ကော်မြို့]]အနီးရှိ တပ်မတော် စစ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karenni resistance fighters open new front against junta |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta |access-date=26 May 2021 |work=Myanmar Now |date=26 May 2021 |language=en |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526202734/https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526202734/https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-fighters-open-new-front-against-junta }}&lt;/ref&gt; မေလအကုန်တွင် လွိုင်ကော်နှင့် [[ဒီးမော့ဆိုမြို့]]များရှိ PDF နှင့် KPDF များကို တိုက်ခိုက်ရာတွင် တပ်မတော်က လက်နက်ကြီးနှင့် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar carries out air strikes after militia attacks – witnesses |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31 |access-date=1 June 2021 |work=Reuters |date=31 May 2021 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601034353/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31/ |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601034353/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/myanmar-carries-out-air-strikes-after-militia-attacks-witnesses-2021-05-31/ }}&lt;/ref&gt; မေလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] ကေအိုင်အေက စစ်အာဏာရှင်ဆန့်ကျင်နေသော ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်းကာ [[ကသာမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ရှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ပူတာအို၊ ဖားကန့်နှင့် မိုးမောက်မြို့နယ်များတွင်လည်း တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html |title=Myanmar Junta Forces and KIA in Fresh Fighting in Northern Myanmar |date=31 May 2021 |access-date=3 June 2021 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602234925/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-forces-and-kia-in-fresh-fighting-in-northern-myanmar.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက [[မန္တလေးမြို့]]ရှိ PDF များခိုလှုံရာနေအိမ်အား ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး တော်လှန်ရေးသမား အများအပြားကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Troops Battle Civilian Resistance Fighters in Mandalay |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html |date=22 June 2021 |access-date=17 January 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214075443/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214075443/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-battle-civilian-resistance-fighters-in-mandalay.html }}&lt;/ref&gt; [[ဒီပဲယင်းမြို့]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့သော လူ ၂၅ ဦးအား စစ်ကောင်စီတပ်များက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town |title=Myanmar military kills at least 25 people in raid on central town
|access-date=16 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705011706/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/myanmar-military-kill-at-least-25-people-in-raid-on-central-town |archive-date=5 July 2021 }}&lt;/ref&gt; [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]အတွင်းတွင် တော်လှန်ရေးသမားများ၏ မိုင်းဆွဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;50 Myanmar Junta Soldiers Killed in Landmine Attacks https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214061731/https://www.irrawaddy.com/news/burma/50-myanmar-junta-soldiers-killed-in-landmine-attacks.html |date=14 February 2022 }}&lt;/ref&gt; ဤတိုက်ခိုက်မှုများသည် ယခင်က လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း မရှိသလောက်ဖြစ်ခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း အညာဒေသတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

===စစ်ကြေညာခြင်း===

စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက နိုင်ငံတော်၏ အရေးပေါ်အခြေအနေအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး စစ်အာဏာရှင် ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူလူထု၏ တော်လှန်ရေး စတင်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=တော်လှန်ရေး စတင်ကြောင်း NUG ကြေညာ
 – ဘီဘီစီ မြန်မာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049/page/16 |work=BBC News မြန်မာ |language=my-MM |access-date=17 January 2022 |accessdate=22 June 2023 |archive-date=22 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622043443/https://www.bbc.com/burmese/live/burma-58396049/page/16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta|title=Myanmar opposition announces 'defensive war' against junta|first=Rebecca|last=Ratcliffe|location=[[Yangon]]|work=[[The Guardian]]|date=7 September 2021|access-date=7 September 2021|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202134355/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202134355/https://www.theguardian.com/world/2021/sep/07/myanmar-opposition-announces-defensive-war-against-junta}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံအဝှမ်း စစ်ကောင်စီတပ်များ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် PDF တို့အကြား တိုက်ပွဲများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=iiss&gt;{{cite web|url=https://myanmar.iiss.org/analysis|title=Post-coup Myanmar in six warscapes|website=International Institute for Strategic Studies|access-date=28 October 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028203220/https://myanmar.iiss.org/analysis|url-status=live}}&lt;/ref&gt; စက်တင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြင်သာရွာရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်အကြား ထိတွေ့တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ လူအနည်းဆုံး ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Deadly unrest reported in Myanmar after opposition urges 'defensive war' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10 |work=reuters |access-date=17 January 2022 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118194903/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10/ |url-status=live |accessdate=14 February 2022 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118194903/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/deadly-unrest-reported-myanmar-after-opposition-urges-defensive-war-2021-09-10/ }}&lt;/ref&gt; စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် လွန်ခဲ့သော သုံးလအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၀၀ ကျော် သေဆုံးပြီး ၆၃၀ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html|title=Over 1700 Junta Soldiers Killed in Past Three Months, Civilian Government Says|publisher=[[The Irrawaddy]]|date=14 September 2021|accessdate=16 September 2021|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213184102/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-1700-myanmar-junta-soldiers-killed-in-past-three-months-civilian-govt-says.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; စက်တင်ဘာလမှ အောက်တိုဘာလအကြား [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့တွင် တိုက်ပွဲများစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html|title=Over 30 Junta Soldiers Killed In Fierce Weekend Fighting|publisher=The Irrawaddy|date=27 September 2021|accessdate=7 October 2021|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214005244/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-30-myanmar-junta-troops-killed-in-fierce-weekend-fighting.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html|title=Over 40 Myanmar Soldiers Killed in Ambush|publisher=The Irrawaddy|date=6 October 2021|accessdate=7 October 2021|archive-date=6 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006085942/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-40-myanmar-junta-soldiers-killed-in-ambush.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ ခုခံတော်လှန်ရေးသမားများကြောင့် စစ်ကောင်စီအမာခံသတင်းပေး အနည်းဆုံး ၄၀၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၈၅ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု စစ်ကောင်စီနိုင်ငံပိုင် မီဒီယာက အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html|title=Hundreds Of Myanmar Junta Informants Killed Or Wounded|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archive-date=7 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007103445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/hundreds-of-myanmar-junta-informants-killed-or-wounded.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ထိုနေ့မှာပင် [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] တိုင်းမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ဖြိုးသန့်]]သည် [[အာဏာဖီဆန်ရေး ပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှု|အာဏာ ဖီဆန်ရေး လှုပ်ရှားမှု]]ပြုလုပ်ရန် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ဆက်သွယ်သည်ဟုဆိုကာ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html|title=Myanmar Military Detains North-Western Commander For Planning to Defect: Ethnic Insurgent Sources|publisher=The Irrawaddy|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archive-date=7 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007102131/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-detains-north-western-commander-for-planning-to-defect-ethnic-insurgent-sources.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

စက်တင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ချင်းပြည်နယ်၊ [[ထန်တလန်မြို့]]မှ မြို့ခံလူဦးရေ ၈,၀၀၀ ခန့်သည် စစ်ကောင်စီတပ်များ၏ နေအိမ်မီးရှို့မှုများကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]သို့ ထွက်ပြေးခိုလှုံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|date=22 September 2021|title=Myanmar: Whole town flees amid fierce fighting|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762|url-status=live|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922140946/https://www.bbc.com/news/world-asia-58650762 |archive-date=22 September 2021 }}&lt;/ref&gt;

စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း အငိုက်တိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၂၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း တော်လှန်ရေးသမား အနည်းဆုံး ၄ ဦးနှင့် အသက် ၇၀ အရွယ် အရပ်သားတစ်ဦးတို့လဲ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html|title=Myanmar Junta Troops Ambushed in Shan State|publisher=The Irrawaddy|date=28 September 2021|accessdate=7 October 2021|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214005113/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-troops-ambushed-in-shan-state.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကလေးမြို့နယ်]]ရှိ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (ကလေး)|ကလေး PDF]] အခြေစိုက်စခန်းအား စစ်ကောင်စီတပ်များ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ကလေး PDF တပ်ရင်း ၃ မှ တော်လှန်ရေးသမား နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ဆေးတပ်သား ၉ ဦး ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Soldiers capture PDF medics during a raid on resistance base camp in Kalay|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay|access-date=17 January 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128121442/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128121442/https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-capture-pdf-medics-during-raid-on-resistance-base-camp-in-kalay}}&lt;/ref&gt;

== အစောပိုင်း ပဋိပက္ခများ ==
=== ၂၀၂၁–၂၀၂၂ နွေရာသီ စစ်ရေးအခြေအနေများ ===

====ရှမ်းနှင့် ကယားပြည်နယ်====
{{see also|မိုဆို လူသတ်ပွဲ}}
နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ရှမ်းပြည်နယ် [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[မိုးဗြဲ]] PDF စခန်းတစ်ခုကို [[တပ်မတော် (ကြည်း)|ခမရ ၄၄၂]]မှ တပ်သားများက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ လူအင်အားမမျှသဖြင့် PDF တပ်သားများ စခန်းကို စွန့်ခွာထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Esther J. |date=18 November 2021 |title=Dozens of junta troops ambush Moebye PDF outpost |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost/ |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413061212/https://myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost/ |url-status=live |accessdate=22 June 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413061212/https://myanmar-now.org/en/news/dozens-of-junta-troops-ambush-moebye-pdf-outpost/ }}&lt;/ref&gt; နိုဝင်ဘာလ နှောင်းပိုင်းတွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ပလ္လင်ရွာ၊ ကနီမြို့နယ်|ပလ္လင်ကျေးရွာ]]အနီးရှိ မုံရွာ PDF တပ်ခွဲ ၂၀၅ ၏ စခန်းတစ်ခုအား စစ်ကောင်စီတပ်များက ဝင်ရောက်စီးနင်းကာ ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ စီးနင်းမှုအတွင်း PDF များ၏ ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ရာ အလုပ်ရုံတစ်ခုလည်း ပျက်စီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Military raid destroys resistance base in Monywa, PDF says|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|access-date=17 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says}}&lt;/ref&gt; နိုဝင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ် [[ဟိုဖိတ်ရွာ၊ ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်|ဟိုဖိတ်ရွာ]]အနီးရှိ [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (KNDF) ၏ ရှေ့ပြေးတပ်သား လေးဦးအား စစ်ကောင်စီတပ်များက သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Military kills four KNDF members in Demoso|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso|access-date=17 January 2022|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203102554/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203102554/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-kills-four-kndf-members-in-demoso}}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာလလယ်တွင် [[ဖရူဆိုမြို့နယ်]]တွင် KNDF နှင့် [[ကရင်နီ တပ်မတော်]] ပူးပေါင်းအဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်များအကြား လေးရက်ကြာဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲအတွင်း ခမရ ၄၂၈ မှ စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Swe |first=Nyein |date=15 December 2021 |title=Clashes in Kayah State kill at least four regime soldiers: KNDF |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf/ |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413061211/https://myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf/ |url-status=live |accessdate=22 June 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413061211/https://myanmar-now.org/en/news/clashes-in-kayah-state-kill-at-least-four-regime-soldiers-kndf/ }}&lt;/ref&gt;

ဒီဇင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ်အနီးရှိ [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] ထိန်းချုပ်နယ်မြေ [[လေးကေ့ကော်|လေးကေ့ကော်မြို့သစ်]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ခန့်က ဝင်ရောက်ရှာဖွေခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများနှင့် PDF အဖွဲ့ဝင်များကို ရှာဖွေခဲ့ကြပြီး [[မြောင်းမြမြို့နယ်]] လွှတ်တော်အမတ် [[ဝေလင်းအောင်]] အပါအဝင် စစ်အာဏာရှင်ဆန့်ကျင်ရေးနှင့် ဆက်စပ်သော လူအများအပြားကို ဖမ်းဆီးသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 December 2021 |title=Military arrests NLD lawmaker in KNU territory |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-arrests-nld-lawmaker-in-knu-territory/ |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062716/https://myanmar-now.org/en/news/military-arrests-nld-lawmaker-in-knu-territory/ |url-status=live |accessdate=22 June 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062716/https://myanmar-now.org/en/news/military-arrests-nld-lawmaker-in-knu-territory/ }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် လွိုင်ကော်မြို့နယ် [[ကွန်နားရွာ၊ လွိုင်ကော်မြို့နယ်|ကွန်နားရွာ]]ရှိ နေအိမ်များအား စစ်ကောင်စီတပ်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Esther J |date=20 December 2021 |title=More houses torched as junta troops leave Loikaw village |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/en/news/more-houses-torched-as-junta-troops-leave-loikaw-village/ |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062712/https://myanmar-now.org/en/news/more-houses-torched-as-junta-troops-leave-loikaw-village/ |url-status=live |accessdate=22 June 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062712/https://myanmar-now.org/en/news/more-houses-torched-as-junta-troops-leave-loikaw-village/ }}&lt;/ref&gt;

ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မိုဆိုရွာ၊ ဖရူဆိုမြို့နယ်|မိုဆိုကျေးရွာ]]အနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ဆုံတွေ့ခဲ့သော [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ|ဒေသခံ ၃၅ ဦးမှာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့]]ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=J. |first=Esther |date=24 January 2022 |title=As details of Christmas Eve massacre emerge, calls for justice grow |work=[[Myanmar Now]] |url=https://myanmar-now.org/en/news/as-details-of-christmas-eve-massacre-emerge-calls-for-justice-grow/ |access-date=7 June 2023 |accessdate=13 October 2023 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607003223/https://myanmar-now.org/en/news/as-details-of-christmas-eve-massacre-emerge-calls-for-justice-grow/ }}&lt;/ref&gt; သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသူများတွင် Save the Children ၏ ဝန်ထမ်းနှစ်ဦး ပါဝင်ခဲ့ကာ အဖွဲ့အနေဖြင့် ကယားပြည်နယ်တွင်း လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နေမှုများအား ရပ်တန့်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 December 2021 |title=Save the Children confirms staff killed in Myanmar massacre |work=[[Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/28/save-the-children-confirms-staff-killed-in-myanmar-massacre |access-date=7 June 2023 |accessdate=13 October 2023 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607003216/https://www.aljazeera.com/news/2021/12/28/save-the-children-confirms-staff-killed-in-myanmar-massacre }}&lt;/ref&gt; [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က ထိုဖြစ်ရပ်အပေါ် ဝမ်းနည်းရကြောင်းနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာသော စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 December 2021 |title=UN 'horrified' by massacre of dozens of civilians in Myanmar |work=[[Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians |access-date=7 June 2023 |accessdate=14 February 2022 |archive-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226231042/https://www.aljazeera.com/news/2021/12/26/united-nations-horrified-myanmar-massacre-dozens-civilians }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29 December 2021 |title=Myanmar: Security Council condemns attack killing dozens |work=UN News |url=https://news.un.org/en/story/2021/12/1108842 |access-date=7 June 2023 |accessdate=13 October 2023 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607003216/https://news.un.org/en/story/2021/12/1108842 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် မတ်လနှင့် ဖေဖော်ဝါရီလတလျောက်တွင် စစ်ကောင်စီက ကရင်ပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့ရှိ အရပ်သားကျေးရွာများအပေါ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကျေးရွာခြောက်ရွာမှ မျက်မြင်သက်သေများအဆိုအရ စစ်ကောင်စီတပ်သားများက ကျေးရွာအတွင်းဝင်ရောက်ကာ ရွှေ၊ ငွေကြေး၊ ယာဉ်နှင့် အခြားတန်ဖိုးရှိ ပစ္စည်းများ လုယက်ယူငင်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ [[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|တိုင်းရင်းသားလူနည်းစု]]အပေါ် ကျူးလွန်နေမှုများအတွက် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့]]က စစ်ကောင်စီအား စွပ်စွဲပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 May 2022 |title=Myanmar: Military onslaught in eastern states amounts to collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/myanmar-military-onslaught-in-eastern-states-amounts-to-collective-punishment/ |access-date=2022-10-22 |website=Amnesty International |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174506/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/myanmar-military-onslaught-in-eastern-states-amounts-to-collective-punishment/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ကချင်ပြည်နယ်====
နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် [[ရွှေကူမြို့]]၏ အရှေ့ဘက် ၁၆ ကီလိုမီတာအကွာ၌ [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (ကေအိုင်အေ) နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်တို့ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကေအိုင်အေက ပီဒီအက်ဖ်တို့နှင့် ပူးတွဲလုပ်ဆောင်နေသည်ဟူသော ကောလဟာလများကို ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်တပ်က စမ်းသပ်လျက်ရှိသော [[ဆူခွိုင်း ၃၀]] ဖိုက်တာဂျက်လေယာဉ်နှစ်စီးဖြင့် လေကြောင်းဗုံးကျဲမှုများ ပြုလုပ်ပြီးနောက်တွင် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Military deploys Russian-made fighter jets against KIA targets|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets|access-date=17 January 2022|archive-date=6 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206010220/https://myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=6 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206010220/https://myanmar-now.org/en/news/military-deploys-russian-made-fighter-jets-against-kia-targets}}&lt;/ref&gt; ထိုနေ့မှာပင် [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]-မတူပီ က [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]နှင့် ပူးတွဲကာ ပလက်ဝ-မတူပီ ကားလမ်းပေါ်ရှိ အမှတ် ၃၀၄ ခြေမြန်တပ်ရင်းစခန်းတစ်ခုကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ယင်းတိုက်ခို်က်မှုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news|title=Chinland Defence Force attacks junta soldiers in Matupi|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi|access-date=17 January 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201001003/https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201001003/https://www.myanmar-now.org/en/news/chinland-defence-force-attacks-junta-soldiers-in-matupi}}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာလတွင် သိမ်းမင်းပီဒီအက်ဖ် စခန်းတစ်ခုအား ညအချိန်တွင် စစ်ကောင်စီက ဝင်ရောက်စီးနင်းကာ စခန်းအား မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ခုခံရေးသမားများ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ခဲ့ကာ သိမ်းမင်းပီဒီအက်ဖ်မှ ၂ ဦးသေဆုံးပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Waiting for official news report to be used as citation&lt;/ref&gt; မိုးညှင်းမြို့နယ်တွင် ကေအိုင်အေအား စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်အပြီး ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အကြာတွင် တပ်မတော်၏ အမှတ် ၄၂ ခြေလျင်တပ်ရင်းမှ တပ်သား ၅၀ ခန့်သည် [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]ရှိ ညောင်ထောက်ရွာအနီး ကေအိုင်အေနယ်မြေကို ဝင်ရောက်တို်က်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် [[ဖားကန့်မြို့]]လည်မှ ၁၇ မိုင်ခန့်အကွာ မိုးညှင်း-ဖားကန့် လမ်းပေါ်ရှိ ဝယ်လုံရွာအနီးတွင်လည်း ထိတွေ့တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီမှ လက်နက်ကြီးဖြင့် အချက် ၃၀ ခန့် ပစ်ခတ်ခဲ့သေးသည်။ ကေအိုင်အေ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ထိခိုက်သေဆုံးမှုအသေးစိတ်ကို ပြောဆိုရန် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=KIA clashes with junta soldiers in Hpakant and Mohnyin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin|access-date=17 January 2022|archive-date=6 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206011605/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=6 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206011605/https://www.myanmar-now.org/en/news/kia-clashes-with-junta-soldiers-in-hpakant-and-mohnyin}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖော်ဝါရီလ အစောပိုင်းတွင် ဖားကန့်မြို့နယ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော သုံးရက်တာတိုက်ပွဲအတွင်း တပ်ရင်းမှူးအပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] က ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 February 2022 |title=Over 200 Myanmar Junta Troops Killed in Three Days: Kachin Independence Army |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html |accessdate=7 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214193909/https://www.irrawaddy.com/news/burma/over-200-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-kachin-independence-army.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း====
[[File:PDF in Sagaing (2021).jpg|thumb|၂၀၂၂ ခုနှစ်အတွင်း ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်နေစဉ်]]
ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ [[မြိုင်မြို့|မြိုင်]]ပီဒီအက်ဖ်အဖွဲ့က စစ်ကောင်စီယာဉ်နှစ်စီးအား လက်လုပ်မိုင်း ၃ လုံးဖြင့် အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး သုံးဦးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ပီဒီအက်ဖ်က ဆိုသည်။ နေ့လယ်ပိုင်းတွင် မင်းသားကျရွာမှ ခြေလျင်ထွက်ခွာသွားသော စစ်ကောင်စီတပ်အား ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Soldiers target villagers after ambush by Myaing PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|access-date=17 January 2022|archive-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf}}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းအား မိုင်းဆွဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ ခန့်က ကျေးရွာတွင်းဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဆားလင်းကြီး G-Z ဒေသခံပီဒီအက်ဖ် တိုက်ခိုက်ရေးသမားများနှင့် အရပ်သားတစ်ဦးကို ဖမ်းဆီးမီးရှို့သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Junta soldiers massacre and burn 11, including teenagers, during raid on village in Sagaing|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|access-date=17 January 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128222014/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|url-status=live|accessdate=13 October 2023|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128222014/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing}}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[အရာတော်မြို့နယ်]]ရှိ [[ကဲဘာရွာ၊ အရာတော်မြို့နယ်|ကဲဘာရွာ]]ရှိ ပီဒီအက်ဖ်အဖွဲ့များအား တပ်မတော်က လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုအပါအဝင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်နှင့် လက်နက်အင်အား မမျှတမှုကြောင့် တော်လှန်ရေးသမားများ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar military torches 100 homes in Sagaing Region village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|access-date=17 January 2022|archive-date=15 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=15 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village}}&lt;/ref&gt;

ဒီဇင်ဘာလအတွင်း စစ်ကောင်စီက ရဟတ်ယာဉ်ခြောက်စင်းဖြင့် [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] အနောက်ပိုင်းသို့ တပ်သား ၁၅၀ ခန့်ပို့ဆောင်ခဲ့ပြီး ပီဒီအက်ဖ်များ ရှိနိုင်သည့် ဒီပဲယင်းမြို့နယ်အား ဝိုင်းရံထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Junta soldiers murder three more villagers in Depayin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|access-date=17 January 2022|archive-date=10 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=10 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin}}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်နှင့် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]ရှိ [[နှမ်းခါးရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|နှမ်းခါးရွာ]]အား လေကြောင်းမှ အလစ်ဝင်ရောက်တို်က်ခိုက်ခဲ့ရာ ယောဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့မှ တော်လှန်ရေးသမား ၂၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|access-date=17 January 2022|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကနီမြို့နယ်]]ရှိ ပီဒီအက်ဖ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်ကောင်စီနှင့် ပျူစောထီးအဖွဲ့မှ အနည်းဆုံး ၃၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီ၏ ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးယာဉ်များကိုလည်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ရေယာဉ်တစ်စင်း မီးလောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 February 2022 |title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=1 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214193946/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ ဒေသခံပီဒီအက်ဖ်များက စစ်ကောင်စီတပ်များကို အလစ်ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သားများ သေဆုံးခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှုများသည် တော်လှန်ရေးသမားများက မောင်းသူမဲ့ဒရုန်းများ အသုံးပြုသော ပထမဆုံး တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 February 2022 |title=38 Junta Soldiers Reported Killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=7 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213140304/https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဖေဖော်ဝါရီ ၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ သုံးမြို့နယ်တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များ၏ တို်က်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၅၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 February 2022 |title=Resistance Fighters Claim To Have Killed Around 50 Myanmar Junta Personnel |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213130332/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီနှောင်းပိုင်းတွင် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[မိုးဗြဲ]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]တို့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၂ ဦးနှင့် တော်လှန်ရေးသမား ၂၀ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 February 2022 |title=Both Sides Sustain Casualties as Fighting Rages Between PDFs and Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/both-sides-sustain-casualties-as-fighting-rages-between-pdfs-and-myanmar-junta.html |accessdate=22 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222012752/https://www.irrawaddy.com/news/burma/both-sides-sustain-casualties-as-fighting-rages-between-pdfs-and-myanmar-junta.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 February 2022 |title=Resistance Fighters Suffer Heavy Losses During Sagaing Clash With Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |accessdate=22 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222012425/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[မန္တလေးမြို့]]ပေါ်တွင်လည်း မြို့ပြပျောက်ကြားအဖွဲ့များက ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များနှင့်အတူ [[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်|မဟာအောင်မြေ]]နှင့် [[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]]များတွင် လက်လုပ်ဗုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်က တော်လှန်ရေးသမားများ ပုန်းခိုသော နေရာနှစ်ခုကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ပြီး မြို့ပြပျောက်ကြားအဖွဲ့ဝင် ၈ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar Junta Claims to Have Killed 8 Resistance Fighters in Mandalay Raids|work=Myanmar NOW|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|access-date=17 January 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ပီဒီအက်ဖ်များ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် [[နေပြည်တော်]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ [[ပြည်ထောင်စုနေ့]]ကာလအတွင်း မြို့အများအပြားတွင် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 February 2022 |title=Junta Soldiers Killed; Social Media Users Boycott Myanmar Coup Leader's Parade |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |accessdate=14 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214143540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ချင်းပြည်နယ်====
ဒီဇင်ဘာ ၈ ရက်နေ့တွင်  [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (စီဒီအက်ဖ်) နှင့် တပ်မတော်တို့သည် တပ်မတော်က တပ်စွဲထားသော [[ထန်တလန်မြို့]]တွင် မိနစ် ၉၀ ကြာ ထိတွေ့တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စီဒီအက်ဖ်မှ သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုရက်သတ္တပတ်တွင် ထန်တလန်မြို့အတွင်း နေအိမ်များ ထပ်မံမီးလောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး မြို့၏ လေးပုံတစ်ပုံကျော် ပျက်စီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Well over a quarter of Thantlang now destroyed by fire as rebel group vows to 'drive out' junta soldiers|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta|access-date=17 January 2022|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210154834/https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta|url-status=live|accessdate=14 February 2022|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210154834/https://www.myanmar-now.org/en/news/well-over-a-quarter-of-thantlang-now-destroyed-by-fire-as-rebel-group-vows-to-drive-out-junta}}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မင်းတပ်မြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းအား အလစ်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 March 2022 |title=Myanmar Junta Convoy Under Repeated Attack in Chin State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-convoy-under-repeated-attack-in-chin-state.html |accessdate=30 April 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=30 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430071122/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-convoy-under-repeated-attack-in-chin-state.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ရန်ကုန်====
၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ [[တာမွေမြို့နယ်]]တွင် စစ်ကားတစ်စင်းပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်သားအများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/en/news/army-truck-with-soldiers-inside-blown-up-in-yangon/ |access-date=13 October 2023 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822054540/https://myanmar-now.org/en/news/army-truck-with-soldiers-inside-blown-up-in-yangon/ }}&lt;/ref&gt; [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်]]အတွင်း ပေါက်ကွဲမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ ရက်နေ့တွင် သံသယရှိသူ ၁၂ ဦးအား တပ်မတော်က ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ လွတ်မြောက်သွားခဲ့သူနှစ်ဦးမှာလည်း နောက်ပိုင်းတွင် အရပ်ဝတ်များက ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် လက်လုပ်ဗုံး မတော်တဆမှုကြောင့် ပျောက်ကြားအဖွဲ့ဝင်အများအပြား သေဆုံးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Esther J |date=14 December 2021 |title=Three injured guerrilla fighters among 12 arrested after accidental explosion in Yangon |work=Myanmar Now |url=https://myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon/ |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062719/https://myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon/ |url-status=live |accessdate=13 October 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413062719/https://myanmar-now.org/en/news/three-injured-guerrilla-fighters-among-12-arrested-after-accidental-explosion-in-yangon/ }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီလမှ စ၍ စစ်ကောင်စီအရာရှိ ၃၆၇ ဦးမှာ လုပ်ကြံခံရမှုများကြောင့် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း စစ်ကောင်စီသတင်းရင်းမြစ်များက ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 February 2022 |title=Almost 370 Junta Officials Assassinated Since Coup |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html |accessdate=3 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214194001/https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-370-myanmar-junta-officials-assassinated-since-coup.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; အရပ်သားများအပေါ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများအား တုံ့ပြန်ရန်အတွက် တော်လှန်ရေးသမားများသည် [[ရန်ကုန်မြို့]]အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်များ၏ နေအိမ်များကို ပစ်မှတ်ထားလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 February 2022 |title=Resistance Fighters Target Homes of Myanmar Junta Pilots After Airstrikes on Civilians |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-target-homes-of-myanmar-junta-pilots-after-airstrikes-on-civilians.html |accessdate=11 February 2022 |archive-date=10 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210114656/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-target-homes-of-myanmar-junta-pilots-after-airstrikes-on-civilians.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== ကရင်ပြည်နယ် ====
မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့ညနေပိုင်းတွင် [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (ကေအန်အယ်လ်အေ) တပ်မဟာ ၆ သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ [[မြဝတီခရိုင်]]၊ ဝေါလေမြိုင်မြို့နယ်ခွဲ၊ [[မောခီးရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|မောခီးရွာ]]ရှိ တပ်မတော်စခန်းတစ်ခုအား ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ မောခီးစခန်းသည် မြဝတီမြို့မှ မိုင် ၅၀ အကွာနှင့် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်မှ သုံးမိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Maung Shwe Wah |date=22 March 2022 |title=KNU rebels kill soldier and seize 'great number of weapons' in attack on junta base near Thai border |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/knu-rebels-kill-soldier-and-seize-great-number-of-weapons-in-attack-on-junta-base-near-thai |access-date=29 March 2022 |website=Myanmar NOW |language=en |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328005236/https://myanmar-now.org/en/news/knu-rebels-kill-soldier-and-seize-great-number-of-weapons-in-attack-on-junta-base-near-thai |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ခေတ်သစ်မီဒီယာ၏ အဆိုအရ တပ်မတော်မှ ရှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Irrawaddy – Burmese Edition |url=https://www.facebook.com/theirrawaddyburmese/ |website=www.facebook.com |access-date=26 March 2022 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326043753/https://www.facebook.com/theirrawaddyburmese/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{better source needed|reason=No specific article given.|date=March 2022}}

ဧပြီ ၁၄ ရက်နေ့တွင် [[လွိုင်ကော်မြို့]]အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: Additional armed clashes between military and armed groups likely in Kayah State through mid-May /update 9 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/04/myanmar-additional-armed-clashes-between-military-and-armed-groups-likely-in-kayah-state-through-mid-may-update-9 |access-date=2022-04-19 |website=Myanmar: Additional armed clashes between military and armed groups likely in Kayah State through mid-May /update 9 {{!}} Crisis24 |language=en |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419054427/https://crisis24.garda.com/alerts/2022/04/myanmar-additional-armed-clashes-between-military-and-armed-groups-likely-in-kayah-state-through-mid-may-update-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများကြောင့် ထိုင်းနယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများတွင် စစ်ရှောင်ဦးရေများ များပြားလာနေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fighting in Myanmar's Kayin state drives thousands to Thai border |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/border-03292022192931.html |access-date=2022-04-19 |website=Radio Free Asia |language=en |archive-date=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419155711/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/border-03292022192931.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဧပြီ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[လေးကေ့ကော်]]တွင် ကေအန်အယ်လ်အေနှင့် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီမှ အနည်းဆုံး ၃၀ ခန့် ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Regime troops retreat with heavy causalities&lt;!--sic--&gt; in Lay Kay Kaw |url=https://www.bnionline.net/en/news/regime-troops-retreat-heavy-causalities-lay-kay-kaw |website=Burma News International |language=en |access-date=21 April 2022 |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422000430/https://www.bnionline.net/en/news/regime-troops-retreat-heavy-causalities-lay-kay-kaw |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဧပြီလနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီအရာရှိနှစ်ဦးနှင့် လျှပ်စစ်ဌာနမှ ဝန်ထမ်း ၂၄ ဦးအား ကေအန်ဒီအက်ဖ်အဖွဲ့များက [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]တွင် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 April 2022 |title=Karenni Resistance Force Captures Junta Personnel in Roadside Ambush |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-force-captures-junta-personnel-in-roadside-ambush |accessdate=28 April 2022 |publisher=Myanmar Now |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427134136/https://www.myanmar-now.org/en/news/karenni-resistance-force-captures-junta-personnel-in-roadside-ambush |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== အခြားဒေသများ ====
ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မကွေး၊ စစ်ကိုင်းနှင့် တနင်္သာရီ တိုင်းဒေသကြီးများ၊ ချင်း၊ ရှမ်းနှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင် သုံးရက်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး သုံးဒါဇင်ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 January 2022 |title=Myanmar Resistance Kills Dozens of Junta Soldiers in Three Days of Clashes |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html |accessdate=1 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213140918/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-kills-dozens-of-junta-soldiers-in-three-days-of-clashes.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; မတ်လတွင် တနင်္သာရီတို်င်းဒေသကြီးရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့က ကော့သောင်းခရိုင်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား သုံးဦးအား သတ်ဖြတ်နိုင်ခဲ့ပြီး လက်နက်များ သိမ်းယူရရှိခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance Force Claims Victory in Clashes With Military in Myanmar's Southernmost District |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/resistance-force-claims-victory-in-clashes-with-military-in-myanmars-southernmost-district |accessdate=28 April 2022 |publisher=Myanmar Now |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427140403/https://www.myanmar-now.org/en/news/resistance-force-claims-victory-in-clashes-with-military-in-myanmars-southernmost-district |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]နှင့် တပ်မတော်တို့အကြား ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ [[မောင်တောမြို့နယ်]]အတွင်း နှစ်ကြိမ်ခန့် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီက [[မီးတိုက်ရွာ]]၏ အရှေ့မြောက်ဘက် လက်ပံတောင်အနီး အေအေ၏ စခန်းများအား အလစ်ဝင်ရောက်တိုက်ခို်က်ခဲ့ရာအေအေ၏ ရှေ့တန်းကင်းတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ရက္ခိုင့်တပ်တော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ [[ခိုင်သုခ]]က ဆိုသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင်လည်း သုံးနာရီကြာ တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလက အေအေနှင့် တပ်မတော်တို့အကြား သဘောတူခဲ့သော အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအား ပျက်စီးမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 February 2022 |title=Junta Troops Clash With Arakan Army in Western Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213140146/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-troops-clash-with-arakan-army-in-western-myanmar.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့ညက မောင်တောမြို့နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲများကြောင့် အရပ်သား နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 February 2022 |title=Two Civilians Dead in Clash Between AA, Regime Troops in Myanmar's Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213142004/https://www.irrawaddy.com/news/burma/two-civilians-dead-in-clash-between-aa-regime-troops-in-myanmars-rakhine-state.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း ဗိုလ်မှူးတစ်ဦးအပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်သား အများပြား သေဆုံးခဲ့သည်.&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 February 2022 |title=Fighting With AA Claims Heavy Casualties Including Officers, Video Shows |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-with-aa-claims-heavy-regime-casualties-including-officers-video-shows.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=11 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211123144/https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-with-aa-claims-heavy-regime-casualties-including-officers-video-shows.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၂ မုတ်သုန်ရာသီ စစ်ရေးအခြေအနေများ ===
[[File:KNDF 2022-09.jpg|thumb|left|၂၀၂၂ စက်တင်ဘာလအတွင်း တွေ့ရသော KNDF တပ်သားများ]]
မိုးရွာသွန်းမှုများနှင့် ရွှံ့နွံများကြောင့် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှာ မိုးရာသီတွင် နည်းပါးလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=iiss/&gt; လက်နက်ကိုင်တော်လှန်မှု ပထမနှစ်ပတ်လည်အချိန်တွင် စစ်ကောင်စီအနေဖြင့် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို မိုးရာသီတွင် အလွယ်တကူ မပြုလုပ်နိုင်တော့ချေ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance Leader in Sagaing Says Monsoon Will Bring Victories |url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/myanmar-resistance-leader-in-sagaing-says-monsoon-will-bring-victories.html |work=The Irrawaddy |date=13 June 2022 |access-date=28 October 2022 |archive-date=6 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806025854/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/myanmar-resistance-leader-in-sagaing-says-monsoon-will-bring-victories.html |url-status=live |accessdate=14 October 2023 |archive-date=6 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806025854/https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/myanmar-resistance-leader-in-sagaing-says-monsoon-will-bring-victories.html }}&lt;/ref&gt;

မေလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ [[ဆူးလေစေတီတော်|ဆူးလေစေတီ]]အနီးတွင် ဗုံးပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး တစ်ဦးသေဆုံးကာ ၉ ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာများက [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]က လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သော်လည်း ပီဒီအက်ဖ်များက ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 June 2022 |title=Accusations fly after Myanmar bombing kills 1, injures 9 |url=https://apnews.com/article/education-myanmar-yangon-bombings-aung-san-suu-kyi-924a199c207a78d620b9fb7fa1ec1421 |access-date=2022-09-21 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922073551/https://apnews.com/article/education-myanmar-yangon-bombings-aung-san-suu-kyi-924a199c207a78d620b9fb7fa1ec1421 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဇွန်လတွင် နိုင်ငံ၏ ၄၀ မှ ၅၀ % အထိ တော်လှန်ရေးသမားများက ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၏ နေရာအတော်များများအား လွတ်လပ်သော အစိုးရအနေဖြင့် အုပ်ချုပ်ထားနိုင်ကြောင်း [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]က ဆိုသည်။ [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] နှင့် [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] တို့ကလည်း အစိုးရသစ်အတွက် အစီအစဉ်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။ [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] နှင့် [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်]]တို့ မဟာမိတ် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Is Myanmar's Military on Its Last Legs? |last=Martin |first=Michael |url=https://www.csis.org/analysis/myanmars-military-its-last-legs |website=Center for Strategic and International Studies |access-date=2022-10-22 |date=21 June 2022 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.csis.org/analysis/myanmars-military-its-last-legs |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.csis.org/analysis/myanmars-military-its-last-legs |date=22 October 2022 }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံ၏ မြို့ပေါ်နေရာအားလုံးနီးပါးကို ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး ကျောက်စိမ်းလုပ်ကွက်များအပါအဝင် နိုင်ငံ၏ ရင်းမြစ်များကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar's resistance is at risk of believing its own propaganda |access-date=2022-10-22 |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/asia/2022/05/19/myanmars-resistance-is-at-risk-of-believing-its-own-propaganda |date=19 May 2022 |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.economist.com/asia/2022/05/19/myanmars-resistance-is-at-risk-of-believing-its-own-propaganda |url-status=live |accessdate=14 October 2023 |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.economist.com/asia/2022/05/19/myanmars-resistance-is-at-risk-of-believing-its-own-propaganda }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစတင်ကာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂,၂၀၀ ကျော်ကို သုတ်သင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] က ဇူလိုင်လတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/2200-myanmar-junta-soldiers-killed-since-january-knu.html|title=2,200 Myanmar Junta Soldiers Killed Since January: KNU|date=6 July 2022|publisher=The Irrawaddy|accessdate=6 July 2022|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706125953/https://www.irrawaddy.com/news/burma/2200-myanmar-junta-soldiers-killed-since-january-knu.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]အတွင်း တိုက်ပွဲများတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄၀ ခန့်နှင့် ပီဒီအက်ဖ် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-myanmar-troops-11-pdf-fighters-killed-in-clash-in-shan-state.html|title=Dozens of Myanmar Troops, 11 PDF Fighters Killed in Clash in Shan State|publisher=The Irrawaddy|date=6 July 2022|accessdate=9 July 2022|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708162105/https://www.irrawaddy.com/news/burma/dozens-of-myanmar-troops-11-pdf-fighters-killed-in-clash-in-shan-state.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၏ ဆရာဖြစ်သူ အငြိမ်းစားဗိုလ်ချုပ်[[အုန်းသွင်]]အား မြို့ပြပျောက်ကြားအဖွဲ့က စက်တင်ဘာလတွင် လုပ်ကြံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=27 September 2022 |title=Retired Myanmar Brigadier General Shot Dead by Yangon Resistance Group |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html |work=The Irrawaddy |location=Yangon |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019102837/https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html |url-status=live |accessdate=14 October 2023 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019102837/https://www.irrawaddy.com/news/burma/retired-myanmar-brigadier-general-shot-dead-by-yangon-resistance-group.html }}&lt;/ref&gt;

===ရခိုင်တွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြယ်ခြင်း===
ဇွန်လနှင့် ဩဂုတ်လများတွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] (အေအေ)နှင့် စစ်ကောင်စီတို့အကြား ၂၀၂၀ နှောင်းပိုင်းတွင် ထားရှိခဲ့သည့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြယ်ခဲ့သည်။ ထိုကာလအတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်းတွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ပြည်သူ့ရေးရာ ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် ဒေသတွင်း အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ စစ်ပွဲဖြစ်ပွားမှုများကို ရှောင်ရှားခဲ့သည်။ အခြားနေရာများတွင် ခုခံတော်လှန်မှု များပြားလာခြင်းနှင့် NUG နှင့် ပူးပေါင်းရန် လူထုထောက်ခံမှု ပိုမိုလာခြင်းအပေါ် ရက္ခိုင့်တပ်တော်အား တပ်မတော်က ပိုမိုအာရုံစိုက်လာခဲ့သလို ရက္ခိုင့်တပ်တော်အနေဖြင့်လည်း ရခိုင်ပြည်နယ် တောင်ပိုင်းသို့ ၎င်း၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ချဲ့ထွင်ရန် စတင်ကြိုးပမ်းလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avoiding a Return to War in Myanmar's Rakhine State |date=1 June 2022 |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/myanmar/avoiding-return-war-myanmars-rakhine-state |website=International Crisis Group |location=Brussels, Belgium |language=en |access-date=6 January 2023 |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106140951/https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/myanmar/avoiding-return-war-myanmars-rakhine-state |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ရက္ခိုင့်တပ်တော်ခေါင်းဆောင် [[ထွန်းမြတ်နိုင်]]၏ ဇွန်လအတွင်း ပြောကြားချက်များအရ ရက္ခိုင့်တပ်တော်အနေဖြင့် ပဋိပက္ခတွင်းသို့ ပါဝင်စေလာနေကြောင်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arakan Army on Collision Course with the Military in Myanmar's Rakhine State |last=Kean |first=Thomas |url=https://thediplomat.com/2022/06/arakan-army-on-collision-course-with-the-military-in-myanmars-rakhine-state/ |date=7 June 2022 |access-date=6 January 2023 |website=The Diplomat |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106140955/https://thediplomat.com/2022/06/arakan-army-on-collision-course-with-the-military-in-myanmars-rakhine-state/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဇူလိုင်လနောက်ပိုင်းတွင် [[ကရင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရက္ခိုင့်တပ်တော်စခန်းတစ်ခုအား တပ်မတော်မှ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ခြောက်ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည် စတင်လာခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လနှောင်းပိုင်းနှင့် ဩဂုတ်လ အစောပိုင်းတို့တွင် [[မောင်တောမြို့နယ်]]နှင့် [[ချင်းပြည်နယ်]]အနောက်ပိုင်းတို့တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းအတွင်း ခရီးသွားလာရာတွင် စစ်ဆေးရေးဂိတ်များစွာကို အကြောင်းကြားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရသလို မြစ်ကြောင်းပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် အများပြည်သူသုံး ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးယာဉ်များ ရပ်နားခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Insurgents in Myanmar's Rakhine State Return to War on the Military |date=3 October 2022 |url=https://www.usip.org/publications/2022/10/insurgents-myanmars-rakhine-state-return-war-military |author=Kyaw Hsan Hlaing |website=US Institute of Peace |language=en |access-date=6 January 2023 |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106140953/https://www.usip.org/publications/2022/10/insurgents-myanmars-rakhine-state-return-war-military |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ပြည်တွင်းစစ် အရှိန်တက်လာခြင်း ==

===ခုခံတွန်းလှန်မှု အားကောင်းလာခြင်း===
တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခုခံစစ်မှ ထိုးစစ်သို့ ပြောင်းလဲကာ ၂၀၂၃ နှစ်အကုန်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|နွေဦးတော်လှန်ရေး]] အောင်မြင်အဆုံးသတ်ရန် ရည်မှန်းကြောင်း အောက်တိုဘာလလယ်တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါထုတ်ပြန်မှုအပြီးတွင် မြို့ပြနေရာများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းတို့တွင် တိုက်ခိုက်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;at20221104&quot;&gt;{{cite news |first=Anthony |last=Davis |title=Myanmar's NUG going for broke before its time |url=https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 |date=4 November 2022 |work=Asia Times |access-date=5 November 2022 |archive-date=5 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105215701/https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 |url-status=live |accessdate=16 October 2023 |archive-date=5 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105215701/https://asiatimes.com/2022/11/myanmars-nug-going-for-broke-before-its-time/?fbclid=IwAR05DLA_u3Wj36rVzbn0sqQrLuZX2J6KXdBE1DPQcLh8JL-I-tS68MC2Vu0 }}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီကလည်း [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]]နှင့် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]များရှိ ကျေးရွာ ၂၀ ကျော်ကို မီးရှို့ဖျက်ဆီးကာ စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးအားပျော့စေရန် &quot;[[ဖြတ်လေးဖြတ်]]&quot;ဗျူဟာကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စစ်ကိုင်းအခြေစိုက် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ အဆိုအရ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရသူများသည် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်လာကြသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Nay Thit |title=Why Myanmar Junta's 'Four Cuts' Arson Strategy is Failing to Quell Resistance |url=https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html |work=The Irrawaddy |date=22 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html |url-status=live |accessdate=16 October 2023 |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/why-myanmar-juntas-four-cuts-arson-strategy-is-failing-to-quell-resistance.html }}&lt;/ref&gt;

ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်များတွင် တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာနေသည်။ [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် တိုက်ခိုက်မှုများ တိုးမြှင့်လာပြီး ခုခံတော်လှန်ရေးသမားများက ပထမဆုံးသိမ်းပိုက်နိုင်သောမြို့အဖြစ် [[ကော့ကရိတ်မြို့]]ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;at20221104&quot;/&gt; အောက်တိုဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ အာရှအဝေးပြေးလမ်းမကြီးတွင် အလစ်အငိုက်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ မြို့နှင့် မြို့တွင်းရှိ အစိုးရရုံးများတွင်ပါ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နှစ်ရက်အကြာတွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heavy Fighting Between Myanmar Junta, Resistance Reported in Karen's Kawkareik |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html |work=The Irrawaddy |date=21 October 2022 |access-date=5 November 2022 |archive-date=5 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105215659/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html |url-status=live |accessdate=18 October 2023 |archive-date=20 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240220212821/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/heavy-fighting-between-myanmar-junta-resistance-reported-in-karens-kawkareik.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar's KNU attacks key border town of Kawkareik |url=https://www.mizzima.com/article/myanmars-knu-attacks-key-border-town-kawkareik |author=AFP |work=Mizzima |date=22 October 2022 |access-date=5 November 2022 |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102082617/https://mizzima.com/article/myanmars-knu-attacks-key-border-town-kawkareik |url-status=live |accessdate=18 October 2023 |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102082617/https://mizzima.com/article/myanmars-knu-attacks-key-border-town-kawkareik }}&lt;/ref&gt; လေးရက်အကြာတွင် [[ကရင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်]]ရှိ အမှတ် ၃၃၉ ခြေမြန်တပ်ရင်းစခန်းတစ်ခုကို ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်ဦးဆောင်သော အဖွဲ့မှ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြန်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karen Resistance Forces Seize Myanmar Junta Base, Capture 17 Soldiers |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html |work=The Irrawaddy |date=27 October 2022 |access-date=27 October 2022 |archive-date=27 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027144636/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html |url-status=live |accessdate=18 October 2023 |archive-date=27 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027144636/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/karen-resistance-forces-seize-myanmar-junta-base-capture-17-soldiers.html }}&lt;/ref&gt; အောက်တိုဘာလ ၂၈ ရက်နေ့က ကော့ကရိတ်မြို့အနီး ဆည်တစ်ခုတွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဆည်တွင် ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=21 October 2022 |title=Resistance Besieges Karen Town; Myanmar Junta Counters With Airstrikes |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-besieges-karen-town-myanmar-junta-counters-with-airstrikes.html |access-date=2022-10-28 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028152540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-besieges-karen-town-myanmar-junta-counters-with-airstrikes.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ချင်းပြည်နယ်]]ရှိ ခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]ရှိ စစ်စခန်းတစ်ခုအား ဒရုန်းများ အသုံးပြုကာ တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် စခန်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၇၄% ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ [[တပ်မတော် (လေ)|စစ်ကောင်စီလေတပ်]]၏ ဗုံးဆက်တိုက်ကြဲချမှုကြောင့် စခန်းအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chin resistance forces fail to take outpost after week-long siege |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege |date=22 November 2022 |language=en |work=Myanmar Now |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133119/https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege |url-status=live |accessdate=18 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133119/https://www.myanmar-now.org/en/news/chin-resistance-forces-fail-to-take-outpost-after-week-long-siege }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလအတွင်း [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တလျောက် ခုခံတော်လှန်မှုများ တိုးမြင့်လာသည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ ပဲခူးတိုင်းအနောက်ပိုင်း [[မိုးညိုမြို့နယ်]]တွင် ရဲစခန်းအဆောက်အဦးတစ်ခုအား ပီဒီအက်ဖ်များက ဆင့်ပွားဗုံးများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nearly 60 Myanmar Regime Forces Killed in Two Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html |work=The Irrawaddy |date=24 November 2022 |language=en |access-date=29 November 2022 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html |url-status=live |accessdate=20 October 2023 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/nearly-60-myanmar-regime-forces-killed-in-two-days-of-resistance-attacks.html }}&lt;/ref&gt; ပဲခူးအရှေ့ပိုင်းတွင် [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]ရှိ ရဲစခန်းတစ်ခုအား ပဲခူးပီဒီအက်ဖ်အဖွဲ့များက ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |title=Over 70 Myanmar Junta Forces Killed in Three Days of Resistance Attacks |work=The Irrawaddy |language=en |date=28 November 2022 |access-date=29 November 2022 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183850/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |url-status=live |accessdate=20 October 2023 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183850/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-70-myanmar-junta-forces-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}&lt;/ref&gt; တော်လှန်ရေးသမားများက စစ်ကောင်စီ စစ်စခန်းသုံးခုအား ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သဖြင့် [[ရွှေကျင်မြို့နယ်]]အတွင်းမှ ဒေသခံအရပ်သာထောင်နှင့်ချီ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ ဤစီးနင်းမှုကို [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး|ကေအင်ယူ]]နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ တိုက်ရိုက်ထိန်းကွပ်မှုအောက်တွင်ရှိသော မြို့နယ်ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့တစ်ခုတို့ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Thousands flee as resistance forces seize three Myanmar military bases in Bago Region |url=https://myanmar-now.net/en/news/thousands-flee-as-resistance-forces-seize-three-myanmar-military-bases-in-bago-region |work=Myanmar NOW |date=15 November 2022 |language=en |access-date=29 November 2022 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183932/https://myanmar-now.net/en/news/thousands-flee-as-resistance-forces-seize-three-myanmar-military-bases-in-bago-region |url-status=dead |accessdate=20 October 2023 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183932/https://myanmar-now.net/en/news/thousands-flee-as-resistance-forces-seize-three-myanmar-military-bases-in-bago-region }}&lt;/ref&gt;

ဒီဇင်ဘာလအစောပိုင်းတွင် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ပီဒီအက်ဖ်]]အဖွဲ့များက အမျိုးသမီးတစ်ဦးအား ရိုက်နှက်၍ ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့သော ဗီဒီယိုတစ်ခုမှာ လူမှုကွန်ယက်တွင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနက အဆိုပါဖြစ်ရပ်သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တမူးမြို့နယ်]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ပါဝင်သူများကို ဖမ်းဆီးကာ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်နေကြောင်း သတင်းထောက်များအား ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=NUG opens probe into brutal killing of woman by members of its resistance force |url=https://myanmar-now.org/en/news/nug-opens-probe-into-brutal-killing-of-woman-by-members-of-its-resistance-force |author=Khin Yi Yi Zaw |date=6 December 2022 |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140942/https://myanmar-now.org/en/news/nug-opens-probe-into-brutal-killing-of-woman-by-members-of-its-resistance-force |url-status=live |accessdate=20 October 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140942/https://myanmar-now.org/en/news/nug-opens-probe-into-brutal-killing-of-woman-by-members-of-its-resistance-force }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းစဉ်ကစ၍ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၆၉၂ ဦးနှင့် ခုခံတော်လှန်ရေးသမား ၂၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ကေအန်ဒီအက်ဖ်)က ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ပြောဆိုသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်အတွင်း [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့တွင် အရပ်သား ၂၉၃ ဦးအား စစ်ကောင်စီက သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး အရပ်သား ၁၂၆ ဦးမှာ နေအိမ်များမှ စစ်ဘေးရှောင်နေစဉ် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kayah-resistance-797-myanmar-junta-troops-killed-last-year.html |access-date=20 October 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109144027/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kayah-resistance-797-myanmar-junta-troops-killed-last-year.html }}&lt;/ref&gt;

ဇန်နဝါရီလ အစောပိုင်းတွင် ကနီမြို့နယ်ရှိ ပီဒီအက်ဖ်အုပ်စုများက စစ်ကောင်စီ၏ ထောက်ပို့ရေယာဉ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၂၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ခုခံရေးသမားများက ကုန်းလမ်းအများစုကို ထိန်းချုပ်ထားသဖြင့် စစ်ကောင်စီက လက်နက်ပစ္စည်းများကို ရေကြောင်းသုံး၍ ပို့ဆောင်မှုများ များပြားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sagaing Resistance Groups Hail River Attacks on Myanmar Junta |date=6 January 2023 |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/sagaing-resistance-groups-hail-river-attacks-on-myanmar-junta.html |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109144834/https://www.irrawaddy.com/news/burma/sagaing-resistance-groups-hail-river-attacks-on-myanmar-junta.html |url-status=live |accessdate=20 October 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109144834/https://www.irrawaddy.com/news/burma/sagaing-resistance-groups-hail-river-attacks-on-myanmar-junta.html }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် [[ယင်းမာပင်ခရိုင်]] ပီဒီအက်ဖ်တပ်ရင်း ၁ ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းအဖွဲ့က [[ကနီမြို့နယ်]]ရှိ တာဝါတိုင်ကုန်း စစ်စခန်းတစ်ခုကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ သေဆုံးပြီး လက်နက်ခဲယမ်းအများအပြား သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=More Than a Dozen Myanmar Junta Troops Killed in Four Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/more-than-a-dozen-myanmar-junta-troops-killed-in-four-days-of-resistance-attacks.html |access-date=29 June 2023 |date=19 April 2023 |work=The Irrawaddy |language=en |accessdate=20 October 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606161625/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/more-than-a-dozen-myanmar-junta-troops-killed-in-four-days-of-resistance-attacks.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=ကနီ တာဝါတိုင်စခန်းကုန်းတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ဦး သေဆုံးပြီး ၃ ယောက် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက် |url=https://www.mizzimaburmese.com/article/127193 |access-date=29 June 2023 |date=19 April 2023 |work=Mizzima |language=my |last1=Nway |first1=Maung Khet |accessdate=20 October 2023 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406152829/https://www.mizzimaburmese.com/article/127193 }}&lt;/ref&gt;

[[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် [[အင်းလေးကန်]]အနီး ပီဒီအက်ဖ်များနှင့် [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]]တို့အကြား ထိတွေ့မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Fighting Breaks Out Near Inle Lake in Southern Shan State |author=Hein Htoo Zan |date=5 January 2023 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html |work=The Irrawady |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109200852/https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html |url-status=live |accessdate=22 October 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109200852/https://www.irrawaddy.com/news/burma/fighting-breaks-out-near-inle-lake-in-southern-shan-state.html }}&lt;/ref&gt; 

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]က [[ထန်တလန်မြို့]]ရဲစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ မြို့အား ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chin Resistance: Myanmar Junta Trying to Retake Thantlang|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-resistance-myanmar-junta-trying-to-retake-thantlang.html|date=18 February 2023|work=The Irrawaddy|language=en|last1=Zan|first1=Hein Htoo|access-date=5 July 2023|accessdate=22 October 2023|archive-date=5 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705123127/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-resistance-myanmar-junta-trying-to-retake-thantlang.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]၊ [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]]နှင့် [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]တို့ ပါဝင်သော ချင်းတော်လှန်ရေးပေါင်းစုံအဖွဲ့က [[ကလေးမြို့]]မှ [[ဖလမ်းမြို့]]နှင့် [[ဟားခါးမြို့]]သို့ စစ်ကူ၊ စစ်လက်နက်နှင့် ရိက္ခာများ တင်ဆောင်လာသော အစီး ၃၀ ပါ စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းကို ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Regime Convoy Stopped In Chin State|url=https://www.bnionline.net/en/news/regime-convoy-stopped-chin-state|date=20 March 2023|work=BNI|language=en|access-date=5 July 2023|accessdate=22 October 2023|archive-date=5 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705123127/https://www.bnionline.net/en/news/regime-convoy-stopped-chin-state}}&lt;/ref&gt; တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက ယာဉ်တန်းအား နှောက်ယှက်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သလို သံချပ်ကာ ကားနှစ်စင်းကိုလည်း ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;awardforconvoy&quot;&gt;{{cite news|title=သံချပ်ကာယာဉ် (၂) စီး ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သော CNDF ပူးပေါင်းတပ်ကို NUG က ကျပ်သိန်း ၄၀၀၀ ချီးမြှင့်|url=https://www.bnionline.net/en/news/regime-convoy-stopped-chin-state|date=5 July 2023|work=BNI|language=my|access-date=5 July 2023|accessdate=22 October 2023|archive-date=5 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705123127/https://www.bnionline.net/en/news/regime-convoy-stopped-chin-state}}&lt;/ref&gt; သံချပ်ကာ ကားနှစ်စင်းကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည့်အတွက် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]က ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအား ငွေကျပ်သိန်း ၄၀၀၀ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;awardforconvoy&quot;/&gt; ဖလမ်းမြို့နယ်၊ ကလေး-ဖလမ်းကားလမ်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းတစ်ခုကို ျင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဖက်မှ ၁၁ ဦးသေဆုံးပြီး ၁၄ ဦး ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကာ လက်နက်ခဲယမ်းများကိုလည်း သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Two Dozen Myanmar Junta Troops Killed in Chin State Camp Raid|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-dozen-myanmar-junta-troops-killed-in-chin-state-camp-raid.html|date=11 April 2023|work=The Irrawaddy|language=en|access-date=5 July 2023|accessdate=22 October 2023|archive-date=5 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705124631/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/two-dozen-myanmar-junta-troops-killed-in-chin-state-camp-raid.html}}&lt;/ref&gt; အလားတူ စစ်သား ၈၀ ခန့်ပါဝင်သော စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းကို မတူပီနှင့် ပလက်ဝမြို့အကြားတွင် ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်နှင့် မတူပီ-ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော် တို့က အကြိမ်များစွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သား ၅၀ ခန့်သာ ကျန်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Convoy of Myanmar Junta Reinforcements Decimated Near Matupi: Chin Resistance|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/convoy-of-myanmar-junta-reinforcements-decimated-near-matupi-chin-resistance.html|date=27 March 2023|work=The Irrawaddy|language=en|access-date=5 July 2023|accessdate=22 October 2023|archive-date=5 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705123126/https://www.irrawaddy.com/news/burma/convoy-of-myanmar-junta-reinforcements-decimated-near-matupi-chin-resistance.html}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ်သည် မြို့ပြတိုက်ပွဲများ တိုးမြင့်လာသည်ကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် &quot;Urban Owls&quot; ဟု အမည်ပေးထားသော ပျောက်ကြားအဖွဲ့က စစ်ဗိုလ်ချုပ်များ၏ ဥပဒေအကြံပေးဆောင်ရွက်နေသူ မင်းတေဇာညွန့်တင်ကို ပစ်ခတ်လုပ်ကြံခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;UrbanOwls1&quot;&gt;{{cite news|title=Yangon Guerrillas Kill Myanmar Junta Money Laundering Chief|url=https://www.irrawaddy.com/news/yangon-guerrillas-kill-myanmar-junta-money-laundering-chief.html|date=25 March 2023|access-date=28 June 2023|work=The Irrawaddy|language=en|accessdate=22 October 2023|archive-date=28 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628144316/https://www.irrawaddy.com/news/yangon-guerrillas-kill-myanmar-junta-money-laundering-chief.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်လည်း [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] ဒု-ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် အငြိမ်းစား ဒုဗိုလ်မှူး ကြး ဦးစိုင်းကျော်သူအား For the Yangon မြို့ပြတော်လှန်ရေးအဖွဲ့က ပစ်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=BAP တစ်ပတ်အတွင်း သတင်း ကောက်နုတ်ချက် |url=https://www.bapnews.org/posts/9iMRWzVrSyzl2TzlGvAvB |access-date=၂၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ |work=bapnews.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

===စစ်ကောင်စီ၏ လက်တုံ့ပြန်မှုများနှင့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများ===
{{See also|ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု}}
အောက်တိုဘာလအတွင်းတွင် တိုက်ပွဲများနှင့် ထိတွေ့မှုများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာခဲ့သလို စစ်ကောင်စီ၏ အရပ်သားများအပေါ် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများကိုလည်း တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အောက်တိုဘာလ ၂၁ ရက်နေ့က [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တောင်မြင့်ရွာ၊ ပေါက်မြို့နယ်|တောင်မြင့်ရွာ]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက ကျေးရွာအား ဝင်ရောက်မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သလို အထက်တန်းကျောင်းဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ စောထွန်းမိုးအာ ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့ကာ ဦးခေါင်းအား [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ စာသင်ကျောင်းခြံစည်းရိုးတွင် ချိတ်ဆွဲထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar villagers say army beheaded high school teacher |last=Peck |first=Grant |url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 |work=AP News |date=21 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174502/https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174502/https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-813a18fd0ab77cd6ccdaaa36a0bf8965 }}&lt;/ref&gt; နှစ်ရက်အကြာ၊ အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]ရှိ အနန့်ပါဒေသတွင် ကေအိုင်အေ၏ ၆၂ နှစ်မြောက် အခမ်းအနားပြုလုပ်နေစဉ် စစ်ကောင်စီက [[ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်မှု]]ကြောင့် လူ ၈၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂက ထိုဖြစ်ရပ်အပေါ် ရှုံ့ချခဲ့သော်လည်း စစ်ကောင်စီကမူ အရပ်သားများသေဆုံးခြင်းအပေါ် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethnic group says Myanmar air attack kills 80 at celebration |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 |last=Peck |first=Grant |work=ABCNews |date=23 October 2022 |access-date=2022-10-24 |language=en |archive-date=24 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024125159/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=24 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024125159/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ethnic-group-myanmar-air-attack-kills-60-celebration-91995775 }}&lt;/ref&gt; နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ကောင်စီက [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်းရှိ ကျေးရွာများအား ဆက်လက်မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ကာ မြန်မာနိုင်ငံ ကတ်သလစ်သာသနာပိုင် ချားလ်မောင်ဘို၏ ကျေးရွာလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html |title=Myanmar Junta Torches Home Village of Catholic Cardinal |language=en |work=The Irrawaddy |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126131302/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126131302/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-torches-home-village-of-catholic-cardinal.html }}&lt;/ref&gt; [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]]အတွင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သားများက အလုပ်သမားများအဖြစ် ဟန်ဆောင်ကာ အရပ်သားယာဉ်များပေါ်တွင် ပုန်းခို၍ ဒေသခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Several people killed in Myanmar military ambush of Sagaing resistance checkpoint |url=https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint |author=Thura Maung |date=31 December 2022 |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140611/https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140611/https://myanmar-now.org/en/news/several-people-killed-in-myanmar-military-ambush-of-sagaing-resistance-checkpoint }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလတွင်  ခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက အချက်အခြာကျသည့် နေရာများနှင့် စခန်းများအား ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သလို စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းသုံးတိုက်ခိုက်မှုများလည်း များပြားလာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့ရက်သတ္တပတ်တွင် [[မိုးညှင်းမြို့နယ်]]နှင့် [[ဗန်းမောက်မြို့နယ်]]အနီး [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်း]]-[[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်]] နယ်နမိတ်တွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းဖြင့် မကြာခဏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ၈၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သလို ကုန်စည်စီးဆင်းမှုလည်း ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။ လေ့လာသူများ၏အဆိုအရ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပိုမိုအသုံးပြုလာခြင်းသည် စစ်ကောင်စီ၏ ကုန်းကြောင်းတိုက်ခိုက်နိုင်စွမ်း ကျဆင်းနေသည်ကို ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html |title=Myanmar Junta Jets Target Kachin Resistance Forces |date=25 November 2022 |language=en |work=The Irrawaddy |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126125028/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126125028/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-jets-target-kachin-resistance-forces.html }}&lt;/ref&gt; မြေပြင်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ဆက်လက်မြေလှန်ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး ယင်းတို့ မကာကွယ်နိုင်တော့သော စခန်းများကို မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ခြင်းများ ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar military torches own police station in Magway |author=Maung Shwe Wah |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133111/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133111/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-own-police-station-in-magway }}&lt;/ref&gt; ယင်းထိုးစစ်များကြောင့် ဒေသခံအရပ်သားအများအပြား နေရပ်စွန့်ခွာတိမ်းရှောင်မှုများ များပြားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=In Pictures: Sagaing locals flee Myanmar junta's arson campaign |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign |work=Myanmar Now |date=22 November 2022 |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/in-pictures-sagaing-locals-flee-myanmar-juntas-arson-campaign }}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီမြေပြင်တပ်များ ရှုံးနိမ့်ခြင်းနှင့် တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းများရှိချိန်တွင် လက်နက်ကြီးများ ပစ်ခတ်ခြင်းနှင့် လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခြင်းများမှာ ပုံမှန်လို ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပိတ်မိနေသော စစ်ကောင်စီတပ်သားများ လေကြောင်းပစ်ကူရရှိပါက မြေလှန်ထိုးစစ်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=As Sagaing attacks continue, Myanmar junta's scorched earth tactics earn WWII comparison |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/as-sagaing-attacks-continue-myanmar-juntas-scorched-earth-tactics-earn-wwii-comparison |author=Thura Maung |author2=Nyein Swe |language=en |date=24 November 2022 |work=Myanmar Now |access-date=26 November 2022 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/as-sagaing-attacks-continue-myanmar-juntas-scorched-earth-tactics-earn-wwii-comparison |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=26 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126133109/https://www.myanmar-now.org/en/news/as-sagaing-attacks-continue-myanmar-juntas-scorched-earth-tactics-earn-wwii-comparison }}&lt;/ref&gt; စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ရေးတွင် [[ဆားလင်းကြီးမြို့နယ်]]ရှိ [[လက်ပံတောင်းတောင် ကြေးနီသတ္တုတွင်း]]ကို လုံခြုံရေးပေးရန်လည်း တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Khin Yi Yi Zaw |url=https://myanmar-now.org/en/news/thousands-flee-as-myanmar-military-secures-letpadaung-area-for-chinese-workers |date=15 December 2022 |title=Thousands flee as Myanmar military secures Letpadaung area for Chinese workers |work=Myanmar NOW |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140940/https://myanmar-now.org/en/news/thousands-flee-as-myanmar-military-secures-letpadaung-area-for-chinese-workers |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140940/https://myanmar-now.org/en/news/thousands-flee-as-myanmar-military-secures-letpadaung-area-for-chinese-workers }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ခုခံတော်လှန်မှုများရှိနေသည့် မြို့နယ် ၃၇ မြို့နယ်အား [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာချက်များ|စစ်အုပ်ချုပ်ရေး]]ကြေညာခဲ့ရာ ဒေသခံသန်းပေါင်းများစွာအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Khine Lin Kyaw |title=Myanmar Junta Imposes Martial Law in Resistance Strongholds |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-02/myanmar-junta-imposes-martial-law-in-resistance-strongholds#xj4y7vzkg |access-date=8 February 2023 |work=[[Bloomberg News]] |date=2 February 2023 |accessdate=24 October 2023 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217073518/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-02/myanmar-junta-imposes-martial-law-in-resistance-strongholds#xj4y7vzkg }}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီက အရပ်သားများအား လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့် ခွင့်ပြုမည်ဟူသော ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ပေါက်ကြားလာသည့် စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြထားကြောင်း ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် သတင်းထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar junta to let 'loyal' civilians carry licensed arms -media, document |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-let-loyal-civilians-carry-licensed-arms-media-document-2023-02-12/ |access-date=12 February 2023 |work=[[Reuters]] |date=12 February 2023 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212105737/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-let-loyal-civilians-carry-licensed-arms-media-document-2023-02-12/ |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212105737/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-let-loyal-civilians-carry-licensed-arms-media-document-2023-02-12/ }}&lt;/ref&gt;

မတ်လနှင့် ဧပြီလများတွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရက်စက်မှုများစွာကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ မတ်လတွင် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက ကျေးရွာသား ၁၇ ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Maung Shwe Wah |date=11 March 2023 |title=In Myanmar's heartland, new horrors from a junta struggling for control |url=https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control |access-date=2023-03-11 |website=Myanmar NOW |language=en |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311150651/https://myanmar-now.org/en/news/in-myanmars-heartland-new-horrors-from-a-junta-struggling-for-control |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]တွင်လည်း ရဟန်းသုံးပါးအပါအဝင် ရွာသား အနည်းဆုံး ၃၀ ကိုလည် သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Esther J |date=16 March 2023 |title=Bodies of monks killed in Pinlaung massacre showed signs of torture |url=https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar Now |language=en |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316175602/https://myanmar-now.org/en/news/bodies-of-monks-killed-in-pinlaung-massacre-showed-signs-of-torture |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဧပြီလလယ်တွင် စစ်ကောင်စီလေတပ်က [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပဇီကြီးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ပဇီကြီးကျေးရွာ]]တွင် အခမ်းအနားပြုလုပ်နေသည့်အပေါ် [[ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် ကလေးငယ်များအပါအဝင် အရပ်သား အနည်းဆုံး ၁၆၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Paddock |first1=Richard C. |title=Airstrike in Rebel-Held Region of Myanmar Kills at Least 100 |url=https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html |work=The New York Times |date=11 April 2023 |access-date=12 April 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412112258/https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412112258/https://www.nytimes.com/2023/04/11/world/asia/myanmar-airstrike.html }}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဗိုလ်ချုပ်[[ဇော်မင်းထွန်း]]က ပီဒီအက်ဖ်များ၏ ရုံးခန်းဖွင့်ပွဲပြုလုပ်နေခြင်းကြောင့် ကျေးရွာအား တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ [[ကုလသမဂ္ဂ]]က အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုအား ရှုံ့ချခဲ့ပြီး အရပ်သားများအား ကာကွယ်မှုပေးရန် ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar military airstrike: More than 100 people feared dead |date=12 April 2023 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-65238250 |last1=Head |first1=Jonathan |last2=Yong |first2=Nicholas |work=BBC |access-date=12 April 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412175329/https://www.bbc.com/news/world-asia-65238250 |url-status=live |accessdate=24 October 2023 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412175329/https://www.bbc.com/news/world-asia-65238250 }}&lt;/ref&gt;

== မတိုးသာမဆုတ်သာ ယာယီ အခြေအနေများ ==
=== ရခိုင်အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေးနှင့် ရှေ့တန်းမျက်နှာပြင်အသစ်များ ===
နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]နှင့် စစ်ကောင်စီတို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအတွက် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအတွက် နီပွန်ဖောင်ဒေးရှင်းဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ ဆာဆာကာဝါ က ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ လူသားချင်းစာနာမှုအရ အပစ်အခတ်ရပ်စဲခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာဖိအားကြောင့်မဟုတ်ကြောင်း ရက္ခိုင့်တပ်တော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ပြောဆိုခဲ့သည်။ အပစ်အခတ်ရပ်စဲလိုက်သော်လည်း တပ်စွဲထားသည်များကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ရုပ်သိမ်းခဲ့ခြင်းမရှိပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/ceasefire-11282022182711.html |title=Myanmar military, Arakan Army halt hostilities on humanitarian grounds |last=Lipes |first=Joshua |language=en |access-date=29 November 2022 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183932/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/ceasefire-11282022182711.html |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183932/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/ceasefire-11282022182711.html }}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စီပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ရက္ခိုင့်တပ်တော်နှင့် အမြဲတမ်းအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအတွက် ပထမအဆင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Military and Arakan Army Agree Temporary Truce in Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html |date=28 November 2022 |work=The Irrawaddy |access-date=29 November 2022 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129183848/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-military-and-arakan-army-agree-temporary-truce-in-rakhine-state.html }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာလလယ်အထိ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်တပ်စွဲထားမှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့ပြီး တင်းမာမှုများ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tensions remain high in Rakhine State despite military, AA truce |author=Thein San |date=6 December 2022 |url=https://myanmar-now.org/en/news/tensions-remain-high-in-rakhine-state-despite-military-aa-truce |work=Myanmar NOW |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140941/https://myanmar-now.org/en/news/tensions-remain-high-in-rakhine-state-despite-military-aa-truce |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140941/https://myanmar-now.org/en/news/tensions-remain-high-in-rakhine-state-despite-military-aa-truce }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် [[တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်|တရုတ်မြန်မာနယ်စပ်]]၊ [[ချင်းရွှေဟော်မြို့]]အနီးရှိ ကိုးကန့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]၏ စခန်းတစ်ခုအား [[တပ်မတော်]]က လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်သား ၅၀၀ ကိုလည်း ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Military launches major assault on Kokang base on China-Myanmar border |url=https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |work=Myanmar NOW |date=2 December 2022 |language=en |author=Nyein Swe |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140615/https://myanmar-now.org/en/news/military-launches-major-assault-on-kokang-base-on-china-myanmar-border }}&lt;/ref&gt;

စစ်ကောင်စီက [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) နှင့်လည်း [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းတွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီက [[နမ့်ဆန်မြို့]]တွင် TNLA ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲတွင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar army drops massive aerial bombs during northern Shan State clashes, TNLA says |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says |date=13 December 2022 |author=Nyein Swe |access-date=31 December 2022 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140613/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231140613/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-drops-massive-aerial-bombs-during-northern-shan-state-clashes-tnla-says }}&lt;/ref&gt; ခြောက်ရက်ကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၇၀ ခန့်ကျဆုံးခဲ့ကာ ၂၈ ဦးအား TNLA က ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီထိန်းချုပ်ထားသော ကျေးရွာ လေးရွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီက PDF ကို ပစ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး TNLA နှင့် မှားယွင်းတိုက်ခိုက်မိခြင်းဖြစ်ကြောင်းဆိုကာ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သော်လည်း TNLA ကမူ စစ်ကောင်စီထုတ်ပြန်ချက်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Calls Ta'ang Army Battle a 'Misunderstanding' |date=19 December 2022 |work=Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109143629/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109143629/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-taang-army-battle-a-misunderstanding.html }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာနှောင်းပိုင်းအထိ ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ကာ အရပ်သားထောင်ပေါင်းများစွာသည် [[မိုးကုတ်မြို့]]သို့ စစ်ဘေးရှောင်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Military Council suffered massive casualties Battle of Namhsan |url=https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan |work=BNI |date=14 December 2022 |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109143631/https://www.bnionline.net/en/news/military-council-suffered-massive-casualties-battle-namhsan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် စစ်ကောင်စီက [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ကျေးရွာတစ်ရွာအား လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သား ၇ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |date=19 January 2023 |title=Myanmar military bombs village, killing seven, sources say |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-military-bombs-village-killing-seven-sources-2023-01-19/ |access-date=2023-01-22 |archive-date=22 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122223148/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-military-bombs-village-killing-seven-sources-2023-01-19/ |url-status=live |accessdate=11 November 2023 |archive-date=22 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122223148/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-military-bombs-village-killing-seven-sources-2023-01-19/ }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက [[ဧရာဝတီမြစ်|ဧရာဝတီ]]နှင့် [[မူးမြစ်]]တလျောက် ကျေးရွာများအား ဆက်တိုက် စီးနင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ထိုကာလအတွင်း [[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် ၉၉ ခြေမြန်တပ်မ]]မှ တပ်သားများက [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု]]တွင် ရွာသား ၁၇ ဦးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့မှ မတ်လ ၅ ရက်နေ့အထိ စစ်ကောင်စီတပ်များက စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် ရွာသူရွာသား ၉၉ ဦးကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး တော်လှန်ရေးသမား ၂၀ ကို ခေါင်းဖြတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့သလို အမျိုးသမီး အနည်းဆုံး သုံးဦးကိုလည်း အဓမ္မပြုကျင့်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=11 March 2023 |title=Prominent Myanmar Monk Disappears After Being Detained by Regime Forces |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/prominent-myanmar-monk-disappears-after-being-detained-by-regime-forces.html |access-date=2023-03-11 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311185343/https://www.irrawaddy.com/news/burma/prominent-myanmar-monk-disappears-after-being-detained-by-regime-forces.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

အရပ်သားများ၊ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများနှင့် စစ်မှုထမ်းများအပါအဝင် &quot;နိုင်ငံအား သစ္စာစောင့်သိသူများ&quot;နှင့် အဖွဲ့အစည်းများအား လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့်ပြုမည့် ကြေညာချက်ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]]က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aung Zay |date=17 February 2023 |title=Hundreds apply for firearms licenses days after introduction of new policy |url=https://myanmar-now.org/en/news/hundreds-apply-for-firearms-licenses-days-after-introduction-of-new-policy |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316200427/https://myanmar-now.org/en/news/hundreds-apply-for-firearms-licenses-days-after-introduction-of-new-policy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last=Tin Htet Paing |date=13 February 2023 |title=Myanmar regime issues right to arms policy enabling easier weapons access for pro-junta individuals and militias |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316191848/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-regime-issues-right-to-arms-policy-enabling-easier-weapons-access-for-pro-junta |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ကြေညာချက်တွင် အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်မြောက်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရာ လုံခြုံရေးအတွက် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ရန် လိုအပ်သူများအနေဖြင့် ကိုင်ဆောင်ခွင့် လျောက်ထားနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Leaked document confirms Myanmar junta is arming anti-resistance militias |url=https://myanmar-now.org/en/news/leaked-document-confirms-myanmar-junta-is-arming-anti-resistance-militias |access-date=2023-03-16 |website=Myanmar NOW |language=en |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316200425/https://myanmar-now.org/en/news/leaked-document-confirms-myanmar-junta-is-arming-anti-resistance-militias |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Htoon |first=Kyaw Lin |date=2 August 2018 |title=Firearms and the law in Myanmar |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/firearms-and-the-law-in-myanmar/ |access-date=2023-03-16 |website=Frontier Myanmar |language=en-US |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316204933/https://www.frontiermyanmar.net/en/firearms-and-the-law-in-myanmar/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar junta revives 1977 law allowing 'loyal' civilians to bear arms |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/guns-02132023190430.html |access-date=2023-03-16 |website=Radio Free Asia |language=en |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316200625/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/guns-02132023190430.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ပြောက်ကျားတိုက်ပွဲများ===
[[File:Burning Car in Lashio.jpg|thumb|၂၀၂၃ ဧပြီလက လားရှိုးမြို့အတွင်း မီးလောင်ကျွမ်းလျက်ရှိသော ကားများအား တွေ့ရစဉ်]]
[[ရေးမြို့နယ်]]အခြေစိုက် ဒေသခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့ ရေးဘီလူးသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇွန်လအတွင် ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ချောင်းတောင်တံတားစစ်ဆေးရေးဂိတ်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား လေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရေးမြို့နယ်နှင့် လမိုင်းတွင် ရေးဘီလူးအဖွဲ့ ပစ်ခတ်မှုများပြုလုပ်ရာ စစ်သား ၄ ဦး သေဆုံး |url=https://www.mizzimaburmese.com/article/129915 |last1=Chan |first1=Juu |access-date=29 June 2023 |work=Mizzima |date=22 June 2023 |language=my |accessdate=22 November 2023 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406154722/https://www.mizzimaburmese.com/article/129915 }}&lt;/ref&gt; ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရေးမြို့နယ်၊ [[ဒူးယားရွာ၊ ရေးမြို့နယ်|ဒူးယားရွာ]]ရှိ [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]ခေါင်းဆောင်ကို ပစ်ခတ်လုပ်ကြံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရေးမြို့နယ်တွင် စစ်မှုထမ်းဟောင်း ပျူစောထီးခေါင်းဆောင်အား ရေးဘီလူးအဖွဲ့ပစ်ခတ်ရှင်းလင်း |url=https://www.mizzimaburmese.com/article/130104 |last1=Chan |first1=Juu |access-date=29 June 2023 |work=Mizzima |date=27 June 2023 |language=my |accessdate=22 November 2023 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406160007/https://www.mizzimaburmese.com/article/130104 }}&lt;/ref&gt; ဇွန်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[အမှတ်(၁၉)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]မှ ယာဉ်တန်းကို အလစ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဖက်မှ ငါးဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရေးမြို့နယ်တွင် စကခ (၁၉) လှည့်ကင်းအား ရေးဘီလူးအဖွဲ့ ပစ်ခတ် |url=https://mizzimaburmese.com/article/130149 |last1=Chan |first1=Juu |access-date=29 June 2023 |work=Mizzima |date=28 June 2023 |language=my |accessdate=22 November 2023 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406160251/https://mizzimaburmese.com/article/130149 }}&lt;/ref&gt; ထိုတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် [[လမိုင်းမြို့]]၊ [[ခေါဇာမြို့]]နှင့် [[ရေးမြို့]]ရှိ အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးရုံးများကို ပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ရေးဘီလူးနှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက မော်လမြိုင်-ရေး-ထားဝယ် အမှတ် ၈ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် စစ်ဆေးရေးဂိတ်များဖွင့်လှစ်ကာ စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရေး၊ လမိုင်းနှင့် ခေါဇာမြို့က စစ်ကောင်စီ ဌာနဆိုင်ရာရုံးများ ပိတ်လိုက်ရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/06/27/261187.html |access-date=29 June 2023 |work=The Irrawaddy |date=27 June 2023 |language=my |accessdate=22 November 2023 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628091316/https://burma.irrawaddy.com/news/2023/06/27/261187.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Military Council Soldiers Arrested During KNLA/ PDF Inspection of Vehicles on Ye-Thanbyuzayat Highway |url=https://www.bnionline.net/en/news/four-military-council-soldiers-arrested-during-knla-pdf-inspection-vehicles-ye-thanbyuzayat |access-date=29 June 2023 |work=BNI |date=22 June 2023 |language=en |accessdate=22 November 2023 |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629035217/https://www.bnionline.net/en/news/four-military-council-soldiers-arrested-during-knla-pdf-inspection-vehicles-ye-thanbyuzayat }}&lt;/ref&gt;

မြို့ပေါ်နေရာများတွင်လည်း ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[ရန်ကုန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] လုံခြုံရေးအကြီးအကဲ ဗိုလ်မှူးဟောင်း ဦးရဲခိုင်ကို ရန်ကုန်အခြေစိုက် မြို့ပြပြောက်ကျားအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် Urban Owls က ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;UrbanOwls2&quot;&gt;{{cite news|title=Head of security for Yangon International Airport assassinated|url=https://myanmar-now.org/en/news/head-of-security-for-yangon-international-airport-assassinated/|date=21 June 2023|access-date=28 June 2023|work=The Irrawaddy|language=en|last1=Thit|first1=Han|accessdate=22 November 2023|archive-date=17 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217073450/https://myanmar-now.org/en/news/head-of-security-for-yangon-international-airport-assassinated/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UrbanOwls3&quot;&gt;{{cite news |title=Yangon Airport security chief assassinated |url=https://www.mizzima.com/article/yangon-airport-security-chief-assassinated |date=22 June 2023 |access-date=28 June 2023 |work=Mizzima |accessdate=22 November 2023 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703053839/https://www.mizzima.com/article/yangon-airport-security-chief-assassinated }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇွန်လအစောပိုင်းတွင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၏ ပထမဆုံးသော ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် တပ်ရင်း ၅၁၀၁ ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=NUG's first Yangon PDF battalion is preparatory measure: NUG PM Office spokesperson |url=https://mizzima.com/article/nugs-first-yangon-pdf-battalion-preparatory-measure-nug-pm-office-spokesperson |last=Pan |first=Pan |access-date=28 June 2023 |work=Myanmar Now |date=8 June 2023 |accessdate=22 November 2023 |archive-date=8 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608205910/https://www.mizzima.com/article/nugs-first-yangon-pdf-battalion-preparatory-measure-nug-pm-office-spokesperson }}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၃ မုတ်သုန်ရာသီ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ===

ဇန်နဝါရီလမှ ဇူလိုင်လအထိ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃,၀၁၂ ဦးအား သုတ်သင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ဩဂုတ်လတွင် ဆိုသည်။ ကယားပြည်နယ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၆၆၇ ဦးနှင့် တော်လှန်ရေးသမား ၉၉ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-3000-myanmar-junta-troops-killed-in-first-half-of-2023-nug.html |access-date=11 November 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814062947/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/over-3000-myanmar-junta-troops-killed-in-first-half-of-2023-nug.html }}&lt;/ref&gt; ကေအင်ယူ ထိန်းချုပ်နယ်မြေတွင် တိုက်ပွဲပေါင်း ၂,၄၉၅ ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

စက်တင်ဘာ ၁၅ ရက်နေ့တွင် သံတောင်မြောက်ပိုင်း ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့က [[နေပြည်တော် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]အနီးရှိ ဧလာစစ်စခန်းအား ဒရုန်းဖြင့် လက်လုပ်ဗုံးနှစ်လုံး ကြဲချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-09-18 |title=Naypyitaw Junta Airbase Hit by Myanmar Resistance Drone Strike |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/naypyitaw-junta-airbase-hit-by-myanmar-resistance-drone-strike.html |access-date=2023-09-18 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920120606/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/naypyitaw-junta-airbase-hit-by-myanmar-resistance-drone-strike.html }}&lt;/ref&gt;

စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့က ပြုလုပ်သော အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ယာယီသမ္မတ ဒူဝါလရှီးလက တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအနေဖြင့် နိုင်ငံ၏ ၆၀% အထိ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Star |first=The |date=2023-09-29 |title=Myanmar resistance leader claims majority control over territory in the country |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/09/29/myanmar-resistance-leader-claims-majority-control-over-territory-in-the-country |access-date=2023-10-06 |website=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |language=en-US |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222154/https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/09/29/myanmar-resistance-leader-claims-majority-control-over-territory-in-the-country }}&lt;/ref&gt;

====ကနောင်စစ်ဆင်ရေး====
{{main|ကနောင်စစ်ဆင်ရေး}}
[[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအောင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]တို့ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သော [[ကနောင်စစ်ဆင်ရေး]]တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်မှ စက်တင်ဘာလအထိ စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၇၆ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Irrawaddy |first1=The |title=Myanmar Junta Loses 76 Soldiers as PDF Kicks Off Special Operation in Mandalay, Shan |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-76-soldiers-as-pdf-kicks-off-special-operation-in-mandalay-shan.html |access-date=15 October 2023 |work=The Irrawaddy |date=12 September 2023 |accessdate=19 November 2023 |archive-date=17 October 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20231017211041/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-76-soldiers-as-pdf-kicks-off-special-operation-in-mandalay-shan.html }}&lt;/ref&gt;


== ၂၀၂၃ နှောင်းပိုင်း အဓိက စစ်ရေးအခြေအနေများ ==
ပြည်တွင်းစစ်၏ သွေးစွန်းခဲ့သော မလူးသာမလှုပ်သာ နှစ်နှစ်တာကာလသည် တိုင်းရင်းသား ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့ (တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်နှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်) ၏ အောင်မြင်သော ထိုးစစ်နှင့်အတူ ချိုးဖြတ်ခဲ့သည်ဟု ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ အစောပိုင်းတွင် ဘီဘီစီသတင်းက ဆိုသည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စတင်ခဲ့သော ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးသည် ကိုးကန့်ဒေသ၏ မြို့တော် လောက်ကိုင်မြို့ ကျဆုံးခြင်း၊ ထောင်ပေါင်းများစွာသော စစ်ကောင်စီတပ်သားများ လက်နက်ချခြင်းတို့နှင့်အတူ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=laukkai/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC-losing-24-1-2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Head |first1=Jonathan |title=Myanmar's army is losing – and facing fire from a militant monk |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513 |access-date=24 January 2024 |agency=BBC |date=23 January 2024 |accessdate=6 February 2024 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123224556/https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513 }}&lt;/ref&gt; 

===၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး===
{{main|၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး}}
[[File:Kawlin 2023-11-06.jpg|thumb|၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာလက ကောလင်းမြို့တွင် သိမ်းဆည်းရမိသော တပ်မတော် စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများ]]
၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မြောက်ပိုင်းဒေသ ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့များဖြစ်သော မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်(MNDAA)၊ တအောင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်(TNLA) နှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်(AA)တို့က ရှမ်းပြည်နယ်၊ မြောက်ပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ရှေ့တန်းစခန်းများ၊ အခြေချစခန်းများ၊ ယာယီစခန်းများ၊ တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့များကို တစ်ပြိုင်နက် အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကို စတင်ကြောင်းပူးတွဲကြေညာခဲ့သည်။ ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့များက စစ်အာဏာရှင်စနစ် အမြစ်ပြတ်ရန်၊ တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်အပါအဝင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျယ်ပြန့်လာသော အွန်လိုင်းလောင်းကစားလိမ်လည်မှု ပပျောက်ဖို့၊ Online Game (ကျဖျင်) ကုမ္ပဏီများနှင့် အဆိုပါ လုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်နေသည့် စစ်ကောင်စီနဲ့ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များကို နှိမ်နင်းနိုင်ရန် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကို စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးစတင်ပြီးနောက် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကို ကြိုဆိုကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် ပြည်သူများက အသိပေးကြသည်။ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကြောင့် စစ်ကောင်စီ၏ အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်နယ်မြေအတွင်း ပြင်းပြင်းထန်ထန် အထိနာခဲ့သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် ပြည်သူ့စစ်အားကောင်းခြင်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲထားခြင်းနှင့် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များပြားခြင်းတို့ကြောင့် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များမှာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အင်အားလုံလောက်စွာ မရှိကြခြင်း၊ ခံစစ်များပြင်ဆင်ထားမှုမရှိခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ပျက်ပြားနေခြင်းတို့ကြောင့် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ အစပိုင်းမှာပင် စစ်ကောင်စီ၏ တပ်ဖွဲ့ဝင် ရာနှင့်ချီသေဆုံးခဲ့သည်။ 

အောက်တိုဘာလ ၂၈ ရက် နေ့လယ်ပိုင်းတွင် ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့များထိန်းချုပ်ထားသော ချင်းရွှေဟော်မြို့သို့ စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှတစ်ဆင့် လေထီးတပ်သား ၈၀ ခန့်ကို စစ်ကူချပေးခဲ့ရာ  မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်က လက်ဦးမှုရယူပြီး ပစ်ခတ်ချေမှုန်းခဲ့ရာ ၇၀ ကျော်သေဆုံးပြီး ၃ ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။

နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့နေ့လယ်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီလေတပ်၏ ရုရှားနိုင်ငံထုတ် YAK-130 အမျိုးအစား အဆင့်မြင့်လေ့ကျင့်ရေးတိုက်လေယာဉ်တစ်စီးကို ပွိုင့်-၅ လေယာဉ်ပစ်လက်နက်ဖြင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ ပျက်ကျသွားပြီး လေယာဉ်မှူးနှစ်ဦးမှာ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သွားခဲ့သည်။

တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များ၏ ပိုမိုပြင်းထန်လာသော မြို့သိမ်းထိုးစစ်များကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်များမှာ ပို၍အထိနာလျက်ရှိရာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(လောက်ကိုင်) လက်အောက်ခံ အမှတ်(၁၂၉)ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ တပ်ရင်းမှူးဦးဆောင်၍ တပ်ဖွဲ့ဝင် (၁၂၆) ဦး နှင့် မိသားစုဝင် (၁၃၄) ဦး စုစုပေါင်း (၂၆၂) ဦးသည် ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့များထံ ဆက်သွယ်လာကာ လက်နက်များနှင့်တကွ အညံ့ခံအလင်းဝင်လာခဲ့သည်။ အလင်းဝင်လာသူများအား စစ်သားတစ်ဦးလျှင် ၁၀ သိန်းနှင့် မိသားစုဝင်တစ်ဦးလျှင် ၁ သိန်းစီ ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့များက ချီးမြှင့်ခဲ့ကြသည်။

နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းနှင့် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ မြို့တော် လောက်ကိုင်မြို့အထိ MNDAA က နီးကပ်လာခဲ့ပြီး [[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ]]အတွင်း ဗျူဟာကျသော စစ်စခန်းပေါင်းများစွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance Forces Close In On Key Northeastern Town |url=https://thediplomat.com/2023/11/myanmar-resistance-forces-close-in-on-key-northeastern-town/ |last=Strangio |first=Sebastian |work=The Diplomat |date=16 November 2023 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215051619/https://thediplomat.com/2023/11/myanmar-resistance-forces-close-in-on-key-northeastern-town/ }}&lt;/ref&gt; MNDAA တပ်ဖွဲ့များက လောက်ကိုင်မြို့၏တောင်ဘက်အနီး ဘုရားကုန်းပေါ်ရှိ စစ်စခန်းအပါအဝင် မြို့ပတ်လည်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-05 |title=Ethnic Army Battles to Seize Another Base From Myanmar Junta Near Border With China |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |access-date=2023-12-07 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206134554/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/ethnic-army-battles-to-seize-another-base-from-myanmar-junta-near-border-with-china.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အမှတ် ၅၅ ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၉၀ ကျော်သည် MNDAA ထံတွင် လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာ ၂၈ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့အား MNDAA က သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=11 January 2024 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် လောက်ကိုင်မြို့ရှိ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတိုင်း စစ်ဌာနချုပ်အား MNDAA က သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီးနောက် လောက်ကိုင်မြို့သည် MNDAA လက်အောက်သို့ အလုံးစုံ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=laukkai&gt;{{cite news |title=MNDAA captures military command centre outside Laukkai, taking full control of city |url=https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ |date=5 January 2024 |language=en |work=Myanmar Now |accessdate=11 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111142130/https://myanmar-now.org/en/news/mndaa-captures-military-command-centre-outside-laukkai-taking-full-control-of-city/ }}&lt;/ref&gt;

ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် သိန္နီမြို့ရှိ အမှတ် ၁၆ စစ်ဆင်ရေးဌာနချုပ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]နှင့် [[သိန္နီမြို့]]များကို သိမ်းပိုက်ရရှိပြီဖြစ်ကြောင်း ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Hein Htoo Zan |title=Myanmar’s Brotherhood Alliance Seizes Two More Towns in Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-brotherhood-alliance-seizes-two-more-towns-in-shan-state.html |access-date=8 January 2024 |work=The Irrawaddy |date=8 January 2024 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108104603/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-brotherhood-alliance-seizes-two-more-towns-in-shan-state.html }}&lt;/ref&gt;

=== တောင်သမန် စစ်ဆင်ရေး ===
{{main|တောင်သမန် စစ်ဆင်ရေး}}


=== ၁၁၀၇ နှင့် ၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး ===
{{main|၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး}}

၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးရိုက်ခတ်လာသည့် ကရင်နီပြည်နယ်၊ လွိုင်ကော်မြို့တွင် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ကရင်နီတပ်မတော်တို့က တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့်အတူ လွိုင်ကော်မြို့တွင် တိုက်ပွဲများ စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-14 |title=Tens of Thousands Trapped as Myanmar Resistance Strikes Kayah State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |access-date=2023-11-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=2023-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114143014/https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-of-thousands-trapped-as-myanmar-resistance-strikes-kayah-state-capital.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; စစ်ဆင်ရေးပထမရက်တွင် တပ်မတော် (လေ) တိုက်လေယာဉ်တစ်စင်းအား KNDF က ပစ်ချနိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ စစ်ကောင်စီကမူ စက်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ပျက်ကျခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=A military jet crashes in eastern Myanmar. Ethnic resistance groups claim they shot it down |url=https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 |last=Peck |first=Grant |date=11 November 2023 |language=en |accessdate=19 November 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111174038/https://apnews.com/article/myanmar-kayah-karenni-resistance-jet-fighter-crash-57bea1e41f43313abe5095f9c9c3a9c6 }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တစ်နေ့လုံး ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့(KNDF)က လွိုင်ကော်တက္ကသိုလ်အခြေချထားသော အမှတ်(၄၂၅)ခြေမြန်တပ်ရင်းနှင့် အမှတ်(၆)ခြေမြန်တပ်ရင်းတို့ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခဲ့သည်။ အမှတ်(၄၂၅)ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ တပ်ရင်းမှူး၊ ဒုတိယတပ်ရင်းမှူးအပါအဝင် တပ်ရင်းတစ်ရင်းလုံးနီးပါးနှင့် အမှတ်(၆)ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ တပ်ရင်းတစ်ဝက်နီးပါး သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် [[လွိုင်ကော်တက္ကသိုလ်]]အတွင်း ကျန်ရှိနေသည့် အမှတ်(၆)ခြေမြန်တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို အပြီးသတ်ချေမှုန်းရန် စစ်ဆင်ရေးဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ကျန်ရှိနေသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို လက်နက်ချအညံ့ခံရန် အခွင့်အရင်းပေးခဲ့သဖြင့် ဗိုလ်ကြီးတစ်ဦး ဦးစီးသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၂ ဦးသည် လက်နက်ချအညံ့ခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-15 |title=Kayah Resistance Seizes Myanmar Junta Bases in State Capital |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html |access-date=2023-11-15 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116062451/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/kayah-resistance-seizes-myanmar-junta-bases-in-state-capital.html }}&lt;/ref&gt;

===တကျော့ပြန် ရခိုင်စစ်===
၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် စတင်လာပြီးနောက် ကျောက်တော်မြို့နယ်ရှိ အပေါက်ဝရဲစခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က လက်နက်မချလျှင် တိုက်ခိုက်မည်ဟု အကြောင်းကြားပြီးနောက် အပေါက်ဝရဲစခန်းမှ စခန်းမှူးအပါအဝင် စခန်းတစ်ခုလုံးသည် လက်နက်ချအလင်းဝင်ခဲ့သည်။

နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ရသေ့တောင်မြို့နယ်ရှိ နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာမှ စစ်ကောင်စီနှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်တို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြားခဲ့သည်။ ဒုံးပိုက်စခန်းအား နံနက် ၆ နာရီခွဲတွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ် နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရက္ခိုင့်တပ်တော် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ဒုံးပိုက်စခန်းကိုသိမ်းပိုက်ရရှိပြီဟုဆို |trans-title=Two Rathedaung Township Border Guard Military Posts attacked by Arakan Army with Dong Paik camp being captured |date=13 November 2023 |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 |language=my |work=Narinjara News |accessdate=19 November 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013729/https://burmese.narinjara.com/news/detail/65516f28a30cc94f1526a1e6 }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ စစ်စခန်း ၄၀ ကျော်အား စစ်ကောင်စီအဖွဲ့များ စွန့်ပစ်သွားကြသည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ရက္ခိုင့်တပ်တော်လက်အောက်သို့ ချက်ခြင်းကျရောက်ခြင်း မဟုတ်ခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-14 |title=Almost 40 Myanmar Junta Positions Abandoned in Rakhine: Arakan Army |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-40-myanmar-junta-positions-abandoned-in-rakhine-arakan-army.html |access-date=2023-11-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114141415/https://www.irrawaddy.com/news/burma/almost-40-myanmar-junta-positions-abandoned-in-rakhine-arakan-army.html }}&lt;/ref&gt; နောက်ရက်တွင် မြန်မာစစ်ကောင်စီ လုံခြုံရေးအဖွဲ့ဝင်အများအပြား ရက္ခိုင့်တပ်တော်ထံ လက်နက်ချ ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;reuters15nov&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-rebels-says-dozens-junta-forces-surrender-captured-2023-11-15/|title=Myanmar rebels says dozens of junta forces surrender, captured|journal=Reuters|date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt;

ထိုညတွင် ပေါက်တောမြို့နယ် ရဲစခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့နံနက်တွင် မြို့အား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီက ရေကြောင်းနှင့် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=AA Captures Town in Rakhine, Prompting Bombardment by Myanmar Military |date=16 November 2023 |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html |language=en |work=The Irrawaddy |accessdate=19 November 2023 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117203523/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-captures-town-in-rakhine-prompting-bombardment-by-myanmar-military.html }}&lt;/ref&gt;

=== ချင်း ထိုးစစ်ဆင်မှု ===
[[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]နှင့် ဒေသခံ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များ]]က နှစ်ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနော် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-14 |title=Chin Resistance Seizes Indian Border Town From Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-resistance-seizes-indian-border-town-from-myanmar-junta.html |access-date=2023-12-01 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130192412/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/chin-resistance-seizes-indian-border-town-from-myanmar-junta.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် လက်နက်ကိုင်ခုခံတော်လှန်မှုဖြစ်ပွားချိန်မှစ၍ ချင်းပြည်နယ်တွင် ပထမဆုံး သိမ်းပိုက်ရမိသော မြို့ဖြစ်သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သားနှင့် ရဲတပ်သား အနည်းဆုံး ၄၀ ခန့်မှာ အိမ်နီးချင်းအိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးသွားခဲ့ကြသည်။ ယင်းတို့အား ဒေသခံရဲအဖွဲ့က အာသံရိုင်ဖယ်တပ်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရာ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ပြန်ပို့ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-11-15 |title=40 Myanmar army personnel who fled to Mizoram amid conflict sent back |url=https://indianexpress.com/article/india/40-myanmar-army-personnel-who-fled-to-mizoram-amid-conflict-sent-back-9026986/ |access-date=2023-12-01 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202043349/https://indianexpress.com/article/india/40-myanmar-army-personnel-who-fled-to-mizoram-amid-conflict-sent-back-9026986/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ချင်း-ရခိုင်နယ်စပ်ရှိ [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါထိုးစစ်အတွင်း တပ်မတော်က ဓာတုလက်နက်များ အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က စွပ်စွဲထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zan |first=Hein Htoo |date=2023-12-05 |title=Myanmar Junta Uses Chemical Warfare: Arakan Army |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-uses-chemical-warfare-arakan-army.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207021538/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-uses-chemical-warfare-arakan-army.html }}&lt;/ref&gt; ဒီဇင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် မြို့နယ်တွင်းရှိ စစ်စခန်းကြီးတစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ကြောင်း ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-12-06 |title=Arakan Army Declares Seizure of Major Myanmar Junta Base |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html |access-date=2023-12-06 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207024830/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-declares-seizure-of-major-myanmar-junta-base.html }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒေသခံချင်းကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက [[ကနေဒီတောင်|ကနေဒီတောင်ထိပ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2023-11-22 |title=PDF Seizes Hilltop Base in Chin State, Captures 12 Myanmar Junta Soldiers |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-seizes-hilltop-base-in-chin-state-captures-12-myanmar-junta-soldiers.html |access-date=2023-12-01 |website=The Irrawaddy |language=en-US |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201042525/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-seizes-hilltop-base-in-chin-state-captures-12-myanmar-junta-soldiers.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[မတူပီမြို့နယ်]]ရှိ [[လိုင်လင်းပီမြို့]]ကို သုံးရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်က နိုဝင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-11-25 |title=Another town on the India-Myanmar border falls to the resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ |access-date=2023-12-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=27 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127132400/https://myanmar-now.org/en/news/another-town-on-the-india-myanmar-border-falls-to-the-resistance/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် မတူပီမြို့နယ်ရှိ [[ရေဇွာမြို့]]ကို ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်နှင့် ချင်းကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chin allied resistance claims big junta losses in western Myanmar |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html |access-date=2023-12-01 |website=Radio Free Asia |language=en |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202043350/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-fighting-11302023071854.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


===တပ်မတော်အပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှု===
[[File:ATR-42 of Myanmar Air Force at Mawlamyine Airport.jpg|thumb|မော်လမြိုင်လေဆိပ်တွင် တွေ့ရသော တပ်မတော်(လေ)၏  ATR-42 လေယာဉ်နှစ်စင်း]]
တပ်မတော်သည် [[နေပြည်တော်]]အား ကာကွယ်ရန် အခြားတိုင်းဒေသကြီးများမှ စစ်သည်များ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ ဝန်ထမ်းများအား လက်နက်တပ်ဆင်ခြင်းများအပါအဝင် တပ်သား ၁၄,၀၀၀ ဖြင့် ပြင်ဆင်လျက်ရှိသည်ဟု နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ''ဧရာဝတီသတင်းဌာန''က ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး စတင်ပြီး မကြာမီ ယင်းသို့ ပြင်ဆင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မန္တလေး၊ ပဲခူးနှင့် ရန်ကုန်အား ကာကွယ်ရန် တပ်သား ၁၀,၀၀၀ ဖြင့်လည်း ပြင်ဆင်လျက်ရှိသည်။ နေပြည်တော် ရဲစခန်းများတွင် ကွန်ကရစ်တုံးများ ချခြင်း၊ သဲအိတ်များကာရံခြင်းများအပါအဝင် အကာအရံအတားအဆီးများ ပြင်ဆင်ခြင်းများလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-prepping-14000-troops-to-defend-naypyitaw-sources.html |title=Myanmar Regime Prepping 14,000 Troops to Defend Naypyitaw: Sources |author=Hein Htoo Zan |date=22 November 2023 |journal=The Irrawaddy |publisher= |access-date=1 December 2023 |quote= |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201093217/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-prepping-14000-troops-to-defend-naypyitaw-sources.html |url-status=live |accessdate=8 December 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201093217/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-regime-prepping-14000-troops-to-defend-naypyitaw-sources.html }}&lt;/ref&gt;

ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်း ဒရုန်းနှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများ ရောင်းဝယ်ခြင်းနှင့် တရားမဝင်ပျံသန်းခြင်းများကို တားမြစ်ကြောင်း အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနက နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Authorities issue local order to ban the sale of drones and drone accessories and unauthorized flights within Yangon Region |date=22 November 2023 |url=https://elevenmyanmar.com/news/authorities-issue-local-order-to-ban-the-sale-of-drones-and-drone-accessories-and-unauthorized |work=Eleven Myanmar |access-date=1 December 2023 |language=en |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122134850/https://elevenmyanmar.com/news/authorities-issue-local-order-to-ban-the-sale-of-drones-and-drone-accessories-and-unauthorized |url-status=live |accessdate=8 December 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122134850/https://elevenmyanmar.com/news/authorities-issue-local-order-to-ban-the-sale-of-drones-and-drone-accessories-and-unauthorized }}&lt;/ref&gt;

သာမန်ပြစ်မှုကျူးလွန်ခဲ့သည့် ခွင့်မဲ့ နှင့် စစ်ပြေးများအား နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးအတွက် စစ်မှုထမ်းနိုင်ရန် လက်ခံမည်ဟု တပ်မတော်က ဒီဇင်ဘာလ အစောပိုင်းတွင် ကြေညာသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/depleted-myanmar-military-urges-deserters-to-return-to-barracks.html |title=Depleted Myanmar Military Urges Deserters to Return to Barracks |access-date=5 December 2023 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205084238/https://www.irrawaddy.com/news/burma/depleted-myanmar-military-urges-deserters-to-return-to-barracks.html |url-status=live |accessdate=8 December 2023 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205084238/https://www.irrawaddy.com/news/burma/depleted-myanmar-military-urges-deserters-to-return-to-barracks.html }}&lt;/ref&gt;

==== ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များ ====
စစ်တပ်ထောက်ခံသော [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]သည်  အရပ်သားများအပေါ် ကျူးလွန်သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် ဒေသခံများအား ပါဝင်ရန်အင်အားသုံးခြင်းတို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ဘီဘီစီသတင်းက ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;BBC-losing-24-1-2024&quot;/&gt;

== ၂၀၂၄ စစ်ရေးအခြေအနေများ ==
အသက် ၁၈ မှ ၃၅ ကြား အမျိုးသားများနှင့် အသက် ၁၈ မှ ၂၇ ကြား အမျိုးသမီးများ စစ်မှုထမ်းရမည့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အာဏာတည်ကြောင်း စစ်ကောင်စီက ကြေညာသည်။ စစ်မှုထမ်းရန်ပျက်ကွက်ပါက ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ်အထိ ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-enforces-mandatory-military-service-young-people-2024-02-11/|title=Myanmar junta enforces mandatory military service for young people|date=February 11, 2024|website=Reuters|access-date=11 February 2024|archive-date=16 March 2024|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20240316030303/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-enforces-mandatory-military-service-young-people-2024-02-11/}}&lt;/ref&gt;

===လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ===
{{main|လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ}}
[[File:Myanmar-China Border Yanlonkyine Gate.jpg|thumb|လောက်ကိုင်မြို့အနီး တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ဝင်ပေါက်]]
နိုဝင်ဘာလနှင့် ဒီဇင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) သည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၏ မြို့တော် [[လောက်ကိုင်မြို့]]တွင် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် [[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ]]အတွင်း ဗျူဟာမြောက် နေရာအများအပြားကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance Forces Close In On Key Northeastern Town |url=https://thediplomat.com/2023/11/myanmar-resistance-forces-close-in-on-key-northeastern-town/ |last=Strangio |first=Sebastian |work=The Diplomat |date=16 November 2023 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215051619/https://thediplomat.com/2023/11/myanmar-resistance-forces-close-in-on-key-northeastern-town/ }}&lt;/ref&gt; MNDAA တပ်ဖွဲ့များသည် လောက်ကိုင်တောင်ဘက်ရှိ ဘုရားလေးဆူ ကင်းစခန်းအပါအဝင် မြို့တဝိုက်ရှိ စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်အစိုးရ၏ အမှတ် ၅၅ ခြေလျင်တပ်မမှ တပ်သားပေါင်း ၉၀ ကျော် MNDAA သို့ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Infantry Division Surrenders in Laukkai, Shan State: Reports |author=Saw Reh |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html |language=en |date=26 December 2023 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227230442/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-infantry-division-surrenders-in-laukkai-shan-state-reports.html }}&lt;/ref&gt; လောက်ကိုင်မြို့တွင်း အမြောက်မြားဖြင့် ပစ်ခတ်မှု ရပ်တန့်ခဲ့ပြီး မြို့ဧရိယာအများစုမှာ MNDAA ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ဒီဇင်ဘာ ၂၈ ရက်က ကျရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Most of Laukkai now under MNDAA control |url=https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ |date=28 December 2023 |author=Kyaw Oo |work=Myanmar Now |language=en |accessdate=11 January 2024 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230153043/https://myanmar-now.org/en/news/most-of-laukkai-now-under-mndaa-control/ }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် MNDAA မှ လောက်ကိုင်ရှိ [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အရှေ့မြောက်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ်]] ဌာနချုပ်အား သိမ်းပိုက်ပြီး မြို့ကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=laukkai/&gt;

ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]သည် သိန္နီမြို့ရှိ [[အမှတ်(၁၆)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် ၁၆ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]အပါအဝင် မြို့ပေါ်ရှိ စစ်အစိုးရတပ်စခန်းများကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဇန်နဝါရီ ၈ ရက်တွင် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]နှင့် [[သိန္နီမြို့]]များကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Hein Htoo Zan |title=Myanmar's Brotherhood Alliance Seizes Two More Towns in Shan State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-brotherhood-alliance-seizes-two-more-towns-in-shan-state.html |access-date=8 January 2024 |work=The Irrawaddy |date=8 January 2024 |accessdate=11 January 2024 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108104603/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-brotherhood-alliance-seizes-two-more-towns-in-shan-state.html }}&lt;/ref&gt; လောက်ကိုင်တွင် လက်နက်ချခဲ့သော ဗိုလ်မှူးချုပ် ၃ ဦးကို ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သေဒဏ် ချမှတ်ခဲ့ပြီး ကျန် ၃ ဦးကိုလည်း စစ်ဥပဒေဖြင့် ထောင်ဒဏ် တစ်သက်တစ်ကျွန်း ချမှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/defeated-myanmar-junta-generals-given-death-sentences.html|website=The Irrawaddy|title=Defeated Myanmar Generals Given Death Sentences|date=January 23, 2024|access-date=January 26, 2024|archive-date=24 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124033009/https://www.irrawaddy.com/news/burma/defeated-myanmar-junta-generals-given-death-sentences.html}}&lt;/ref&gt;

===ပြင်းထန်သည့် အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေး===
ဒီဇင်ဘာလအစောပိုင်းတွင် တပ်မတော်သည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကို ရပ်တန့်ရန် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]အား ဖိအားပေးရန် တရုတ်နိုင်ငံထံ အကြောင်းကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Asks China to Pressure Brotherhood Alliance to End Offensive |url=https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/myanmar-junta-asks-china-to-pressure-brotherhood-alliance-to-end-offensive.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209232206/https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/myanmar-junta-asks-china-to-pressure-brotherhood-alliance-to-end-offensive.html |archive-date=9 December 2023 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209232206/https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/myanmar-junta-asks-china-to-pressure-brotherhood-alliance-to-end-offensive.html }}&lt;/ref&gt; ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် တရုတ်နိုင်ငံသည် စစ်အစိုးရနှင့် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့တို့အကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ညှိနှိုင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ နှစ်ဘက်စလုံး ပစ်ခတ်မှုများ ရပ်တန့်ထားရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တရုတ်နယ်စပ်နေထိုင်သူများ၏ လုံခြုံရေးကို မထိခိုက်စေရန် ကတိပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar rebel alliance agrees to ceasefire with ruling military |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-rebel-alliance-agree-ceasefire-with-ruling-military-rebel-group-tnla-2024-01-12/ |work=Reuters |date=12 January 2024 |language=en |accessdate=11 March 2024 |archive-date=26 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226150119/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-rebel-alliance-agree-ceasefire-with-ruling-military-rebel-group-tnla-2024-01-12/ }}&lt;/ref&gt; ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့၏ အဆိုအရ ၎င်းတို့သည် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့များကို ထပ်မံသိမ်းယူခြင်းမပြုရန် သဘောတူထားပြီး စစ်ကောင်စီက ထိုဒေသကို ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခြင်းမပြုရန် သဘောတူထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/brotherhood-alliance-myanmar-junta-agree-to-ceasefire-in-northern-shan.html |title=Brotherhood Alliance, Myanmar Junta Agree to Ceasefire in Northern Shan |language=en |work=The Irrawaddy |access-date=13 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113105403/https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/brotherhood-alliance-myanmar-junta-agree-to-ceasefire-in-northern-shan.html |url-status=live |accessdate=11 March 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113105403/https://www.irrawaddy.com/specials/myanmar-china-watch/brotherhood-alliance-myanmar-junta-agree-to-ceasefire-in-northern-shan.html }}&lt;/ref&gt; နောက်တစ်နေ့တွင် လားရှိုးမြို့နယ်နှင့် ကျောက်မဲမြို့နယ် အပါအဝင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်အသီးသီးတွင် စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်ရပ်စာချုပ်ကို ချိုးဖောက်ခဲ့ကြောင်း TNLA က ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Breaks Chinese-Brokered Ceasefire: TNLA |author=Yuzana |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html |date=13 January 2024 |work=The Irrawaddy |language=en |access-date=13 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113144010/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html |url-status=live |accessdate=11 March 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113144010/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-breaks-chinese-brokered-ceasefire-tnla.html }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ဟိုင်ဂင်သဘောတူညီချက်|အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးစာချုပ်]]အရ TNLA ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိနေသော မြို့နယ်သုံးမြို့နယ်အား တပ်မတော်ပ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Number of Townships Placed Under Martial Law by Myanmar Junta Rises to 61 |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=5 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311051705/https://www.irrawaddy.com/news/burma/number-of-townships-placed-under-martial-law-by-myanmar-junta-rises-to-61.html }}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၄ ရခိုင် ထိုးစစ် ===
{{Further|ရခိုင်ပဋိပက္ခ (၂၀၁၆-လက်ရှိ)|ချင်း စစ်မြေပြင်}}
[[File:Paletwa seen from the Kaladan River 2015.jpg|thumb|[[ကုလားတန်မြစ်]]နှင့် [[ပလက်ဝမြို့]] (၂၀၁၅)]]
၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်မှ ရခိုင်ပြည်နယ် [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]]ရှိ တောင်ရှည်အခြေစိုက်စခန်းနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ တို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အင်ဒို-မြန်မာ ကုလားတန် ဘက်စုံ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်းအတွက် အချက်အချာကျသော [[ပလက်ဝမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]သို့ ထိုးစစ်အရှိန်မြှင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=aakt&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Loses Nearly 50 Troops, More Bases in Three Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html |date=10 January 2024 |language=en |work=The Irrawaddy |access-date=15 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022517/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022517/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-loses-nearly-50-troops-more-bases-in-three-days-of-resistance-attacks.html }}&lt;/ref&gt; ဇန်နဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့၌ ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ပလက်ဝမြို့နယ်တစ်ခုလုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး “စစ်ကောင်စီကင်းမဲ့နယ်မြေ” ဟုကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arakan Army resistance force says it has taken control of a strategic township in western Myanmar |url=https://apnews.com/article/myanmar-arakan-army-paletwa-chin-rakhine-e124bb0ff3dbfef6c84b39f141e972ca |last=Peck |first=Grant |date=15 January 2024 |work=AP News |language=en |access-date=25 January 2024 |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125142403/https://apnews.com/article/myanmar-arakan-army-paletwa-chin-rakhine-e124bb0ff3dbfef6c84b39f141e972ca |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125142403/https://apnews.com/article/myanmar-arakan-army-paletwa-chin-rakhine-e124bb0ff3dbfef6c84b39f141e972ca }}&lt;/ref&gt; တစ်ပတ်အကြာတွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်သည် ရခိုင်ပြည်နယ် [[ပေါက်တောမြို့]]ကိုလည်း သုံးလကြာ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် ထပ်မံသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 25, 2024 |title=Arakan Army Captures Key Town From Junta in Myanmar's Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html |website=The Irrawaddy |access-date=25 January 2024 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126031058/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-captures-key-town-from-junta-in-myanmars-rakhine-state.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယနယ်စပ် ဖလမ်းလမ်းပေါ်ရှိ တိုင်ဂျင်စခန်းအား ချင်းတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/around-30-myanmar-junta-personnel-killed-in-chin-state-resistance.html|title=Around 30 Myanmar Junta Personnel Killed in Chin State: Resistance|access-date=January 20, 2024|date=January 17, 2024|website=The Irrawaddy|archive-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118135631/https://www.irrawaddy.com/news/burma/around-30-myanmar-junta-personnel-killed-in-chin-state-resistance.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; စစ်ကောင်စိစစ်သားနှင့် ဒုက္ခသည် ၆၀၀ ကျော်တို့ အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ၁၆၄၃ ကီလိုမီတာ အရှည်ရှိသော နယ်စပ်ခြံစည်းရိုးခတ်မည့် အစီအစဉ်ကို အိန္ဒိယအစိုးရက ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်တွင် ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=India-Myanmar border to be fenced soon, says Home Minister Amit Shah |url=https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece |date=20 January 2024 |work=The Hindu |language=en |access-date=26 January 2024 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126182417/https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126182417/https://www.thehindu.com/news/national/will-protect-myanmar-border-like-that-of-bangladesh-amit-shah/article67759383.ece }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် တပ်မတော်နှင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော်တို့အကြား တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားလျက်ရှိရာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နယ်မြေအတွင်းသို့ မော်တာကျည်ဆန်များနှင့် ကျည်ဆန်အများအပြား ကျရောက်လာခဲ့ကာ ဒေသခံအချို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ကော့ဘဇားမြို့ Ukhia မှ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် သေနတ်သံများနှင့် ပေါက်ကွဲသံများကို ထပ်ခါတလဲလဲ ကြားနေခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;DS&quot;&gt;{{cite web|last=Alamgir|first=Nur Uddin|title=Tension mounts as war rages on BD-Myanmar frontier|url=https://www.daily-sun.com/post/733524|website=Daily Sun|date=February 2024|access-date=5 February 2024|archive-date=5 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205133710/https://www.daily-sun.com/post/733524|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့|မြန်မာနယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့]] (BGP) မှ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၂၉ ဦးထက်မနည်းသည် Tumbru နယ်စပ်ဂိတ်မှတဆင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်ခြားစောင့်တပ် က ၎င်းတို့အား လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းကာ ဘန်ဒါဘန်ခရိုင်တွင် ခိုလှုံခွင့်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=95 Myanmar Border Guards take shelter in Bangladesh amid clashes with insurgents |url=https://bdnews24.com/bangladesh/5j9il1tdie |website=bdnews24.com |access-date=5 February 2024 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205061832/https://bdnews24.com/bangladesh/5j9il1tdie |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာဘက်မှ ပစ်ခတ်ခဲ့သော မော်တာကျည် ကျရောက်ခဲ့သောကြောင့် ဘန်ဒါဘန်နယ်စပ် Ghumdum တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့် ရိုဟင်ဂျာ အမျိုးသားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;DT&quot;&gt;{{cite web |last=Aziz |first=Abdul |title=Tension at border: Fear grips residents in Bandarban |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/338753/tension-at-border-fear-grips-residents-in |website=Dhaka Tribune |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024 |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206093034/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/338753/tension-at-border-fear-grips-residents-in |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ရက္ခိုင့်တပ်တော်သည် မင်းပြားမြို့နယ်အတွင်း ကျန်ရှိနေသည့် တပ်မတော်ခြေကုပ်စခန်းများကို ဖေဖော်ဝါရီ ၆ ရက်က သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[မင်းပြားမြို့နယ်]]ကို ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။ ထိုနေ့တွင်ပင် AA သည် [[မောင်တောမြို့နယ်]] ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်စပ်ရှိ တောင်ပြိုစစ်စခန်းအား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html|title=Myanmar's Military Driven Out of Township in Northern Rakhine, Reports Say|access-date=7 February 2024|website=The Irrawaddy|archive-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207113816/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmars-military-driven-out-of-township-in-northern-rakhine-reports-say.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ရက္ခိုင့်တပ်တော်သည် ဖေဖေါ်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် [[ကျောက်တော်မြို့]]ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]]နှင့် [[ရမ်းဗြဲမြို့|ရမ်းဗြဲ]]တို့တွင် တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253|title=AA captures six towns so far, two more waits for coming under their control|access-date=8 February 2024|website=Narinjara News|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208171938/https://www.narinjara.com/news/detail/65c4752be20c36ccd92cf253|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်သည် ကျောက်ဖြူသို့သွားရန်အတွက် [[မြေပုံမြို့နယ်]]ကို ဆုတ်ခွာ စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |date=12 February 2024 |url=https://www.narinjara.com/news/detail/65ca224a333fc8585bc935fc |title=Police and junta soldiers abandoned their Myebon stations |language=en |work=Narinjara News |access-date=15 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213214548/https://www.narinjara.com/news/detail/65ca224a333fc8585bc935fc |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213214548/https://www.narinjara.com/news/detail/65ca224a333fc8585bc935fc }}&lt;/ref&gt; နောက်တစ်နေ့တွင် အေအေ သည် [[မြောက်ဦးမြို့နယ်]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=mrauku&gt;{{Cite web |date=February 9, 2024 |title=AA: Historic Mrauk U Seized From Myanmar's Junta |last=Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-historic-mrauk-u-seized-from-myanmars-junta.html |website=The Irrawaddy |access-date=11 February 2024 |archive-date=11 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211184344/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-historic-mrauk-u-seized-from-myanmars-junta.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Kyaw Hsan Hlaing |title=A New Era is Dawning For the People of Myanmar's Rakhine State |url=https://thediplomat.com/2024/02/a-new-era-is-dawning-for-the-people-of-myanmars-rakhine-state/ |access-date=14 February 2024 |work=[[The Diplomat]] |date=13 February 2024 |archive-date=14 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214025007/https://thediplomat.com/2024/02/a-new-era-is-dawning-for-the-people-of-myanmars-rakhine-state/ |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=14 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214025007/https://thediplomat.com/2024/02/a-new-era-is-dawning-for-the-people-of-myanmars-rakhine-state/ }}&lt;/ref&gt; တိုက်ပွဲအတွင်း မြန်မာ့ရေတပ်၏ ကမ်းတက်ရေယာဉ် ၃ စီး နစ်မြုပ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar military blows bridge to Rakhine State capital as AA advances |author=Hein Htoo Zan |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=12 February 2024 |access-date=13 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213161248/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213161248/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-military-blows-bridges-to-rakhine-state-capital-as-aa-advances.html }}&lt;/ref&gt; မြို့သုံးမြို့ သိမ်းယူမှုကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ကျောက်တော်မြို့နယ်နှင့် ပြည်နယ်၏မြို့တော် စစ်တွေရှိ တံတားများကို စစ်အစိုးရက ဖောက်ဖျက်ခဲ့သည်။

ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က [[မြေပုံမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arakan Army captures another Rakhine State town, warns locals clashes may continue |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ |work=Myannmar Now |language=en |date=16 February 2024 |access-date=17 February 2024 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217073534/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ |url-status=live |accessdate=22 February 2024 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217073534/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-another-rakhine-state-town-warns-locals-clashes-may-continue/ }}&lt;/ref&gt;ရမ်းဗြဲမြို့နယ်သို့ ထိုးစစ်ကို အရှိန်မြှင့်ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ မှ ၂၆ အကြားတွင် စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ကူတပ်သား ၈၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Suffers Disaster in Battle for Rakhine Township: AA |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=27 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=24 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424115557/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-suffers-disaster-in-battle-for-rakhine-township-aa.html }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[မင်းပြားမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ နောက်ဆုံးလက်ကျန် စစ်စခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး တစ်မြို့နယ်လုံးအား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=AA seizes last junta base in Minbya Township, Rakhine State |url=https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=28 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=1 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301151655/https://myanmar-now.org/en/news/aa-seizes-last-junta-base-in-minbya-township-rakhine-state/ }}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AA confirms capture of Ponnagyun township near Sittwe |url=https://www.narinjara.com/news/detail/65e6c10706ecccb92de35b51 |access-date=2024-03-05 |website=www.narinjara.com |language=en |archive-date=6 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240306021739/https://www.narinjara.com/news/detail/65e6c10706ecccb92de35b51 }}&lt;/ref&gt; တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ရေယာဉ်များနှင့် ဖိုက်တာဂျက်လေယာဉ်များက မြို့အား ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ပုဏ္ဏားကျွန်းနှင့် [[ရသေ့တောင်မြို့]]အား ဆက်သွယ်ထားသော စေတီပြင်တံတား ပျက်စီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Villages engulfed in flames, bridges damaged in Ponnagyun after junta’s airstrikes |url=https://www.narinjara.com/news/detail/65e6c1bc06ecccb92de35ce6 |work=Narinjara |language=en |date=5 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311092659/https://www.narinjara.com/news/detail/65e6c1bc06ecccb92de35ce6 }}&lt;/ref&gt; ရသေ့တောင်နှင့် ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်များအား ဆက်လက် ထိုးစစ်ဆင်သွားမည်ဟု ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့်အတွက် အရှေ့မြောက်ဘက် ၃၃ ကီလိုမီတာအကွာရှိ ပြည်နယ်၏ မြို့တော် [[စစ်တွေမြို့]]ကို ခြိမ်းခြောက်ထားနိုင်သည့် အခြေအနေ ဖြစ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=AA Seizes Ponnagyun, Stepping Stone to Capital of Myanmar’s Rakhine State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-ponnagyun-stepping-stone-to-capital-of-myanmars-rakhine-state.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=5 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311092657/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-seizes-ponnagyun-stepping-stone-to-capital-of-myanmars-rakhine-state.html }}&lt;/ref&gt;

စစ်ကောင်စီက ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ [[ရိုဟင်ဂျာ]]များအား တပ်သားသစ်အဖြစ် စုဆောင်းမှုများ ပြုလုပ်နေသဖြင့် ရိုဟင်ဂျာများအနေဖြင့် ရက္ခိုင့်တပ်တော် ထိန်းချုပ်ရာဒေသများသို့ ထွက်ပြေးကြရန် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=AA Offers Save Haven to Rohingya Targeted for Conscription by Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-offers-save-haven-to-rohingya-targeted-for-conscription-by-myanmar-junta.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=6 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310213037/https://www.irrawaddy.com/news/burma/aa-offers-save-haven-to-rohingya-targeted-for-conscription-by-myanmar-junta.html }}&lt;/ref&gt; ပလက်ဝမြို့နယ်တွင် အရပ်သားအုပ်ချုပ်ရေး စတင်နိုင်ရန်အတွက် ဒေသခံချင်းခေါင်းဆောင်များနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နေကြောင်း မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arakan Army to launch public administration in Paletwa Township, Chin State |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ |work=Myanmar Now |language=en |date=8 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308152007/https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-to-launch-public-administration-in-paletwa-township-chin-state/ }}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် [[ရမ်းဗြဲမြို့]]အား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ၈၅ ရက်ကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arakan Army captures Ramree after months of fighting |url=https://myanmar-now.org/en/news/arakan-army-captures-ramree-after-months-of-fighting/ |work=Myanmar Now |language=en |date=12 March 2024 }}{{Dead link|date=July 2025 }}&lt;/ref&gt; [[မောင်တောမြို့နယ်]]တွင် နယ်စပ်စခန်းတစ်ခုအား ရက္ခိုင့်တပ်တော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၇၉ ဦးမှာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင်းသို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arakan Army Claims Seizure of Myanmar Junta Border Outpost |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html |work=The Irrawaddy |language=en |date= 13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313152401/https://www.irrawaddy.com/news/burma/arakan-army-claims-seizure-of-myanmar-junta-border-outpost.html|archive-date=March 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

=== ကချင် ထိုးစစ်များ ===
{{main|၀၃၀၇ စစ်ဆင်ရေး}}
ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်သည် [[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့|မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်အဖွဲ့]]တွင် ပါဝင်ထားပြီး ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့နှင့် စစ်ရေးနိုင်ငံရေး နီးကပ်မှုရှိသော်လည်း [[၁၀၂၇_စစ်ဆင်ရေး#ဇန်နဝါရီ_၁၂|တရုတ်နိုင်ငံက ကြားဝင်စေ့စပ်ထားသော အပစ်ရပ်စဲရေး]]တွင် မပါဝင်ပေ။ ကေအိုင်အေ၊ အေဘီအက်စ်ဒီအက်ဖ်နှင့် ကချင်ပီဒီအက်ဖ်များ ပါဝင်သော ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ဇန်နဝါရီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် [[မိုးမိတ်မြို့]]နှင့် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[မဘိမ်းမြို့]]များကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် နမ့်ခမ်း-[[ရွှေလီ]]လမ်းပေါ်ရှိ ဗျူဟာကျသော မန်ဝိန်းကြီးစခန်းကို ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kachin Independence Army Seizes Myanmar Military Base Near Chinese Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kachin-independence-army-seizes-myanmar-military-base-near-chinese-border.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=20 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224184126/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kachin-independence-army-seizes-myanmar-military-base-near-chinese-border.html }}&lt;/ref&gt; ၃ ရက်ကြာပြီးနောက် [[နမ့်ဖတ်ကာ (၂)ရွာ၊ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်|နမ့်ဖတ်ကာရွာ]]ကို ကေအိုင်အေ က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် မိုးမိတ်မြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီနှောင်းပိုင်းမှ စတင်ကာ [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများကို ကေအိုင်အေက တိုးမြှင့်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=KIA, PDF Seize Two Myanmar Junta Outposts in Kachin State Within a Week |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=6 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213160055/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-pdf-seize-two-myanmar-junta-outposts-in-kachin-state-within-a-week.html }}&lt;/ref&gt; ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[ဖားကန့်မြို့]] အနောက်တောင်ဘက်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kachin forces capture military camp outside jade-rich town of Hpakant |url=https://myanmar-now.org/en/news/kachin-forces-capture-military-camp-outside-jade-rich-town-of-hpakant/ |work=Myanmar Now |language=en |date=22 January 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919004511/https://myanmar-now.org/en/news/kachin-forces-capture-military-camp-outside-jade-rich-town-of-hpakant/ }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ကေအို်င်အေနှင့် ကချင်ပီဒီအက်ဖ်များက [[နမ့်တိန်ရွာ၊ မိုးမောက်မြို့နယ်|နမ့်တိန်]]စစ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ဖားကန့်မှ မြစ်ကြီးနားလမ်းကို ခြိမ်းခြောက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kachin Independence Army captures two junta camps in one day |url=https://myanmar-now.org/en/news/kachin-independence-army-captures-two-junta-camps-in-one-day/ |work=Myanmar Now |language=en |date=5 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919005322/https://myanmar-now.org/en/news/kachin-independence-army-captures-two-junta-camps-in-one-day/ }}&lt;/ref&gt; ထိုနေ့တွင်ပင် မံစီမြို့နယ်ရှိ [[ဘလောင်ဒိန်ဆာရွာ၊ မံစီမြို့နယ်|ဘလောင်ဒိန်ဆာကျေးရွာ]]အခြေစိုက် စစ်စခန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီမှ နှစ် ၃၀ ကြာစခန်းချထားသော [[စီခမ်းကြီးရွာ၊ မံစီမြို့နယ်|စီခမ်းကြီး]]အခြေစိုက်စခန်းကို ကေအိုင်အေက စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ လေးရက်အကြာတွင် စီခမ်းကြီးစခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kachin Independence Army Seizes Myanmar Military Base Near Chinese Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kachin-independence-army-seizes-myanmar-military-base-near-chinese-border.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=20 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224184126/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kachin-independence-army-seizes-myanmar-military-base-near-chinese-border.html }}&lt;/ref&gt; သုံးရက်ကြာတိုက်ခိုက်ပြီးနောက် မံစီမြို့နယ်ရှိ မဂျီဂုံကြီးဗျူဟာ တောင်ကုန်းသုံးခုကို ကေအိုင်အေက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=KIA Seizes Three Hilltop Bases From Myanmar Junta in Kachin State |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-seizes-three-hilltop-bases-from-myanmar-junta-in-kachin-state.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=4 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315030446/https://www.irrawaddy.com/news/burma/kia-seizes-three-hilltop-bases-from-myanmar-junta-in-kachin-state.html }}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် ကချင်ပြည်နယ် အရှေ့ပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း ဆယ်ခုကျော်ကို ကေအိုင်အေက တပြိုင်နက် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ကချင်ပြည်နယ်၏ မြို့တော် မြစ်ကြီးနားနှင့် [[ဗန်းမော်မြို့]] အဝေးပြေးလမ်းတလျောက်နှင့် [[လိုင်ဇာမြို့]]တဝိုက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=KIA mounts new offensive, targeting air base, outposts near Myitkyina and Laiza|url=https://myanmar-now.org/en/news/kia-mounts-new-offensive-targeting-air-base-outposts-near-myitkyina-and-laiza/|work=Myanmar Now|language=en|date=7 March 2024|accessdate=11 March 2024|archive-date=17 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317105454/https://myanmar-now.org/en/news/kia-mounts-new-offensive-targeting-air-base-outposts-near-myitkyina-and-laiza/}}&lt;/ref&gt; မတ်လ ၈ ရက်အထိ ကေအိုင်အေက စစ်ကောင်စီ၏ အဓိက အခြေစိုက်စခန်း သုံးခုနှင့် ရှေ့တန်းစခန်းများစွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=KIA and allies seize three large Myanmar army bases near Laiza |author1=Maung Shwe Wah |author2=Min Maung |url=https://myanmar-now.org/en/news/kia-and-allies-seize-three-large-myanmar-army-bases-near-laiza/ |work=Myanmar NOW |date=8 March 2024 |language=en |accessdate=11 March 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416161619/https://myanmar-now.org/en/news/kia-and-allies-seize-three-large-myanmar-army-bases-near-laiza/ }}&lt;/ref&gt; တိုက်ပွဲများအတွင်း လီဆူအမျိုးသားတိုးတက်ရေးပါတီမှ ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင် သည် [[အောင်မြေ (၂)ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်|အောင်မြေ ၂]]ရွာတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Junta-allied Lisu militia leader killed in battle with Kachin forces |url=https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/ |work=Myanmar Now |language=en |date=8 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308151624/https://myanmar-now.org/en/news/junta-allied-lisu-militia-leader-killed-in-battle-with-kachin-forces/ }}&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်း ===
==== ကရင်ပြည်နယ် ====
အောက်တိုဘာလတွင် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးနှင့် ကော့ကရိတ်တိုက်ပွဲပြီးနောက် KNLA သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]များတွင် နယ်မြေစိုးမိုးနိုင်ရန် ဆက်လက်ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karen Brigades Take More Territory From Myanmar Junta: KNU |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-brigades-take-more-territory-from-myanmar-junta-knu.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=23 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310052653/https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-brigades-take-more-territory-from-myanmar-junta-knu.html }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်မှ Eurocopter AS365 ရဟတ်ယာဉ် ဆင်းသက်နေစဉ် KNLA နှင့် PDF တပ်ဖွဲ့များက ပစ်ချသဖြင့် အမှတ် (၄၄) ခြေမြန်တပ်ရင်းမှ ဗိုလ်မှူးချုပ် အေးမင်းနောင်နှင့် အခြားလေးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146 Sniper Shoots Dead Myanmar Brigadier-general In Helicopter]. January 29, 2024. [[Agence France-Presse|AFP]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240129194457/https://www.barrons.com/news/sniper-shoots-dead-myanmar-brigadier-general-in-helicopter-6e829146|archive-date=January 29, 2024}}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဒေသခံပီဒီအက်ဖ်များနှင့် KNLA တပ်များသည် [[ထားဝယ်မြို့]]၏ အရှေ့ဘက် မိုင် ၃၀ အကွာရှိ [[မေတ္တာမြို့]]၏ ဧရိယာအများစုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Resistance forces close to capturing town between Dawei and Thai border |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-close-to-capturing-town-between-dawei-and-thai-border/ |work=Myanmar Now |language=en |date=27 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=16 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316233411/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-close-to-capturing-town-between-dawei-and-thai-border/ }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း စစ်ကောင်စီ အထိနာဆုံးဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည့် ယာဉ်ငါးစီးပျက်စီးပြီး ၁၈ ဦးသေဆုံးခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်ပြီးနောက် လေးရက်အကြာတွင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Resistance forces capture five army trucks in attack on junta convoy near Dawei |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-five-army-trucks-in-attack-on-junta-convoy-near-dawei/ |work=Myanmar Now |language=en |date=23 February 2024 |archive-date=9 October 2025 |access-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009212049/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-five-army-trucks-in-attack-on-junta-convoy-near-dawei/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီ ၂၉ ရက်နေ့အထိ KNLA နှင့် မဟာမိတ်ကရင်တပ်များသည် [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]]၏ ထက်ဝက်ခန့်ကို စိုးမိုးထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar-Thai Border Trade Plummets Again as Fighting, Restrictions Take Toll |url=https://www.irrawaddy.com/business/myanmar-thai-border-trade-plummets-again-as-fighting-restrictions-take-toll.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=29 February 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=7 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307074637/https://www.irrawaddy.com/business/myanmar-thai-border-trade-plummets-again-as-fighting-restrictions-take-toll.html }}&lt;/ref&gt; မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အဝေးပြေးလမ်းပေါ်ရှိ [[သင်္ဃန်းညီနောင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|သင်္ဃန်းညီနောင်]]ကို KNLA တပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karen Resistance Hails Victories Over Myanmar Junta Near Thai Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-resistance-hails-victories-over-myanmar-junta-near-thai-border.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=9 March 2024 |accessdate=11 March 2024 |archive-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311060016/https://www.irrawaddy.com/news/burma/karen-resistance-hails-victories-over-myanmar-junta-near-thai-border.html }}&lt;/ref&gt;

[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ကရင်နယ်ခြားစောင့်တပ်]]သည် တိုက်ပွဲတွင် ပါဝင်ရန် စစ်အစိုးရ၏ အမိန့်ကို ငြင်းဆိုခြင်းကြောင့် အစိုးရတပ်နှင့် ကရင် နယ်ခြားစောင့်တပ် (BGF) အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာသည်။ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ဒု-စစ်ဦးစီးချုပ် စိုးဝင်းသည် ဘားအံသို့ သွားရောက်ကာ ကရင်ပြည်နယ် BGF ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်မှူးကြီး [[စောချစ်သူ]]နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့ရာ နေပြည်တော်သို့ လာရောက်ပြီး စစ်အစိုးရနှင့် တွေ့ဆုံရန် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစိုးဝင်း ကရင်ပြည်နယ်ကို နေ့ချင်းပြန်သွားရောက် |trans-title=Vice Senior General goes on day trip to Karen State |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy953kl3q95o |work=BBC Burmese |language=my |date=24 January 2024 |accessdate=11 February 2024 |archive-date=24 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124221520/https://www.bbc.com/burmese/articles/cy953kl3q95o }}&lt;/ref&gt; ကရင်နယ်ခြားစောင့်တပ်သည် စစ်ကောင်စီထံမှ လစာနှင့် စရိတ်များမယူတော့ဘဲ ကြားနေအဖြစ် ရပ်တည်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် &quot;ကရင်အမျိုးသားတပ်မတော်&quot; ဟု အမည်ပြောင်းလဲမည်ဖြစ်ကြောင်း နယ်ခြားစောင့်တပ်က ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karen BGF to rename itself ‘Karen National Army’ |url=https://myanmar-now.org/en/news/karen-bgf-to-rename-itself-karen-national-army/ |work=Myanmar Now |language=en |date=6 March 2024}}&lt;/ref&gt;

==== မွန်နှင့် ကရင်နီ ဒေသများ ====

=== စစ်ကိုင်းတိုင်းရှိ တပ်မတော်၏ တန်ပြန်ထိုးစစ် ===
၁၀ ရက်နီးပါး တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် [[ကောလင်းမြို့]]အား တပ်မတော်က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt; [https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html Myanmar Junta Retakes Town From Civilian Government in Sagaing Region]. [[The Irrawaddy]]. February 13, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213160046/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html|date=February 13, 2024}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက် ကောလင်းမြို့ပေါ်နှင့် အနီးနား ကျေးရွာများအား စစ်ကောင်စီတပ်များက ဖျက်ဆီးခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Town Almost Razed to Ground After Being Retaken by Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html |work=The Irrawaddy |date=27 February 2024 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307115156/https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html|archive-date=March 7, 2024}}&lt;/ref&gt; ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[မော်လူးမြို့]]အား ကေအိုင်အေနှင့် အေဘီအက်စ်ဒီအက်ဖ် တို့ထံမှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် တပ်မတော်က ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar army launches offensive to retake Maw Luu from resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ |work=Myanmar Now |date=22 February 2024 |language=en |accessdate=16 March 2024 |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222203614/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ }}&lt;/ref&gt; ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း အရေးပါသောမြို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းအဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ဒီဇင်ဘာလအတွင်းက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့ကာ ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်းကို ပိတ်ဆို့ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance Forces Seize Fourth Sagaing Town |author=Hein Htoo Zan |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html |language=en |date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217155204/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html|archive-date=December 17, 2023}}&lt;/ref&gt; မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ကလေးမြို့နယ်ရှိ ကမ်းပါးနီရွာကို စစ်ကောင်စီတပ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance's 'Final Warning' to Junta Sparks Civilian Exodus in Kale Warzone |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=14 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315030445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html|archive-date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

စစ်ကောင်စီ၏ တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်နေစဉ်အတွင်း မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် [[ကနီမြို့]]အား တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Resistance Fighters Poised to Capture Key Town in Sagaing Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308071445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html|archive-date=March 8, 2024}}&lt;/ref&gt; ၁၀ ရက်နီးပါးကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ ထိုးစစ်များကြောင့် ကနီမြို့မှ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Battle for control of Kani ends with retreat by anti-regime forces |url=https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ |work=Myanmar Now |language=en |date=15 March 2024 |accessdate=16 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315215029/https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ }}&lt;/ref&gt;

== ၂၀၂၅ စစ်ရေးအခြေအနေများ ==

=== နောင်ချိုမြို့ တစ်ကျော့ပြန် တိုက်ပွဲများ ===
တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသော ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[နောင်ချိုမြို့]]ကို ပြန်လည်ရရှိရန် စစ်ကောင်စီတပ်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ထိုးစစ်ဆင်နေပါသည်။ ရှမ်းတောင်နှင့် ရှမ်းမြောက်အစပ် နောင်ချိုမြို့နယ်ရှိ တောင်ခမ်း စစ်ရေးခွင်တွင် စစ်ကောင်စီက အသာစီးရပြီးနောက် နောင်ချိုမြို့ဘက်သို့ ဦးတည်လာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|title=TNLA ထိန်းချုပ် နောင်ချိုမြို့ကို ပြန်ရဖို့ စစ်တပ်က အလုံးအရင်းနဲ့ ထိုးစစ်ဆင်|accessdate=2025-6-10|publisher=BBC Burmese|date=၉ ဇွန် ၂၀၂၅|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610123040/https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|archive-date=2025-6-10}}&lt;/ref&gt;

နောင်ချိုမြို့သည် ရှမ်းတောင်ပိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်း (ပြင်ဦးလွင်) တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသလို လားရှိုးမြို့သို့ ပေါက်သည့် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသောကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် အရေးပါသော မဟာဗျူဟာမြောက် နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။

TNLA နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (PDF) ပူးပေါင်းအဖွဲ့များသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယအကျော့တွင် နောင်ချိုမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများ အခြေချရာ တောင်ခမ်းရွာကိုမူ မသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပေ။ တောင်ခမ်းရွာတွင်ရှိသော အမှတ် ၉၀၂ အ‌မြောက်စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်နှင့် အမြောက်တပ်ရင်း ၃၅၄၊ ၂၀၆၊ ၄၀၆ တို့ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လမှစ၍ TNLA ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက ထိုးစစ်ဆင် သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|title=TNLA ထိန်းချုပ် နောင်ချိုမြို့ကို ပြန်ရဖို့ စစ်တပ်က အလုံးအရင်းနဲ့ ထိုးစစ်ဆင်|accessdate=2025-6-10|publisher=BBC Burmese|date=၉ ဇွန် ၂၀၂၅|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610123040/https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|archive-date=2025-6-10}}&lt;/ref&gt;

နောင်ချိုမြို့နှင့် တောင်ခမ်းရွာသည် မိုင် ၂၀ ဝန်းကျင် ကွာဝေးပြီး တောင်ခမ်းကိုသာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပါက ရှမ်းမြောက်ဘက်ခြမ်းသာမက ပြင်ဦးလွင်နှင့် မန္တလေးဘက်ခြမ်းအထိ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြောင်း မြေပြင်စစ်ရေးရင်းမြစ်များက ပြောသည်။ သို့ရာတွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလမှစ၍ တောင်ခမ်းကို ထိုးစစ်ဆင်နေသည့် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းအဖွဲ့များကို စစ်ကောင်စီက အလုံးအရင်းဖြင့် တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ စစ်ရေးအသာစီးရခဲ့ပြီး တပ်နေရာအချို့ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ကြောင်း စစ်တပ်ထောက်ခံသူများက ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းများဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုအခြေအနေမှ အင်အားပြန်လည်စုဖွဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် နောင်ချိုမြို့ဘက်သို့ ဦးတည်ထိုးစစ်ဆင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ TNLA ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ လွေးယေဦးက &quot;အပစ်ခတ်ရပ်စဲတယ်လို့ စစ်ကောင်စီက ကြေညာထားပေမဲ့ အခု နောင်ချိုဘက်ကို ဦးတည်ပြီး ထိုးစစ်ဆင်လာလို့ တိုက်ပွဲတွေ ဖြစ်နေပါတယ်&quot; ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ တရုတ်အကူအညီဖြင့် စစ်ကောင်စီက လားရှိုးမြို့ကို ပြန်လည်ရရှိပြီးနောက် မြန်မာ-တရုတ် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအတွက် အဓိကကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ပြန်လည်ပွင့်ရန်အတွက် နောင်ချိုမြို့သည် အဓိကသော့ချက်ဖြစ်နေကြောင်း စစ်ရေးရင်းမြစ်များက သုံးသပ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း စစ်ကောင်စီက ဤမြို့ကို ပြန်လည်ရယူရန် ကြိုးစားနေခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|title=TNLA ထိန်းချုပ် နောင်ချိုမြို့ကို ပြန်ရဖို့ စစ်တပ်က အလုံးအရင်းနဲ့ ထိုးစစ်ဆင်|accessdate=2025-6-10|publisher=BBC Burmese|date=၉ ဇွန် ၂၀၂၅|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610123040/https://www.bbc.com/burmese/articles/cd629872e0lo|archive-date=2025-6-10}}&lt;/ref&gt;

[[နောင်ချိုမြို့]] ဈေးရပ်ကွက်အပါအဝင် မြို့ပေါ်ဌာနဆိုင်ရာ ရုံးအများစုကို စစ်ကောင်စီတပ်က TNLA တပ်ဖွဲ့ထံမှ ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၅ တွင် သိမ်းပိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65040/|title=နောင်ချိုတစ်မြို့လုံးနီးပါးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီ|accessdate=2025-7-15|publisher=Myanmar Now}}&lt;/ref&gt;

=== ဇွန် ၂၀၂၅ ===
ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့ နံနက်အစောပိုင်းတွင် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) နှင့် [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းဟောင်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီအခြေချတပ်စွဲထားသော စခန်း ၉ ခုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ [[ညောင်လေးပင်မြို့နယ်|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ကျောက်တံခါးမြို့နယ်|ကျောက်တံခါး]]နှင့် [[ဖြူးမြို့နယ်]]များရှိ ကျေးရွာများတွင် ခိုင်မာစွာ တပ်စွဲထားသည့် အဆိုပါစခန်းများကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တိုက်ခိုက်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် PDF တပ်ရင်းအချို့က ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=ရန်ကုန် - မန္တလေးအမြန်လမ်းဟောင်းပေါ်က စစ်ကောင်စီစခန်း ၉ ခု တပြိုင်နက်တိုက်ခိုက်ခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c4g80w2wvygt?post=asset%3A34151b82-b6f7-41d4-9dce-275a8ba202e8#asset:34151b82-b6f7-41d4-9dce-275a8ba202e8|accessdate=2025-6-26|publisher=BBC Burmese|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626042055/https://www.bbc.com/burmese/live/c4g80w2wvygt?post=asset%3A34151b82-b6f7-41d4-9dce-275a8ba202e8#asset:34151b82-b6f7-41d4-9dce-275a8ba202e8|archive-date=2025-6-26}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်မှုသည် ဇွန်လ ၂၄ ရက် ညသန်းခေါင်ခန့်မှ စတင်ခဲ့ပြီး ဇွန်လ ၂၅ ရက် အရုဏ်မတက်မီအထိ ၄ နာရီခန့် ကြာမြင့်ခဲ့ကြောင်း PDF တပ်ရင်းတာဝန်ရှိသူတစ်ဦးက ဘီဘီစီကို ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းစခန်းများသည် ပင်မတပ်ရင်းကြီးများကို ကာကွယ်ထားသည့် စခန်းများဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ကြောင်း တိုက်ခိုက်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သူများက ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ayartimes.com/?p=55877|title=ညောင်လေးပင်-ကျောက်တံခါးကြား တော်ဝိကျေးရွာရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းသိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၁၃ ဦးသေဆုံးကာ ၃ ဦး ဖမ်းဆီးရမိ၊ ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်ကို ဂုဏ်ပြု၍ ကျော်စွာစစ်ဆင်ရေး အဖြစ်သတ်မှတ်|accessdate=2025-6-26|publisher=Ayeyarwaddy Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626042401/https://ayartimes.com/?p=55877|archive-date=2025-6-26}}&lt;/ref&gt;

အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG)၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနက မနေ့ညနေပိုင်းတွင် ထုတ်ပြန်သည့် သတင်းအရ အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ၊ တိုင်းစစ်ဌာန (ပဲခူး) အပါအဝင် တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့များ ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်များကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ပြီး ရဲအုပ်တစ်ဦးအပါအဝင် ၃ ဦးကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကြောင်း ဓာတ်ပုံများနှင့်တကွ ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းဟောင်းပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်း ၉ ခု တပြိုင်တည်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး တပ်သား ၁၉ ဦးထက်မနည်းသေဆုံး|url=https://ayartimes.com/?p=55885|publisher=Ayeyarwaddy Times|accessdate=2025-6-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626042754/https://ayartimes.com/?p=55885|archive-date=2025-6-26}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ပွဲပြီးဆုံးပြီးနောက် စစ်ကောင်စီဘက်မှ ရန်ကုန်-အမြန်လမ်းဟောင်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ တပ်ရင်းများတွင် စစ်အင်အားဖြည့်တင်းနေကြောင်း အရင်းအမြစ်အချို့က ဆိုသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ပဲခူးတိုင်းအတွင်း မြို့နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအဖွဲ့ဝင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးတစ်ဦး သေဆုံးသည့် တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ပွားပြီးနောက် မင်းလှမြို့နယ်ထဲတွင် စစ်တပ်က အင်အားရာချီအသုံးပြု၍ စစ်ကြောင်းထိုးလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== သပိတ်ကျင်းမြို့အား စစ်ကောင်စီတပ်များ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခြင်း ===
စစ်ကောင်စီတပ်များသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ သိမ်းယူထားသည့် [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါမြို့ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ တပ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က [[မန္တလေးမြို့]]မှ မိုင် ၈၀ ကျော်ကွာဝေးပြီး ရွှေတွင်းများကြောင့် ထင်ရှားသော သပိတ်ကျင်းမြို့အပါအဝင် မြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်စခန်းအများအပြားကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2v94y7lxqo|title=သပိတ်ကျင်းကို စစ်ကောင်စီ ပြန်ရ|accessdate=2025-7-25|publisher=BBC Burmese}}&lt;/ref&gt;

သို့ရာတွင် အမှတ် (၂) စစ်အခြေခံလေ့ကျင့်ရေးတပ်၊ ကျောက်ကြီးနည်းပညာတပ်နှင့် အမှတ် (၁၃) တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း (တကက ၁၃) တည်ရှိရာ ၇ မိုင်ကျေးရွာနှင့် တွင်းငယ်ကျေးရွာအနီးရှိ စစ်စခန်းအချို့မှာ ကျန်ရှိနေခဲ့ပါသည်။ စဉ့်ကူးနှင့် သပိတ်ကျင်းမြို့တို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ ထိုးစစ်ဆင်စဉ်အတွင်း အထက်ပါတပ်စခန်း (၃) ခုသို့ စစ်ကောင်စီတပ်များ ဆုတ်ခွာခဲ့ကြပြီး အင်အားပြန်လည်စုစည်းကာ သပိတ်ကျင်းနယ်အတွင်းသို့ ပြန်လည်ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/65380/|title=သပိတ်ကျင်းမြို့ ကို စစ်ကောင်စီတပ် ပြန်လည်ထိန်းချုပ်|accessdate=2025-7-24|publisher=Myanmar Now|archive-date=1 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250801210916/https://myanmar-now.org/mm/news/65380/}}&lt;/ref&gt;

ဇူလိုင်လ ၁၂ ရက်နေ့ကတည်းက စစ်ကောင်စီဘက်မှ မန္တလေးမြို့ မြောက်ဘက်ရှိ တော်လှန်ရေးတပ်များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် မတ္တရာနှင့် သပိတ်ကျင်းမြို့များဆီသို့ စစ်ကြောင်းထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြေပြင်မှ စစ်ကြောင်းထိုးခြင်းအပြင် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်ရေးစစ်သင်္ဘော ၅ စင်းပါဝင်သည့် သင်္ဘောအုပ်စုကလည်း ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက် တက်လာကာ စစ်ကြောင်းထိုးလျက်ရှိသောကြောင့် ဤရက်ပိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများနှင့် တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dvb.no/post/716012|title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ်များ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက် ပြန်ထိန်းချုပ်|accessdate=2025-7-24|publisher=DVB Burmese}}&lt;/ref&gt;

=== ဒီးမော့ဆိုမြို့ ===
ကရင်နီတော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် သိမ်းယူထားသော ဒီးမော့ဆိုမြို့ကို ၁၆ ရက်ကြာ ထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၉ ရက် နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက အပြည့်အဝပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီး လိုအပ်သော နယ်မြေလုံခြုံရေးနှင့် ရှင်းလင်းရေး လုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်နေ‌ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/08/20/404761.html|title=စစ်တပ်က ဒီးမော့ဆိုမြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ ကြေညာ (ရုပ်/သံ)|publisher=The Irrawaddy|accessdate=22 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ၂၀၂၆ စစ်ရေးအခြေအနေများ ==

=== တကောင်းမြို့ တိုက်ပွဲများ ===
မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-10 |title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/ |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;

စစ်ကောင်စီတပ်သည် [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]ရှိ အမှတ် (၁၃) တပ်မတော်တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ စစ်ကြောင်းထိုးလာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု၊ နည်းပညာမြင့်ဒရုန်းများနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ကူများကို အလွန်အကျွံအသုံးပြုကာ မတ်လဒုတိယပတ်တွင် ထိုးစစ်အရှိန်မြှင့်တင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-03-11 |title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/ |access-date=2026-03-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=MLAT |date=2026-03-12 |title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ |url=https://myaelattathan.com/news/22992/ |access-date=2026-03-12 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

အဆိုပါ တကောင်းမြို့သည် မန္တလေး-ဗန်းမော် ကားလမ်းမပေါ်တွင်တည်ရှိပြီး ကချင်ပြည်နယ်သို့ ဆက်သွယ်ထားသည့် စစ်ရေးအရ အချက်အချာကျသောမြို့ဖြစ်ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်မှစတင်၍ တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၇ လနီးပါးကြာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤမြို့ကျဆုံးမှုသည် စဉ့်ကူးနှင့် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်များပြီးနောက် မန္တလေးတိုင်းအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ နယ်မြေပြန်လည်စိုးမိုးရေးလုပ်ငန်းစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ တိုက်ပွဲများကြောင့် ဒေသခံ ငါးသောင်းကျော်မှာ စစ်ကိုင်းတိုင်းဘက်သို့ စစ်ဘေးဒုက္ခသည်များအဖြစ် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေကြရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-09 |title=တကောင်းမြို့အနီးထိ စစ်တပ်ရောက်လာ၊ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73217/ |access-date=2026-03-12 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တကောင်းမြို့မှ တော်လှန်ရေးတပ်များ ဆုတ်ပေးရနိုင် |url=https://burmese.dvb.no/post/749770 |access-date=2026-03-12 |website=မန္တလေးတိုင်းထဲ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG)ရဲ့ တပ်တွေထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ထိုးစစ်ဆင်နေပြီး နောက်ဆုံး သတင်းတွေအရ တော်လှန်ရေးတပ်တွေဘက်က ဆုတ်ခွာပေးရမဲ့ အခြ… |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ကွတ်ခိုင်မြို့ တိုက်ပွဲ ===
{{main|၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ}}
၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစတင်၍ ကွတ်ခိုင်မြို့ပေါ်၌ စောင့်ကြည့်ကင်မရာများ တပ်ဆင်ခြင်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ ထပ်တူကျခြင်းတို့ကြောင့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) နှင့် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (TNLA) တို့အကြား စစ်ရေးတင်းမာမှုများ စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တင်းမာမှုများသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် တိုက်ပွဲအသွင်သို့ ကူးပြောင်းကာ အရှိန်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ MNDAA က စစ်ကြောင်း (၄) ကြောင်းဖြင့် မြို့တွင်းရှိ TNLA တပ်စခန်းများကို စတင်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး၊ မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြို့တွင်းရှိ TNLA ရုံးများနှင့် စခန်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မူဆယ် ၁၀၅ မိုင်ရှိ TNLA စခန်းအချို့ကိုလည်း MNDAA က ဝင်ရောက်စီးနင်းကာ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့ကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် TNLA တပ်ဖွဲ့များ မြို့အတွင်းမှ အားလုံးဆုတ်ခွာသွားခဲ့သဖြင့် MNDAA က ကွတ်ခိုင်တစ်မြို့နယ်လုံးကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-14 |title=ကွတ်ခိုင် - မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်မှ တိုက်ပွဲသို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5ykngzy4xzo |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ ===
{{Main|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ}}
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်တွင် [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]] (SCEF) ကို တရားဝင်ဖွဲ့စည်းလိုက်ပြီဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်/ဖက်ဒရယ်ယူနစ်များ၊ ပြည်သူ့ကိုယ်စားပြုများနှင့် အမျိုးသမီးကိုယ်စားလှယ်များဟူသော မဏ္ဍိုင် (၃) ရပ်ကို အခြေခံ၍ ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဤကောင်စီတွင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ (EROs)၊ ဒီမိုကရေစီတော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၊ အမျိုးသမီးအစုအဖွဲ့များနှင့် ပြည်သူ့ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်သည်။ ကောင်စီသည် တော်လှန်ရေးအောင်ပွဲရရှိရေး၊ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလကို စီမံခန့်ခွဲရန်နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုသစ် တည်ဆောက်ရေးတို့အတွက် ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းခြင်းဖြစ်သည်။ &quot;စုပေါင်းခေါင်းဆောင်မှု&quot; စနစ်ဖြင့် &quot;မူဝါဒတရပ်တည်း၊ မဟာဗျူဟာတရပ်တည်း&quot; ဟူသော မူဝါဒကို ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအား ဖျက်သိမ်းရေး၊ စစ်တပ်၏ နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုအဆုံးသတ်ရေးနှင့် ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုသစ် ထူထောင်ရေးတို့အပါအဝင် အဓိက နိုင်ငံရေးဦးတည်ချက် (၆) ရပ်ကို ချမှတ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ (SCEF) ဖွဲ့စည်း |url=https://burmese.dvb.no/post/155153 |access-date=2026-03-31 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စု ပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီကို မကြာမီ ဖွဲ့မည် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-113924 |access-date=2026-03-31 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှု ===
၂၀၂၆ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကရင်နီပြည်၊ [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]၊ မိုးဗြဲဒေသ၌ အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာစစ်ဒေသ (မိုးဗြဲနယ်) တပ်နှင့် ရှမ်းတောင်-ကရင်နီတိုင်း စစ်ဌာန ဗျူဟာအမှတ် (၁၄) ကွက်ကဲမှုအောက်ရှိ အမှတ် (၁၀၀၁) မိုးဗြဲပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်တို့သည် တစ်ဖက်တွင် ရှိပြီး၊ အခြားတစ်ဖက်တွင် ယခင်က NUG လက်အောက်ခံတပ်ရင်းမှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ နောက်ပိုင်း၌ သီးခြားရပ်တည်သည့် &quot;မိုးဗြဲ Local PDF&quot; အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ဦးအောင်မင်း ခေါင်းဆောင်သည့် တပ်ဖွဲ့တို့အကြား အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ ဦးအောင်မင်း အပါအဝင် ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့ဝင် ၉ ဦး ကျဆုံးပြီး တော်လှန်ရေးအင်အားစုဘက်မှ ရဲဘော် ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိကာ ၁ ဦးမှာ အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-03 |title=မေ ၃ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာ ဝါးတင်ကား ချောက်ထဲထိုးကျလို့ ဝါးခုတ်တောင်သူ ၁၆ ဦး သေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c1j20r01d52o |access-date=2026-05-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-28 |title=တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှုကို ကရင်နီပြည်တပ်ပေါင်းစုံစစ်ဦးစီးရုံး စတင်ကိုင်တွယ်- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=wcLgnFTsO70 |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

ယင်းဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဖြစ်မှန်ပေါ်ပေါက်ရေးနှင့် တရားမျှတမှု ဖော်ဆောင်ရေးတို့အတွက် [[ကရင်နီပြည် ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|ကရင်နီပြည်ကြားကာလ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (IEC) နှင့် ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုံ စစ်ဦးစီးအဖွဲ့ (JSC) တို့ ပူးပေါင်းစစ်ဆေးလျက်ရှိသည်။ ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုံမှ ကိုယ်စားလှယ် ၉ ဦးပါဝင်သော စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့ကို ဧပြီလ ၂၉ ရက်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အသေးစိတ် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိကြောင်း IEC အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး (၂) ဗညားခွန်အောင်က [[ရန်ကုန်ခေတ်သစ် မီဒီယာ|ရန်ကုန်ခေတ်သစ်သတင်းဌာန]]သို့ မေလ ၃ ရက်တွင် ပြောကြားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2026-05-02 |title=မိုးဗြဲတွင် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု အဖြစ်မှန်ပေါ်ပေါက်ရေးနှင့် တရားမျှတမှု ရရှိရေး IEC နှင့် ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုံစစ်ဦးစီးအဖွဲ့တို့ ပူးပေါင်းစစ်ဆေးမည် |url=https://yktnews.com/2026/05/248860/ |access-date=2026-05-03 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-04-29 |title=ကရင်နီဒေသမှာ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု စစ်ဆေးနေဟု IECပြော |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/04/29/155574/ |access-date=2026-05-03 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

== မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခြင်း ==
၂၀၂၁ နှစ်နောက်ပိုင်းက စတင်သော လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးတွင် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံသို့ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ သို့မဟုတ် တပ်သားများမှ လက်နက်ချမှုများ ရှိသည်။ 

* ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ ရက်နေ့တွင် [[ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်နဂါးသည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=ဗိုလ်နဂါးလက်နက်ချတဲ့နောက် အညာလုံခြုံရေးဘယ်လောက်သက်ရောက်မလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cp85vpvj88go |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက်နေ့၌ စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== လူသားချင်းစာနာမှု အခြေအနေများနှင့် စစ်ရာဇဝတ်မှုများ ==

{{Main|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) ကာလအတွင်း စစ်ရာဇဝတ်မှုများ|မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ}}
[[File:Southern Shan State hospital bombed.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဆေးရုံတစ်ရုံအား စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအပြီး တွေ့မြင်ရစဉ် (မေ ၂၀၂၄)]]
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြည်တွင်းစစ် စတင်ဖြစ်ပွားစဉ်ကတည်းက လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေသည် သိသိသာသာ ဆိုးရွားလာခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်တပ်သည် လူသတ်မှု၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှု၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုနှင့် အရပ်သားများကို ပစ်မှတ်ထားမှုအပါအဝင် စစ်ရာဇဝတ်မှုများကို အရှိန်မြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 September 2022 |title=Myanmar: Increasing evidence of crimes against humanity since coup |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1126451 |access-date=22 September 2022 |website=UN News |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030654/https://news.un.org/en/story/2022/09/1126451 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; စစ်အစိုးရသည် ရာနှင့်ချီသော မိသားစုများကို ခြိမ်းခြောက်သည့် နည်းဗျူဟာ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် နိုင်ငံရေး ပြိုင်ဘက်များ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများကို သိမ်းယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 September 2022 |title='This is robbery': junta's property seizure spree |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/this-is-robbery-juntas-property-seizure-spree/ |access-date=22 September 2022 |website=Frontier Myanmar |language=en-US |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001020347/https://www.frontiermyanmar.net/en/this-is-robbery-juntas-property-seizure-spree/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခ စတင်ချိန်မှစ၍ မြန်မာစစ်တပ်နှင့် တော်လှန်ရေး အင်အားစု နှစ်ခုစလုံးသည် ပညာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို အခြေစိုက်စခန်းများနှင့် ထိန်းသိမ်းရေးစခန်းများအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;:1b&quot;&gt;{{cite web |title=Education in the Crossfire in Myanmar: Attacks on Schools, Use by Military and Armed Groups, Skyrocketed after 2021 Takeover |url=https://www.savethechildren.org/us/about-us/media-and-news/2022-press-releases/education-in-the-crossfire-in-myanmar |access-date=22 September 2022 |website=Save the Children |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030634/https://www.savethechildren.org/us/about-us/media-and-news/2022-press-releases/education-in-the-crossfire-in-myanmar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ၁၃ ခုတွင် စာသင်ကျောင်းများ အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်ခံရမှု ၁၉၀ ကျော်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။.&lt;ref name=&quot;:1b&quot; /&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇွန်လ စာရင်းအရ ကလေး ၇.၈ သန်းမှာ ကျောင်းပြင်ပတွင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: Crisis taking an enormous toll on children, UN committee warns |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/06/myanmar-crisis-taking-enormous-toll-children-un-committee-warns |access-date=22 September 2022 |website=OHCHR |language=en |archive-date=8 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108131611/http://www.ohchr.org/en/statements/2022/06/myanmar-crisis-taking-enormous-toll-children-un-committee-warns |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးစနစ်သည် သိသာစွာ ပြိုလဲသွားခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 March 2021 |title=Myanmar's post-coup healthcare collapse |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2021/3/25/myanmars-post-coup-healthcare-breakdown |access-date=22 September 2022 |website=The New Humanitarian |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922032057/https://www.thenewhumanitarian.org/news/2021/3/25/myanmars-post-coup-healthcare-breakdown |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ပြည်တွင်းစစ်သည် နိုင်ငံ၏ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး အကျပ်အတည်းကို ပိုမိုဆိုးရွားစေကာ လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် စားနပ်ရိက္ခာ မလုံလောက်မှု ကြုံတွေ့နေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAO Myanmar Response Overview – June 2022 {{!}} United Nations in Myanmar |url=https://myanmar.un.org/en/188281-fao-myanmar-response-overview-june-2022,%20https://myanmar.un.org/en/188281-fao-myanmar-response-overview-june-2022 |access-date=22 September 2022 |publisher=United Nations |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605152435/https://myanmar.un.org/sites/default/files/2022-06/FAO_cc0700en.pdf }}&lt;/ref&gt; ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် စားနပ်ရိက္ခာမလုံလောက်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးမြေဧရိယာ၏ ၈၀% ကျော်ရှိပြီး နိုင်ငံ၏လူဦးရေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံနေထိုင်သည့် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် အပူပိုင်းဇုန်တို့ကို အချိုးမညီမျှစွာ ထိခိုက်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 October 2021 |title=Myanmar's hidden hunger |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2021/10/19/Myanmar-hidden-hunger-humanitarian-needs-rise-away-from-conflict-front-lines |access-date=22 September 2022 |website=The New Humanitarian |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922032107/https://www.thenewhumanitarian.org/news/2021/10/19/Myanmar-hidden-hunger-humanitarian-needs-rise-away-from-conflict-front-lines |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ လူပေါင်း ၁.၃ သန်းသည် ပြည်တွင်း ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရပြီး ကလေး ၁၃,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |date=21 September 2022 |title=Myanmar spiralling 'from bad to worse, to horrific', Human Rights Council hears |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1127361 |access-date=22 September 2022 |website=UN News |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030649/https://news.un.org/en/story/2022/09/1127361 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mike&quot;/&gt; အာဏာသိမ်းပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အကူအညီများ လိုအပ်နေပြီး လူပေါင်း ၁၇.၆ သန်းခန့် ပြည်တွင်း အိုးအိမ်မဲ့ဖြစ်ခဲ့ရကာ အရပ်ဘက် အဆောက်အအုံ ၅၅,၀၀၀ ပျက်ဆီးသွားကြောင်း ကုလသမဂ္ဂက ၂၀၂၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 March 2023 |title=More than two years on, impact of Myanmar military coup 'devastating' |url=https://news.un.org/en/story/2023/03/1134682 |access-date=21 March 2023 |website=UN News |archive-date=21 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321020930/https://news.un.org/en/story/2023/03/1134682 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ချင်းရေးရာအဖွဲ့ချုပ် (ICA) ၏ စာရင်းများအရ ချင်းပြည်နယ်လူဦးရေ၏ ထက်ဝက်ခန့်နီးပါးသည် ပဋိပက္ခများကြောင့် နေရပ်စွန့်ခွာတိမ်းရှောင်နေကြသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ချင်းပြည်နယ်တွင် လူဦးရေ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်ရှိရာ၊ စစ်ကောင်စီအာဏာသိမ်းပြီးနောက် ၎င်းတို့အထဲမှ လူဦးရေ ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှာ စစ်ဘေးတိမ်းရှောင်နေကြရကြောင်း သိရသည်။ ICA ကောက်ယူထားသည့် စာရင်းများနှင့် အကူအညီပေးသူများ၏ မှတ်တမ်းများအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လအတွင်း လူဦးရေ ၁၃၀,၀၀၀ သည် ချင်းပြည်နယ်တွင်းမှာပင် နေရပ်ရွှေ့ပြောင်းတိမ်းရှောင်နေရသည်။ ကျန် ၇၀,၀၀၀ ခန့်သော မြန်မာနိုင်ငံသားများသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ မီဇိုရမ်၊ မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် နယူးဒေလီမြို့များတွင် ဒုက္ခသည်အဖြစ် ခိုလှုံနေကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/18/62462|title=ချင်းပြည်နယ် လူဦးရေ၏ ထက်ဝက်နီးပါး ပဋိပက္ခကြောင့် နေရပ်တိမ်းရှောင်|publisher=Mizzima|accessdate=2025-7-16}}&lt;/ref&gt;

ဉာဏ်လင်းသစ် သုတေသနအဖွဲ့က ဩဂုတ် ၅ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည့် &quot;ဝေဟင်နှင့်မြေပြင်ကပ်ဘေးကြားမှ မြေစာပင်ဘဝများ&quot; အစီရင်ခံစာအရ မတ်လ ၂၈ ရက်မှ ဇွန်လကုန်အထိ အင်အားပြင်းငလျင်လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရပ်သား ၇၅၁ ဦး သေဆုံးကာ ၁,၄၀၀ ကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/08/06/64428|title=ငလျင်အပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၇၀၀ ကျော်သေဆုံးဟု ဉာဏ်လင်းသစ် အစီရင်ခံစာ ဖော်ပြ|publisher=Mizzima|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== အခြားရှုထောင့်များ ==
===နိုင်ငံရေးပြစ်ဒဏ်များနှင့် နိုင်ငံတကာ အာရုံစိုက်မှု===
အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦး[[ရည်မွန်]]က နိုင်ငံတကာအနေဖြင့် [[ယူကရိန်းနိုင်ငံ|ယူကရိန်း]]အား ထောက်ပံ့မှုပေးသကဲ့သို့ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအား အကူအညီပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-resistance-urges-west-provide-arms-fight-against-junta-2022-05-17/ |title=Myanmar resistance urges West to provide arms for fight against junta |date=17 May 2022 |access-date=2022-10-22 |editor=Martin Petty |work=Reuters |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174503/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-resistance-urges-west-provide-arms-fight-against-junta-2022-05-17/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က ဦး[[ဇေယျာသော်|ဖြိုးဇေယျာသော်]]နှင့် ဦး[[ကျော်မင်းယု]] ခေါ် ကိုဂျင်မီ အပါအဝင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားလေးဦးအား ကွပ်မျက်ပြီးဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ရာ ၁၉၈၀ နောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် ပထမဆုံး ပြန်လည်ကျင့်သုံးသော သေဒဏ်စီချင်ရက် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 July 2022 |title=Myanmar: First executions in decades mark atrocious escalation in state repression |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/07/myanmar-first-executions-in-decades-mark-atrocious-escalation-in-state-repression/ |access-date=2022-09-22 |website=Amnesty International |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030634/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/07/myanmar-first-executions-in-decades-mark-atrocious-escalation-in-state-repression/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Helen Regan |author2=Rhea Mogul |title=Myanmar junta executes leading democracy activists |url=https://www.cnn.com/2022/07/24/asia/myanmar-executions-pro-democracy-figures-intl-hnk/index.html |access-date=25 July 2022 |website=Cnn.com |date=25 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725031728/https://www.cnn.com/2022/07/24/asia/myanmar-executions-pro-democracy-figures-intl-hnk/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: First executions in decades mark atrocious escalation in state repression – Myanmar {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-first-executions-decades-mark-atrocious-escalation-state-repression |access-date=2022-09-22 |website=reliefweb.int |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030633/https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-first-executions-decades-mark-atrocious-escalation-state-repression |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 July 2022 |title=Myanmar executions: US presses China to rein in junta, saying it cannot be 'business as usual' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/26/myanmar-executions-us-presses-china-to-rein-in-junta-saying-it-cannot-be-business-as-usual |access-date=2022-09-22 |website=the Guardian |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030633/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/26/myanmar-executions-us-presses-china-to-rein-in-junta-saying-it-cannot-be-business-as-usual |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ကွပ်မျက်မှုအပေါ် [[ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်]]၊ ဂျီ-၇ နိုင်ငံများဖြစ်သည့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမနီ]]၊ [[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]၊ [[ဂျပန်နိုင်ငံ|ဂျပန်]]၊ [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ နှင့် [[ဥရောပ သမဂ္ဂ]]တို့က အလွန်ဝမ်းနည်းရကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=G7 Foreign Ministers' Statement on the Myanmar Military Junta's Executions |url=https://www.state.gov/g7-foreign-ministers-statement-on-the-myanmar-military-juntas-executions/ |access-date=2022-08-05 |website=United States Department of State |language=en |archive-date=31 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831155515/https://www.state.gov/g7-foreign-ministers-statement-on-the-myanmar-military-juntas-executions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 July 2022 |title=World condemns Myanmar junta for 'cruel' execution of activists |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-execute-four-democracy-activists-state-media-2022-07-25/ |access-date=2022-09-22 |archive-date=14 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214025934/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-junta-execute-four-democracy-activists-state-media-2022-07-25/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]၏ တရားရုံးက နိုင်ငံတော် အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား အဂတိလိုက်စားမှုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ခြောက်နှစ်ကို ဇူလိုင်လတွင် ချမှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2022 |title=Myanmar junta court jails Suu Kyi for six years for corruption |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220815-myanmar-junta-court-jails-suu-kyi-for-six-years-for-corruption |access-date=2022-09-21 |website=France 24 |language=en |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004090813/https://www.france24.com/en/live-news/20220815-myanmar-junta-court-jails-suu-kyi-for-six-years-for-corruption |url-status=live }}&lt;/ref&gt; စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ရွေးကောက်ပွဲ မဲသမာမှုဖြင့် နောက်ထပ် ထောင်ဒဏ် သုံးနှစ်ကို  ချမှတ်ခဲ့ရာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အတွက် ပုဒ်မအမျိုးမျိုးဖြင့် စုစုပေါင်းထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar's Aung San Suu Kyi gets 3 years' jail for election fraud |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud |access-date=2022-09-21 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019052656/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/2/myanmars-aung-san-suu-kyi-gets-3-years-prison-for-election-fraud |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ [[ရိုဟင်ဂျာ]]ဒုက္ခသည်စခန်းတစ်ခုသို့ တပ်မတော်က ပစ်ခတ်လိုက်သော မော်တာကျည်နှစ်လုံး ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ရာ တစ်ဦးသေဆုံးပြီး ငါးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ ရဟတ်ယာဉ်များသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်လေပိုင်နက်သို့ ဝင်ရောက်ကာ [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]]အား တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ နှစ်ရက်အကြာတွင် မြန်မာသံအမတ် အောင်ကျော်စိုးအား ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံက ဆင့်ခေါ်ကာ သတိပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chowdhury |first=Tanvir |date=23 September 2022 |title=Tensions as Bangladesh accuses Myanmar of firing in its territory |url=https://www.youtube.com/watch?v=-cuADbo6VyI |work=Al Jazeera |location=Tumbru, Bangladesh |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019204856/https://www.youtube.com/watch?v=-cuADbo6VyI |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Daily Star&quot;&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=19 September 2022 |title=Dhaka summons Myanmar ambassador again, protests land, airspace violation |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/diplomacy/news/bangladesh-summons-myanmar-ambassador-strongly-protests-land-airspace-violation-3122161 |work=The Daily Star |location=Dhaka |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019204856/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/diplomacy/news/bangladesh-summons-myanmar-ambassador-strongly-protests-land-airspace-violation-3122161 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; အောက်တိုဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[:en:AK Abdul Momen|အေကေ အဘူမိုမန်]]က ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ တရုတ်သံအမတ်နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးနောက် နယ်စပ်ဒေသတွင် မြန်မာမှ ဗုံးကြဲနေမှုများ ရပ်တန့်ရန် ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bangladesh Credits Chinese Intervention With Stopping Myanmar Border Blasts |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/bangladesh-credits-chinese-intervention-with-stopping-myanmar-border-blasts.html |last=Rashid |first=Muktadir |work=The Irrawaddy |date=21 October 2022 |access-date=2022-10-22 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022174504/https://www.irrawaddy.com/news/burma/bangladesh-credits-chinese-intervention-with-stopping-myanmar-border-blasts.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[လက်ယက်ကုန်းရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|လက်ယက်ကုန်းရွာ]]ရှိ စာသင်ကျောင်းတစ်ခုအား တပ်မတော်က [[လက်ယက်ကုန်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ကလေး ၁၁ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၇ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 6: reports |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports |access-date=2022-09-22 |website=Nikkei Asia |language=en-GB |archive-date=19 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919182346/https://asia.nikkei.com/Politics/Myanmar-army-helicopters-fire-on-school-killing-6-reports |url-status=live }}&lt;/ref&gt; တပ်မတော်ကမူ အဆိုပါရွာအတွင်း [[ကေအိုင်အေ]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ပီဒီအက်ဖ်]]များ ခိုအောင်းနေသဖြင့် တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 September 2022 |title=Myanmar army helicopters fire on school, killing 13, media and residents say |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ |access-date=2022-09-22 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030633/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-army-helicopters-fire-school-killing-six-media-residents-2022-09-19/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုအပေါ် [[ကုလသမဂ္ဂ]]နှင့် [[ဥရောပ သမဂ္ဂ]]အပါအဝင် နိုင်ငံတကာက ရှုတ်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 September 2022 |title=Myanmar: Guterres strongly condemns army attacks which left 11 children dead |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 |access-date=2022-09-22 |website=UN News |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030644/https://news.un.org/en/story/2022/09/1127201 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: Statement by the spokesperson on the latest attack against a school in Tabayin {{!}} EEAS Website |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en |access-date=2022-09-22 |website=www.eeas.europa.eu |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922030635/https://www.eeas.europa.eu/eeas/myanmar-statement-spokesperson-latest-attack-against-school-tabayin_en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===ကြားကာလ ဗဟိုဘဏ် ===
စီမံကိန်း၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရေးဝန်ကြီး ဦး[[တင်ထွန်းနိုင်]]ဦးဆောင်သော ကြားကာလဗဟိုဘဏ်ကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ နေပြည်တော်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဗဟိုဘဏ်က ထိန်းချုပ်ထားသော နိုင်ငံခြား အရံငွေများများ ပြန်လည်ရယူရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.irrawaddy.com/news/myanmars-crisis-the-world/myanmar-juntas-central-bank-had-6-8-bn-in-reserves-at-14-intl-banks-in-march.html|title=Myanmar Junta's Central Bank Had $6.8 Bn in Reserves at 14 Int'l Banks in March}}&lt;/ref&gt; အခြားဘဏ်များမှ ကျပ်ငွေ ၄၄ ဘီလီယံကို ကြားကာလဗဟိုဘဏ်က ထိန်းချုပ်လိုက်သည်ဟု သတင်းများက ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/business/economy/myanmars-civilian-government-takes-control-of-seized-funds.html|title=Myanmar's Civilian Government Takes Control of Seized Funds}}&lt;/ref&gt;

ကြားကာလဗဟိုဘဏ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နွေဦးဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်ကိုလည်း တည်ထောင်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bnn.network/finance-nav/spring-development-bank-myanmars-first-crypto-and-blockchain-based-bank-set-for-soft-launch/|title=Spring Development Bank, Myanmar's First Crypto and Blockchain-Based Bank, Set for Soft Launch|date=21 July 2023|access-date=11 January 2024|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203193210/https://bnn.network/finance-nav/spring-development-bank-myanmars-first-crypto-and-blockchain-based-bank-set-for-soft-launch/}}&lt;/ref&gt;

== ဒေသအလိုက် ထိတွေ့မှုများနှင့် အဖွဲ့အစည်းများ ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ(SAC)
!အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ(NUG)
!အခြားအဖွဲ့အစည်း
|-
|'''ကချင်ပြည်နယ်'''
|'''တပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_Command_of_Myanmar_Army.svg}} မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_Command_of_Myanmar_Army.svg}} ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(တနိုင်း)
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_Command_of_Myanmar_Army.svg}} အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_Command_of_Myanmar_Army.svg}} အမှတ်(၂၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Myanmar_Artillery_Corps.svg}} အမှတ်(၉၀၄)အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_Command_of_Myanmar_Army.svg}} အမှတ်(၃)ခြေလျင်တပ်မဟာဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Emblem_of_the_Myanmar_Air_Force.svg}} မြစ်ကြီးနားလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်
'''နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့'''
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_the_Myanmar_Border_Guard_Forces.svg}} ကချင်ဒီမိုကရေစီသစ်တပ်မတော်
##{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_the_Myanmar_Border_Guard_Forces.svg}} အမှတ်(၁၀၀၁)တပ်ရင်း
##{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_the_Myanmar_Border_Guard_Forces.svg}} အမှတ်(၁၀၀၂)တပ်ရင်း
##{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_the_Myanmar_Border_Guard_Forces.svg}} အမှတ်(၁၀၀၃)တပ်ရင်း
'''ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shanni_Nationalities_Army.svg}} အမှတ်(၆၁၄)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shanni_Nationalities_Army.svg}} အမှတ်(၇၅၃)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shanni_Nationalities_Army.svg}} အမှတ်(၈၉၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shanni_Nationalities_Army.svg}} အမှတ်(၉၇၂)တပ်မဟာ
|'''ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်
'''ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၂)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၃)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၅)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၇)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၈)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၉)တပ်မဟာ
|
|-
|'''မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး'''
|တပ်မတော်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Central_Command.svg}} အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_No.(99)_Light_Infantry_Division_of_the_Myanmar_Army.svg}} အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Myanmar_Artillery_Corps.svg}}  အမှတ်(၇၀၇)အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Emblem_of_the_Myanmar_Air_Force.svg}} မိတ္ထီလာလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Emblem_of_the_Myanmar_Air_Force.svg}} လေကြောင်းအတတ်သင်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်
မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူးရုံး
#{{flagicon image|Shoulder_Insignia_of_Security_Police_Force_Myanmar.png}} အမှတ်(၃)လုံခြုံရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူးရုံး
အမျိုးသား၊ ဘာသာ၊ သာသနာ စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့
#{{flagicon image|Sasana_Flag_–_Buddhist_flag_in_Myanmar.png}} ပျူစောထီး
|'''ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
'''ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ
|
|-
|'''ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ'''
|'''တပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Shoulder_Sleeve_of_Myanmar_Army.svg}} စစ်ရုံး(ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန)
#{{flagicon image|Shoulder_Sleeve_of_Myanmar_Army.svg}} အထူးချေမှုန်းရေးတပ်ဖွဲ့(SOTF)
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Nay_Pyi_Daw_Command.svg}} နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Nay_Pyi_Daw_Command.svg}} အမှတ်(၆)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Myanmar_Artillery_Corps.svg}}  အမှတ်(၈)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
'''မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့'''
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} နေပြည်တော်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူးရုံး
#{{flagicon image|Shoulder_Insignia_of_Security_Police_Force_Myanmar.png}} အမှတ်(၁)လုံခြုံရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူးရုံး
|'''ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
'''ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} ‌နေပြည်တော် ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ
|
|-
|'''ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)'''
|'''တပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_East_Command_of_Myanmar_Army.svg}} အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Northern_East_Command_of_Myanmar_Army.svg}} ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(လောက်ကိုင်)
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Myanmar_Infantry_Corps_with_shape.svg}} အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_sleeve_insignia_of_Myanmar_Infantry_Corps_with_shape.svg}} အမှတ်(၁၆)ခြေလျင်တပ်မဟာဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Shoulder_Sleeve_Insignia_of_Myanmar_Armour_Corps.svg}} အမှတ်(၇၃)သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Myanmar_Artillery_Corps.svg}}  အမှတ်(၉၀၂)အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Emblem_of_the_Myanmar_Air_Force.svg}} အရှေ့ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
'''ပြည်သူ့စစ်'''
#ကိုးကန့်ပြည်သူ့စစ်
'''မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့'''
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} ရှမ်းပြည်နယ် ဒုတိယပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူးရုံး
|'''ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ'''
#{{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} ‌ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း ဒေသဆိုင်ရာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ
'''ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၄)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၆)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Kachin_Independence_Army_flag.svg}} အမှတ်(၁၀)တပ်မဟာ
'''မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Flag_of_the_Myanmar_National_Democratic_Alliance_Army.svg}} အမှတ်(၂၁၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Myanmar_National_Democratic_Alliance_Army.svg}} အမှတ်(၃၁၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Myanmar_National_Democratic_Alliance_Army.svg}} အမှတ်(၅၁၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Myanmar_National_Democratic_Alliance_Army.svg}} အမှတ်(၆၁၁)တပ်မဟာ
'''တအောင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်'''
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၂)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၃)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၄)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၅)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၆)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Ta'ang_National_Liberation_Army.svg}} အမှတ်(၇)တပ်မဟာ
|'''ရှမ်းပြည်တပ်မတော်(မြောက်ပိုင်း)'''
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၁)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၂၇)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၃၆)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၇၂)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၇၄)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၁၅၃)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၆၁၂)တပ်မဟာ
#{{flagicon image|Flag_of_the_Shan_State_Army-North.svg}} အမှတ်(၇၀၂)တပ်မဟာ
|-
|'''ရခိုင်ပြည်နယ်'''
|'''တပ်မတော်'''
#{{flagicon image|MM_Western_RMC_Badge.svg}} အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
#{{flagicon image|MM_Western_RMC_Badge.svg}} ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(စစ်တွေ)
#{{flagicon image|MM_Western_RMC_Badge.svg}} အမှတ်(၉)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|MM_Western_RMC_Badge.svg}} အမှတ်(၁၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်
#{{flagicon image|Arm_Badge_or_Shoulder_Sleeve_of_Myanmar_Navy.svg}} ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်
'''မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့'''
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} ရခိုင်ပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူးရုံး
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} အမှတ်(၁)နယ်ခြားစောင့်ရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူးရုံး
#{{flagicon image|Myanmar_Police_Emblem.png}} အမှတ်(၄)လုံခြုံရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူးရုံး
'''ရခိုင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်
#{{flagicon image|Flag_of_the_Arakan_Liberation_Party.svg}} အမှတ်(၉)တပ်ရင်း
#{{flagicon image|Flag_of_the_Arakan_Liberation_Party.svg}} ဓညဝတီတပ်ရင်း
#{{flagicon image|Flag_of_the_Arakan_Liberation_Party.svg}} ရခိုင်ရိန်းဂျားတပ်ရင်း
#{{flagicon image|Flag_of_the_Arakan_Liberation_Party.svg}} ရာမဝတီတပ်ရင်း

|'''ရက္ခိုင့်တပ်တော်'''
#{{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} အာလဇာစစ်ဒေသ
#{{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} နိုဗာစစ်ဒေသ
#{{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} ဗီတာစစ်ဒေသ
|
|}

==နှစ်ဖက်အင်အား==
===နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ===
{{main|တပ်မတော်}}
[[တပ်မတော် (ကြည်း)]]တွင် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များဖြစ်သည့် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၊ ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်၊ ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်၊ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ လက်အောက်ခံ ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်းပေါင်း ၅၂၂ ရင်းရှိပြီး ပျှမ်းမျှအင်အား ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်းတစ်ရင်းလျှင် အင်အား ၁၄၀ ခန့်ဖြင့် စုစုပေါင်း အင်အား ၇၅,၀၀၀ အောက်သာရှိသည်။ လက်ရုံး/ဝန်ထမ်း/အကူ တပ်ရင်း/တပ်ဖွဲ့များမှာ ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်းများထက် ခိုင်မာသဖြင့် တပ်ရင်းတစ်ရင်းလျှင် အင်အား ၂၀၀ မှ ၃၀၀ ကျော်အထိ ရှိပြီး တပ်ရင်းပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ဖြင့် လက်ရုံး/ဝန်ထမ်း/အကူတပ်ရင်းများ စုစုပေါင်း အင်အား ၆၀,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်။ စစ်ရုံးအပါအဝင်၊ တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ၊ ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်များ၊ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစစ်ဆင်ရေးဌာနချုပ်များ၊ အမြှောက်စခန်းဌာနချုပ်များ၊ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ၊ ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်များ၊ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ၊ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းစက်ရုံများ၊ စစ်ကြောရေးစခန်းများ၊ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်/ကျောင်းများ၊ တပ်မတော်ဆေးရုံများ၊ အခြားဌာနများ အစရှိသည်တို့တွင် ဦးစီးတာဝန်(ရုံးလုပ်ငန်း) ထမ်းဆောင်သူများ၊ အခြားဝန်ထမ်းများ စုစုပေါင်း အင်အား ၂၀,၀၀၀ အောက်တွင် ရှိသည်။ တပ်မတော်(ကြည်း)က ဖွဲ့စည်းထားသော အထူးတပ်ဖွဲ့မှာ အင်အား ၂,၀၀၀ အောက်တွင် ရှိသည်။ သို့ဖြစ်၍ တပ်မတော်(ကြည်း)၏ အင်အားမှာ ၁၅၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ရှိသည်။{{cn}} [[တပ်မတော် (ရေ)]]တွင် ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များ၊ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများ၊ ရေယာဉ်စုများ၊ ရေတပ်တပ်ရင်းများရှိပြီး စုစုပေါင်း အင်အား ၂၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။{{cn}} [[တပ်မတော် (လေ)]]တွင် လေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ၊ လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များ၊ လေတပ်နှင့်သက်ဆိုင်သည့် ရုံး/စခန်း/ဌာန/တပ်များရှိပြီး စုစုပေါင်း အင်အား ၂၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။{{cn}}

ထို့ကြောင့် တပ်မတော်၏ စုစုပေါင်းအင်အားမှာ ၂၀၀,၀၀၀ အောက်တွင်ရှိသည်။ ထို့အပြင် တပ်မတော်တွင် တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ်(UTC)များ ဖွဲ့စည်းထားရှိခဲ့ရာ တပ်ဖွဲ့ဝင်သင်တန်းသားပေါင်း သောင်းဂဏန်းအထိ ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့မှာ အင်အား ၇၀,၀၀၀ အောက်ရှိသည်။ နယ်ခြားစောင့်တပ်များ၊ ပြည်သူ့စစ်များမှာ နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး၌ ၁၀,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။ အမျိုးသားရေးသမားများ၊ စစ်တပ်ထောက်ခံသူများကို အခြေပြုထားသော ပျူစောထီးများမှာ နိုင်ငံအနှံ့တွင် အင်အား သောင်းကျော် ရှိသည်။

မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့၊ အရန်မီးသတ်တပ်ဖွဲ့၊ မြန်မာနိုင်ငံကြက်ခြေနီအသင်း စသော အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း စစ်ကောင်စီက လုံခြုံရေးအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းထားရန် ညွှန်ကြားထားပြီး လက်နက်တပ်ဆင်ခြင်းမရှိသော်လည်း ရပ်ကွက်/ကျေးရွာ၊ မြို့နယ်လုံခြုံရေးများတွင် ဖွဲ့စည်းပေးထားရာ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် စုစုပေါင်း အင်အား ၂၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ရှိသည်။

စစ်ကောင်စီ၏ နောက်ထပ်အင်အားအရင်းအမြစ်မှာ အစိုးရတာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများဖြစ်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအတွင်း ပေါက်ကြားလာသော လျှို့ဝှက်အမိန့်စာများအရ အစိုးရဌာနဆိုင်ရာတိုင်းတွင် ဝန်ထမ်းများဖြင့် တပ်ခွဲ ၂ ခွဲစီ ဖွဲ့စည်းပြီး လုံခြုံရေးတာဝန်ပေးအပ်ရန်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော လက်နက်ခဲယမ်းကိုင်ဆောင်ခွင့်မူ အရ အစိုးရဝန်ထမ်းများသည် လိုင်စင်မလိုအပ်ဘဲ ပါမစ်ဖြင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်နိုင်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားရာ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများအား စစ်ကောင်စီက စစ်ရေးအင်အားအဖြစ် ပြောင်းလဲလာနိုင်ကြောင်း အများက ရှုမြင်သုံးသပ်ကြသည်။ သို့သော် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဦးစီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာန၊ အကျဉ်းဦးစီးဌာန၊ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန အစရှိသော ဌာနများမှာ အစကပင် ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့်ရရှိထားပြီး တပ်မတော်နှင့် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်းများအပါအဝင် နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းဦးရေ ၂ သန်းကျော်ရှိသည်။

တပ်မတော်က အာဏာသိမ်းပြီးနောက်တွင် တပ်ပြေးနှင့် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များနှင့်ပူးပေါင်းသွားသူ(CDM) ဦးရေမှာ ၁၅,၀၀၀ ကျော်အထိရှိပြီး တပ်တွင်း၌ပင် အခါအခွင့်သင့်လျှင် စွန့်ခွာရန် စောင့်ဆိုင်းနေသူများ ရှိကြသည်။ သို့ရာတွင် ရှေ့တန်းစစ်ဆင်ရေးမထွက်ရသော တပ်မတော်(ရေ)နှင့် တပ်မတော်(လေ)ကဲ့သို့ တပ်ဖွဲ့များမှာ တပ်မတော်(ကြည်း)နှင့်ယှဉ်လျှင် အင်အားပြုန်းတီးမှု နည်းပါးသည်။ ပြည်သူအများစုမှာ တပ်မတော်ကိုလက်မခံကြသဖြင့် တပ်မတော်၏ စစ်သားစုဆောင်းရေးအပြင် အရာရှိလောင်းများမှာလည်း သိသိသာသာ ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ အမျိုးသားရေးသမားများ၊ စစ်တပ်ထောက်ခံသူများ၊ ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ၊ ၎င်းတို့နှင့်ပတ်သက်ဆက်နွယ်သူများပင် တပ်မတော်၏ ရင်ဆိုင်နေရသော အခြေအနေများကြောင့် တပ်မတော်ထဲဝင်ရန် ဆန္ဒမရှိကြပေ။ သို့ရာတွင် ၎င်းတို့အပါအဝင် အစိုးရဝန်ထမ်းများ၊ ရပ်ကျေးအဖွဲ့များမှာ မူဝါဒအရ တပ်မတော်ကို ထောက်ခံကြသူများလည်း ရှိကြသည်။။ ခရိုနီ (ခေါ်) နိုင်ငံထိပ်တန်းစီးပွားရေးလုပ်ငန်းယှဉ်များမှာလည်း တပ်မတော်ကို ငွေကြေး၊ နည်းပညာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကူညီထောက်ပံ့ကြသည်။ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်အချို့မှာလည်း လက်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ အကြီးအကဲများနှင့် ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးများ ရှိကြသည်။

===အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ===
{{Main article|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်}}
အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရတွင် အဓိက စစ်ရေးအင်အားမှာ သန္ဓေပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (တစ်နည်းအားဖြင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနကွပ်ကဲမှုကို ခံယူသော PDF များ) နှင့် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ (Local PDF) ဟူ၍ ရှိသည်။ သန္ဓေပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို တပ်ရင်း ၃၀၀ ကျော်၊ မြို့နယ်များအလိုက် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့(ပကဖ)များဖွဲ့စည်းထားပြီး ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များမှာမူ ကျေးလက်/မြို့ပြဒေသ နေရာအနှံ့အပြားတွင် ရှိသည်။ အင်အားအားဖြင့် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များမှာ ဒေသခံပြည်သူများပါဝင်ကြသဖြင့် သန္ဓေပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များထက် အင်အားများကြသည်။ သို့ရာတွင် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ အားနည်းချက်မှာ လက်နက်၊ ရိက္ခာလုံလောက်စွာ မရရှိကြပေ။ အချို့တပ်ဖွဲ့များမှာ ခေတ်မီလက်နက်များ ကိုင်ဆောင်နိုင်သော်လည်း အချို့တပ်ဖွဲ့များမှာ လက်လုပ်လက်နက်များကိုသာ အသုံးပြုကြရသည်။ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ တပ်ဖွဲ့များမှာမူ လက်နက်၊ ရိက္ခာပိုမိုလုံလောက်ကြပြီး ဖွဲ့စည်းပုံလည်း ကျစ်လျစ်ကြသည်။
အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ မဟာမိတ် စစ်ရေးအင်အားမှာ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ကချင်ပြည်နယ်တွင် ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ရက္ခိုင့်တပ်တော်၊ ချင်းပြည်နယ်တွင် ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့နှင့် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် တအောင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ မြန်မအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်၊ ကယားပြည်နယ်တွင် ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၊ ကရင်နီတပ်မတော်၊ ကရင်ပြည်နယ်တွင် ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၊ ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၊ ကော်သူးလေတပ်မတော် အစရှိသည်တို့ဖြင့် စစ်ရေးမဟာမိတ်အဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်း/ပြည်နယ်၏ အစိုးရနှင့် ဖက်ဒရယ်အစိုးရကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်သော်လည်းကောင်း နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီနှင့် ၎င်းအင်အားစုများကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်လျက်ရှိသည်။

== အခြားကြည့်ရန် ==

* [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
* [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]
* [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံဆန္ဒပြမှုများ|၂၀၁၂-၂၀၂၂ မြန်မာဆန္ဒပြမှုများ]]
* [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]

[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|&lt;br /&gt;]]
==မှတ်စုများ==
{{notelist}}

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၁ ရှိ ပဋိပက္ခများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၁]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၂]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>m0pplnna0gh0lxnam8uk3d890228qgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကောင်စီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229772</id>
    <revision>
      <id>1032109</id>
      <parentid>879397</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T06:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Laitei</username>
        <id>74257</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1032109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13389" sha1="ne5arnpksw4km23f13rcuaiti86my6w" xml:space="preserve">
{{Mara Notice}}
[[ဖိုင်:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|alt=North Eastern autonomous divisions|right|350x350px|အရှေ့မြောက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]
'''မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကောင်စီ''' (Mara Autonomous District Council - MADC) သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] ရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကောင်စီ သုံးခုအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဆိုက်ဟားခရိုင်ခွဲနှင့် ဆိုက်ဟားခရိုင် ၏ တီပါခရိုင်ခွဲတို့ကို လွှမ်းခြုံသည်။ အဓိကအားဖြင့်၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရအစိုးရသည် ပြည်နယ်အတွင်းနေထိုင်သော [[မီရမ်လူမျိုး|မရာလူမျိုးများ]]အတွက်ရည်ရွယ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသော မီဇိုရမ်ပြည်နယ် တောင်ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ၁၉၇၁ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် Pawi-Lakher ဒေသကောင်စီမှ စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး နောက်နှစ်တွင် Lakher ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကောင်စီအဖြစ် ခွဲထုတ်ကာ ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏လက်ရှိအမည်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Zohra&quot;&gt;Zohra, K. (17 June 2003) [http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html &quot;Mara History, Maraland Location, Physical features&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231070448/http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html|date=2010-12-31}} Maraland Net&lt;/ref&gt; ၁၄၄၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းသည်။ &lt;ref name=&quot;Zohra&quot; /&gt;

အစိုးရသည်မြေယာအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်၊ တရားစီရင်ရေးအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်၊ ဥပဒေပြုရေးအာဏာများနှင့်အခြားသောဒေသဆိုင်ရာအာဏာများအပေါ်တွင်တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Roy, Devasish, Raja (2005) ''Traditional Customary Laws and Indigenous Peoples in Asia'' Minority Rights Group International, London, p. 15. {{ISBN|1-904584-27-6}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကောင်စီကို ခရိုင်ကောင်စီ၏ လွတ်လပ်သော အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည့် Shri. N. Viakhu က ဦးဆောင်ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် [[Maraland Democratic Front]] နှင့် [[Indian National Congress]] တို့နှင့်အတူ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရဖွဲ့ခဲ့သည်။

၂၀၀၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်၊ ခရိုင်ကောင်စီ၏ လွတ်လပ်သောအဖွဲ့ဝင်၊ Shri. N. Viakhu သည် ရိုးရှင်းသောအများစုဖြင့် MNF မှဖွဲ့စည်းထားသော MADC အစိုးရသစ်ကို ဦးဆောင်ရန် [[မီဇိုအမျိုးသားတပ်ဦး]] (MNF) သို့ တရားဝင်ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ MNF မှ အလုပ်သမားလေးဦးအား MDC ၏ CEM ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ CEM ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း MDC မှ အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းအတွက် ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။ အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းသည် MNF အား ရိုးရှင်းသောအများစု (၁၅ - ၁၁); သို့မဟုတ်ပါက Cong-MDF နှင့် MNF တို့သည် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံအဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးစီဖြင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။

MADC ၏ နောက်ဆုံး ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး အိန္ဒိယ အမျိုးသားကွန်ဂရက် က အများစုရရှိခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်မှ အစိုးရသစ်တစ်ရပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လက်ရှိ Chief Executive Member (CEM) မှာ Shri N.Zakhai ဖြစ်သည်။ ဥက္ကဋ္ဌမှာ Shri H.Sahlo ဖြစ်သည်။

နောက်ဆုံးကျင်းပသော ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၂၂ ခုနှစ် မေလ ၅ နေ့တွင်ကျင်းပခဲ့သည်။ မေလ ၉ ရက် ၂၀၂၂ တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သော ရလဒ်များ BJP - ၁၂၊ MNF - ၉၊ INC - ၄။

== သမိုင်း ==
၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဗဟိုနှင့် [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]အစိုးရများသည် ဒေသဆိုင်ရာကောင်စီ၊ ''Pawi'' ''Lakher Regional Council'' (PLRC)၊ Lakhers (aka [[မီရမ်လူမျိုး|Mara]] ) နှင့် Pawis (aka Lai ) တို့အတွက် Chakmas အများအပြားနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း PLRC သည် မျိုးနွယ်စုသုံးစုတွင် အချင်းချင်းနားလည်ရန် ဘုံဆက်သွယ်ရေးဘာသာစကားမရှိသောကြောင့် စတင်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်းမရှိပါ။ မီဇိုကို ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည့် ပထမအကြိမ်အစည်းအဝေးကို အချင်းချင်းနားလည်မှုမရှိဘဲ ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ချမားများ နှင့် မရာတို့သည် ဘာမှနားမလည်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် မရာများ သည် PLRC အစည်းအဝေးများကို သပိတ်မှောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါပြဿနာကိုဖြေရှင်းရန် PLRC ကို ဒေသဆိုင်ရာကောင်စီ သုံးခုခွဲပြီး မရာများ၊ လိုင်များ နှင့် ချမားများ အတွက် ခရိုင်ကောင်စီ သုံး ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;AgPlan-284&quot;&gt;&quot;Chakma Autonomous District Council&quot; [http://mizoram.nic.in/aplan/app0304/detail.pdf ''Agriculture Department, Mizoram State Annual Plan 2003-2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721173603/http://mizoram.nic.in/aplan/app0304/detail.pdf|date=21 July 2011}} page 284, last accessed 23 December 2010&lt;/ref&gt;

== ဌာနဆိုင်ရာများ ==
မရာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်ကောင်စီသည် ရေလုပ်ငန်း၊ ကျောင်းများ (အလယ်တန်းကျောင်းအထိ) နှင့် ပညာရေး၊ တရားစီရင်ရေး၊ မြေယာနှင့် ဝင်ငွေ၊ သစ်တော၊ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အင်ဂျင်နီယာဌာန (PHE) စသည်တို့အပါအဝင် ၎င်း၏ဒေသရှိ ဌာနအများအပြားကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။

== ခရီးသွားနေရာများ ==
အမ်အေဒီစီ အတွင်း ခရီးသွားနေရာများ အပါအဝင်

* [[ဆိုက်ဟား]] - ခရိုင်ရုံးချုပ်၊
* အမ်အေဒီစီ ဒေသတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်နှင့် တတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးတောင် ( ၆၇၂၅&amp;nbsp; ပေ) မီဇိုရမ်ပြည်နယ်။ Chakhei မြို့မှ ၃ ကီလိုမီတာခန့်၊ ဆိုက်ဟားမှ ၇၆ ကီလိုမီတာခန့်။
* [[ပလန်ကန်]]၊ ပြည်နယ်၌ အကြီးဆုံးကန်။
* [[ကုလားတန်မြစ်]] သည် မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏ အကြီးဆုံးမြစ်ဖြစ်ပြီး အမ်အေဒီစီ နှင့် လိုင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်ကောင်စီ တို့ကြား နယ်နိမိတ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ ကုလားတန်မြစ်ငါးများသည် ၎င်းတို့၏အရသာအတွက် ကျော်ကြားသည်။
* [[ဖူရာ|ဖူးရန်]] - မြေပြန့်ပေါ်တွင် တစ်ခုတည်းသောမြို့။ [[:en:Maraland|မရာလန်း]]၏စပါးကျီ။
* သိုကလုန် (ပလန်) တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော၊ ဆိုက်ဟား၏ ၏အနောက်တောင်ဘက် ၈၀&amp;nbsp; ကီလိုမီတာတွင်ရှိသည်။
* Tipa သို့မဟုတ် [[Tuipang]] - အမ်အေဒီစီ သို့မဟုတ် မရာလန်း ၏အလယ်ပိုင်းတွင်ဒုတိယအကြီးဆုံးနှင့်တက်ကြွသောမြို့။
* [[ကုလားတန် တံတား]] [[Kaochao]] - မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏အရှည်ဆုံးတံတား။
* ဇောင်နှေး- တတိယအကြီးဆုံးမြို့နှင့် မရာ ရွာတည်ရှိရာအရပ်။

== ကြည့်ပါ။ ==

* Chakma Autonomous District Council
* Lai Autonomous District Council
* [[အရှေ့မြောက်ပိုင်း ဇုန်နယ်ဆိုင်ရာ ကောင်စီ|North Eastern Council]]
* Hill tribes of Northeast India

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်များ ==

* [https://madc.mizoram.gov.in/ Mara Autonomous District Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }}
* [http://www.samaw.com/maraland An article about formation of new government at Mara Autonomous District Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319081957/http://samaw.com/maraland |date=19 March 2014 }}
* [https://web.archive.org/web/20091207044315/http://www.maraland.net/ Maraland.NET: An internet home of Mara people]

{{Coord|22.48|N|92.97|E|display=inline,title}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Autonomous administrative divisions of India}}{{Proposed states and territories of India}}
[[ကဏ္ဍ:၁၉၇၁ အာသံ၌ တည်ထောင်ခြင်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဆိုက်ဟား]]
[[ကဏ္ဍ:မီဇိုရမ် အစိုးရ]]
[[ကဏ္ဍ:မရာဒေသ]]</text>
      <sha1>ne5arnpksw4km23f13rcuaiti86my6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိုးဘေးမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242348</id>
    <revision>
      <id>1032120</id>
      <parentid>795727</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ငလျင်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12785" sha1="c81jv0x4ajlzjiw4lu7dc0i5h654ekw" xml:space="preserve">  

ကိုးဘေးမြို့သည် Hyogo စီရင်စု ၏တောင်ဘက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသည်။  Hyogoစီရင်စု၏မြို့တော် နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး  ဂျပန်နိုင်ငံ၏မြို့ကြီးများစာရင်းတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မြို့ဧရိယာတွင် ရပ်ကွက်(ဂျပန်အခေါ် 区Ku, အင်္ဂလိပ်အခေါ် Ward) ၉ခု ရှိပြီး - ၎င်းတို့မှာ Tarumi Ward ၊ Suma Ward ၊ Nagata Ward ၊ Hyogo Ward၊ Chuo Ward ၊ Nada Ward ၊ Higashinada Ward ၊ Kita Ward နှင့် Nishi Ward တို့ဖြစ်သည် ။
[[ဖိုင်:Kobe Port Tower and Maritime Museum, November 2016.jpg|thumb|ကိုဘေးမြို့ ဆိပ်ကမ်းတာဝါတိုင်နှင့် အဏ္ဏဝါပြတိုက်( ၂၀၁၆ နိုဝင်ဘာလ)]]
2020 [[သန်းခေါင်စာရင်း|သန်းခေါင်စာရင်းအရ]] ကိုးဘေးမြို့တွင်လူဦးရေ ၁၅သိန်း၂သောင်း၇ထောင်ကျော်နေထိုင်သည်။ [[အိုဆာကာမြို့]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတိုမြို့တို့]] နှင့်အတူ ကိုးဘေးသည် Keihanshin မြို့တော်ဧရိယာ ၏ ဗဟိုမြို့တစ်မြို့လည်းဖြစ်သည်။ အိုဆာကာမြို့မှ ရထားဖြင့် မိနစ် ၂၀-၃၀ အတွင်းရောက်နိုင်သဖြင့် ကိုးဘေးတွင်နေထိုင်၍ အိုဆာကာမြို့ပေါ်၌ အလုပ်ဆင်းကြသူများလည်းရှိသည်။ 

== ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် ==
ကိုးဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်း  ဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ပင်လယ်|အရှေ့ဘက်]] မှ [[တောင်|အနောက်ဘက်]] သို့အလျားလိုက်သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။တောင်ဘက်တွင်ပင်လယ်နှင့် မြောက်ဘက်တွင်တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။ အလွန်လှပသောမြို့အဖြစ်ဂျပန်လူမျိုးများနှင့် နိုင်ငံတကာခရီးသည်များကြားတွင်ရေပန်းစားလျက်ရှိသည်။

Taisho ခေတ် မှ စစ်ပြီးခေတ်ဂျပန် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု မြင့်မား သည့် ကာလအထိ၊ ကိုးဘေးသည် တိုကျို ၊ [[ယိုကိုဟားမားမြို့|ယိုကိုဟားမား]] ၊ [[နာဂိုယာမြို့|နာဂိုယာ]] ၊ [[အိုဆာကာမြို့|အိုဆာကာ]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတို]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soumu.go.jp/main_content/000079232.pdf#search='%E5%85%AD%E5%A4%A7%E9%83%BD%E5%B8%82%E8%A1%8C%E6%94%BF%E7%9B%A3%E7%9D%A3%E3%83%8B%E9%96%A2%E3%82%B9%E3%83%AB%E6%B3%95%E5%BE%8B'|title=（参考）大都市に関する制度の沿革|accessdate=2020年2月18日|publisher=総務省|format=PDF}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့်အတူ အဓိကမြို့ကြီး ခြောက်မြို့ စာရင်းဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ Tokugawa ရှိုးဂန်းခေတ်ကုန်ကာလ ဆိပ်ကမ်း ဖွင့်လှစ် ပြီးကတည်းက ကိုဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ တင်သွင်းသည့် ကုန်ပစ္စည်းများ နှင့် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုများ ဝင်ရောက်လာသည့်တံခါးပေါက်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။  ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့သော အနောက်တိုင်း မြို့ပြစတိုင်ကို ယခုထက်တိုင်မြင်တွေ့နိုင်သည်။
[[ဖိုင်:Views from Venus Bridge in Kobe 002.jpg|thumb|ဗီးနပ်တံတားမှ မြင်ရသော ကိုးဘေးမြို့]]
[[၁၉၉၅]] ခုနှစ်တွင် Great Hanshin-Awaji မြေငလျင်သည် ကိုးဘေး ဆိပ်ကမ်း အပါအဝင်မြို့၏စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာများကိုပျက်စီးစေသော်လည်း ကိုးဘေး သည်နိုင်ငံ၏ထိပ်တန်းစီးပွားရေးမြို့များထဲမှတစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်နေဆဲဖြစ်သည်။ ဟန်ရှင်စက်မှုဇုန် ၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး|ကုန်သွယ်ရေး]] ၊ သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး၊ သံမဏိ၊ စက်ယန္တရား၊ [[ထုတ်လုပ်မှု|ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း]] ၊ ရော်ဘာ ၊ [[ပုလဲ]] ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း|ခရီးသွားလုပ်ငန်း]] စသည့် စက်မှုလုပ်ငန်း များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။  [[ဖက်ရှင်]] ၊ [[ပေါင်မုန့်]] ၊ [[ဆာကေး|အနောက်တိုင်း]] [[ဆာကေး|မုန့်များ]] နှင့် ဂျပန်ရိုးရာဆန်အရက် ဆာကေးတို့ဖြင့်လည်းနာမည်ကြီးသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာကေးထုတ်လုပ်မှုအတွက်၊ Nada Ward / Higashinada Ward မှ Nishinomiya City အထိ Hanshin Main Line တစ်လျှောက်ရှိနေရာကို Nada Gogo ဟုခေါ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆာကေးဘီယာချက်စက်ရုံတစ်ခုအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ Nankinmachi ၏ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးတရုတ်တန်း ၊ Kobe Foreign Settlement နှင့် ခီတနိုးရပ်ကွက်ရှိ သံတမန်နေအိမ်ဟောင်းများ ၊ ကိုဘေး Haborland ၊ Maya Kikuseidai တောင်ပေါ်စခန်း နှင့် Arima ရေပူစမ်း ကဲ့သို့သော ထူးခြားဆန်းပြားသော လည်ပတ်စရာများရှိသည်။ [[ယူနက်စကို|ယူနက်စကို၏]] ဒီဇိုင်းမြို့တော် အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ထားခံရသောမြို့ဖြစ်သည်။


[[၁၇ ဇန်နဝါရီ|ဇန်နဝါရီလ 17 ရက်]] [[၁၉၉၅|1995]] တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော '''Great Hanshin-Awaji ဟုခေါ်သော သမိုင်းဝင်ပြင်းထန်မြေငလျင်ကြီး''' ကြောင့် Kobe မြို့သည် ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ဆိပ်ကမ်းများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု စခန်းများကို ပြည်ပသို့ ပြောင်းရွှေ့နေရာချထားခြင်းများကြောင့် ကိုးဘေးသည်နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှု ဆိပ်ကမ်းအဆင့်မှ လျှော့ကျသွားခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင်  အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများကြောင့် ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်ဦးမော့လာကာ  ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ပင်ငြား [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံအပါအဝင်]] [[အာရှ]] ရှိမြို့ကြီးများ၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် နိုင်ငံတကာတွင်မူလွှမ်းမိုးနိုင်မှုကျဆင်းလာသည်။

=== အဓိကတောင်များ ===

* Rokko တောင်တန်း
** တောင် Rokko - တောင်အနောက် Otafuku - အရှေ့ Otafuku တောင် - Mt. Shakunage - Mt. Maya - Mt. Dotoku ( မြို့သင်္ကေတ ) - Mt. Anchor - Mt. Segi - Mt. Suwa - Mt. Kikusui - Mt. Takatori
* Tan-Jyo တောင်တန်း
** Mt. Taishaku - Mt. Niu

=== အဓိကမြစ် ===

* Sumiyoshi မြစ်
* Ishiyaမြစ်
* Tsugaမြစ်
* Ikuta မြစ် - [[နုနိုဘိခိရေတံခွန်|Nunobiki Stream]] ( ထိပ်တန်း နာမည်ကြီး ရေ 100 )
* Uji မြစ်
* Takahashi မြစ်
* Shinminato မြစ်
* Muko မြစ်
* Hazuka မြစ် (Mukoမြစ်လက်တက်)
* Shizome မြစ် ( Yamada မြစ်၊ Kakogawa လက်တက်)
* Tamkawa ( ကာကိုဂါဝါ မြစ်လက်တက်)
* Akashiမြစ်

=== အဓိက ရေကန် ===

* Tsukuhara ရေကန်

=== လူလုပ်ကျွန်းများ ===

* Rokko ကျွန်း
* Port Island နှင့် Kobe လေဆိပ်

=== မြို့နီးချင်းများ ===

* အဝါဂျီမြို့
* Akashi မြို့
* Inami- [[အိနမိမြို့၊ ဟယေားဂိုး|cho, Kako-gun]]
* မီကီမြို့
* Sandaမြို
* Takarazukaမြို့
* နီရှီနိုမီယာမြို့
* Ashiya မြို့

== ဂေဟစနစ် ==
မြို့တော်တွင် တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၆၀၈ မျိုးရှိကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ မျိုးစိတ် ၇၄၄ မျိုး မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရပြီး ၎င်းတို့အနက် လိပ်ခွံပုစဉ်း နှင့် Mayaran တို့အပါအဝင် ၄၉ မျိုးသည် ယခုအခါမျိုးတုန်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သည်။


[[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:မြို့တော်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>c81jv0x4ajlzjiw4lu7dc0i5h654ekw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032121</id>
      <parentid>1032120</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြို့များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12822" sha1="7d4jf0ll2rw01nkfl2hdeqodpn02wzl" xml:space="preserve">  

ကိုးဘေးမြို့သည် Hyogo စီရင်စု ၏တောင်ဘက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသည်။  Hyogoစီရင်စု၏မြို့တော် နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး  ဂျပန်နိုင်ငံ၏မြို့ကြီးများစာရင်းတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မြို့ဧရိယာတွင် ရပ်ကွက်(ဂျပန်အခေါ် 区Ku, အင်္ဂလိပ်အခေါ် Ward) ၉ခု ရှိပြီး - ၎င်းတို့မှာ Tarumi Ward ၊ Suma Ward ၊ Nagata Ward ၊ Hyogo Ward၊ Chuo Ward ၊ Nada Ward ၊ Higashinada Ward ၊ Kita Ward နှင့် Nishi Ward တို့ဖြစ်သည် ။
[[ဖိုင်:Kobe Port Tower and Maritime Museum, November 2016.jpg|thumb|ကိုဘေးမြို့ ဆိပ်ကမ်းတာဝါတိုင်နှင့် အဏ္ဏဝါပြတိုက်( ၂၀၁၆ နိုဝင်ဘာလ)]]
2020 [[သန်းခေါင်စာရင်း|သန်းခေါင်စာရင်းအရ]] ကိုးဘေးမြို့တွင်လူဦးရေ ၁၅သိန်း၂သောင်း၇ထောင်ကျော်နေထိုင်သည်။ [[အိုဆာကာမြို့]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတိုမြို့တို့]] နှင့်အတူ ကိုးဘေးသည် Keihanshin မြို့တော်ဧရိယာ ၏ ဗဟိုမြို့တစ်မြို့လည်းဖြစ်သည်။ အိုဆာကာမြို့မှ ရထားဖြင့် မိနစ် ၂၀-၃၀ အတွင်းရောက်နိုင်သဖြင့် ကိုးဘေးတွင်နေထိုင်၍ အိုဆာကာမြို့ပေါ်၌ အလုပ်ဆင်းကြသူများလည်းရှိသည်။ 

== ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် ==
ကိုးဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်း  ဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ပင်လယ်|အရှေ့ဘက်]] မှ [[တောင်|အနောက်ဘက်]] သို့အလျားလိုက်သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။တောင်ဘက်တွင်ပင်လယ်နှင့် မြောက်ဘက်တွင်တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။ အလွန်လှပသောမြို့အဖြစ်ဂျပန်လူမျိုးများနှင့် နိုင်ငံတကာခရီးသည်များကြားတွင်ရေပန်းစားလျက်ရှိသည်။

Taisho ခေတ် မှ စစ်ပြီးခေတ်ဂျပန် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု မြင့်မား သည့် ကာလအထိ၊ ကိုးဘေးသည် တိုကျို ၊ [[ယိုကိုဟားမားမြို့|ယိုကိုဟားမား]] ၊ [[နာဂိုယာမြို့|နာဂိုယာ]] ၊ [[အိုဆာကာမြို့|အိုဆာကာ]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတို]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soumu.go.jp/main_content/000079232.pdf#search='%E5%85%AD%E5%A4%A7%E9%83%BD%E5%B8%82%E8%A1%8C%E6%94%BF%E7%9B%A3%E7%9D%A3%E3%83%8B%E9%96%A2%E3%82%B9%E3%83%AB%E6%B3%95%E5%BE%8B'|title=（参考）大都市に関する制度の沿革|accessdate=2020年2月18日|publisher=総務省|format=PDF}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့်အတူ အဓိကမြို့ကြီး ခြောက်မြို့ စာရင်းဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ Tokugawa ရှိုးဂန်းခေတ်ကုန်ကာလ ဆိပ်ကမ်း ဖွင့်လှစ် ပြီးကတည်းက ကိုဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ တင်သွင်းသည့် ကုန်ပစ္စည်းများ နှင့် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုများ ဝင်ရောက်လာသည့်တံခါးပေါက်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။  ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့သော အနောက်တိုင်း မြို့ပြစတိုင်ကို ယခုထက်တိုင်မြင်တွေ့နိုင်သည်။
[[ဖိုင်:Views from Venus Bridge in Kobe 002.jpg|thumb|ဗီးနပ်တံတားမှ မြင်ရသော ကိုးဘေးမြို့]]
[[၁၉၉၅]] ခုနှစ်တွင် Great Hanshin-Awaji မြေငလျင်သည် ကိုးဘေး ဆိပ်ကမ်း အပါအဝင်မြို့၏စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာများကိုပျက်စီးစေသော်လည်း ကိုးဘေး သည်နိုင်ငံ၏ထိပ်တန်းစီးပွားရေးမြို့များထဲမှတစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်နေဆဲဖြစ်သည်။ ဟန်ရှင်စက်မှုဇုန် ၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး|ကုန်သွယ်ရေး]] ၊ သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး၊ သံမဏိ၊ စက်ယန္တရား၊ [[ထုတ်လုပ်မှု|ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း]] ၊ ရော်ဘာ ၊ [[ပုလဲ]] ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း|ခရီးသွားလုပ်ငန်း]] စသည့် စက်မှုလုပ်ငန်း များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။  [[ဖက်ရှင်]] ၊ [[ပေါင်မုန့်]] ၊ [[ဆာကေး|အနောက်တိုင်း]] [[ဆာကေး|မုန့်များ]] နှင့် ဂျပန်ရိုးရာဆန်အရက် ဆာကေးတို့ဖြင့်လည်းနာမည်ကြီးသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာကေးထုတ်လုပ်မှုအတွက်၊ Nada Ward / Higashinada Ward မှ Nishinomiya City အထိ Hanshin Main Line တစ်လျှောက်ရှိနေရာကို Nada Gogo ဟုခေါ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆာကေးဘီယာချက်စက်ရုံတစ်ခုအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ Nankinmachi ၏ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးတရုတ်တန်း ၊ Kobe Foreign Settlement နှင့် ခီတနိုးရပ်ကွက်ရှိ သံတမန်နေအိမ်ဟောင်းများ ၊ ကိုဘေး Haborland ၊ Maya Kikuseidai တောင်ပေါ်စခန်း နှင့် Arima ရေပူစမ်း ကဲ့သို့သော ထူးခြားဆန်းပြားသော လည်ပတ်စရာများရှိသည်။ [[ယူနက်စကို|ယူနက်စကို၏]] ဒီဇိုင်းမြို့တော် အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ထားခံရသောမြို့ဖြစ်သည်။


[[၁၇ ဇန်နဝါရီ|ဇန်နဝါရီလ 17 ရက်]] [[၁၉၉၅|1995]] တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော '''Great Hanshin-Awaji ဟုခေါ်သော သမိုင်းဝင်ပြင်းထန်မြေငလျင်ကြီး''' ကြောင့် Kobe မြို့သည် ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ဆိပ်ကမ်းများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု စခန်းများကို ပြည်ပသို့ ပြောင်းရွှေ့နေရာချထားခြင်းများကြောင့် ကိုးဘေးသည်နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှု ဆိပ်ကမ်းအဆင့်မှ လျှော့ကျသွားခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင်  အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများကြောင့် ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်ဦးမော့လာကာ  ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ပင်ငြား [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံအပါအဝင်]] [[အာရှ]] ရှိမြို့ကြီးများ၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် နိုင်ငံတကာတွင်မူလွှမ်းမိုးနိုင်မှုကျဆင်းလာသည်။

=== အဓိကတောင်များ ===

* Rokko တောင်တန်း
** တောင် Rokko - တောင်အနောက် Otafuku - အရှေ့ Otafuku တောင် - Mt. Shakunage - Mt. Maya - Mt. Dotoku ( မြို့သင်္ကေတ ) - Mt. Anchor - Mt. Segi - Mt. Suwa - Mt. Kikusui - Mt. Takatori
* Tan-Jyo တောင်တန်း
** Mt. Taishaku - Mt. Niu

=== အဓိကမြစ် ===

* Sumiyoshi မြစ်
* Ishiyaမြစ်
* Tsugaမြစ်
* Ikuta မြစ် - [[နုနိုဘိခိရေတံခွန်|Nunobiki Stream]] ( ထိပ်တန်း နာမည်ကြီး ရေ 100 )
* Uji မြစ်
* Takahashi မြစ်
* Shinminato မြစ်
* Muko မြစ်
* Hazuka မြစ် (Mukoမြစ်လက်တက်)
* Shizome မြစ် ( Yamada မြစ်၊ Kakogawa လက်တက်)
* Tamkawa ( ကာကိုဂါဝါ မြစ်လက်တက်)
* Akashiမြစ်

=== အဓိက ရေကန် ===

* Tsukuhara ရေကန်

=== လူလုပ်ကျွန်းများ ===

* Rokko ကျွန်း
* Port Island နှင့် Kobe လေဆိပ်

=== မြို့နီးချင်းများ ===

* အဝါဂျီမြို့
* Akashi မြို့
* Inami- [[အိနမိမြို့၊ ဟယေားဂိုး|cho, Kako-gun]]
* မီကီမြို့
* Sandaမြို
* Takarazukaမြို့
* နီရှီနိုမီယာမြို့
* Ashiya မြို့

== ဂေဟစနစ် ==
မြို့တော်တွင် တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၆၀၈ မျိုးရှိကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ မျိုးစိတ် ၇၄၄ မျိုး မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရပြီး ၎င်းတို့အနက် လိပ်ခွံပုစဉ်း နှင့် Mayaran တို့အပါအဝင် ၄၉ မျိုးသည် ယခုအခါမျိုးတုန်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သည်။


[[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:မြို့တော်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>7d4jf0ll2rw01nkfl2hdeqodpn02wzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032122</id>
      <parentid>1032121</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြို့တော်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12765" sha1="8h8lslxe3pkp7l33yc14m339wsnjtda" xml:space="preserve">  

ကိုးဘေးမြို့သည် Hyogo စီရင်စု ၏တောင်ဘက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသည်။  Hyogoစီရင်စု၏မြို့တော် နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး  ဂျပန်နိုင်ငံ၏မြို့ကြီးများစာရင်းတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မြို့ဧရိယာတွင် ရပ်ကွက်(ဂျပန်အခေါ် 区Ku, အင်္ဂလိပ်အခေါ် Ward) ၉ခု ရှိပြီး - ၎င်းတို့မှာ Tarumi Ward ၊ Suma Ward ၊ Nagata Ward ၊ Hyogo Ward၊ Chuo Ward ၊ Nada Ward ၊ Higashinada Ward ၊ Kita Ward နှင့် Nishi Ward တို့ဖြစ်သည် ။
[[ဖိုင်:Kobe Port Tower and Maritime Museum, November 2016.jpg|thumb|ကိုဘေးမြို့ ဆိပ်ကမ်းတာဝါတိုင်နှင့် အဏ္ဏဝါပြတိုက်( ၂၀၁၆ နိုဝင်ဘာလ)]]
2020 [[သန်းခေါင်စာရင်း|သန်းခေါင်စာရင်းအရ]] ကိုးဘေးမြို့တွင်လူဦးရေ ၁၅သိန်း၂သောင်း၇ထောင်ကျော်နေထိုင်သည်။ [[အိုဆာကာမြို့]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတိုမြို့တို့]] နှင့်အတူ ကိုးဘေးသည် Keihanshin မြို့တော်ဧရိယာ ၏ ဗဟိုမြို့တစ်မြို့လည်းဖြစ်သည်။ အိုဆာကာမြို့မှ ရထားဖြင့် မိနစ် ၂၀-၃၀ အတွင်းရောက်နိုင်သဖြင့် ကိုးဘေးတွင်နေထိုင်၍ အိုဆာကာမြို့ပေါ်၌ အလုပ်ဆင်းကြသူများလည်းရှိသည်။ 

== ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် ==
ကိုးဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်း  ဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ပင်လယ်|အရှေ့ဘက်]] မှ [[တောင်|အနောက်ဘက်]] သို့အလျားလိုက်သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။တောင်ဘက်တွင်ပင်လယ်နှင့် မြောက်ဘက်တွင်တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။ အလွန်လှပသောမြို့အဖြစ်ဂျပန်လူမျိုးများနှင့် နိုင်ငံတကာခရီးသည်များကြားတွင်ရေပန်းစားလျက်ရှိသည်။

Taisho ခေတ် မှ စစ်ပြီးခေတ်ဂျပန် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု မြင့်မား သည့် ကာလအထိ၊ ကိုးဘေးသည် တိုကျို ၊ [[ယိုကိုဟားမားမြို့|ယိုကိုဟားမား]] ၊ [[နာဂိုယာမြို့|နာဂိုယာ]] ၊ [[အိုဆာကာမြို့|အိုဆာကာ]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတို]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soumu.go.jp/main_content/000079232.pdf#search='%E5%85%AD%E5%A4%A7%E9%83%BD%E5%B8%82%E8%A1%8C%E6%94%BF%E7%9B%A3%E7%9D%A3%E3%83%8B%E9%96%A2%E3%82%B9%E3%83%AB%E6%B3%95%E5%BE%8B'|title=（参考）大都市に関する制度の沿革|accessdate=2020年2月18日|publisher=総務省|format=PDF}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့်အတူ အဓိကမြို့ကြီး ခြောက်မြို့ စာရင်းဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ Tokugawa ရှိုးဂန်းခေတ်ကုန်ကာလ ဆိပ်ကမ်း ဖွင့်လှစ် ပြီးကတည်းက ကိုဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ တင်သွင်းသည့် ကုန်ပစ္စည်းများ နှင့် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုများ ဝင်ရောက်လာသည့်တံခါးပေါက်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။  ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့သော အနောက်တိုင်း မြို့ပြစတိုင်ကို ယခုထက်တိုင်မြင်တွေ့နိုင်သည်။
[[ဖိုင်:Views from Venus Bridge in Kobe 002.jpg|thumb|ဗီးနပ်တံတားမှ မြင်ရသော ကိုးဘေးမြို့]]
[[၁၉၉၅]] ခုနှစ်တွင် Great Hanshin-Awaji မြေငလျင်သည် ကိုးဘေး ဆိပ်ကမ်း အပါအဝင်မြို့၏စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာများကိုပျက်စီးစေသော်လည်း ကိုးဘေး သည်နိုင်ငံ၏ထိပ်တန်းစီးပွားရေးမြို့များထဲမှတစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်နေဆဲဖြစ်သည်။ ဟန်ရှင်စက်မှုဇုန် ၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး|ကုန်သွယ်ရေး]] ၊ သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး၊ သံမဏိ၊ စက်ယန္တရား၊ [[ထုတ်လုပ်မှု|ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း]] ၊ ရော်ဘာ ၊ [[ပုလဲ]] ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း|ခရီးသွားလုပ်ငန်း]] စသည့် စက်မှုလုပ်ငန်း များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။  [[ဖက်ရှင်]] ၊ [[ပေါင်မုန့်]] ၊ [[ဆာကေး|အနောက်တိုင်း]] [[ဆာကေး|မုန့်များ]] နှင့် ဂျပန်ရိုးရာဆန်အရက် ဆာကေးတို့ဖြင့်လည်းနာမည်ကြီးသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာကေးထုတ်လုပ်မှုအတွက်၊ Nada Ward / Higashinada Ward မှ Nishinomiya City အထိ Hanshin Main Line တစ်လျှောက်ရှိနေရာကို Nada Gogo ဟုခေါ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆာကေးဘီယာချက်စက်ရုံတစ်ခုအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ Nankinmachi ၏ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးတရုတ်တန်း ၊ Kobe Foreign Settlement နှင့် ခီတနိုးရပ်ကွက်ရှိ သံတမန်နေအိမ်ဟောင်းများ ၊ ကိုဘေး Haborland ၊ Maya Kikuseidai တောင်ပေါ်စခန်း နှင့် Arima ရေပူစမ်း ကဲ့သို့သော ထူးခြားဆန်းပြားသော လည်ပတ်စရာများရှိသည်။ [[ယူနက်စကို|ယူနက်စကို၏]] ဒီဇိုင်းမြို့တော် အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ထားခံရသောမြို့ဖြစ်သည်။


[[၁၇ ဇန်နဝါရီ|ဇန်နဝါရီလ 17 ရက်]] [[၁၉၉၅|1995]] တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော '''Great Hanshin-Awaji ဟုခေါ်သော သမိုင်းဝင်ပြင်းထန်မြေငလျင်ကြီး''' ကြောင့် Kobe မြို့သည် ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ဆိပ်ကမ်းများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု စခန်းများကို ပြည်ပသို့ ပြောင်းရွှေ့နေရာချထားခြင်းများကြောင့် ကိုးဘေးသည်နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှု ဆိပ်ကမ်းအဆင့်မှ လျှော့ကျသွားခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင်  အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများကြောင့် ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်ဦးမော့လာကာ  ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ပင်ငြား [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံအပါအဝင်]] [[အာရှ]] ရှိမြို့ကြီးများ၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် နိုင်ငံတကာတွင်မူလွှမ်းမိုးနိုင်မှုကျဆင်းလာသည်။

=== အဓိကတောင်များ ===

* Rokko တောင်တန်း
** တောင် Rokko - တောင်အနောက် Otafuku - အရှေ့ Otafuku တောင် - Mt. Shakunage - Mt. Maya - Mt. Dotoku ( မြို့သင်္ကေတ ) - Mt. Anchor - Mt. Segi - Mt. Suwa - Mt. Kikusui - Mt. Takatori
* Tan-Jyo တောင်တန်း
** Mt. Taishaku - Mt. Niu

=== အဓိကမြစ် ===

* Sumiyoshi မြစ်
* Ishiyaမြစ်
* Tsugaမြစ်
* Ikuta မြစ် - [[နုနိုဘိခိရေတံခွန်|Nunobiki Stream]] ( ထိပ်တန်း နာမည်ကြီး ရေ 100 )
* Uji မြစ်
* Takahashi မြစ်
* Shinminato မြစ်
* Muko မြစ်
* Hazuka မြစ် (Mukoမြစ်လက်တက်)
* Shizome မြစ် ( Yamada မြစ်၊ Kakogawa လက်တက်)
* Tamkawa ( ကာကိုဂါဝါ မြစ်လက်တက်)
* Akashiမြစ်

=== အဓိက ရေကန် ===

* Tsukuhara ရေကန်

=== လူလုပ်ကျွန်းများ ===

* Rokko ကျွန်း
* Port Island နှင့် Kobe လေဆိပ်

=== မြို့နီးချင်းများ ===

* အဝါဂျီမြို့
* Akashi မြို့
* Inami- [[အိနမိမြို့၊ ဟယေားဂိုး|cho, Kako-gun]]
* မီကီမြို့
* Sandaမြို
* Takarazukaမြို့
* နီရှီနိုမီယာမြို့
* Ashiya မြို့

== ဂေဟစနစ် ==
မြို့တော်တွင် တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၆၀၈ မျိုးရှိကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ မျိုးစိတ် ၇၄၄ မျိုး မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရပြီး ၎င်းတို့အနက် လိပ်ခွံပုစဉ်း နှင့် Mayaran တို့အပါအဝင် ၄၉ မျိုးသည် ယခုအခါမျိုးတုန်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သည်။


[[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>8h8lslxe3pkp7l33yc14m339wsnjtda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032123</id>
      <parentid>1032122</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12768" sha1="l0q0ufy1do920azd3m7xkrn4ef8udd4" xml:space="preserve"> '''ကိုးဘေးမြို့'''သည် Hyogo စီရင်စု ၏တောင်ဘက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသည်။  Hyogoစီရင်စု၏မြို့တော် နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး  ဂျပန်နိုင်ငံ၏မြို့ကြီးများစာရင်းတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မြို့ဧရိယာတွင် ရပ်ကွက်(ဂျပန်အခေါ် 区Ku, အင်္ဂလိပ်အခေါ် Ward) ၉ခု ရှိပြီး - ၎င်းတို့မှာ Tarumi Ward ၊ Suma Ward ၊ Nagata Ward ၊ Hyogo Ward၊ Chuo Ward ၊ Nada Ward ၊ Higashinada Ward ၊ Kita Ward နှင့် Nishi Ward တို့ဖြစ်သည် ။ [[ဖိုင်:Kobe Port Tower and Maritime Museum, November 2016.jpg|thumb|ကိုဘေးမြို့ ဆိပ်ကမ်းတာဝါတိုင်နှင့် အဏ္ဏဝါပြတိုက်( ၂၀၁၆ နိုဝင်ဘာလ)]]
2020 [[သန်းခေါင်စာရင်း|သန်းခေါင်စာရင်းအရ]] ကိုးဘေးမြို့တွင်လူဦးရေ ၁၅သိန်း၂သောင်း၇ထောင်ကျော်နေထိုင်သည်။ [[အိုဆာကာမြို့]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတိုမြို့တို့]] နှင့်အတူ ကိုးဘေးသည် Keihanshin မြို့တော်ဧရိယာ ၏ ဗဟိုမြို့တစ်မြို့လည်းဖြစ်သည်။ အိုဆာကာမြို့မှ ရထားဖြင့် မိနစ် ၂၀-၃၀ အတွင်းရောက်နိုင်သဖြင့် ကိုးဘေးတွင်နေထိုင်၍ အိုဆာကာမြို့ပေါ်၌ အလုပ်ဆင်းကြသူများလည်းရှိသည်။ 

== ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် ==
ကိုးဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်း  ဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ပင်လယ်|အရှေ့ဘက်]] မှ [[တောင်|အနောက်ဘက်]] သို့အလျားလိုက်သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။တောင်ဘက်တွင်ပင်လယ်နှင့် မြောက်ဘက်တွင်တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။ အလွန်လှပသောမြို့အဖြစ်ဂျပန်လူမျိုးများနှင့် နိုင်ငံတကာခရီးသည်များကြားတွင်ရေပန်းစားလျက်ရှိသည်။

Taisho ခေတ် မှ စစ်ပြီးခေတ်ဂျပန် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု မြင့်မား သည့် ကာလအထိ၊ ကိုးဘေးသည် တိုကျို ၊ [[ယိုကိုဟားမားမြို့|ယိုကိုဟားမား]] ၊ [[နာဂိုယာမြို့|နာဂိုယာ]] ၊ [[အိုဆာကာမြို့|အိုဆာကာ]] နှင့် [[ကျိုတိုမြို့|ကျိုတို]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.soumu.go.jp/main_content/000079232.pdf#search='%E5%85%AD%E5%A4%A7%E9%83%BD%E5%B8%82%E8%A1%8C%E6%94%BF%E7%9B%A3%E7%9D%A3%E3%83%8B%E9%96%A2%E3%82%B9%E3%83%AB%E6%B3%95%E5%BE%8B'|title=（参考）大都市に関する制度の沿革|accessdate=2020年2月18日|publisher=総務省|format=PDF}}&lt;/ref&gt; တို့နှင့်အတူ အဓိကမြို့ကြီး ခြောက်မြို့ စာရင်းဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ Tokugawa ရှိုးဂန်းခေတ်ကုန်ကာလ ဆိပ်ကမ်း ဖွင့်လှစ် ပြီးကတည်းက ကိုဘေးသည် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ တင်သွင်းသည့် ကုန်ပစ္စည်းများ နှင့် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုများ ဝင်ရောက်လာသည့်တံခါးပေါက်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။  ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့သော အနောက်တိုင်း မြို့ပြစတိုင်ကို ယခုထက်တိုင်မြင်တွေ့နိုင်သည်။
[[ဖိုင်:Views from Venus Bridge in Kobe 002.jpg|thumb|ဗီးနပ်တံတားမှ မြင်ရသော ကိုးဘေးမြို့]]
[[၁၉၉၅]] ခုနှစ်တွင် Great Hanshin-Awaji မြေငလျင်သည် ကိုးဘေး ဆိပ်ကမ်း အပါအဝင်မြို့၏စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာများကိုပျက်စီးစေသော်လည်း ကိုးဘေး သည်နိုင်ငံ၏ထိပ်တန်းစီးပွားရေးမြို့များထဲမှတစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်နေဆဲဖြစ်သည်။ ဟန်ရှင်စက်မှုဇုန် ၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်ပြီး [[နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး|ကုန်သွယ်ရေး]] ၊ သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး၊ သံမဏိ၊ စက်ယန္တရား၊ [[ထုတ်လုပ်မှု|ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း]] ၊ ရော်ဘာ ၊ [[ပုလဲ]] ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း|ခရီးသွားလုပ်ငန်း]] စသည့် စက်မှုလုပ်ငန်း များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။  [[ဖက်ရှင်]] ၊ [[ပေါင်မုန့်]] ၊ [[ဆာကေး|အနောက်တိုင်း]] [[ဆာကေး|မုန့်များ]] နှင့် ဂျပန်ရိုးရာဆန်အရက် ဆာကေးတို့ဖြင့်လည်းနာမည်ကြီးသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာကေးထုတ်လုပ်မှုအတွက်၊ Nada Ward / Higashinada Ward မှ Nishinomiya City အထိ Hanshin Main Line တစ်လျှောက်ရှိနေရာကို Nada Gogo ဟုခေါ်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆာကေးဘီယာချက်စက်ရုံတစ်ခုအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ Nankinmachi ၏ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးတရုတ်တန်း ၊ Kobe Foreign Settlement နှင့် ခီတနိုးရပ်ကွက်ရှိ သံတမန်နေအိမ်ဟောင်းများ ၊ ကိုဘေး Haborland ၊ Maya Kikuseidai တောင်ပေါ်စခန်း နှင့် Arima ရေပူစမ်း ကဲ့သို့သော ထူးခြားဆန်းပြားသော လည်ပတ်စရာများရှိသည်။ [[ယူနက်စကို|ယူနက်စကို၏]] ဒီဇိုင်းမြို့တော် အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ထားခံရသောမြို့ဖြစ်သည်။


[[၁၇ ဇန်နဝါရီ|ဇန်နဝါရီလ 17 ရက်]] [[၁၉၉၅|1995]] တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော '''Great Hanshin-Awaji ဟုခေါ်သော သမိုင်းဝင်ပြင်းထန်မြေငလျင်ကြီး''' ကြောင့် Kobe မြို့သည် ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ဆိပ်ကမ်းများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု စခန်းများကို ပြည်ပသို့ ပြောင်းရွှေ့နေရာချထားခြင်းများကြောင့် ကိုးဘေးသည်နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှု ဆိပ်ကမ်းအဆင့်မှ လျှော့ကျသွားခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင်  အခြေခံအဆောက်အအုံများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းများကြောင့် ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ ပြန်လည်ဦးမော့လာကာ  ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ထိပ်တန်းဆိပ်ကမ်းမြို့များထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ပင်ငြား [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံအပါအဝင်]] [[အာရှ]] ရှိမြို့ကြီးများ၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် နိုင်ငံတကာတွင်မူလွှမ်းမိုးနိုင်မှုကျဆင်းလာသည်။

=== အဓိကတောင်များ ===

* Rokko တောင်တန်း
** တောင် Rokko - တောင်အနောက် Otafuku - အရှေ့ Otafuku တောင် - Mt. Shakunage - Mt. Maya - Mt. Dotoku ( မြို့သင်္ကေတ ) - Mt. Anchor - Mt. Segi - Mt. Suwa - Mt. Kikusui - Mt. Takatori
* Tan-Jyo တောင်တန်း
** Mt. Taishaku - Mt. Niu

=== အဓိကမြစ် ===

* Sumiyoshi မြစ်
* Ishiyaမြစ်
* Tsugaမြစ်
* Ikuta မြစ် - [[နုနိုဘိခိရေတံခွန်|Nunobiki Stream]] ( ထိပ်တန်း နာမည်ကြီး ရေ 100 )
* Uji မြစ်
* Takahashi မြစ်
* Shinminato မြစ်
* Muko မြစ်
* Hazuka မြစ် (Mukoမြစ်လက်တက်)
* Shizome မြစ် ( Yamada မြစ်၊ Kakogawa လက်တက်)
* Tamkawa ( ကာကိုဂါဝါ မြစ်လက်တက်)
* Akashiမြစ်

=== အဓိက ရေကန် ===

* Tsukuhara ရေကန်

=== လူလုပ်ကျွန်းများ ===

* Rokko ကျွန်း
* Port Island နှင့် Kobe လေဆိပ်

=== မြို့နီးချင်းများ ===

* အဝါဂျီမြို့
* Akashi မြို့
* Inami- [[အိနမိမြို့၊ ဟယေားဂိုး|cho, Kako-gun]]
* မီကီမြို့
* Sandaမြို
* Takarazukaမြို့
* နီရှီနိုမီယာမြို့
* Ashiya မြို့

== ဂေဟစနစ် ==
မြို့တော်တွင် တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၆၀၈ မျိုးရှိကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ မျိုးစိတ် ၇၄၄ မျိုး မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရပြီး ၎င်းတို့အနက် လိပ်ခွံပုစဉ်း နှင့် Mayaran တို့အပါအဝင် ၄၉ မျိုးသည် ယခုအခါမျိုးတုန်းသွားခဲ့ပြီဖြစ်သည်။


[[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>l0q0ufy1do920azd3m7xkrn4ef8udd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိုင်းဖုန်းဆရာတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246699</id>
    <revision>
      <id>1032133</id>
      <parentid>959532</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+image</comment>
      <origin>1032133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15945" sha1="iy6ffak17er78rk5nhbvqsd2fp4zmdd" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| background         = #FFD068
| color              = black
| name               = အရှင်ဉာဏသံဝရ (မိုင်းဖုန်းဆရာတော်)
| image              = Phra Khruba Boonchum (cropped).jpg
| caption            = 
| birth name         = 
| alias              = ခူးဝါးဝုင်းဆုမ့်၊ ကျောက်ဝင်းကျူ့
| pali name          = ဉာဏသံဝရ
| temple             = လွမ်းလိန်းကျောင်းတိုက်၊[[တာချီလိတ်မြို့နယ်]] 
| order              = {{plainlist|
*[[သဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ]]
*[[အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနာစရိယဘွဲ့တံဆိပ်တော်|အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနစရိယ]]
}}
| location           = 
| title              = 
| religion           = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| birthname          = စိုင်းဝန်းစုမ့်
| birth_date         = {{Birth date and age|df=yes|1964|01|5}}
| birth_place        = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင်၊ မယ်ခမ်းမြို့
| death_date         = 
| parents            = ပေါ်ခမ်းလှ နှင့် နန်းဆိုင်လာ
}}
'''အရှင်ဉာဏသံဝရ''' (ခေါ်) '''မိုင်းဖုန်းဆရာတော်''' ({{lang-th|ญาณสํวโร}}; ၅ ဇန်နဝါရီလ ၁၉၆၄ ဖွား) သည် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ နာမည်အကြီးဆုံး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းကြီးများအနက်မှ တစ်ပါးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burmese.shannews.org/archives/20003|title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော်၏ သက်တော် (၅၇)နှစ်ပြည့် ဝိဇာတ မွေးနေ့ပွဲကို စည်းကားစွာ ပြုလုပ်မည်မဟုတ်|work=သျှမ်းသံတော်ဆင့်|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃|date=၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀|archive-date=16 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716131011/https://burmese.shannews.org/archives/20003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhammawiki.com/index.php/Khuva_Boonchum|title=Khuva Boonchum|work=dhammawiki|access-date=16 July 2023|archive-date=12 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712084518/https://dhammawiki.com/index.php/Khuva_Boonchum}}&lt;/ref&gt; ကိုရင်ဘဝကတည်းကပင် တော၊ တောင်များနှင့် လိုဏ်ဂူများထဲ နှစ်ရှည်၊ လရှည် တစ်ပါးတည်း တရားကျင့်ကြံသူအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ဆရာတော်ကို မြန်မာ၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့မှ လူအများအပြားက အားကိုးယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/126915|title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော် ကချင်သို့ ကြွရောက်|work=mizzimaburmese|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date= ၁၃ ဧပြီ ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/ttiungrngsaapengcunnng-miungphunchraatteaae-ngimaerettraapaimaa|title=တိုင်းရင်းသားပေါင်းစုံနှင့် မိုင်းဖုန်းဆရာတော်၏ ငြိမ်းအေးရေးတရားပွဲများ|work=myanmardigitalnews|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃|date=၂၅ မေ ၂၀၁၈|archive-date=16 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716131010/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/ttiungrngsaapengcunnng-miungphunchraatteaae-ngimaerettraapaimaa}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝဖြစ်စဉ် ==
ဆရာတော်အား ၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် ခမည်းတော် ပေါ်ခမ်းလှ နှင့် မယ်တော် နန်းဆိုင်လာ တို့က  [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင်၊ မယ်ခမ်းမြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်နာမည်မှာ  ''စိုင်းဝန်းစုမ့်'' ဖြစ်သည်။ အသက် ၁၁နှစ်သားအရွယ်တွင် ရှင်သာမဏေ ပြုသည်။ ဘွဲ့အမည်မှာ  ရှင်ဉာဏသံဝရ ဖြစ်သည်။ ကိုရင် (၃) ဝါအရတွင် သီတင်းသုံးရာ  ဝမ်လိုင်ရွာကျောင်းတွင် (၄၉)တောင်ရှိ ဓာတ်လွိုင်ဝင်း ကျောက် (ဓာတ်တော်တောင်) စေတီတော်တစ်ဆူ စတင်တည်ထားတော်မူသည်။ ကိုရင် ဘဝထဲကပင် သီရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယစသည့် နေရာများသို့  လှည့်လည်ကြွချီခဲ့သည်။

== ရဟန်းဘဝသို့ရောက်တော်မူပုံ ==
ရဟန်းဒကာ စိုင်းနွမ်း (ပေါ်ကျစ်)၊ ဒေါ်နန်းဆမ်ဆိုင်၊ မိုင်းဖုန်းပန်းဒကာ ဦးနန်ရွှေ၊ ဒေါ်နန်းဆွဲ့တို့၏ သာသနနုဂ္ဂဟဖြင့် သာသနာတော်နှစ် ၂၅၂၉ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၁၁ ရက်၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၈၅ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက် (ဗုဒ္ဓဟူးနေ့  နံနက် ၀၉:၃၉) အချိန်တွင်  ရဟန်း ဘဝသို့ ရောက်တော်မူသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kanbawzatainews.com/2018/08/blog-post_79.html|title=မှန်းရွယ်ဖူးမြော် မိုင်းဖုန်းဆရာတော်|work=kanbawzatainews|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃|date=၂၀၁၉|archive-date=16 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716131012/https://www.kanbawzatainews.com/2018/08/blog-post_79.html}}&lt;/ref&gt;

== ကျော်ကြားမှုများ ==
တစ်ပါးတည်း ဧကစာရီကျင့်သုံးခြင်း၊ ဝါတွင်းကာလများတွင် လိုဏ်ဂူများတွင်သာ သီတင်းသုံးခြင်း၊ အလှူအတန်းရက်ရောခြင်း စသည့် အချင်းအရာများကြောင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]]ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အထူးလေးစားခြင်းကို ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2018/07/10/163412.html
|title=မိုင်းဖုန်း ဆရာတော်ကို ထိုင်းဘုရင် သင်္ကန်းကပ်လှူ|work=ဧရာဝတီသတင်း|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thai-king-offers-robes-monk-predicted-team-trapped-cave-found.html
|title=Thai King Offers Robes to Monk Who Predicted Team Trapped in Cave Would Be Found|work=The Irrawaddy|access-date=16 July 2023 |date=9 July 2018  }}&lt;/ref&gt; နဝတ၊ နယက ခေတ် တပ်မတော်စစ်အစိုးရ ခေါင်းဆောင်ဟောင်းများသာမက တပ်မတော် စစ်ခေါင်းဆောင်အဆက်ဆက်နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများက ဆရာတော်ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.myawady.net.mm/content/မိုင်းဆတ်မြို့နယ်၊-မိုင်းကျက်ကျေးရွာရှိ-မိုင်းကျက်အထက်ဂူတွင်-၃-နှစ်၊-၃-လ၊-၃-ရက်
|title=မိုင်းဆတ်မြို့နယ်၊ မိုင်းကျက်ကျေးရွာရှိ မိုင်းကျက်အထက်ဂူတွင် ၃ နှစ်၊ ၃ လ၊ ၃ ရက် အဓိဋ္ဌာန်ဝင်တော်မူပြီး အဓိဋ္ဌာန်ပြည့်၍ မိုင်းကျက်အထက် ဂူမှ ပြန်လည် ထွက်လာ သည့် မိုင်းဖုန်းဆရာတော် ဘုရားကြီးအား သွားရောက်ဖူးမြော်|work=MWD Webportal|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myanmartandawsint.wordpress.com/2015/07/12/ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီ-3/|title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မောင်အေး ကျန်းမာရေးအတွက် ဆရာတော်ကြီးများ ဖူးမြော် ဇာတိကန့်ဘလူမြို့တွင် တပည့်ရင်း တစ်ဦးဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်စိုးလွင် ရွေးကောက်ပွဲဝင်ရန်စီစဉ်|work=မြန်မာသံတော်ဆင့်|access-date=၁၆ ဇူလိုင်၂၀၂၃}}{{Dead link|date=October 2023 }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တစ်ဖက်တွင်မူ ယခင် တပ်မတော်စစ်အစိုးရလက်ထက် ၂၀၀၄ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ပိုင်းက ဆရာတော်ကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့၍ ထိုင်းနိုင်ငံဘက်တွင်သာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကြာ သီတင်းသုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2018/10/27/173323.html
|title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော် ဂူထွက်တဲ့နေ့|work=ဧရာဝတီသတင်း|access-date=၁၆ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt; ထိုစဉ်အခါက ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ရန် ကြိုးစားသည့် ရှမ်းတိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များကို ကူညီနေသည်ဟု တပ်မတော်စစ်အစိုးရဘက်က စွပ်စွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2018/07/04/162830.html
|title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော်ကို ထိုင်းတွေ ချီးမွမ်း ဂုဏ်တင်နေကြ|work=ဧရာဝတီသတင်း|access-date=၁၆ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၁၅ ရက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ကြွခွင့်ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bnionline.net/en/shan-herald-agency-for-news/item/15981-khruba-bonchum-a-symbol-of-peace.html
|title=Khruba Bonchum: A symbol of peace|work=BNI News|access-date=၁၆ ဇူလိုင်၂၀၂၃ |date= ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၃}}&lt;/ref&gt;

ထိုကာလများက  တာချီလိတ်ရှိ ဆရာတော်၏ ကျောင်း ချိတ်ပိတ်ခံရသည်။ ဆရာတော်ကို ရှမ်းတိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကပါ ကြည်ညိုကြသည်။ ယင်းအပြင် နိုင်ငံတော်သမ္မတဟောင်း [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးသိန်းစိန်]]၊ နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဟောင်း [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]တို့က ဆရာတော်ကို နေပြည်တော်သို့ ပင့်ဖိတ်ကာ ပူဇော်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အတွင်းက ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရေလွှမ်းမိုးနေသော လိုဏ်ဂူတခုအတွင်းတွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည့် ကလေး ဘောလုံးအသင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နည်းပြတို့ အသက်ရှင်လျှက် ပြန်လည်တွေ့ရှိမှုတွင် ဆရာတော်၏မေတ္တာအစွမ်းပါဝင်သည်ဟု ထိုင်းပြည်သူများက လက်ခံထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44696463|title=ထိုင်းဂူရှေ့ ဆုတောင်းခဲ့တဲ့ မိုင်းဖုန်းဆရာတော်|work=BBC Burmese|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/44656392|title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော် ကြွလာတဲ့ ကယ်ဆယ်ရေး|work=BBC Burmese|access-date=၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date= ၂၉ ဇွန် ၂၀၁၈ }}&lt;/ref&gt;

== ဆက်ကပ်ခံရသည့်ဘွဲ့တံဆိပ်တော်များ ==
* [[သဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ|သဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇဘွဲ့တံဆိပ်တော်]](၁၉၉၆)
* [[အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနာစရိယဘွဲ့တံဆိပ်တော်]] (၂၀၁၈)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tachileik.net/mm/2018/01/mpsyt.html |title=မိုင်းဖုန်းဆရာတော်အား နိုင်ငံတော်သမ္မတက အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနစရိယဘွဲ့ဆက်ကပ် |work=tachileiknewsagency |access-date=၁၆ ဇူလိုင်၂၀၂၃ |date=၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716131012/https://www.tachileik.net/mm/2018/01/mpsyt.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{Lifetime|၁၉၆၄}}

[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]]</text>
      <sha1>iy6ffak17er78rk5nhbvqsd2fp4zmdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစိမ်းရောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254864</id>
    <revision>
      <id>1032018</id>
      <parentid>850821</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1032018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="gfk9p7s6te5cqou0yk9y8itaud4r10i" xml:space="preserve">{{Infobox color
| title      = အစိမ်းရောင်
| hex        = 008000
| image      = {{photomontage
|photo1a=Spanish jewellery-Gold and emerald pendant at VAM-01.jpg
|photo1b=Rotbugara 2010.JPG
|photo1c=Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg
|photo2a=First three female Marines graduate Infantry training course 131121-M-JR212-165.jpg
|photo2b=Limes.jpg
|photo2c=Billiard table1.JPG
|photo3a=Champ de blé Côte-d'Or Bourgogne avril 2014.jpg
|photo3b=
|photo3C=
| size = 243
| color_border = #AAAAAA
| color =  #F9F9F9
| foot_montage = }}
| wavelength = 495{{ndash}}570
| frequency  = ~575{{ndash}}525
| source     = sRGB approximation to {{nobr|NCS S 2060-G}}{{efn|1=The sRGB values are taken by converting the NCS color {{nobr|2060-G}} using the &quot;NCS Navigator&quot; tool at [http://www.ncscolour.com/ the NCS website].}}
|cmyk=(100, 0, 100, 0)}}
'''အစိမ်းရောင်'''သည် မြင်နိုင်သောအလင်းထဲတွင် စိမ်းပြာရောင် (cyan) နှင့် [[အဝါရောင်]]ကြားရှိ အရောင်တခုဖြစ်သည်။ ယင်းသည် [[ပုံနှိပ်ခြင်း]]နှင့် [[ပန်းချီ|ပန်းချီဆွဲခြင်း]]လုပ်ငန်းတွင်လည်း အသုံးပြုသော အရောင်တခုဖြစ်သည်။ [[ရုပ်မြင်သံကြား]]နှင့် [[ကွန်ပျူတာ]]မျက်နှာပြင်တွင် အစိမ်းရောင်အား အဝါရောင်နှင့် စိမ်းပြာရောင်မှတဆင့် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ သဘာဝတွင် အစိမ်းရောင်၏ အများဆုံး ပံ့ပိုးထားမှုသည် ကလိုရိုဖီးလ်ဖြစ်ပြီး ယင်းသည် အပင်များက [[အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း]]နည်းဖြင့် [[အလင်း|အလင်းရောင်]]မှ ဓာတုစွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။ သတ္တဝါအများစုသည် အစိမ်းရောင်နှင့် ထပ်တူနီးပါး ကိုယ်ယောင်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် လိုက်လျောညီထွေစွာ ပြုမူနေထိုင်တတ်ကြသည်။ [[မြ]]ကဲ့သို့သော [[တွင်းထွက်ပစ္စည်း]]အများစုသည်လည်း အစိမ်းရောင် ရှိကြသည်။ 

အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် အစ္စလမ္မစ်နိုင်ငံများရှိ စစ်တမ်းများအရ အစိမ်းရောင်သည် သဘာဝ၊ သက်ရှိ၊ ကျန်းမာရေး၊ ငယ်ရွယ်နုပျိုမှု၊ မျှော်လင့်ချက်၊ နွေဦးနှင့် မနာလိုမှုကို ကိုယ်စားပြုသည်။{{sfn|Heller|2009|pp=87–104}} [[ဥရောပ သမဂ္ဂ]]နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အစိမ်းရောင်သည် တခါတရံ အဆိပ်သင့်မှုနှင့် ကျန်းမာရေးညံ့ဖျင်းမှုကို ကိုယ်စားပြုသည်။{{sfn|Heller|2009|pp=96-97}} သို့သော် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် [[အာရှတိုက်]]ရှိ နိုင်ငံအများစုတွင် အစိမ်းရောင်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် [[မွေးဖွားနှုန်း]]ကို ကိုယ်စားပြုသည်။{{sfn|Heller|2009|pp=87–104}} အစိမ်းရောင်သည် [[မိုဟာမက်]]၏ ကိုယ်စားပြုအရောင်လည်းဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် အစ္စလမ္မစ်နိုင်ငံအများစု၏ အလံတွင် အစိမ်းရောင်ကို တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Heller|2009|pp=94-98}} 

== မှတ်စု ==
{{notelist}}

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{အရောင်များ}}
[[Category:အရောင်များ]]</text>
      <sha1>gfk9p7s6te5cqou0yk9y8itaud4r10i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စာမူကြမ်း:Sandbox</title>
    <ns>118</ns>
    <id>254878</id>
    <revision>
      <id>1032068</id>
      <parentid>823794</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T01:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AungThihaOo1111</username>
        <id>142789</id>
      </contributor>
      <origin>1032068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="930" sha1="mnizedcnryvf0g5jzuztgdkrnuzf9ow" xml:space="preserve">&lt;!-- ဤစာသားကို မဖျက်ရ！ --&gt;{{ကျေးဇူးပြု၍ ဤစာသားကို မဖျက်ပါနှင့်}}
&lt;!--*      ဝီကီပီးဒီးယား Sandbox မှ ကြိုဆိုပါတယ်!                 *
*         ကျေးဇူးပြု၍ ဤအပိုင်းကို သည်အတိုင်းထားပေးပါ။           *
*          ဤစာမျက်နှာကို ပုံမှန် ရှင်းလင်းပါသည်။                 *
* သင်၏ တည်းဖြတ်မှုစွမ်းရည်ကို အောက်တွင် လွတ်လပ်စွာ စမ်းသပ်နိုင်ပါသည်။
* ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--</text>
      <sha1>mnizedcnryvf0g5jzuztgdkrnuzf9ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032107</id>
      <parentid>1032068</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 823794 by [[Special:Contributions/Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ([[User talk:Ninjastrikers|talk]]) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1032107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="kpwb512c5ufrrm6bs80aousrvezamtr" xml:space="preserve">&lt;!-- ဤစာသားကို မဖျက်ရ！ --&gt;{{ကျေးဇူးပြု၍ ဤစာသားကို မဖျက်ပါနှင့်}}
&lt;!--*      ဝီကီပီးဒီးယား Sandbox မှ ကြိုဆိုပါတယ်!                 *
*         ကျေးဇူးပြု၍ ဤအပိုင်းကို သည်အတိုင်းထားပေးပါ။           *
*          ဤစာမျက်နှာကို ပုံမှန် ရှင်းလင်းပါသည်။                 *
* သင်၏ တည်းဖြတ်မှုစွမ်းရည်ကို အောက်တွင် လွတ်လပ်စွာ စမ်းသပ်နိုင်ပါသည်။
* ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--&gt;</text>
      <sha1>kpwb512c5ufrrm6bs80aousrvezamtr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျူရေကိုးနယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263037</id>
    <redirect title="ကူရာဆောနိုင်ငံ" />
    <revision>
      <id>1032066</id>
      <parentid>849754</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ကူရာဆောနိုင်ငံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်</comment>
      <origin>1032066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="3ppesbkwqt0rl8l8kao96ovw25wphfj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ကူရာဆောနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>3ppesbkwqt0rl8l8kao96ovw25wphfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂါဇာကမ်းမြောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267723</id>
    <revision>
      <id>1032034</id>
      <parentid>867693</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41292" sha1="b34dq92382e9ay27umv8buwlho17kc1" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=January 2023}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = ဂါဇာကမ်းမြောင်
| native_name           = {{nobold|{{lang|ar|قطاع غزة}}}}
| linking_name          = ဂါဇာကမ်းမြောင်
| status                = * [[ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ]]မှ တောင်းဆိုထားသည်{{efn|ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ ကို [[ကုလသမဂ္ဂ]]၏ အဖွဲ့ဝင် ၁၄၅ နိုင်ငံနှင့် ဟိုလီဆီး တို့က အသိအမှတ်ပြုထားသည်။}}
* အိုစလိုသဘောတူညီချက်များ အရ ပါလက်စတိုင်းအမျိုးသားအာဏာပိုင်လက်အောက်တွင် ရှိသည်&lt;ref name=nyt_mideast-accord&gt;[https://www.nytimes.com/1994/05/05/world/mideast-accord-overview-rabin-arafat-sign-accord-ending-israel-s-27-year-hold.html &quot;Mideast accord: the overview; Rabin and Arafat sign accord ending Israel's 27-year hold on Jericho and the Gaza Strip&quot;] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201209052541/https://www.nytimes.com/1994/05/05/world/mideast-accord-overview-rabin-arafat-sign-accord-ending-israel-s-27-year-hold.html |date=9 December 2020 }}. Chris Hedges, ''The New York Times'', 5 May 1994.&lt;/ref&gt;
* [[အစ္စရေး]]သိမ်းပိုက်ထားသော နယ်မြေများ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ဂါဇာကမ်းမြောင်ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ဖြစ်သည်{{efn|အစ္စရေးသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဂါဇာမှ အစ္စရေးဆုတ်ခွာမှုပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ ကုလသမဂ္ဂ၊ နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များနှင့် ဥပဒေပညာရှင်များက ဂါဇာကမ်းမြောင်ကို အစ္စရေးမှ စစ်ရေးအရ သိမ်းပိုက်ထားဆဲဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429 |page=429 |first=Andrew |last=Sanger |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |volume=13 |editor1=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack |publisher=Springer Science &amp; Business Media |date=2011 |isbn=978-90-6704-811-8 |quote=Israel claims it no longer occupies the Gaza Strip... |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14 }}&lt;/ref&gt;}}
* ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်မှစ၍ [[ဟားမတ်စ်]]မှ ''ဒီဖက်တို (de facto)'' ဂါဇာကမ်းမြောင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖြစ် အုပ်ချုပ်လျက်ရှိပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်မှစ၍ အစ္စရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ မှ စစ်ဆင်ရေးဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေသည်။{{efn|၆၀% ခန့်မှာ ရွှေ့ပြောင်းအမိန့်ထုတ်ထားပြီး&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Beaule |first1=Victoria |last2=Ferris |first2=Layla |title=Visual analysis shows 60% of Gaza now under evacuation orders |url=https://abcnews.go.com/International/visual-analysis-shows-60-gaza-now-evacuation-orders/story?id=106079156 |access-date=8 April 2024 |work=ABC News |date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402012915/https://abcnews.go.com/International/visual-analysis-shows-60-gaza-now-evacuation-orders/story?id=106079156 |archive-date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt;}}
| image_flag            = Flag of Palestine.svg
| flag_caption          = ပါလက်စတိုင်းအလံ
| image_map             = Gaza_Strip_2023.png
| map_caption           = ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ မြေပုံ
| ethnic_groups         = [[ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး]]၊ [[အာရပ်လူမျိုး]]
| religion              = {{unbulleted list |၉၉% ပါလက်စတိုင်းရှိ အစ္စလာမ် ([[ဆွန္နီမွတ်စလင်(မ်)|ဆွန်နီ အစ္စလာမ်]] ) ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ]]|&lt;၁% ပါလက်စတိုင်းခရစ်ယာန်များ}}
| demonym               = ဂါဇာန်&lt;br /&gt;ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး
| capital               = ဂါဇာမြို့
| coordinates           = {{Coord|31|30|53|N|34|27|15|E|type:city}}
| largest_city          = ရာဖာ{{efn|name=cities|၂၀၂၃ မတိုင်မီ၊ ဂါဇာမြို့သည် ဂါဇာကမ်းမြောင်နှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံး၏ အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သည်။ အစ္စရေးတိုက်ခိုက်မှုများအပြီး၊ ဂါဇာမြို့နှင့် အခြားနေရာများမှ ဒုက္ခသည်များသည် ရာဖာသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။}}&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people |title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work= wafa agency |access-date= 9 February 2024 |archive-date= 21 May 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240521195107/https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| official_languages    = [[အာရပ်ဘာသာစကား|အာရဗီဘာသာစကား]]
| area_km2              = ၃၆၅
| population_estimate   = ၂,၁၄၁,၆၄၃&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot; /&gt;
| population_estimate_year = ၂၀၂၄
| population_density_km2 = ၅၉၆၇.၅
| currency              = အစ္စရေးရှီကယ်အသစ်&lt;br&gt;အီဂျစ်ပေါင်&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&amp;pg=PA351|title=Macroeconomic Policy in Fragile States|isbn=978-0-19-885309-1|last1=Chami|first1=Ralph|last2=Espinoza|first2=Raphael|last3=Montiel|first3=Peter J.|date=26 January 2021|publisher=Oxford University Press |access-date=4 August 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411064413/https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&amp;q=egyptian+pound+used+in+gaza&amp;pg=PA351|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| time_zone             = ပါလက်စတိုင်းစံတော်ချိန်
| utc_offset            = +၂
| time_zone_DST         = ပါလက်စတိုင်းနွေရာသီအချိန်
| utc_offset_DST        = +၃
| calling_code          = [[+၉၇၀]]
}}

'''ဂါဇာကမ်းမြောင်''' ({{lang-en|Gaza Strip}}) သည် [[မြေထဲပင်လယ်]]၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသော နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် [[ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။ ဤနယ်မြေသည် [[အစ္စရေး]]နှင့် [[အီဂျစ်]]တို့နှင့် နယ်နမိတ်ချင်းထိစပ်နေပြီး၊ ၃၆၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၄၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ ဂါဇာ၏ လူဦးရေမှာ ၂,၁၄၁,၆၄၃ ဦးရှိပြီး၊ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot;&gt;{{Cite web |title=The World Factbook: Gaza Strip |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |access-date=11 September 2024 |website=[[CIA World Factbook]] |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911164503/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဂါဇာသည် ပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များနှင့် ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်များ အများဆုံးနေထိုင်ရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဟားမတ်စ် မှ အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။

ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ သမိုင်းသည် ရှေးခေတ်မှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ ဖိလစ္စတိုင်းလူမျိုး ၊ အီဂျစ်ဖာရို၊ [[ရောမအင်ပါယာ]]၊ နှင့် [[အော်တိုမန်အင်ပါယာ]]တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်တွင်၊ ဂါဇာသည် အစ္စရေး-ပါလက်စတိုင်းပဋိပက္ခ၏ အဓိကဗဟိုချက်တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစတင်ကာ ယနေ့တိုင် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသည်။ ဂါဇာကမ်းမြောင်ပိတ်ဆို့မှု နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ စစ်ပွဲများကြောင့် ဤနယ်မြေသည် လူသားချင်းစာနာမှု အကျပ်အတည်းများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။

== အကျဉ်းချုပ် ==
'''ဂါဇာကမ်းမြောင်'''{{efn|{{IPAc-en|'|g|ɑː|z|ə|audio=Gaza pronunciation.mp3}};&lt;ref name=&quot;OED-Gaza Strip&quot;&gt;''The New Oxford Dictionary of English''. 1998. p. 761. {{ISBN|0-19-861263-X}}. &quot;Gaza Strip /'gɑːzə/ a strip of territory under the control of the Palestinian National Authority and Hamas, on the SE Mediterranean coast including the town of Gaza...&quot;.&lt;/ref&gt; {{langx|ar|قِطَاعُ غَزَّةَ}} ''{{Transliteration|ar|DIN|Qiṭāʿ Ġazzah}}'' {{IPA|ar|qɪˈtˤɑːʕ ˈɣaz.za|}}}} သည် [[မြေထဲပင်လယ်]] ၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိသော နယ်မြေငယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ ကို ဖွဲ့စည်းထားသော ပါလက်စတိုင်းနယ်မြေများ နှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ခုမှာ အနောက်ဘက်ကမ်းဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် ပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များ နှင့် ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်များနေထိုင်သော ဂါဇာသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေသိပ်သည်းဆအမြင့်ဆုံးနယ်မြေများတွင် ထိပ်တန်းနေရာယူထားသည်။ ၂၀၂၄ နှစ်ကုန်ခန့်မှန်းချက်အရ ဂါဇာ၏ လူဦးရေမှာ ၂.၁ သန်းရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}&lt;/ref&gt; ဂါဇာသည် [[အီဂျစ်]] နှင့် အနောက်တောင်ဘက်၊ [[အစ္စရေး]] နှင့် အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ ၎င်း၏ မြို့တော်မှာ [[ဂါဇာမြို့]] ဖြစ်ပြီး လက်ရှိ အကြီးဆုံးမြို့မှာ ရာဖာ ဖြစ်သည်။{{efn|name=cities}}

== အစ္စလာမ်မတိုင်မီခေတ်==
ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ သမိုင်းသည် ဘီစီအီး ၁၅၀၀ ပြည့်နှစ်များဆီသို့ ပြန်သွားပြီး၊ ရှေးအကျဆုံး လူသိများသော နေထိုင်သူများမှာ ဖိလစ္စတိုင်းလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ဤလူမျိုးများသည် ဘီစီအီး ၁၂ ရာစုတွင် မြေထဲပင်လယ်မှ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး၊ ဂါဇာအပါအဝင် ကမ်းရိုးတန်းမြို့ငါးမြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Philistines |publisher=Yale University Press |year=2005 |isbn=978-0-300-10231-4}}&lt;/ref&gt; ဘီစီအီး ၁၅ ရာစုတွင် အီဂျစ် ဖာရိုများသည် ဂါဇာကို ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အဇ္ဇရီယန်အင်ပါယာ (Assyrian Empire)၊ [[ဘေဘီလုံအင်ပါယာ]] (Babylonian Empire)၊ နှင့် ပါရှန်းအင်ပါယာ (Persian Empire) တို့က ဆက်ခံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဘီစီအီး ၃၃၂ တွင် အလက်ဇန္ဒားဘုရင် (Alexander the Great) သည် ဂါဇာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ဟယ်လယ်နစ်ခေတ် (Hellenistic period) တွင် ဂရိယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဘီစီအီး ၆၃ တွင် ရောမဗိုလ်ချုပ် ပေါ်မ်ပေ (Pompey) မှ ဂါဇာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ [[ရောမအင်ပါယာ]] (Roman Empire) ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A.H.M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford University Press |year=1971 |isbn=978-0-19-814281-2}}&lt;/ref&gt;

=== အစ္စလာမ်ခေတ်နှင့် ခရူးဆိတ်စစ်ပွဲများ ===
အေဒီ ၇ ရာစုတွင် အစ္စလာမ်အာရပ်များသည် ဂါဇာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ အိုမယတ်ခေါလီဖိတ်နှင့် အဗ္ဗာဆီဒ်ခေါလီဖိတ်အောက်တွင် ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဂါဇာသည် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဘာသာရေးဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အစ္စလာမ်ယဉ်ကျေးမှု ပွင့်လန်းခဲ့သည်။ [[၁၁ ရာစုနှစ်|၁၁ ရာစု]]တွင် [[ခရူးဆိတ် စစ်ပွဲများ]]အတွင်း ခရစ်ယာန်ခရူးဆိတ်သူများက ဂါဇာကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ ၁၂၇၀ တွင် မမ်လုခ်အင်ပါယာမှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hourani |first=Albert |title=A History of the Arab Peoples |url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000unse_b6m7 |publisher=Harvard University Press |year=1991 |isbn=978-0-674-39565-7}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် ၁၅၁၆ တွင် [[အော်တိုမန်အင်ပါယာ]] (Ottoman Empire) မှ ဂါဇာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ နှစ် ၄၀၀ ကျော် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ အော်တိုမန်ခေတ်တွင် ဂါဇာသည် စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးအချက်အချာတစ်ခုအဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။

=== ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှုနှင့် ၁၉၄၈ စစ်ပွဲ ===
[[ပထမကမ္ဘာစစ်]]အပြီး ၁၉၁၇ တွင် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]မှ ဂါဇာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှပါလက်စတိုင်းမန္ဒိတ်အဖြစ် ၁၉၂၀ မှ ၁၉၄၈ အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ဂါဇာသည် ဂျူးလူမျိုးများ၏ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် [[အာရပ်-ဂျူးပဋိပက္ခ]]များ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Segev |first=Tom |title=One Palestine, Complete |url=https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege |publisher=Metropolitan Books |year=2000 |isbn=978-0-8050-4848-3}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၇ တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေညီလာခံ]]မှ ကုလသမဂ္ဂခွဲဝေမှုအစီအစဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ [[ပါလက်စတိုင်း]]ကို [[အာရပ်]]နှင့် [[ဂျူး]]နိုင်ငံနှစ်ခုအဖြစ် ခွဲဝေရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၄၈ တွင် ဗြိတိသျှမန္ဒိတ်ပြီးဆုံးပြီးနောက် ၁၉၄၈ [[အာရပ်-အစ္စရေးစစ်ပွဲ]]ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

ဤစစ်ပွဲအတွင်း ဂါဇာကမ်းမြောင်ကို အီဂျစ် မှ ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၈ ပါလက်စတိုင်းထွက်ပြေးမှုနှင့် နှင်ထုတ်မှုအတွင်း ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး ရာနှင့်ချီသော ဒုက္ခသည်များ ဂါဇာသို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Morris |first=Benny |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲအပြီး၊ ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ နယ်နမိတ်များကို ၁၉၄၉ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက်များဖြင့် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အီဂျစ်မှ ဂါဇာအုပ်ချုပ်ရေးအဖြစ် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၇ အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပါလက်စတိုင်းအားလုံးကာကွယ်ရေးနယ်ကို ဂါဇာတွင် တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အကန့်အသတ်ဖြင့် အသိအမှတ်ပြုမှုသာ ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2006-05_42_3/page/n78 |journal=Middle Eastern Studies |volume=42 |issue=3 |year=2006 |pages=421–437 |doi=10.1080/00263200600642273}}&lt;/ref&gt;

=== အစ္စရေးသိမ်းပိုက်မှု (၁၉၆၇-၂၀၀၅) ===
၁၉၆၇ ခုနှစ် [[ခြောက်ရက်စစ်ပွဲ]] အတွင်း အစ္စရေးသည် ဂါဇာကမ်းမြောင်နှင့် အနောက်ဘက်ကမ်း အပါအဝင် ပါလက်စတိုင်းနယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဤသိမ်းပိုက်မှုသည် ဂါဇာကို စစ်ရေးအုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ပြီး၊ အစ္စရေးသည် အစ္စရေးနေရပ်ချထားမှုများကို ဂါဇာအတွင်း စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pappe |first=Ilan |title=The Ethnic Cleansing of Palestine |url=https://archive.org/details/ethniccleansingo00papp |publisher=Oneworld Publications |year=2006 |isbn=978-1-85168-467-0}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၇ တွင် ပထမအင်တီဖာဒါ (First Intifada) ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ဂါဇာသည် ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး၏ အစ္စရေးဆန့်ကျင်ရေး ဆန္ဒပြမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ တွင် အိုစလိုသဘောတူညီချက်များ ဖြင့် ပါလက်စတိုင်းအာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ဂါဇာ၏ အချို့ဒေသများကို အကန့်အသတ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=nyt_mideast-accord /&gt;

၂၀၀၀ တွင် ဒုတိယအင်တီဖာဒါဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ဂါဇာတွင် အကြမ်းဖက်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ တွင် အစ္စရေးသည် ဂါဇာမှ အစ္စရေးဆုတ်ခွာမှု ကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး၊ နေရပ်ချထားမှု ၂၁ ခုနှင့် စစ်တပ်များကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sharon |first=Assaf |title=The Disengagement Plan |journal=Israel Studies |volume=12 |issue=2 |year=2007 |pages=45–67 |doi=10.2979/ISR.2007.12.2.45}}&lt;/ref&gt; သို့သော် အစ္စရေးသည် ဂါဇာ၏ လေပိုင်နက်၊ [[ပင်လယ်]]နှင့် နယ်စပ်များကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ [[နိုင်ငံတကာဥပဒေ]]အရ သိမ်းပိုက်မှုဆက်လက်တည်ရှိနေသည်ဟု သတ်မှတ်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=B’Tselem |title=The Gaza Strip: One Big Prison |publisher=B’Tselem |year=2007 |url=https://www.btselem.org/publications}}&lt;/ref&gt;

=== ဟားမတ်စ်အုပ်ချုပ်မှု (၂၀၀၇ မှ ယနေ့ထိ)===
၂၀၀၆ ခုနှစ် ၂၀၀၆ ပါလက်စတိုင်းဥပဒေပြုရွေးကောက်ပွဲတွင် ဟားမတ်စ်သည် အနိုင်ရခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၇ တွင် ဂါဇာတိုက်ပွဲ (၂၀၀၇)ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဤတိုက်ပွဲတွင် ဟားမတ်စ်သည် ဖာတာကို အနိုင်ယူကာ ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ ထိန်းချုပ်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;Tristan Dunning, [https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&amp;pg=PA212 ''Hamas, Jihad and Popular Legitimacy: Reinterpreting Resistance in Palestine,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100658/https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&amp;pg=PA212|date=2 November 2022}} Routledge, 2016 p.212&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ ဟားမတ်စ်သည် ဂါဇာကို ''ဒီဖက်တို'' အုပ်ချုပ်လျက်ရှိပြီး၊ ပါလက်စတိုင်းအာဏာပိုင် နှင့် အငြင်းပွားမှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသည်။

၂၀၀၇ တွင် အစ္စရေးနှင့် အီဂျစ်တို့သည် ဂါဇာကမ်းမြောင်ပိတ်ဆို့မှု ကို စတင်ခဲ့ပြီး၊ ဟားမတ်စ်၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roy |first=Sara |date=19 June 2014 |title=Sealing Its Fate – Israel’s Dangerous Policy of Isolation in Gaza |work=Foreign Affairs]] |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/israel/2014-06-19/sealing-its-fate }}{{Dead link|date=April 2025 }}&lt;/ref&gt; ဤပိတ်ဆို့မှုသည် ကုန်စည်များ၊ လူများနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများ၏ သွားလာမှုကို ကန့်သတ်ထားပြီး၊ ဂါဇာ၏ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုဘဝကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ တွင် ၂၀၀၈-၀၉ ဂါဇာစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ အစ္စရေးနှင့် ဟားမတ်စ်အကြား ပထမဆုံး အကြီးစားပဋိပက္ခ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၂ ဂါဇာပဋိပက္ခ၊ ၂၀၁၄ ဂါဇာစစ်ပွဲ၊ နှင့် ၂၀၂၁ အစ္စရေး-ပါလက်စတိုင်းအကျပ်အတည်းတို့ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်တွင် ဟားမတ်စ်မှ အစ္စရေးသို့ အကြီးစား ဒုံးကျည်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၃ အစ္စရေး-ဟားမတ်စ်စစ်ပွဲကို အစပျိုးခဲ့သည်။ ဤစစ်ပွဲတွင် အစ္စရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှ ဂါဇာကို အကြီးအကျယ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး၊ လူပေါင်း ထောင်နှင့်ချီ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smith |first=John |date=10 October 2023 |title=Israel-Hamas war: What happened on October 7? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67039975}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လအထိ ဤစစ်ပွဲသည် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး၊ ဂါဇာ၏ အခြေခံအဆောက်အအုံများ ကြီးမားစွာ ပျက်စီးခဲ့သည်။

== ပထဝီဝင် ==
ဂါဇာကမ်းမြောင်သည် [[မြေထဲပင်လယ်]]၏ အရှေ့တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိပြီး၊ အလျား ၄၁ ကီလိုမီတာ (၂၅ မိုင်)၊ အနံ ၆ မှ ၁၂ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မှ ၇.၅ မိုင်) ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဧရိယာစုစုပေါင်းမှာ ၃၆၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၄၁ စတုရန်းမိုင်) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot;/&gt; ဂါဇာသည် အစ္စရေး နှင့် မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်၊ အီဂျစ် နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် နယ်နမိတ်ချင်းထိစပ်နေပြီး၊ အနောက်ဘက်တွင် မြေထဲပင်လယ် ရှိသည်။ နယ်စပ်စုစုပေါင်းမှာ ၇၂ ကီလိုမီတာ (၄၅ မိုင်) ဖြစ်ပြီး၊ အီဂျစ်နှင့် ၁၃ ကီလိုမီတာ (၈ မိုင်)၊ အစ္စရေးနှင့် ၅၉ ကီလိုမီတာ (၃၇ မိုင်) ရှိသည်။

ဂါဇာ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် အများအားဖြင့် ပြန့်ပြူးပြီး သဲသောင်ပြင်များနှင့် ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ အမြင့်ဆုံးအချက်မှာ အဘူအော့ဒါ[[တောင်ကုန်း]]ဖြစ်ပြီး၊ ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အထက် ၁၀၅ မီတာ (၃၄၄ ပေ) ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Isaac |first=Jad |title=Gaza: A Geographical Overview |publisher=Palestinian Academic Press |year=2010 |isbn=978-9950-300-12-5}}&lt;/ref&gt; ဂါဇာတွင် အဓိကမြစ်တစ်စင်းဖြစ်သော ဂါဇာဝတီမြစ်ချောင်း (Gaza Wadi) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် [[မိုးရာသီ]]တွင်သာ စီးဆင်းလေ့ရှိသည်။ [[ရာသီဥတု]]သည် မြေထဲပင်လယ်ရာသီဥတု ဖြစ်ပြီး၊ [[ဆောင်းရာသီ]]တွင် အေးမြစိုစွတ်ပြီး [[နွေရာသီ]]တွင် ပူပြင်းခြောက်သွေ့သည်။ ပျှမ်းမျှ[[အပူချိန်]]မှာ ၁၅ မှ ၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၅၉ မှ ၈၆ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) ဖြစ်သည်။

== လူဦးရေစာရင်း==
၂၀၂၄ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ လူဦးရေမှာ ၂,၁၄၁,၆၄၃ ဦးဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ အစ္စရေး-ဟားမတ်စ်စစ်ပွဲကြောင့် လူဦးရေ ၆% ခန့် လျော့နည်းသွားသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၅၉၆၇.၅ ဦး ဖြစ်ပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၉% ကျော်မှာ ပါလက်စတိုင်းလူမျိုး အာရပ်များဖြစ်ပြီး၊ အများစုမှာ [[ဆွန္နီမွတ်စလင်(မ်)|ဆွန်နီမွတ်စလင်]]များဖြစ်သည်။ ခရစ်ယာန်လူနည်းစုမှာ ၁% အောက်သာရှိပြီး၊ အများအားဖြင့် ဂရိအော်သိုဒေါ့ချာ့ချ်နှင့် ရောမကက်သလစ်ချာ့ချ် (Roman Catholic Church) မှ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gaza Strip: Demographic Profile |url=https://www.unrwa.org/demographics-gaza |website=[[UNRWA]] |access-date=22 March 2025}}&lt;/ref&gt;

ဂါဇာ၏ [[လူဦးရေ]]သည် သက်ငယ်များပြီး၊ ၄၅% ခန့်မှာ ၁၅ နှစ်အောက် ကလေးများဖြစ်သည်။ [[မွေးဖွားနှုန်း]]မှာ မြင့်မားပြီး၊ သေဆုံးနှုန်းမှာ နှစ်စဉ် ၃.၅ မှ ၄ ဦး တစ်ထောင်လျှင်ဖြစ်သည်။ သက်မွေးပျှမ်းမျှအသက်မှာ အမျိုးသား ၇၃ နှစ်၊ အမျိုးသမီး ၇၆ နှစ်ဖြစ်သော်လည်း၊ စစ်ပွဲများကြောင့် ဤအချက်အလက်များ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ လူဦးရေ၏ ၇၀% ကျော်မှာ ပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များ နှင့် ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ ကုလသမဂ္ဂပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များအတွက် ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် အလုပ်အကိုင်အေဂျင်စီ (UNRWA) မှ မှတ်ပုံတင်ထားသည်။

== စီးပွားရေး ==
ဂါဇာကမ်းမြောင်၏ စီးပွားရေးသည် ဂါဇာကမ်းမြောင်ပိတ်ဆို့မှု နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ စစ်ပွဲများကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ခံရသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၅၀% ကျော်ရှိပြီး၊ လူငယ်များအကြား ၆၀% အထိ မြင့်တက်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gaza Strip – Economic Indicators |url=https://data.un.org/DocumentData.aspx?id=508 |access-date=22 March 2025 |website=[[United Nations Data]]}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေးသည် [[စိုက်ပျိုးရေး]]၊ [[ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း]]၊ နှင့် အသေးစားထုတ်လုပ်မှုများပေါ်တွင် မူတည်သည်။ အဓိကသီးနှံများမှာ [[သံပရာ]]၊ [[စတော်ဘယ်ရီ]]၊ [[သံလွင်သီး]]၊ နှင့် ပန်းမန်များဖြစ်သော်လည်း၊ ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် တင်ပို့မှု အကန့်အသတ်ရှိသည်။

ဂါဇာသည် အစ္စရေးရှီကယ်အသစ် နှင့် အီဂျစ်ပေါင် ကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ပိတ်ဆို့မှုမတိုင်မီ၊ ဂါဇာ၏ စီးပွားရေးသည် အစ္စရေးအလုပ်သမားဈေးကွက်ပေါ်တွင် မှီခိုခဲ့သော်လည်း၊ ၂၀၀၇ နောက်ပိုင်း ထိုအခွင့်အရေးများ ပိတ်ပင်ခံရသည်။ လူဦးရေ၏ ၈၀% ကျော်သည် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများပေါ်တွင် မှီခိုနေရပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ကုလသမဂ္ဂပါလက်စတိုင်းဒုက္ခသည်များအတွက် ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် အလုပ်အကိုင်အေဂျင်စီ မှ ရရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gaza: Humanitarian Situation |url=https://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip |access-date=22 March 2025 |website=[[UNRWA]]}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲများကြောင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများ၊ ဈေးဆိုင်များ၊ နှင့် စိုက်ပျိုးမြေများ ပျက်စီးခဲ့ပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးမှာ နှေးကွေးနေသည်။

== အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ==
ဂါဇာကမ်းမြောင်သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဟားမတ်စ် မှ ''ဒီဖက်တို'' အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ ဟားမတ်စ်သည် ပါလက်စတိုင်းအမျိုးသားအာဏာပိုင် ၏ တရားဝင်အုပ်ချုပ်မှုကို ဆန့်ကျင်ပြီး၊ ဂါဇာကို သီးခြားထိန်းချုပ်ထားသည်။ အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဟားမတ်စ်၏ စစ်ရေးနှင့် အရပ်ဘက်ဌာနများ ပါဝင်ပြီး၊ အစ္စရေးနှင့် ဖာတာ တို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် တင်းမာမှုများ ရှိနေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Levitt |first=Matthew |title=Hamas: Politics, Charity, and Terrorism |url=https://archive.org/details/hamaspoliticscha00levi |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-11053-1}}&lt;/ref&gt;

အိုစလိုသဘောတူညီချက်များ အရ ဂါဇာသည် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံ ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ဟားမတ်စ်၏ အုပ်ချုပ်မှုကြောင့် ပါလက်စတိုင်းအာဏာပိုင်၏ အာဏာမှာ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင်သာ ကန့်သတ် ဖြစ်နေသည်။ ရွေးကောက်ပွဲများကို ၂၀၀၆ နောက်ပိုင်း ပြန်လည်ကျင်းပခြင်းမရှိသေးဘဲ၊ နိုင်ငံရေးအငြင်းပွားမှုများကြောင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်မှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်နေသည်။ ဂါဇာတွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များကို ဟားမတ်စ်မှ ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ အယ်လ်ကာဆမ်တပ်မဟာ (Al-Qassam Brigades) သည် ၎င်း၏ အဓိကစစ်ရေးအင်အားဖြစ်သည်။


== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂါဇာကမ်းမြောင်| ]]</text>
      <sha1>b34dq92382e9ay27umv8buwlho17kc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွေ့ကျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267926</id>
    <revision>
      <id>1032033</id>
      <parentid>1023838</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhonebsm</username>
        <id>88277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: interlinking</comment>
      <origin>1032033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130189" sha1="7xkek5fkzhmdx8h01a95nwy80wu4rvz" xml:space="preserve">ကွေ့ကျိုး (Guizhou) သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ပြည်နယ်]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[မြို့တော်]]နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ ပြည်နယ်၏အလယ်ဗဟိုတွင် တည်ရှိသော [[ကွေ့ယန်မြို့|ကွေ့ယန်]] (Guiyang) ဖြစ်သည်။ ကွေ့ကျိုးသည် တောင်ဘက်တွင် [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီး (Guangxi) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]] (Yunnan)၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[စီချွမ်|စီချွမ်း]] (Sichuan)၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ချုံချင့်မြို့|ချုံချင့်]] (Chongqing) မြို့တော်နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဟူနန်ပြည်နယ်|ဟူနန်]] (Hunan) တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ ကွေ့ကျိုးတွင် စိုစွတ်သော အပူပိုင်းဒေသအောက် ရာသီဥတု (humid subtropical climate) ရှိသည်။ ၎င်းသည် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၇၆,၂၀၀ ကျယ်ဝန်းပြီး ပြည်နယ်အဆင့် မြို့များ ၆ ခုနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၃ ခုပါဝင်သည်။ ကွေ့ကျိုး၏ လူဦးရေမှာ ၃၈.၅ သန်းရှိပြီး တရုတ်နိုင်ငံရှိ ပြည်နယ်များအနက် လူဦးရေ အရေအတွက်အရ ၁၈ နေရာတွင် ရပ်တည်နေသည်။

တျင်းပြည် (Dian Kingdom) သည် လက်ရှိ ကွေ့ကျိုးဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့ပြီး ဘီစီ ၁၀၆ တွင် ဟန်မင်းဆက် (Han dynasty) မှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Shennan, Stephen (1989). ''Archaeological approaches to cultural identity'' (illustrated ed.). Unwin Hyman. {{ISBN|0-04-445016-8}}.&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးကို [[မင်မင်းဆက်]] (Ming dynasty) လက်ထက် ၁၄၁၃ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ပြည်နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ [[ချင်းမင်းဆက်]] (Qing dynasty) ပြုတ်ကျပြီး ၁၉၁၁ တွင် ရှင်ဟိုင်းတော်လှန်ရေး (Xinhai Revolution) နှင့် [[တရုတ် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ|တရုတ်ပြည်တွင်းစစ်]] (Chinese Civil War) အပြီးတွင်၊ [[တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (Chinese Communist Party) သည် ၁၉၃၄-၁၉၃၅ ခုနှစ် ရှည်လျားသော ချီတက်ပွဲ (Long March) အတွင်း ကွေ့ကျိုးတွင် ခိုလှုံခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;lp&quot; /&gt; တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (People's Republic of China) တည်ထောင်ပြီးနောက်၊ [[မော်စီတုန်း]] (Mao Zedong) သည် နိုင်ငံခြားရန်ကာကွယ်ရန် ကွေ့ကျိုးကဲ့သို့သော ကုန်းတွင်းပိုင်းပြည်နယ်များသို့ လေးလံသော စက်မှုလုပ်ငန်းများ (heavy industry) ပြောင်းရွှေ့ရန် အားပေးခဲ့သည်။{{citation needed|date=November 2022}}

အနောက်တောင်ပိုင်း ကုန်းတွင်းဒေသ၏ အတွင်းပိုင်းတွင် တည်ရှိသော ကွေ့ကျိုးသည် အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသအတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဗဟိုချက် (transportation hub) တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[ယန်ဇီမြစ်]] စီးပွားရေးဇုန် (Yangtze River Economic Belt) ၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Yangtze River Economic Belt of China |url=https://www.researchgate.net/figure/The-Yangtze-River-Economic-Belt-of-China_fig1_324771205}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာကြီး (big data) အတွက် ပြည့်စုံသော စမ်းသပ်ဇုန်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Colorful Guizhou {{!}} english.scio.gov.cn |url=http://english.scio.gov.cn/m/featured/chinakeywords/2022-01/04/content_77969567.htm |access-date=2024-05-28 |website=english.scio.gov.cn}}&lt;/ref&gt; တောင်တန်းခရီးသွားလှုပ်ရှားမှု (mountain tourism) ဦးတည်ရာနှင့် အဓိက တောင်တန်းခရီးသွားပြည်နယ်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guizhou, a world-class travel destination in China - People's Daily Online |url=http://en.people.cn/n3/2024/0412/c90000-20156327.html |access-date=2024-05-28 |website=en.people.cn}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသားအဆင့် ဂေဟဗေဒယဉ်ကျေးမှု စမ်းသပ်ဇုန် (national ecological civilization pilot zone)၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National ecological civilization pilot zone |url=https://english.mee.gov.cn/News_service/media_news/201710/t20171010_423164.shtml |access-date=2024-05-28 |website=english.mee.gov.cn}}&lt;/ref&gt; နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပွင့်လန်းစီးပွားရေးစမ်းသပ်ဇုန် (inland open economic pilot zone) တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Colorful Guizhou {{!}} english.scio.gov.cn |url=http://english.scio.gov.cn/m/featured/chinakeywords/2022-01/04/content_77969569.htm |access-date=2024-05-28 |website=english.scio.gov.cn}}&lt;/ref&gt;

ကိုယ်စားပြုသော သမိုင်းဝင်ယဉ်ကျေးမှုမှာ &quot;ချဲင်ကွေ့ယဉ်ကျေးမှု&quot; (Qian Gui culture) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Colorful Guizhou, a magic land known for its unique ethnic culture and natural sceneries |url=https://www.imsilkroad.com/z/191120/index.shtml#g309514=1 |access-date=2024-05-28 |website=www.imsilkroad.com}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်၊ ကွေ့ကျိုးသည် ရှေးခေတ်တရုတ်လူသားများနှင့် ရှေးခေတ်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ မွေးဖွားရာဒေသများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်ကတည်းက ဤမြေပေါ်တွင် ရှေးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction to Guizhou - Asia Harvest |url=https://www.asiaharvest.org/china-resources/guizhou/introduction-to-guizhou |access-date=2024-05-28 |website=www.asiaharvest.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

ကွေ့ကျိုးသည် သဘာဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် အရင်းအမြစ်များဖြင့် ကြွယ်ဝသည်။ ၎င်း၏ သဘာဝစက်မှုလုပ်ငန်းတွင် သစ်တောနှင့် သစ်လုပ်ငန်း (forestry) ပါဝင်ပြီး၊ စွမ်းအင်လုပ်ငန်း (energy industry) နှင့် သတ္တုတူးဖော်ရေး (mining) လုပ်ငန်းများသည် ၎င်း၏ စီးပွားရေး၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း၊ ကွေ့ကျိုးသည် ဖွံ့ဖြိုးမှုနည်းပါးသော ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်အထိ တရုတ်နိုင်ငံတွင် တစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ (GDP per capita) အနိမ့်ဆုံး စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိသည်။ သို့သော် ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အမြန်ဆုံး တိုးတက်နေသော စီးပွားရေးများထဲမှ တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/a/201903/27/WS5c9ade86a3104842260b2d07.html|title=Guizhou takes the green road to growth - Chinadaily.com.cn|last=董志成|website=www.chinadaily.com.cn|access-date=2019-06-12}}&lt;/ref&gt; တရုတ်အစိုးရသည် ကွေ့ကျိုးကို ဒေတာဗဟိုချက် (data hub) အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန် ရှာဖွေလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ejinsight.com/20190514-how-the-trade-war-could-impact-china-s-big-data-hub-guizhou/|title=How the trade war could impact China's big data hub Guizhou|date=2019-05-14|website=EJ Insight|language=en-US|access-date=2019-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en.ce.cn/Business/topnews/201905/28/t20190528_32199157.shtml|title=Huawei, Guizhou to deepen partnership in big data area--China Economic Net|website=en.ce.cn|access-date=2019-06-12}}&lt;/ref&gt;

ကွေ့ကျိုးသည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ပြည်နယ်ဖြစ်ပြီး အနောက်နှင့် အလယ်ပိုင်းတွင် မြင့်မားသော အမြင့်ပိုင်းများ ရှိသည်။ ၎င်းသည် ယွန်ကွေ့မြေပြန့်မြင့် (Yungui Plateau) ၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ လူဦးရေ ဖွဲ့စည်းမှုအရ၊ ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အကွဲပြားဆုံး ပြည်နယ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ လူနည်းစုအုပ်စုများသည် လူဦးရေ၏ ၃၇% ကျော်ရှိပြီး [[မြောင်လူမျိုး|မြောင်]] (Miao)၊ [[ပုယီးလူမျိုး|ပုယီး]] (Bouyei)၊ [[တုန့်လူမျိုး|တုန့်]] (Dong)၊ [[ထူကျားလူမျိုး|ထူကျား]] (Tujia) နှင့် [[ယီ လူမျိုး|ယီ]] (Yi) လူမျိုးများ ပါဝင်ကာ ၎င်းတို့အားလုံးသည် တရုတ်ဘာသာစကားနှင့် ကွဲပြားသော ဘာသာစကားများ ပြောဆိုကြသည်။ ကွေ့ကျိုးတွင် အဓိကပြောဆိုသော ဘာသာစကားမှာ အနောက်တောင်ပိုင်း မန်ဒရင် (Southwestern Mandarin) ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် မန်ဒရင်တရုတ် (Mandarin Chinese) ၏ မျိုးကွဲတစ်မျိုးဖြစ်သည်။

== အမည် ==

ဤဒေသသည် ထန်မင်းဆက် (Tang dynasty) လက်ထက်တွင် တရုတ်အင်ပါယာ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဒေသတစ်ခုအဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုအချိန်က '''ကျွိကျိုး''' (Juzhou) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းကို ထိုစဉ်က အလယ်ခေတ်တရုတ်ဘာသာစကား (Middle Chinese) တွင် ''Kjú-jyuw'' ဟု အသံထွက်ခဲ့သည်။{{sfnp|Wilkinson|2012|p=233}} [[မွန်ဂိုလူမျိုး]]ဦးဆောင်သော [[ယွမ်မင်းဆက်]] (Yuan dynasty) လက်ထက်တွင် &quot;ကျွိ&quot; (ju) ဟူသော စာလုံး (ဆောက်တိုင်၊ carpenter's square) ကို ပိုမိုသန့်စင်သော &quot;ကွေ့&quot; (gui) ဟူသော စာလုံး (အဖိုးတန် သို့မဟုတ် ဈေးကြီးသော၊ precious or expensive) အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။{{sfnp|Wilkinson|2012|p=233}} ဤဒေသသည် ၁၄၁၃ ခုနှစ်တွင် [[မင်မင်းဆက်]]လက်ထက် ပြည်နယ်အဖြစ် တရားဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြည်နယ်၏ မြို့တော်ကို မူလက &quot;ကွေ့ကျိုး&quot; (Guizhou) ဟု ခေါ်ခဲ့သော်လည်း လက်ရှိတွင် [[ကွေ့ယန်မြို့|ကွေ့ယန်]] (Guiyang) ဟု လူသိများသည်။{{sfnp|Wilkinson|2012|p=233}}

---

== သမိုင်း ==

[[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B13 050-QVEICHEV, IMPERII SINARVM PROVINCIA DECIMAQUATRA.jpeg|thumb|left|ကွေ့ကျိုး၏ ၁၆၅၅ ခုနှစ်က ပုံပြမြေပုံ]]

လူသားများ၏ အလယ်ခေတ်ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ် (Middle Palaeolithic) အတွင်း အခြေချနေထိုင်မှု အထောက်အထားများကို ကွမ်းယင်းဂူ (Guanyindong Cave) တွင် [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသန]] တူးဖော်မှုများအတွင်း တွေ့ရှိခဲ့သော ကျောက်တုံးလက်နက်များ၊ အထူးသဖြင့် လီဗယ်လွိုက် နည်းပညာ (Levallois technique) ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အပိုင်းအစများမှ ညွှန်ပြနေသည်။ ဤရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို အလင်းရောင်ဖြင့် လှုံ့ဆော်ထားသော တောက်ပမှု (optically stimulated luminescence) နည်းလမ်းများဖြင့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၇၀,၀၀၀ မှ ၈၀,၀၀၀ ခန့်က ဖြစ်သည်ဟု သက်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hu |first1=Yue |last2=Marwick |first2=Ben |last3=Zhang |first3=Jia-Fu |last4=Rui |first4=Xue |last5=Hou |first5=Ya-Mei |last6=Yue |first6=Jian-Ping |last7=Chen |first7=Wen-Rong |last8=Huang |first8=Wei-Wen |last9=Li |first9=Bo |title=Late Middle Pleistocene Levallois stone-tool technology in southwest China |journal=Nature |volume=565 |issue=7737 |pages=82–85 |date=19 November 2018 |doi=10.1038/s41586-018-0710-1|pmid=30455423 |s2cid=53873016 }}&lt;/ref&gt;

ဘီစီ ၁၀၄၆ ခန့်မှ ချင် (Qin) နိုင်ငံ ပေါ်ပေါက်လာသည်အထိ၊ ကွေ့ကျိုး၏ အနောက်မြောက်ပိုင်းသည် ရှု (Shu) နိုင်ငံ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=lp&gt;{{cite book|title=South-West China|edition=2|first1=Bradley|last1=Maygew|first2=Korina|last2=Miller|first3=Alex|last3=English|publisher=Lonely Planet|year=2002|chapter=Facts about South-West China - History|pages=16–20, 24}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲကာလ (Warring States period) အတွင်း၊ ချူ (Chu) နိုင်ငံမှ ဤဒေသကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် တျင်း (Dian) ပြည်သို့ ထိန်းချုပ်မှု လွှဲပြောင်းခဲ့သည်။ တရုတ် [[ဟန်မင်းဆက်]] (ဘီစီ ၂၀၆ မှ အေဒီ ၂၂၀) လက်ထက်တွင်၊ တျင်းပြည်သည် ဟန်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကွေ့ကျိုးသည် ယဲလန် (Yelang) လူမျိုးစုများ၏ နေရာဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤလူမျိုးစုများသည် ဟန်မင်းဆက်မှ အနောက်တောင်ပိုင်းကို စုစည်းထိန်းချုပ်ခြင်းမပြုမီ မိမိတို့ဘာသာ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် [[ဟန်မင်းဆက်]]သည် လင်နန် (Lingnan) ပြည်နယ်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt; သုံးနိုင်ငံခေတ် (Three Kingdoms period) အတွင်း၊ ကွေ့ကျိုး၏ အချို့ဒေသများကို စီချွမ်းအခြေစိုက် ရှုဟန် (Shu Han) နိုင်ငံက အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ချောင်းဝေ့ (Cao Wei) (၂၂၀-၂၆၆) နှင့် ကျင်မင်းဆက် (Jin dynasty) (၂၆၆-၄၂၀) တို့က ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt;

[[၈ ရာစုနှစ်|၈ ရာစု]]နှင့် [[၉ ရာစုနှစ်|၉ ရာစု]]အတွင်း [[ထန်မင်းဆက်]]လက်ထက်၊ တရုတ်စစ်သားများသည် ကွေ့ကျိုး (ထိုစဉ်က Kweichow) သို့ ပြောင်းရွှေ့လာပြီး ဒေသခံအမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်များကို &quot;လောင်ဟန့်ရဲင်&quot; (Lǎohànrén) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ကွေ့ကျိုးသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသော တရုတ်လူမျိုးသစ်များနှင့် ကွဲပြားသည်။ ၎င်းတို့သည် ယနေ့တိုင် ရှေးဟောင်းဒေသိယစကား (archaic dialect) ကို ပြောဆိုနေကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=eG8cAAAAMAAJ&amp;q=In+some+parts,+as+for+example+in+Kweichow,+the+distinction+is+made+between+the+Lao-han-jen+or+%22+Original+Chinese+%22+and+the++claim+ancestry+in+the+region+from+as+early+as+the+eighth+and+ninth+centuries+%3B+these+ancestors+were+as+a+rule+soldier-colonists+who+married+native+women,+and+their+descendants+speak+an+archaic+dialect.+The+new+Chinese,+much+more|title=Scottish geographical magazine, Volumes 45-46|author=Scottish Geographical Society|year=1929|publisher=Royal Scottish Geographical Society.|page=70|access-date=2010-06-28}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသူများစွာသည် ဤစစ်သားများမှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး တရုတ်မဟုတ်သော ဒေသခံအမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vqcSAAAAIAAJ&amp;q=Among+them+were+forced+or+voluntary+immigrants+who+came+as+families+or+clans,+garrison+soldiers+without+families+who+married+women+from+non-Chinese+groups,+and+in+more+recent+years+farmers,+business+and+professional+men,+and+officials.|title=The Cowrie Shell Miao of Kweichow, Volume 32, Issue 1|author=Margaret Portia Mickey|year=1947|publisher=The Museum|page=6|access-date=2010-06-28}}&lt;/ref&gt;

[[ကူဗလိုင်ခန်]] (Kublai Khan) နှင့် မုန့်ကီခန် (Möngke Khan) တို့သည် တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ စုန့်မင်းဆက် (Song dynasty) ကို မွန်ဂို၏ တရုတ်ကျူးကျော်မှု (Mongol invasion of China) အတွင်း အနိုင်ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် တည်ထောင်ခဲ့သော [[ယွမ်မင်းဆက်]] (၁၂၇၉-၁၃၆၈) လက်ထက်တွင်၊ ဗဟိုအာရှ ဘူခါရာ (Bukhara) မှ တရုတ်မွတ်စလင် (Chinese Muslim) အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် အခြေချနေထိုင်သူများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt;

[[File:海龙屯 新王宫遗址.jpg|thumb|၁၆၀၀ ခုနှစ်တွင် ကျွန်းယိ (Zunyi) ၏ ဟိုင်လုံထွန်း (Hailongtun) ခံတပ်တွင် ၁၀ နှစ်ကြာ ပေါကျိုးပုန်ကန်မှု (Bozhou Rebellion) ၏ နောက်ဆုံးတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။]]

နောက်ပိုင်းတွင် ဟန်တရုတ်လူမျိုးများ ဦးဆောင်သော မင်မင်းဆက်လက်ထက်၊ ကွေ့ကျိုးကို ၁၄၁၃ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်အဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ မင်မင်းဆက်သည် မြောင် (Miao) ပုန်ကန်မှုများ (Miao Rebellions) အတွင်း ယောင် (Yao) နှင့် မြောင် (Miao) လူနည်းစုများကို ငြိမ်းချမ်းစေရန် ကွေ့ကျိုးတွင် စစ်စခန်းများ (garrisons) အများအပြား တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt; စီချွမ်း၊ ဟူနန် နှင့် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်ပြည်နယ်များမှ လယ်သမားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုဖြင့် တရုတ်ပုံစံ စိုက်ပျိုးရေး (agriculture) သည် ကွေ့ကျိုးတွင် ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝူဆန်ကွေ့ (Wu Sangui) သည် မန်ချူးအင်ပါယာ၏ တရုပ်သိမ်းပိုက်မှု (Manchu conquest of China) အတွင်း ကွေ့ကျိုးနှင့် ယူနန် တို့တွင် မင်မင်းဆက်ကို ဖယ်ရှားရန် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ချင်းမင်းဆက်၏ မွတ်စော်ဘွဲ့ရသူ အို့တိုင် (Ortai) ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင်၊ အနောက်တောင်ပိုင်း၏ သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်မှုစနစ် တူစီ (tusi) ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ အာဏာသိမ်းခံရသော ခေါင်းဆောင်များထံမှ ပုန်ကန်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ အစိုးရအား ပိုမိုဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု (centralization) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဒုတိယဘိန်းစစ်ပွဲ (Second Opium War) အပြီးတွင်၊ ရာဇဝတ်မှု သုံးထောင့်အဖွဲ့ (Triad) များသည် ကွမ်ရှီး (Guangxi) နှင့် ကွေ့ကျိုးတို့တွင် ဗြိတိသျှဘိန်း (opium) ရောင်းချရန် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင်၊ တိုင်ပင် ပုန်ကန်မှု (Taiping Rebellion) သူပုန်များသည် ကွေ့ကျိုးကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ချင်းမင်းဆက်မှ ဖိနှိပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt; တစ်ချိန်တည်းမှာပင်၊ ဟန်တရုတ်စစ်သားများသည် ကွေ့ကျိုး၏ တိုင်ကျန် (Taijiang) ဒေသသို့ ပြောင်းရွှေ့လာပြီး မြောင်အမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကာ ၎င်းတို့၏ သားသမီးများကို မြောင်လူမျိုးများအဖြစ် ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5wOBAAAAMAAJ&amp;q=Despite+such+conflict,+Jin+Dan+informed+me+that,+in+the+past,+some+Miao+women+in+the+Taijiang+area+married+Han+soldiers,+though+the+children+were+raised+as+Miao.+Memories+also+exist+of+Nationalist+troops,+in+the+decades+before+1949|title=Contributions to Southeast Asian ethnography, Issue 7|year=1988|publisher=Board of Editors, Contributions to Southeast Asian Ethnography|page=99|access-date=2010-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HLERRaLvOXEC&amp;q=taijiang+miao+rebellion&amp;pg=PR17|title=Butterfly mother: Miao (Hmong) creation epics from Guizhou, China|author1=Dan Jin |author2=Xueliang Ma |author3=Mark Bender |year=2006|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-849-4|page=xvii|access-date=2010-06-28}}&lt;/ref&gt;

ချင်းမင်းဆက်လက်ထက် မြောင်ပုန်ကန်မှုများ ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ ၁၇၃၅ (Miao Rebellion 1735–36)၊ ၁၇၉၅-၁၈၀၆ (Miao Rebellion 1795–1806)&lt;ref name=&quot;elleman&quot;&gt;{{cite book|last=Elleman|first=Bruce A.|title=Modern Chinese Warfare, 1795-1989|url=https://archive.org/details/modernchinesewar00elle|url-access=limited|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-21474-2|pages=[https://archive.org/details/modernchinesewar00elle/page/n19 7]–8|location=London|chapter=The Miao Revolt (1795–1806)}}&lt;/ref&gt; နှင့် ၁၈၅၄-၁၈၇၃ (Miao Rebellion 1854–73) တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Insurgency and Social Disorder in Guizhou: The &quot;Miao&quot; Rebellion, 1854-1873 |author=Robert D. Jenks |year=1994 |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=2 |isbn=0-8248-1589-0}}&lt;/ref&gt; ၁၉၁၁ တွင် ချင်းမင်းဆက် ပြုတ်ကျပြီး (Xinhai Revolution) နှင့် တရုတ်ပြည်တွင်းစစ်အပြီးတွင်၊ ကွန်မြူနစ်များသည် ၁၉၃၄-၁၉၃၅ တွင် ရှည်လျားသော ချီတက်ပွဲ (Long March) အတွင်း ကွေ့ကျိုးတွင် ခိုလှုံခဲ့သည်။&lt;ref name=lp/&gt; ပြည်နယ်ကို စစ်ခေါင်းဆောင်ခေတ် (Warlord era) ၏ ဝမ်ကျာလီး (Wang Jialie) မှ တရားဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ ကျွန်းယိ ညီလာခံ (Zunyi Conference) တွင် မော်စီတုန်ကို ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန် စစ်ပွဲ (Second Sino-Japanese War) အတွင်း၊ တရုတ်အမျိုးသားအစိုးရ (Nationalist Government) သည် အနောက်တောင်ပိုင်း ချုံချင့် (Chongqing) အခြေစိုက်စခန်းသို့ တွန်းပို့ခံရပြီး၊ ကွေ့ကျိုးသည် ဘားမားလမ်း (Burma Road) နှင့် ဆက်သွယ်ခဲ့သဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အခြေခံအဆောက်အအုံများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Hutchings&quot;&gt;{{cite book|title=Modern China: A Guide to a Century of Change|first=Graham|last=Hutchings|publisher=Harvard University Press|year=2003|chapter=Guizhou Province|pages=176–177}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲအပြီးတွင်၊ ၁၉၄၉ တော်လှန်ရေး (Chinese Revolution 1949) သည် မော်စီတုန်ကို အာဏာရရှိစေခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဆိုဗီယက် (Soviet Union) နှင့် အမေရိကန် တိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ရန် ကွေ့ကျိုးကဲ့သို့သော ကုန်းတွင်းပြည်နယ်များသို့ လေးလံသော စက်မှုလုပ်ငန်းများ ပြောင်းရွှေ့ရန် အားပေးခဲ့သည်။ ၁၉၅၇-၁၉၅၈ တုပ်ကွေးကပ်ရောဂါ (1957–1958 influenza pandemic) သည် ကွေ့ကျိုးမှ စတင်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာတဝှမ်း လူသန်းတစ်သန်းသေဆုံးခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ တွင် တရုတ်စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Chinese economic reform) စတင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ပထဝီဝင်အကြောင်းအချက်များကြောင့် ကွေ့ကျိုးသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အဆင်းရဲဆုံး ပြည်နယ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၇၈ မှ ၁၉၉၃ အထိ ဂျီဒီပီတိုးတက်မှု ပျှမ်းမျှ ၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Hutchings&quot;/&gt;

== ခရိုင်စီမံခန့်ခွဲမှု (District Planning) ==

=== ဒေသဆိုင်ရာ သမိုင်း (Regional History) ===

တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ နှစ် ၂၆ (၁၉၃၇) တွင်၊ ကွေ့ကျိုးသည် အုပ်ချုပ်ရေးကြီးကြပ်မှု ဧရိယာ (administrative supervision areas) ၆ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး တစ်ခုစီသည် ခရိုင်များစွာကို တာဝန်ယူခဲ့သည်။ နှစ် ၃၀ (၁၉၄၁) တွင် ကွေ့ယန်မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နှစ် ၃၇ (၁၉၄၈) တွင်၊ ကွေ့ကျိုးတွင် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှု ဧရိယာ (directly administered area) ၁ ခု၊ အုပ်ချုပ်ရေးကြီးကြပ်မှု ဧရိယာ ၆ ခုနှင့် ခရိုင် (မြို့) ၇၈ ခု ရှိခဲ့သည်။

၁၉၄၉ နိုဝင်ဘာ ၁၅ တွင်၊ တရုတ်ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (People's Liberation Army) ၏ ဒုတိယမြေပြင်တပ်ဖွဲ့မှ ကွေ့ယန်ကို လွတ်မြောက်စေခဲ့ပြီး၊ ဒီဇင်ဘာ ၂၆ တွင် ကွေ့ကျိုးပြည်နယ် ပြည်သူ့အစိုးရ (People's Government of Guizhou) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contact Us |url=http://www.eguizhou.gov.cn/2023-07/18/c_341683.htm |access-date=2024-05-28 |website=www.eguizhou.gov.cn}}&lt;/ref&gt; လွတ်မြောက်ပြီးစ အစောပိုင်းကာလတွင်၊ ပြည်နယ်တွင် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော မြို့ ၁ ခု၊ အထူးဧရိယာ (special areas) ၈ ခုနှင့် အထူးဧရိယာမြို့ ၁ ခု ရှိပြီး စုစုပေါင်း ခရိုင် ၇၉ ခု ရှိခဲ့သည်။

၁၉၅၆ ဧပြီတွင်၊ ကွေ့ယန်၊ ကျန့်ယွမ် (Zhenyuan)နှင့် တူးယွန် (Duyun) အထူးဧရိယာများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (Qiandongnan Miao and Dong Autonomous Prefecture) နှင့် ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (Qiannan Buyei and Miao Autonomous Prefecture) တို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုများမှာ ခိုင်လီ (Kaili) တွင် ရှိသည်။ (ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (黔东南苗族侗族自治州) ကို ၁၉၅၆ ဇူလိုင် ၂၃ တွင် ကျန့်ယွမ် (镇远) တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ တွင် ခိုင်လီ (凯里) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။) ၁၉၅၆ တွင်၊ စီချွမ်းပြည်နယ်၊ ချီကျန်း (Qijiang) (綦江) ခရိုင်မှ ကျေးရွာ ၂ ရွာကို ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၊ ရှီဆွေ (Xishui) ခရိုင်သို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည်။

၁၉၆၀ တွင်၊ အန်းဆွန့် (Anshun) အထူးဧရိယာ၏ လန်တိုက် (Langdai) ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး လျိုဇေး (Liuzhi) မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လျိုဇေး ခရိုင်အဖြစ် ပြန်လည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၁၉၆၅ တွင်၊ တူးယွန် (都匀) ၏ မြို့အဆင့်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီး ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (黔南布依族苗族自治州) ၏ မြို့တော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

၁၉၆၆ တွင်၊ အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာ၏ လျိုဇေး ခရိုင်ကို အခြေခံ၍၊ ပိကျယ် (Bijie) အထူးဧရိယာ၏ ဆွေချိန် (Shuicheng) ခရိုင်နှင့် ရှင်းယိ (Xingyi) အထူးဧရိယာ၏ ဖန် (Pan) ခရိုင်တို့ဖြင့် လျိုဇေး၊ ဆွေချိန်နှင့် ဖန် စက်မှုနှင့် သတ္တုတူးဖော်ရေး ဧရိယာများ (industrial and mining areas) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။

၁၉၇၀ တွင်၊ ထုံရဲင် (Tongren) အထူးဧရိယာ၏ လက်အောက်တွင် ဝမ့်ဆန်း (Wanshan) အထူးခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ လျိုဇေး၊ ဖန်နှင့် ဆွေချိန် စက်မှုနှင့် သတ္တုတူးဖော်ရေး ဧရိယာများနှင့် ၎င်းတို့၏ မူလခရိုင်များကို လျိုဇေး အထူးခရိုင်၊ ဖန် အထူးခရိုင်နှင့် ဆွေချိန် အထူးခရိုင်အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။

၁၉၇၈ ဒီဇင်ဘာတွင်၊ လျိုဖန်ဆွေ (Liupanshui) အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ပြည်နယ်အဆင့် လျိုဖန်ဆွေ မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အထူးခရိုင် ၃ ခုကို အုပ်ချုပ်ပြီး မြို့တော်အစိုးရသည် ဆွေချိန် အထူးခရိုင်တွင် တည်ရှိကာ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ ဒုတိယ ပြည်နယ်အဆင့် မြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၁၉၈၁ စက်တင်ဘာတွင်၊ ရှင်းယိ အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (Qianxinan Buyei and Miao Autonomous Prefecture) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုမှာ ရှင်းယိ တွင် ရှိသည်။

၁၉၈၃ တွင်၊ ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ ခိုင်လီခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ခရိုင်အဆင့် ခိုင်လီ မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ မြို့တော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

၁၉၈၇ တွင်၊ လျိုဖန်ဆွေမြို့၏ ဆွေချိန် အထူးခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဆွေချိန်ခရိုင်နှင့် ကျုံးဆန်း (Zhongshan) ခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ လျိုဖန်ဆွေ မြို့တော်အစိုးရသည် ကျုံးဆန်းခရိုင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဩဂုတ် ၂၁ တွင် ထုံရဲင်ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ထုံရဲင်မြို့ (Tongren City) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာ ၆ တွင် နိုင်ငံတော်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ရှင်းယိခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ရှင်းယိ မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။

၁၉၉၀ တွင်၊ ကျွန်းယိ (Zunyi) အထူးဧရိယာ၏ ချစ်ဆွေ (Chishui) ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ခရိုင်အဆင့် ချစ်ဆွေ မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အန်းဆွန့်မြို့နှင့် အန်းဆွန့်ခရိုင်ကို ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

၁၉၉၂ တွင်၊ လျိုဖန်ဆွေ မြို့၏ ဖန် အထူးခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဖန်ခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာ၏ ချင်းကျိန့် (Qingzhen) ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ခရိုင်အဆင့် ချင်းကျိန့် မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာ၏ လက်အောက်တွင် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။

၁၉၉၄ တွင်၊ ကျွန်းယိ အထူးဧရိယာ၏ ရဲင်ဟွိုင် (Renhuai) ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ခရိုင်အဆင့် ရဲင်ဟွိုင် မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပိကျယ် အထူးဧရိယာ၏ ပိကျယ်ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ခရိုင်အဆင့် ပိကျယ် မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပိကျယ် အထူးဧရိယာ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

၁၉၉၆ တွင်၊ အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာ၌ မူလပိုင်ဆိုင်ခဲ့သော ချင်းကျိန့် မြို့၊ ရှို့ဝိန် (Xiuwen) ခရိုင်၊ ခိုင်းယန် (Kaiyang) ခရိုင်နှင့် ရှီးဖုံး (Xifeng) ခရိုင်တို့ကို ကွေ့ယန်မြို့သို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည်။ အန်းဆွန့်အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး အန်းဆွန့်မြို့ကို ပြည်နယ်အဆင့် အန်းဆွန့်မြို့အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ပိကျယ် အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ပိကျယ် မြို့ကို ပြည်နယ်အဆင့် ပိကျယ် မြို့အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၁၉၉၇ ဇွန်လတွင်၊ ကျွန်းယိ အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ပြည်နယ်အဆင့် ကျွန်းယိ မြို့အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၂၀၀၀ တွင်၊ ထုံရဲင် အထူးဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ချန်တုံပါ မြောင်နှင့် တုန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ ထုံရဲင်ခရိုင်ကို ပြည်နယ်အဆင့် ထုံရဲင် မြို့အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၂၀၁၁ အောက်တိုဘာ ၂၁ တွင်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ကွေ့ယန်ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ယွန်ယဲင် (Yunyan) ခရိုင်၊ နန်မင် (Nanming) ခရိုင်၊ ဟွာရှီး (Huaxi) ခရိုင်၊ ဝူးတန်း (Wudang) ခရိုင်၊ ပိုင်ယွန် (Baiyun) ခရိုင်နှင့် ကွမ်ဆန်းဟူ (Guanshanhu) ခရိုင်တို့ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။

၂၀၁၂ နိုဝင်ဘာ ၂၁ တွင်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ကွေ့ယန်မြို့၏ ရှောင်ဟယ် (Xiaohe) ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေကို နန်မင်ခရိုင်နှင့် ဟွာရှီးခရိုင်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၂၀၁၄ ဇူလိုင် ၁ တွင်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ကွေ့ယန်မြို့၏ ကွေ့ရှီး (Guixi) စီးပွားရေးနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဧရိယာကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေကို ပိုင်ယွန် ခရိုင်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

၂၀၁၆ ဧပြီ ၁၉ တွင်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် အန်းဆွန့်မြို့၏ အန်းဆွန့်ခရိုင်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ရှီးရှို့ (Xishui) ခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။

== အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်များ (Administrative Levels) ==

ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့် ၃ ဆင့်ပါဝင်သည်။ ပထမအဆင့်မှာ ပြည်နယ်အဆင့် မြို့များ (prefecture-level cities) နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများ (autonomous prefectures) ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအဆင့်မှာ ခရိုင်အဆင့် မြို့များ (county-level cities)၊ ခရိုင်များ (counties)နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင်များ (autonomous counties) ဖြစ်သည်။ တတိယအဆင့်မှာ မြို့နယ်များ (townships)၊ မြို့များ (towns)နှင့် ရွာများ (villages) ဖြစ်သည်။

လက်ရှိတွင် ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်တွင် ပြည်နယ်အဆင့် မြို့ ၆ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၃ ခု၊ ခရိုင်အဆင့် မြို့ ၁၁ ခု၊ ခရိုင် ၅၂ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရခရိုင် ၁၁ ခု၊ အထူးခရိုင် ၁ ခု၊ မြို့နယ် ၅၀၁ ခု၊ မြို့ ၃၆၂ ခု၊ တိုင်းရင်းသားမြို့နယ် ၁၁၁ ခုနှင့် ရပ်ကွက် ၁၉၄ ခု ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Administrative Divisions |url=http://www.gzgov.gov.cn/zwgk/zjgz/xzqh/ |access-date=2024-05-28 |website=Guizhou Provincial Government }}{{Dead link|date=April 2025 }}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင် ==

ကွေ့ကျိုးသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အနောက်တောင်ပိုင်း ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ယွန်ကွေ့ မြေပြန့်မြင့် (Yungui Plateau) ၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် ရှိသည်။ ၎င်း၏ မြောက်လတ္တီတွဒ် (latitude) မှာ ၂၄°၃၇′ မှ ၂၉°၁၃′ အထိ၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် (longitude) မှာ ၁၀၃°၃၆′ မှ ၁၀၉°၃၅′ အထိ ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၇၆,၁၆၇ ရှိပြီး၊ တရုတ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းဧရိယာ၏ ၁.၈% နှင့် ညီမျှသည်။ ကွေ့ကျိုး၏ မြောက်ဘက်တွင် စီချွမ်း နှင့် ချုံချင့် (Chongqing)၊ အရှေ့ဘက်တွင် ဟူနန်၊ တောင်ဘက်တွင် ကွမ်ရှီး (Guangxi)၊ အနောက်ဘက်တွင် ယူနန် တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။

ကွေ့ကျိုးသည် တောင်တန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေပြီး၊ ၎င်း၏ ဧရိယာ၏ ၉၂.၅% သည် တောင်ကုန်းများ (hills) နှင့် တောင်တန်းများ (mountains) ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်၏ ပျှမ်းမျှအမြင့် (average elevation) မှာ မီတာ ၁,၀၀၀ ခန့်ရှိပြီး၊ အနောက်နှင့် အလယ်ပိုင်းတွင် အမြင့်ပိုင်းများ၊ အရှေ့မြောက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် နိမ့်ပိုင်းများ ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်၏ အမြင့်ဆုံးနေရာမှာ ဖန့်ကျင့်တောင် (Fanjing Mountain) ဖြစ်ပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် မီတာ ၂,၅၇၂ ရှိသည်။ အနိမ့်ဆုံးနေရာမှာ ထုံရဲင်မြို့ရှိ ချန်ရှီမြစ် (Chishui River) ၏ အထွက်ပေါက်ဖြစ်ပြီး မီတာ ၁၄၇ သာရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geography of Guizhou |url=http://www.gzgov.gov.cn/zwgk/zjgz/dl/ |access-date=2024-05-28 |website=Guizhou Provincial Government }}{{Dead link|date=April 2025 }}&lt;/ref&gt;

ကွေ့ကျိုး၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် (topography) သည် ကျယ်ပြန့်သော ကျောက်မီးသင့်မြေ (karst landscape) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ဧရိယာ၏ ၆၁.၉% သည် ကျောက်မီးသင့်ဒေသများ (karst areas) ဖြစ်သည်။ ဤဒေသများတွင် ဂူများ (caves)၊ မြေအောက်ရေစီးကြောင်းများ (underground streams)နှင့် ကျောက်တောင်ထိပ်များ (karst peaks) ပါဝင်သည်။ ပြည်နယ်၏ မြေဆီလွှာ (soil) သည် အများအားဖြင့် အက်စစ်ဓာတ် (acidic) ဖြစ်ပြီး၊ ကျောက်မီးသင့်မြေများကြောင့် ရေစိမ့်ဝင်မှု (infiltration) မြင့်မားသည်။ ဤပထဝီဝင်သွင်ပြင်များသည် စိုက်ပျိုးရေး (agriculture) နှင့် ရေအရင်းအမြစ်စီမံခန့်ခွဲမှု (water resource management) အပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chen |first=Xiao |title=Karst Landscapes of China |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-26792-0}}&lt;/ref&gt;

=== ရာသီဥတု ===

ကွေ့ကျိုးသည် စိုစွတ်သော အပူပိုင်းဒေသအောက် ရာသီဥတု (humid subtropical climate) ရှိပြီး၊ မိုးရာသီ (monsoon) ၏ ဩဇာခံရသည်။ နှစ်စဉ် ပျှမ်းမျှအပူချိန် (average temperature) မှာ စင်တီဂရိတ် ၁၅ မှ ၁၉ ဒီဂရီအထိ ရှိပြီး၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ပျှမ်းမျှအပူချိန် ၄ မှ ၆ ဒီဂရီ၊ ဇူလိုင်လတွင် ၂၃ မှ ၂၆ ဒီဂရီဖြစ်သည်။ နှစ်စဉ် မိုးရေချိန် (annual precipitation) မှာ မီလီမီတာ ၁,၁၀၀ မှ ၁,၄၀၀ အထိရှိပြီး၊ မေလမှ အောက်တိုဘာလအတွင်း မိုးရေ၏ ၇၀% ခန့် ရွာသွန်းသည်။ မိုးရာသီတွင် ရေလွှမ်းမိုးမှု (flooding) နှင့် မြေပြိုမှု (landslides) ဖြစ်နိုင်ချေများပြီး၊ ဆောင်းရာသီတွင် အေးမြသော်လည်း နှင်းကျမှု (snowfall) နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Climate of Guizhou |url=http://www.weather.com.cn/guizhou/ |access-date=2024-05-28 |website=China Meteorological Administration}}&lt;/ref&gt;

ပြည်နယ်၏ မြင့်မားသော အမြင့်ပိုင်းနှင့် တောင်တန်းများကြောင့် ဒေသအလိုက် ရာသီဥတု ကွဲပြားမှု (microclimates) ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ဘီဂျီး (Bijie) သည် အေးမြပြီး မြူများကျသည်၊ တောင်ဘက်ရှိ ချန်ရှီနန် (Qianxinan) သည် ပိုမိုပူနွေးပြီး စိုစွတ်သည်။ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု (climate change) ကြောင့် မိုးရေပုံစံ (precipitation patterns) နှင့် အပူချိန် (temperature) တို့တွင် အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Li |first=Yong |title=Climate Change Impacts on Guizhou |journal=Environmental Science &amp; Technology |volume=52 |issue=3 |year=2018 |pages=1234–1245}}&lt;/ref&gt;

=== ရေဗေဒ (Hydrology) ===

ကွေ့ကျိုးသည် ရေအရင်းအမြစ်များ (water resources) ဖြင့် ကြွယ်ဝပြီး၊ ယန်ဇီမြစ် (Yangtze River) နှင့် ပုလဲမြစ် (Pearl River) ၏ ရေဝေခွဲဒေသ (watershed) တွင် တည်ရှိသည်။ ပြည်နယ်၏ မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ မြစ်များသည် ယန်ဇီမြစ်၏ ရေဝေခွဲဧရိယာ (Yangtze River Basin) သို့ စီးဝင်ပြီး၊ အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်များသည် ပုလဲမြစ်၏ ရေဝေခွဲဧရိယာ (Pearl River Basin) သို့ စီးဝင်သည်။ ပြည်နယ်တွင် မြစ်ကြီး ၆၉ စင်းရှိပြီး၊ စုစုပေါင်း မြစ်အရှည် (total river length) ကီလိုမီတာ ၁၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။ အဓိကမြစ်များမှာ ဝူမြစ် (Wu River)၊ ချစ်ဆွေမြစ်၊ ချင်းဆွေမြစ် (Qingshui River)နှင့် တူလုံမြစ် (Dulong River) တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Water Resources of Guizhou |url=http://www.gzwater.gov.cn/ |access-date=2024-05-28 |website=Guizhou Water Resources Department |archive-date=12 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190312224308/http://www.gzwater.gov.cn/ }}&lt;/ref&gt;

ကွေ့ကျိုး၏ ကျောက်မီးသင့်မြေ (karst terrain) ကြောင့် မြေအောက်ရေ (groundwater) နှင့် မြေအောက်ရေစီးကြောင်းများ (underground streams) များပြားသည်။ ဤဒေသများတွင် မြေပေါ်ရေစီးကြောင်း (surface runoff) နည်းပါးပြီး၊ မိုးရေသည် မြေအောက်သို့ လျင်မြန်စွာ စိမ့်ဝင်သည်။ ပြည်နယ်၏ နှစ်စဉ် ရေထုထည် (annual water volume) မှာ ကုဗမီတာ ၁၀၆ ဘီလီယံခန့်ရှိပြီး၊ ၎င်းအနက် ၇၀% ခန့်သည် မိုးရာသီအတွင်း စုဆောင်းရရှိသည်။ ရေအား လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှု (hydropower) အလားအလာမှာ မဂ္ဂဝပ် ၁၈,၇၀၀ ရှိပြီး၊ တရုတ်နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၆ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zhang |first=Li |title=Hydropower Potential in Guizhou |publisher=China Water &amp; Power Press |year=2019 |isbn=978-7-5170-6789-4}}&lt;/ref&gt;

ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနှင့် လူသားလုပ်ဆောင်မှုများ (human activities) ကြောင့် ရေလွှမ်းမိုးမှု (flooding)၊ မိုးခေါင်မှု (drought)နှင့် ရေအရည်အသွေး ယိုယွင်းမှု (water quality degradation) တို့ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။ ကွေ့ကျိုးအစိုးရသည် ရေထိန်းသိမ်းမှု (water conservation) နှင့် ရေအရင်းအမြစ်စီမံခန့်ခွဲမှု (water resource management) အတွက် ဆည်များ (dams)၊ ရေလှောင်ကန်များ (reservoirs)နှင့် ဆည်မြောင်းစနစ် (irrigation systems) များ တည်ဆောက်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Water Management in Guizhou |url=http://www.gzgov.gov.cn/zwgk/zjgz/szy/ |access-date=2024-05-28 |website=Guizhou Provincial Government }}{{Dead link|date=April 2025 }}&lt;/ref&gt;

== သဘာဝအရင်းအမြစ်များ ==

=== ရေအရင်းအမြစ်များ ===
ကွေ့ကျိုးပြည်နယ် (Guizhou Province) တွင် မြစ်များ အများအပြား ရှိပြီး အရှည် ၁၀ ကီလိုမီတာထက် ပိုရှည်သော မြစ်ပေါင်း ၉၈၄ စင်းရှိသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ကွေ့ကျိုးရှိ မြစ်များ၏ စီးဆင်းမှုပမာဏသည် ကုဗမီတာ ဘီလီယံ ၁၁၄.၅၂ အထိ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=道客巴巴 |title=贵州省2002年水资源公报 |url=https://www.doc88.com/p-5743113873196.html |access-date=2024-06-01 |website=www.doc88.com}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးရှိ မြစ်များ၏ တောင်တန်းဆန်သော ဝိသေသလက္ခဏာများမှာ ထင်ရှားပြီး၊ မြစ်အများစု၏ အထက်ပိုင်းတွင် ချိုင့်ဝှမ်းများ ကျယ်ပြန့်ကာ ရေစီးနှုန်း ညင်သာသည်။ ရေထုထည်မှာ နည်းပါးပြီး၊ အလယ်ပိုင်းတွင် ချိုင့်ဝှမ်းများ ကျဉ်းမြောင်းလာကာ ရေစီးနှုန်း အလျင်အမြန် ဖြစ်လာသည်။ အောက်ပိုင်းတွင် ချိုင့်ဝှမ်းများ နက်ရှိုင်းကျဉ်းမြောင်းလာပြီး ရေထုထည် များပြားကာ ရေအားလျှပ်စစ်အရင်းအမြစ်များ ပေါများသည်။ ရေအားလျှပ်စစ်အရင်းအမြစ်များ၏ အလားအလာမှာ ကီလိုဝပ် သန်း ၁၈.၇၄၅ ရှိပြီး တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဆဋ္ဌမအဆင့်တွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=水资源公报 |url=http://www.mwr.gov.cn/sj/tjgb/szygb/ |access-date=2024-06-01 |website=www.mwr.gov.cn |archive-date=23 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123180919/http://www.mwr.gov.cn/sj/tjgb/szygb/ }}&lt;/ref&gt; ထိုအထဲမှ ကီလိုဝပ် သန်း ၁၆.၈၃၃ ကို အသုံးချနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း၏ ၄.၄% ရှိသည်။ မြစ်အပိုင်းအချို့တွင် ရေအဆင့်ကျဆင်းမှု များပြားပြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရန် အခြေအနေ အဆင်ပြေသည်။

=== မြေအရင်းအမြစ်များ ===
ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ မြေအရင်းအမြစ်များသည် အဓိကအားဖြင့် တောင်တန်းများနှင့် တောင်ကုန်းများဖြစ်ပြီး၊ လွင်ပြင်များ အနည်းငယ်သာ ရှိသည်။ တောင်တန်းဧရိယာမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၀၈,၇၄၀ ရှိပြီး၊ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ စုစုပေါင်းမြေဧရိယာ၏ ၆၁.၇% ရှိသည်။ တောင်ကုန်းဧရိယာမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၄,၁၉၇ ရှိပြီး၊ စုစုပေါင်းမြေဧရိယာ၏ ၃၁.၁% ရှိသည်။ တောင်ပေါ်လွင်ပြင်ဧရိယာမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၃,၂၃၀ သာရှိပြီး၊ စုစုပေါင်းမြေဧရိယာ၏ ၇.၅% သာရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=中国地理小知识｜&quot;地无三里平&quot;的贵州 原来没有这个？ {{!}} 人文地理 {{!}} 通识中国 |url=https://www.ourchinastory.com/cn/8220 |access-date=2024-06-01 |website=当代中国}}&lt;/ref&gt; စိုက်ပျိုးရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက် အသုံးပြုနိုင်သော မြေအရင်းအမြစ်မှာ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ လူဦးရေ တိုးပွားလာမှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေးမဟုတ်သော မြေအသုံးပြုမှု တိုးလာမှုကြောင့် စိုက်ပျိုးမြေဧရိယာသည် ဆက်လက်လျော့နည်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် နှစ်ကုန်တွင် ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ အမှန်တကယ် စိုက်ပျိုးမြေဧရိယာမှာ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၇,၆၉၄ ရှိပြီး၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက စတုရန်းကီလိုမီတာ ၆၂၉ လျော့နည်းသွားသည်။ တစ်ဦးချင်း စိုက်ပျိုးမြေဧရိယာမှာ ၀.၀၅ ဟက်တာထက် နည်းပါးပြီး၊ ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပျမ်းမျှထက် သိသာစွာ နည်းပါးသည်။ မြေဆီလွှာ ထူထဲပြီး မြေဩဇာ ကောင်းမွန်ကာ ရေအခြေအနေ ကောင်းမွန်သော စိုက်ပျိုးမြေအချိုးအစားမှာ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Kyo Suk |last2=Lee |first2=Dong Sung |last3=Min |first3=Se Won |last4=Kim |first4=ung Chul |last5=Seo |first5=Il-Hwan |last6=Chung |first6=Doug Young |date=2018-11-30 |title=Spatial Changes and Land Use of Arable Land in China |url=https://www.kjssf.org/articles/xml/ojWj/www.kjssf.org/articles/article/ojWj/ |journal=Korean Journal of Soil Science and Fertilizer |language=ko-KR |volume=51 |issue=4 |pages=327–338 |doi=10.7745/KJSSF.2018.51.4.327 |issn=0367-6315 |doi-access=free }}{{Dead link|date=April 2025 }}&lt;/ref&gt;

=== ဇီဝအရင်းအမြစ်များ ===
[[File:灰背伯劳贵州威宁20080615草海 46.jpg|thumb|alt=A bird photographed at Caohai.|ကောဟိုင်တွင် ရိုက်ကူးထားသော မီးခိုးရောင်နောက်ကျောရှိ ဘာရိုင်ငှက် (Grey-backed shrike)]]
ကွေ့ကျိုး၊ ကွမ်ရှီး (Guangxi) နှင့် ဟူနန် တို့၏ နယ်နိမိတ်တောင်များသည် တရုတ်နိုင်ငံရှိ အပင်မျိုးစုံမျိုးကွဲမှု အဓိကနေရာရှစ်ခုအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်တွင် သွေးကြောပါအပင်မျိုး (vascular plants) ၉,၉၈၂ မျိုး (မျိုးခွဲများနှင့် မျိုးကွဲများ အပါအဝင်) ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Bo |last2=Zhang |first2=Mei |last3=Bussmann |first3=W. Rainer |last4=Liu |first4=Hui-ming |last5=Liu |first5=Ying-ying |last6=Peng |first6=Yu-de |last7=Zu |first7=Kui-ling |last8=Zhao |first8=Yi-min |last9=Liu |first9=Zheng-bo |last10=Yu |first10=Sheng-xiang |date=2018-10-01 |title=Species richness and conservation gap analysis of karst areas: A case study of vascular plants from Guizhou, China |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2351989418302567 |journal=Global Ecology and Conservation |volume=16 |pages=e00460 |doi=10.1016/j.gecco.2018.e00460 |bibcode=2018GEcoC..1600460L |issn=2351-9894|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; အဓိက ဂေဟစနစ်အမျိုးအစားများတွင် အမြဲစိမ်းသော အကိုင်းအခက်ကျယ်အပင်တော (evergreen broad-leaved forest)၊ အပ်ရွက်နှင့် အကိုင်းအခက်ကျယ်ရောနှောတော (coniferous and broad-leaved mixed forest) နှင့် တောင်ပေါ်နံ့သာပင်တော (montane elfin forest) တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုအထဲမှ ၇၀၀ ကျော်မှာ စားသုံးနိုင်ပြီး၊ ၂,၀၀၀ ကျော်မှာ စိမ်းလန်းစေရန်၊ အလှဆင်ရန်နှင့် ညစ်ညမ်းမှုဒဏ်ခံနိုင်ရန် ပတ်ဝန်းကျင်တိုးတက်မှုအတွက် အသုံးပြုသည်။ ဤဒေသတွင်သာ ရှိသော အပင်မျိုးများတွင် ''Abies ziyuanensis''၊ ''Cathaya argyrophylla''၊ ''Keteleeria pubescens''၊ ''Davidia involucrata''၊ ကွေ့ကျိုးဆိုကက် (Guizhou Cycas) တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Zhang | first1 = Y. B. | last2 = Ma | first2 = K. P. | doi = 10.1007/s10531-008-9384-6 | title = Geographic distribution patterns and status assessment of threatened plants in China | journal = Biodiversity and Conservation | volume = 17 | issue = 7 | pages = 1783–1798 | year = 2008 | bibcode = 2008BiCon..17.1783Z | s2cid = 25209911 | url = http://ir.ibcas.ac.cn/handle/2S10CLM1/17102 | archive-date = 10 April 2023 | access-date = 29 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230410005338/http://ir.ibcas.ac.cn/handle/2S10CLM1/17102 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်တွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်အရင်းအမြစ်များလည်း ကြွယ်ဝပြီး၊ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါ (vertebrates) ၁,၀၅၃ မျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင် နို့တိုက်သတ္တဝါ (mammals) ၁၄၁ မျိုး၊ ငှက် (birds) ၅၀၉ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ (reptiles) ၁၀၄ မျိုး၊ ရေနေနှင့်ကုန်းနေနှစ်မျိုးနေသတ္တဝါ (amphibians) ၇၄ မျိုး၊ ငါး (fish) ၂၂၅ မျိုး ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=童思九 |title=Guizhou's biodiversity ranks among top in China |url=https://govt.chinadaily.com.cn/s/202206/27/WS62b9926f498ea2749279bc2a/guizhous-biodiversity-ranks-among-top-in-china.html |access-date=2024-06-01 |website=govt.chinadaily.com.cn |language=en}}&lt;/ref&gt; ယေဘုယျအားဖြင့်၊ ယူနန်-ကွေ့ကျိုးမြင့်ပြည်မြေ (Yunnan–Guizhou Plateau) သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါမျိုးစုံမျိုးကွဲမှု အဓိကနေရာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခရိုင်အဆင့်တွင်၊ ရှင်းယိ (Xingyi) သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါ (ငှက်များမပါ) မျိုးစုံမျိုးကွဲမှု အဓိကနေရာ ကိုးခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal| volume = 10| issue = 4| pages = 359–368| last = Chen| first = Yang |author2=An-Ping Chen |author3=Jing-Yun Fang| title = Geographical distribution patterns of endangered fishes, amphibians, reptiles and mammals and their hotspots in China: a study based on &quot;China Red Data Book of Endangered Animals&quot;| journal = Biodiversity Science| year = 2002| doi = 10.17520/biods.2002050| doi-access = free}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးတွင်သာ ရှိသော တိရစ္ဆာန်များတွင် လီရှန်မုတ်ဆိတ်ဖားကတစ် (Leishan moustache toad)၊ ကွမ်ကျိုးရှီးဆလမန်ဒါ (Kuankuoshui salamander)၊ ဆွေချိန်ဆလမန်ဒါ (Shuicheng salamander)၊ ကွေ့ကျိုးဆလမန်ဒါ (Guizhou salamander) နှင့် ကျင်ကျင်းဝါတီနျူး (Zhijin warty newt) တို့ ပါဝင်သည်။ {{citation needed|date=February 2016}}

ကောဟိုင်ရေကန် (Caohai Lake) နှင့် ၎င်း၏ပတ်ဝန်းကျင်သည် ငှက်များအတွက် အရေးပါသော ဆောင်းရာသီဖြတ်သန်းနေထိုင်ရာနေရာဖြစ်သည့် ရေတိမ်ဒေသဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အမျိုးသားသဘာဝထိန်းသိမ်းရေးဇုန် (National Nature Reserve) နှင့် ဘာ့ဒ်လိုက်အင်တာနေရှင်နယ် (BirdLife International) မှ သတ်မှတ်ထားသော အရေးပါသောငှက်ဧရိယာ (Important Bird Area) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=birdlife&gt;{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=15583 |title=Important Bird Areas factsheet: Cao Hai Nature Reserve |author=BirdLife International |year=2013 |access-date=24 February 2013}}&lt;/ref&gt;
ကွေ့ကျိုးသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဆေးဖက်ဝင်အရင်းအမြစ်ထုတ်လုပ်ရာ အဓိကနေရာလေးခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တွင် ဆေးဖက်ဝင်အပင် ၄,၄၁၉ မျိုးနှင့် ဆေးဖက်ဝင်တိရစ္ဆာန် ၃၀၁ မျိုး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=SWatson |last2=Zhang |first2=Beixi |last3=Lei |first3=Qiyi |last4=Zhou |first4=Jiangju |last5=Ali |first5=Maroof |last6=Long |first6=Chunlin |date=2023-05-30 |title=Diversity and traditional knowledge of medicinal plants used by Shui people in Southwest China |journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |volume=19 |issue=1 |pages=20 |doi=10.1186/s13002-023-00594-4 |doi-access=free |pmid=37254191 |issn=1746-4269|pmc=10230803 }}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ပြည်တွင်းပြည်ပ လူသိများသော &quot;စစ်မှန်သော ဆေးဖက်ဝင်ပစ္စည်း&quot; ၅၀ ကြောင့် နာမည်ကြီးသည်။ တရုတ်ဆေးဖက်ဝင်အရင်းအမြစ် ၃၅၀ ကျော်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေပြီး အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ဂတ်စထရိုဒီယာ အီလာတာ (Gastrodia elata)၊ ယူကွန်မီယာ အူလမွိုက် (Eucommia ulmoides)၊ ကော့ပ်တစ် ချိုင်နန်ဆစ် (Coptis chinensis)၊ အီဗိုဒီယာ ရူတေးကာပါ (Evodia rutaecarpa) နှင့် ဒန်းဒရိုဘီယမ် (Dendrobium) တို့သည် ကွေ့ကျိုး၏ နာမည်ကြီး ဆေးဖက်ဝင်ပစ္စည်းငါးမျိုး ဖြစ်သည်။

=== သတ္တုအရင်းအမြစ်များ ===
ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်သည် သတ္တုအရင်းအမြစ်များ ကြွယ်ဝပြီး သတ္တုအရင်းအမြစ်များအတွက် အဓိကပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ သတ္တုအမျိုးပေါင်း ၁၁၀ ကျော် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ၇၆ မျိုးတွင် အတည်ပြုထားသော သိုက်များ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=关晓萌 |title=Guizhou lawmakers focus on mineral resources |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202403/09/WS65eb9c08a31082fc043bb9b4.html |access-date=2024-06-01 |website=www.chinadaily.com.cn}}&lt;/ref&gt; အချို့သော သတ္တုများသည် အတည်ပြုထားသော သိုက်များဖြင့် နိုင်ငံအလိုက် ထိပ်တန်းအဆင့်တွင် ရှိသည်။ 
ပထမနေရာတွင် ရှိသောအရာများမှာ မာကျူရီ (mercury)၊ ဘာရိုက် (barite)၊ ဓာတ်မြေဩဇာအတွက် သဲကျောက် (fertilizer sandstone)၊ သတ္တုဗေဒဆိုင်ရာ သဲကျောက် (metallurgical sandstone)၊ အလှဆင်ရန် ဒိုင်ယာဘေ့စ် (decorative diabase) နှင့် အုတ်နှင့်ကြွေပြားအတွက် သဲကျောက် (brick and tile sandstone) တို့ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယနေရာတွင် ရှိသောအရာများမှာ ဖော့စဖရပ် (phosphorus)၊ ဘောက်ဆိုက် (bauxite)၊ ရှားပါးမြေသတ္တု (rare earths) တို့ ဖြစ်သည်။ တတိယနေရာတွင် ရှိသောအရာများမှာ မဂ္ဂနီဆီယမ် (magnesium)၊ မန်းဂနိစ် (manganese)၊ ဂါလီယမ် (gallium) တို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင်၊ ကျောက်မီးသွေး (coal)၊ အန်တီမိုနီ (antimony)၊ ရွှေ (gold)၊ ပိုင်ရိုက် (pyrite) နှင့် အခြားသတ္တုများသည် တရုတ်နိုင်ငံတွင် အရေးပါသော နေရာယူထားသည်။ ကျောက်မီးသွေးသိုက်များသည် များပြားပြီး၊ ကျောက်မီးသွေးအမျိုးအစားများ ပြည့်စုံကာ အရည်အသွေး အထူးကောင်းမွန်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် နှစ်ကုန်တွင် အတည်ပြုထားသော ကျောက်မီးသွေးသိုက်မှာ တန်ဘီလီယံ ၄၉.၂၂၇ ရှိသည်။ ဘောက်ဆိုက်သိုက် အတည်ပြုထားသည်မှာ တန်သန်း ၄၂၄ ရှိပြီး၊ ဖော့စဖိတ်ကျောက် (phosphate rock) သိုက်မှာ တန်ဘီလီယံ ၂.၆၉၅ ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ စုစုပေါင်း၏ ၄၀% ကျော်ရှိသည်။ ဘာရိုက်သိုက်မှာ နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း၏ သုံးပုံတစ်ပုံ ရှိပြီး၊ ရွှေသိုက်မှာ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၁၂ ရှိပြီး၊ တရုတ်နိုင်ငံ၏ ရွှေထုတ်လုပ်မှုအတွက် ထွန်းသစ်စအခြေစိုက်စခန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။

== သိပ္ပံသုတေသန ==
ကွေ့ကျိုးရှိ အဓိက သိပ္ပံသုတေသနဌာနများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။

* ငါးရာမီတာ အချင်းစက်ဝိုင်းပုံ ရေဒီယိုတယ်လီစကုပ် (Five-hundred-meter Aperture Spherical Telescope, FAST) - ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ရေဒီယိုတယ်လီစကုပ်
* တရုတ်သိပ္ပံအကယ်ဒမီ၏ ဘူမိဓာတုဗေဒဌာန (Institute of Geochemistry, Chinese Academy of Sciences)

== နိုင်ငံရေး ==
{{Main|Politics of Guizhou|List of provincial leaders of the People's Republic of China}}

== အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုများ ==

ကွေ့ကျိုးပြည်နယ် (Guizhou) သည် မြို့တော်အဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးယူနစ် ၉ ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် မြို့တော်အဆင့် မြို့ကြီးများ (Prefecture-level cities) ၆ ခုနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်များ (Autonomous prefectures) ၃ ခု ပါဝင်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; width:90%; font-size:smaller; text-align:center&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |'''ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုများ'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; style=&quot;font-size:larger&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
{{Image label begin|image=Administrative Division Guizhou.svg|width={{{1|696}}}|link=|font-size=85%}} 
{{Image label|x=575|y=525|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ကွေ့ယန်'''}}
{{Image label|x=245|y=630|scale={{{1|696}}}/1160|text='''လျိုဖန်ဆွေ'''}}
{{Image label|x=650|y=250|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ကျွန်းယိ'''}}
{{Image label|x=430|y=700|scale={{{1|696}}}/1160|text='''အန်းဆွန့်'''}}
{{Image label|x=300|y=470|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ပိကျယ်'''}}
{{Image label|x=940|y=280|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ထုံရဲင်'''}}
{{Image label|x=310|y=840|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် (Qianxinan Buyei and Miao Autonomous Prefecture)'''}}
{{Image label|x=900|y=585|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် (Qiandongnan Miao and Dong Autonomous Prefecture)'''}}
{{Image label|x=650|y=700|scale={{{1|696}}}/1160|text='''ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် (Qiannan Buyei and Miao Autonomous Prefecture)'''}}
{{Image label end}}
&lt;/div&gt;
|-
!! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Administrative division codes of the People's Republic of China|Division code]]&lt;ref&gt;{{cite web| language=zh-hans |url=http://files2.mca.gov.cn/cws/201502/20150225163817214.html |script-title=zh:中华人民共和国县以上行政区划代码 |publisher=[[Ministry of Civil Affairs]]}}&lt;/ref&gt;
!! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ခရိုင်
!! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ဧရိယာ (ကီလိုမီတာ စတုရန်း)
!! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | လူဦးရေ (၂၀၁၀)&lt;ref&gt;{{cite book| author1=Census Office of the State Council of the People's Republic of China| author2=Population and Employment Statistics Division of the National Bureau of Statistics of the People's Republic of China | script-title=zh:中国2010人口普查分乡、镇、街道资料|date=2012|publisher=[[:zh:中国统计出版社|China Statistics Print]] |location=Beijing|isbn=978-7-5037-6660-2|edition=1}}&lt;/ref&gt;
!! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ဌာနချုပ်
!! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;4&quot; | ခွဲခြားမှုများ&lt;ref&gt;{{cite book |language=zh-hans |author=Ministry of Civil Affairs |script-title=zh:《中国民政统计年鉴2014》|date=August 2014 |publisher=[[:zh:中国统计出版社|China Statistics Print]] |isbn= 978-7-5037-7130-9|author-link=Ministry of Civil Affairs }}&lt;/ref&gt;
|-
!! scope=&quot;col&quot; width=&quot;45&quot; | ခရိုင်များ (Districts)*
!! scope=&quot;col&quot; width=&quot;45&quot; | ကောင်တီများ (Counties)
!! scope=&quot;col&quot; width=&quot;45&quot; | ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကောင်တီများ (Autonomous Counties)
!! scope=&quot;col&quot; width=&quot;45&quot; | ကောင်တီအဆင့် မြို့များ (County-level Cities)
|- style=&quot;font-weight: bold&quot;
! 520000 !! ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်
| 176,167.00 || 34,746,468 || ကွေ့ယန်မြို့ || 17 || 51 || 11 || 9
|- 
! 520100 !! ကွေ့ယန်မြို့
| 8,046.67 || 4,324,561 || ကွမ်းဆန်းဟူခရိုင် (Guanshanhu District) || 6 || 3 ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 1
|-
! 520200 !! လျိုဖန်ဆွေ မြို့
| 9,965.37 || 2,851,180 || ကျုံးဆန်းခရိုင် (Zhongshan District) || 3 ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  ||1
|-
! 520300 !! ကျွန်းယိ မြို့
| 30,780.73 || 6,127,009 || ဟွေ့ချွမ်းခရိုင် (Huichuan District) || 3 || 7 || 2 || 2
|-
! 520400 !! အန်းဆွန့်မြို့
| 9,253.06 || 2,297,339 || ရှီးရှို့ခရိုင် (Xixiu District) || 2 || 1 || 3 ||bgcolor=&quot;grey&quot;| 
|-
! 520500 !! ပိကျယ် မြို့
| 26,844.45 || 6,536,370 || ချီးရှင်းကွမ်ခရိုင် (Qixingguan District) || 1 || 6 || 1 ||bgcolor=&quot;grey&quot;| 
|-
! 520600 !! ထုံရဲင် မြို့
| 18,006.41 || 3,092,365 || ပိကျန်းခရိုင် (Bijiang District) || 2 || 4 || 4 ||bgcolor=&quot;grey&quot;| 
|-
! 522300 !! ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်
| 16,785.93 || 2,805,857 || ရှင်းယိ မြို့ (Xingyi) ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 6 ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 2
|-
! 522600 !! ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်
| 30,278.06 || 3,480,626 || ခိုင်လီ မြို့ (Kaili) ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 15 ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 1
|-
! 522700 !! ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်
| 26,191.78 || 3,231,161 || တူးယွန် မြို့ (Duyun) ||bgcolor=&quot;grey&quot;|  || 9 || 1 || 2
|- 
| colspan = &quot;13&quot; | &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; - including Special district
|}

{|class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-font:90%; width:auto; text-align:center; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုများကို တရုတ်ဘာသာနှင့် ရောမအက္ခရာပြောင်းလဲမှုများ
|-
! မြန်မာ !! တရုတ် !! Pinyin
|-
| '''ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်''' || {{lang|zh-Hans|贵州省}} || {{transliteration|zh|Guìzhōu Shěng}}
|-
| ကွေ့ယန်မြို့ || {{lang|zh-Hans|贵阳市}} || {{transliteration|zh|Guìyáng Shì}}
|-
| လျိုဖန်ဆွေ မြို့ || {{lang|zh-Hans|六盘水市}} || {{transliteration|zh|Liùpánshuǐ Shì}}
|-
| ကျွန်းယိ မြို့ || {{lang|zh-Hans|遵义市}} || {{transliteration|zh|Zūnyì Shì}}
|-
| အန်းဆွန့်မြို့ || {{lang|zh-Hans|安顺市}} || {{transliteration|zh|Ānshùn Shì}}
|-
| ပိကျယ် မြို့ || {{lang|zh-Hans|毕节市}} || {{transliteration|zh|Bìjié Shì}}
|-
| ထုံရဲင် မြို့ || {{lang|zh-Hans|铜仁市}} || {{transliteration|zh|Tóngrén Shì}}
|-
| ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် || {{lang|zh|黔西南自治州}} || {{transliteration|zh|Qiánxīnán Zìzhìzhōu}}
|-
| ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် || {{lang|zh-Hans|黔东南自治州}} || {{transliteration|zh|Qiándōngnán Zìzhìzhōu}}
|-
| ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင် || {{lang|zh|黔南自治州}} || {{transliteration|zh|Qiánnán Zìzhìzhōu}}
|}

ဤမြို့တော်အဆင့် ယူနစ် ၉ ခုသည် နောက်ထပ် ကောင်တီအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးယူနစ် ၈၈ ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် ခရိုင်များ (Districts) ၁၄ ခု၊ ကောင်တီအဆင့် မြို့များ (County-level cities) ၇ ခု၊ ကောင်တီများ (Counties) ၅၅ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကောင်တီများ (Autonomous counties) ၁၁ ခုနှင့် အထူးခရိုင် (Special district) ၁ ခု ပါဝင်သည်။

=== မြို့ပြဧရိယာများ ===

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=5 | မြို့တော်နှင့် ကောင်တီမြို့များ၏ မြို့ပြဧရိယာအလိုက် လူဦးရေ
|-
! # !! မြို့များ !! style=&quot;background-color: #aaaaff;&quot;| ၂၀၂၀ မြို့ပြဧရိယာ&lt;ref name=&quot;2020PRCcensus&quot;&gt;{{cite book |author=国务院人口普查办公室、国家统计局人口和社会科技统计司编 |date=2022 |script-title=zh:中国2020年人口普查分县资料 |location=Beijing |publisher=[[:zh:中国统计出版社|China Statistics Print]] |isbn=978-7-5037-9772-9}}&lt;/ref&gt; !! style=&quot;background-color: #aaaaff;&quot;| ၂၀၁၀ မြို့ပြဧရိယာ&lt;ref name=&quot;2010PRCcensus&quot;&gt;{{cite book |author=国务院人口普查办公室、国家统计局人口和社会科技统计司编 |date=2012 |script-title=zh:中国2010年人口普查分县资料 |location=Beijing |publisher=[[:zh:中国统计出版社|China Statistics Print]] |isbn=978-7-5037-6659-6}}&lt;/ref&gt; !! style=&quot;background-color: #ffaaaa;&quot; | ၂၀၂၀ မြို့တစ်ခုလုံး
|-
|1||'''ကွေ့ယန်'''||4,021,275||2,520,061||5,987,018
|-
|2||ကျွန်းယိ||1,675,245||715,148{{efn|name=Zunyi|New district established after 2010 census: [[Bozhou District|Bozhou (Zunyi County)]]. The new district not included in the urban area count of the pre-expanded city.}}||6,606,675
|-
|3||လျိုဖန်ဆွေ||818,753{{efn|name=Liupanshui|New district established after 2020 census: [[Shuicheng, Liupanshui|Shuicheng (Shuicheng County)]]. The new district not included in the urban area count of the pre-expanded city.}}||491,438||3,031,602
|-
|4||ပိကျယ်||695,174||421,342{{efn|name=Bijie|Bijie Prefecture is currently known as Bijie PLC after 2010 census; Bijie CLC is currently known as [[Qixingguan District|Qixingguan]] after 2010 census.}}||6,899,636
|-
|5||အန်းဆွန့်||685,654||358,920{{efn|name=Anshun|New district established after 2010 census: [[Pingba District|Pingba (Pingba County)]]. The new district not included in the urban area count of the pre-expanded city.}}||2,470,630
|-
|6||ရှင်းယိ (Xingyi)||649,497||335,243||{{small|''ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်း''}}
|-
|7||ခိုင်လီ (Kaili)||519,243||274,922||{{small|''ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်း''}}
|-
|8||ထုံရဲင်||423,078||206,147{{efn|name=Tongren|Tongren Prefecture is currently known as Tongren PLC after 2010 census; Tongren CLC &amp; Wanshan SD is currently known as [[Bijiang District|Bijiang]] &amp; [[Wanshan District|Wanshan]] after 2010 census.}}||3,298,468
|-
|9||ဖန်ကျိုး (Panzhou)||420,894||style=&quot;background:lightgrey;&quot;|{{efn|name=Panzhou|Panxian County is currently known as Panzhou CLC after 2010 census.}}||{{small|''လျိုဖန်ဆွေကို ကြည့်ပါ''}}
|-
|10||ရဲင်ဟွိုင် (Renhuai)||361,723||171,005||{{small|''ကျွန်းယိကို ကြည့်ပါ''}}
|-
|11||ချင်းကျိန့်း (Qingzhen)||350,665||166,916||{{small|''ကွေ့ယန်ကို ကြည့်ပါ''}}
|-
|12||တူးယွန် (Duyun)||348,954||217,091||{{small|''ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်း''}}
|-
|13||ရှင်းရဲင် (Xingren)||169,210||style=&quot;background:lightgrey;&quot;|{{efn|name=Xingren|Xingren County is currently known as Xingren CLC after 2010 census.}}||{{small|''ချဲင်ရှီးနန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်း''}}
|-
|14||ဖူချွင် (Fuquan)||153,763||125,389||{{small|''ချဲင်နန် ပုယီးနှင့် မြောင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်း''}}
|-
|15||ချစ်ဆွေ (Chishui)||138,699||80,884||{{small|''ကျွန်းယိကို ကြည့်ပါ''}}
|}
{{notelist}}

== စီးပွားရေး ==

[[File:1 xijiang panorama.jpg|thumb|centre|600px|အရှေ့ကွေ့ကျိုးရှိ မြောင် အခြေချနေထိုင်ရာ ရှီးကျန်း (Xijiang)]]
[[File:1 bapa dong village 2015.jpg|thumb|centre|600px|အရှေ့ကွေ့ကျိုးရှိ တုန်း ရွာဖြစ်သော ပါ့ဖာတုန့် (Bapa Dong)]]
[[File:1 zhenyuan panorama 2015.jpg|thumb|centre|600px|အရှေ့ကွေ့ကျိုးရှိ ကောင်တီတစ်ခုဖြစ်သော ကျန့်ယွမ် (Zhenyuan)]]
၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ကွေ့ကျိုးသည် မာကျူရီ (Mercury)၊ ရွှေ၊ သံ၊ ခဲ၊ ဆေးရွက်ကြီး၊ မီးခွက်နှင့် ဆေးဝါးများကို တင်ပို့ခဲ့သည်။&lt;ref name=Roberts1&gt;{{cite book|last=Roberts|first=Edmund|title=Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam, and Muscat|year=1837|publisher=Harper &amp; Brothers|location=New York|page=123|url=https://www.wdl.org/en/item/7317/view/1/123/|access-date=29 March 2025|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115835/https://www.wdl.org/en/item/7317/view/1/123/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

၎င်း၏ သဘာဝစက်မှုလုပ်ငန်းတွင် သစ်အချောထည်နှင့် သစ်တောလုပ်ငန်းများ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.hktdc.com/mktprof/china/guizhou.htm|title=Market Profiles on Chinese Cities and Provinces : Guizhou Province|publisher=[[Hong Kong Trade Development Council]] (HKTD)/Guizhou Statistical Yearbook 2008|date=January 2009|access-date=2010-11-27}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးသည် တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဆေးရွက်ကြီး တတိယအကြီးဆုံး ထုတ်လုပ်သူဖြစ်ပြီး၊ ကျော်ကြားသော ကွေ့ကျိုး ဆေးရွက်ကြီး အမှတ်တံဆိပ်၏ မွေးရပ်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;thechinaperspective.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://thechinaperspective.com/topics/province/guizhou-province/ |title=China Economy @ China Perspective |access-date=2011-11-01 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208121019/http://thechinaperspective.com/topics/province/guizhou-province/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်အတွင်း အခြားအရေးပါသော စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် စွမ်းအင် (လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်မှု) - ၎င်း၏ အများအပြားကို ကွမ်တုန်းနှင့် အခြားပြည်နယ်များသို့ တင်ပို့သည်&lt;ref name=&quot;thechinaperspective.com&quot;/&gt; - နှင့် သတ္တုတူးဖော်မှု၊ အထူးသဖြင့် ကျောက်မီးသွေး၊ ထုံးကျောက်၊ အာဆင်းနစ်၊ ဂျစ်ပဆမ်နှင့် ဆီရှဲလ် (Oil shale) တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; ကွေ့ကျိုး၏ ကျောက်မီးသွေး စုစုပေါင်းထုတ်လုပ်မှုသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၁၁၈ သန်းတန်ဖြစ်ပြီး၊ ယခင်နှစ်ထက် ၇% တိုးတက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200512/24/eng20051224_230502.html|title=Coal output in SW China province tops 100 mln tons|publisher=[[People's Daily Online]]|date=2005-12-24|access-date=2008-07-06}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးမှ ကွမ်တုန်းသို့ လျှပ်စစ်တင်ပို့မှုသည် ကွမ်တုန်း၏ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု၏ ၁၂% နှင့် ညီမျှသည်။ လာမည့် ၅ နှစ်အတွင်း ကွေ့ကျိုးသည် ၎င်းကို ၅၀% အထိ တိုးမြှင့်ရန် မျှော်လင့်ထားသည်။&lt;ref&gt;[http://www.thechinaperspective.com/topics/province/guizhou-province/ The China Perspective | Guizhou Economic Facts and Data]&lt;/ref&gt;

သမိုင်းအရ ကွေ့ကျိုးသည် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Rp|page=61}} ၎င်းသည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တတိယရှေ့တန်း (Third Front) လှုပ်ရှားမှုအတွင်း စက်မှုစွမ်းရည်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၏ အဓိကလက်ခံသူတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=Lan |first=Xiaohuan |title=How China Works: An Introduction to China's State-led Economic Development |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2024 |isbn=978-981-97-0079-0 |translator-last=Topp |translator-first=Gary |doi=10.1007/978-981-97-0080-6}}&lt;/ref&gt;{{Rp|page=298}}

ဒစ်ဂျစ်တယ်စီးပွားရေးသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှစ၍ သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်အထိ ကွေ့ကျိုးအား တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဒေတာကြီးမားမှု (Big Data) ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ကြီးထွားလာသော ဂုဏ်သတင်းကို ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Rp|page=61}}

== သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ==

[[File:Beipanjiang Railway Bridge-4.jpg|thumb|right|250px|ကွေ့ကျိုးအနောက်ပိုင်းရှိ လျိုဖန်ဆွေ-ဘိုင်ကွိုး မီးရထားလမ်းပေါ်ရှိ ဘေးပန်မြစ် ရွှီဘိုင် မီးရထားတံတား (Beipan River Shuibai Railway Bridge) သည် ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံး မီးရထားတံတားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။]]

၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဆွန်ကျီဂန်း (Sun Zhigang) က ပြည်နယ်အတွင်း ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် ၃ နှစ်အတွင်း အဝေးပြေးလမ်းများ {{convert|10000|km|-1}}၊ အတွင်းရေလမ်းများ {{convert|600|km|-1}}၊ မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်းများ {{convert|4000|km|-2}} နှင့် လေဆိပ် ၁၇ ခု တည်ဆောက်ရန် အစီအစဉ်များ ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite press release|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/guizhou-one-of-chinas-underdeveloped-provinces-vows-to-build-10000-km-of-highway-more-than-all-of-france-300419303.html#continue-jump|title=Guizhou, One of China's Underdeveloped Provinces, Vows to Build 10,000 km of Highway, More Than All of France|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=2018-08-27}}&lt;/ref&gt; ကွေ့ကျိုးသည် ဒေတာကြီးမားမှုနှင့် ဆက်စပ်သော စီးပွားရေးကဏ္ဍများကို ပံ့ပိုးရန် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အခြေခံအဆောက်အအုံ (အခြားလျှပ်စစ်၊ ရေနှင့် ဘရော့ဘန်းအခြေခံအဆောက်အအုံများအပါအဝင်) ကို ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Rp|page=61}}

=== ရထားလမ်း ===

ကွေ့ကျိုး၏ ရထားလမ်းကွန်ရက်သည် အဓိကအားဖြင့် ဆီချွမ်-ကွေ့ကျိုး (Sichuan–Guizhou)၊ ကွမ်ရှီး-ကွေ့ကျိုး (Guangxi–Guizhou) နှင့် ရှန့်ဟိုင်-ကူမင်း (Shanghai–Kunming) ရထားလမ်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လက်ဝါးကပ်တိုင်ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် ကွေ့ယန်အနီးတွင် ဆုံသည်။ လျိုဖန်ဆွေ-ဘိုင်ကွိုး (Liupanshui–Baiguo)၊ ဖန်ကောင်တီ အနောက်ပိုင်း (Pan County West) နှင့် ဝေ့ရှဲ-ဟုန်ကွိုး (Weishe–Hongguo) ရထားလမ်းများသည် ကွေ့ကျိုး၏ အနောက်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ယူနန် နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းကွန်ရက်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤကွန်ရက်သည် ဝေးနင် (Weining) တွင် ကွေ့ကျိုးအနောက်မြောက်ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်သော နိဂျန်း-ကူမင်း (Neijiang–Kunming) ရထားလမ်းနှင့် ကွေ့ကျိုး၏ အနောက်တောင်ထောင့်ရှိ ရှင်းယိတွင် ဖြတ်သန်းသွားသော နန်နင်-ကူမင်း (Nanning–Kunming) ရထားလမ်းကို ဆက်သွယ်ပေးသည်။{{citation needed|date=February 2016}}

၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ၊ ရှန့်ဟိုင်-ကူမင်း မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်း (Shanghai–Kunming high-speed railway) နှင့် ကွေ့ယန်-ကွမ်ကျိုး မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်း (Guiyang–Guangzhou high-speed railway) တို့သည် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ချိန်တူး-ကွေ့ယန် မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်း (Chengdu–Guiyang high-speed railway) သည် တည်ဆောက်ဆဲဖြစ်သည်။

== လူဦးရေစာရင်းများ ==

{{see also|List of unrecognized ethnic groups of Guizhou}}
{{Historical populations
|title       = သမိုင်းဝင် လူဦးရေ
| percentages = pagr
|1912&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ja:1912年中国人口|url=http://www.ier.hit-u.ac.jp/COE/Japanese/discussionpapers/DP97.9/fhyo2.html|access-date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|9,665,000
|1928&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ja:1928年中国人口|url=http://www.ier.hit-u.ac.jp/COE/Japanese/discussionpapers/DP97.9/fhyo3.htm|access-date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|14,746,000
|1936-37&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ja:1936-37年中国人口|url=http://www.ier.hit-u.ac.jp/COE/Japanese/discussionpapers/DP97.9/fhyo4.htm|access-date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|9,919,000
|1947&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ja:1947年全国人口|url=http://www.ier.hit-u.ac.jp/COE/Japanese/discussionpapers/DP97.9/fhyo5.htm|access-date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|10,174,000
|1954&lt;ref name=&quot;census1954&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16767.htm |script-title=zh:中华人民共和国国家统计局关于第一次全国人口调查登记结果的公报|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805174810/http://www.stats.gov.cn/TJGB/RKPCGB/qgrkpcgb/t20020404_16767.htm|archive-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt;
|15,037,310
|1964&lt;ref name=&quot;census1964&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16768.htm |script-title=zh:第二次全国人口普查结果的几项主要统计数字|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914173158/http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16768.htm|archive-date=2012-09-14}}&lt;/ref&gt;
|17,140,521
|1982&lt;ref name=&quot;census1982&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16769.htm |script-title=zh:中华人民共和国国家统计局关于一九八二年人口普查主要数字的公报|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510075429/http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16769.htm|archive-date=2012-05-10}}&lt;/ref&gt;
|28,552,997
|1990&lt;ref name=&quot;census1990&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16772.htm |script-title=zh:中华人民共和国国家统计局关于一九九〇年人口普查主要数据的公报|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619002216/http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020404_16772.htm|archive-date=2012-06-19}}&lt;/ref&gt;
|32,391,066
|2000&lt;ref name=&quot;census2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020331_15435.htm |script-title=zh:现将2000年第五次全国人口普查快速汇总的人口地区分布数据公布如下|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829052024/http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/qgrkpcgb/t20020331_15435.htm|archive-date=2012-08-29}}&lt;/ref&gt;
|35,247,695
|2010&lt;ref name=&quot;census2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm|title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727021210/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm|archive-date=2013-07-27}}&lt;/ref&gt;
|34,746,468
|2020&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/china-society-census-takeaways-idUSL4N2MY2I6|title = FACTBOX-Key takeaways from China's 2020 population census|newspaper = Reuters|date = 11 May 2021}}&lt;/ref&gt;
|38,562,148
}}
၁၈၃၂ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေသည် ၅ သန်းခန့်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=Roberts1/&gt;

ကွေ့ကျိုးသည် လူဦးရေစာရင်းအရ တရုတ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးမျိုးဆုံး ပြည်နယ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ လူနည်းစုအုပ်စုများသည် လူဦးရေ၏ ၃၇% ကျော်ကို ဖြစ်စေပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် မြောင် (Miao) (ဂါမူ (Gha-Mu) နှင့် အေဟမွှေ (A-Hmao) အပါအဝင်)၊ ယာအို (Yao)၊ ယိ (Yi)၊ ချန်း (Qiang)၊ တုန်း (Dong)၊ ကျွမ် (Zhuang)၊ ပုယီး (Bouyei)၊ ဘိုင် (Bai)၊ တူကျာ (Tujia)၊ ဂါလာအို (Gelao) နှင့် ဆွီ (Sui) တို့ ပါဝင်သည်။ ပြည်နယ်ဧရိယာ၏ ၅၅.၅% ကို လူနည်းစု ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကွေ့ကျိုးသည် တရုတ်နိုင်ငံတွင် အမြင့်ဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်း]] (Total fertility rate) ရှိသော ပြည်နယ်ဖြစ်ပြီး၊ ၂.၁၉ (မြို့ပြ: ၁.၃၁; ကျေးလက်: ၂.၄၂) ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://repository.tamu.edu/bitstream/handle/1969.1/3892/etd-tamu-2005A-SOCI-Terrell.pdf?sequence=1|title=Fertility in China in 2000 : A County Level Analysis (thesis, 140 p.)|publisher=[[Texas A &amp; M University]]|author=Heather Kathleen Mary Terrell|date=May 2005|access-date=2010-11-27}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align = center
| direction = horizontal
| width = 150
| image1 = Ethnic minorities areas in Guizhou.png
| caption1 = ကွေ့ကျိုးအတွင်းရှိ အဓိက လူနည်းစု ဒေသများ၊ ဟွီ (Hui) မပါဝင်။
| image2 = Longhorn Miao China.jpg
| caption2 = ဇေးကျင်းကောင်တီ (Zhijin County) အနီးရှိ ရွာပေါင်း ၁၂ ရွာတွင် နေထိုင်သော မြောင်၏ သေးငယ်သော အကိုင်းအခက်တစ်ခုဖြစ်သည့် ရှည်လျားသော ဦးချိုမျိုးနွယ်။ အမျိုးသမီးအများစု၏ နေ့စဉ်ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင် သစ်သားဦးချိုများ ပါဝင်နေဆဲဖြစ်သည်။
| total_width = 
| alt1 = 
| image3 = 1 zhaoxing 2015.jpg
| caption3 = ကျောက်ရှင်း (Zhaoxing) ၏ တုန်း ရွာ
}}

=== ဘာသာရေး ===

{{Pie chart
|caption = ကွေ့ကျိုးရှိ ဘာသာရေး&lt;ref name=&quot;Wang2015&quot;&gt;China General Social Survey 2009, Chinese Spiritual Life Survey (CSLS) 2007. Report by: [https://baylor-ir.tdl.org/baylor-ir/bitstream/handle/2104/9326/WANG-THESIS-2015.pdf?sequence=1 Xiuhua Wang (2015, p. 15)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925123928/https://baylor-ir.tdl.org/baylor-ir/bitstream/handle/2104/9326/WANG-THESIS-2015.pdf?sequence=1 |date=2015-09-25 }}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|The data was collected by the Chinese General Social Survey (CGSS) of 2009 and by the Chinese Spiritual Life Survey (CSLS) of 2007, reported and assembled by Xiuhua Wang (2015)&lt;ref name=&quot;Wang2015&quot;/&gt; in order to confront the proportion of people identifying with two similar social structures: ① Christian churches, and ② the traditional Chinese religion of the lineage (i. e. people believing and worshipping ancestral deities often organised into [[Chinese lineage associations|lineage &quot;churches&quot;]] and [[ancestral shrine]]s). Data for other religions with a significant presence in China (Buddhism, Confucianism, deity worships, Taoism, folk religious sects, Islam, religions practiced by ethnic minorities, et al.) was not reported by Wang.}}
|label1 = တရုတ်ဘိုးဘွားဝတ်ပြုခြင်း (Chinese ancestral religion)
|value1 = 31.18
|color1 = FireBrick
|label2 = ခရစ်ယာန်ဘာသာ (Christianity)
|value2 = 0.99
|color2 = DodgerBlue
|label3 = အခြားဘာသာများ သို့မဟုတ် ဘာသာမဲ့သူများ{{refn|group=note|This may include:
* ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ (Buddhists);
* ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒီများ (Confucians);
* နတ်ကိုးကွယ်သူများ (Deity worshippers);
* တာအိုဘာသာဝင်များ (Taoists);
* ရိုးရာဘာသာအဖွဲ့များ၏ အဖွဲ့ဝင်များ (Members of folk religious sects);
* မွတ်စလင်လူနည်းစု (Muslims);
* လူနည်းစု၏ ဌာနေဘာသာများ (Indigenous religions of the ethnic minorities);
* မည်သည့်ဘာသာအဖွဲ့ သို့မဟုတ် ရိုးရာဘာသာကိုမျှ မကိုးကွယ်သူများ (And people not bounded to, nor practicing any, institutional or diffuse religion).}}
|value3 = 67.83
|color3 = Honeydew
}}
ကွေ့ကျိုးတွင် အဓိကကြီးစိုးသော ဘာသာများမှာ တရုတ်ရိုးရာဘာသာ (Chinese folk religions)၊ တာအိုဘာသာ (Taoist traditions) နှင့် တရုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Chinese Buddhism) တို့ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော စစ်တမ်းများအရ လူဦးရေ၏ ၃၁.၁၈% သည် ဘိုးဘွားဝတ်ပြုခြင်း (Ancestor veneration) ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ပြီး ပါဝင်လှုပ်ရှားကြပြီး၊ ၀.၉၉% သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ (Christianity) ကို လက်ခံကြသည်။ ၎င်းသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်က ၁.၁၃% မှ လျော့ကျလာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Wang2015&quot;/&gt;
[[File:Anshun Wumiao 2014.04.28 16-57-08.jpg|thumb|left|150px|အန်းဆွန့်ရှိ ကွမ်ယူ (Guandi) အား ရည်စူးထားသော စစ်ဘုရား ဗိမ္မာန် (Wumiao)]]

အစီရင်ခံစာများတွင် အခြားဘာသာအမျိုးမျိုး၏ အချက်အလက်များ မပါဝင်ခဲ့သော်လည်း၊ ကွေ့ကျိုးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ (Confucianism)၊ တာအိုဘာသာနှင့် လူနည်းစုများ၏ ဌာနေဘာသာများ ရှိနေကြောင်း သိရသည်။ ပြည်နယ်အတွင်း ဘာသာရေးလှုပ်ရှားမှုများသည် များသောအားဖြင့် လူနည်းစု အသိုင်းအဝိုင်းများနှင့် ဆက်စပ်နေပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာယုံကြည်ချက်များနှင့် အလေ့အကျင့်များကို ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။

== ပညာရေး ==

ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်တွင် အဓိက တက္ကသိုလ်များစွာ ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ထင်ရှားသည်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

* ကွေ့ကျိုးတက္ကသိုလ် (Guizhou University) (ကွေ့ယန်)
* ကွေ့ကျိုး ပုံမှန်တက္ကသိုလ် (Guizhou Normal University) (ကွေ့ယန်)
* ကွေ့ကျိုး ဆေးတက္ကသိုလ် (Guizhou Medical University) (ကွေ့ယန်)
* ကွေ့ကျိုး ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ် (Guizhou University of Finance and Economics) (ကွေ့ယန်)
* ကွေ့ကျိုး လူမျိုးစုများ တက္ကသိုလ် (Guizhou Minzu University) (ကွေ့ယန်)

ဤတက္ကသိုလ်များသည် ပြည်နယ်၏ ပညာရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပြီး၊ အထူးသဖြင့် ဒေသတွင်းရှိ လူနည်းစုများ၏ ပညာရေးလိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်စေသည်။

== ခရီးသွားလုပ်ငန်း ==

[[File:Huangguoshu Waterfalls.jpg|thumb|right|250px|အန်းဆွန့်အနီးရှိ ဟွမ်ကူးရှူး ရေတံခွန် (Huangguoshu Waterfall)]]

ကွေ့ကျိုး၏ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ၎င်း၏ သဘာဝအလှတရားများ၊ လူနည်းစု ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် သမိုင်းဝင် နေရာများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ထင်ရှားသော ခရီးသွားနေရာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။

* **ဟွမ်ကူးရှူး ရေတံခွန်** (Huangguoshu Waterfall) - အန်းဆွန့်အနီးရှိ တရုတ်နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး ရေတံခွန်များထဲမှ တစ်ခု။
* **ဖန့်ကျင့်ဆန်း** (Fanqingshan) - တောင်တန်းများနှင့် သဘာဝရှုခင်းများကြောင့် ကျော်ကြားသော နေရာ။
* **ရှီးကျန်း မြောင် ရွာ** (Xijiang Miao Village) - ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်အတွင်းရှိ မြောင် လူမျိုးစု၏ ရိုးရာနေထိုင်ရာ ရွာ။
* **ကျောက်ရှင်း တုန်း ရွာ** (Zhaoxing Dong Village) - ချဲင်တုံးနန် မြောင်နှင့် တုန်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်အတွင်းရှိ တုန်း လူမျိုးစု၏ ယဉ်ကျေးမှုကို ထင်ဟပ်သော ရွာ။

ထို့အပြင်၊ ကွေ့ကျိုးသည် ၎င်း၏ ထူးခြားသော တံတားများ၊ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းများနှင့် ကျောက်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့်လည်း ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဆွန်ကျီဂန်း (Sun Zhigang) က ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို မြှင့်တင်ရန် အဓိက အခြေခံအဆောက်အအုံ ပရောဂျက်များ ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite press release|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/guizhou-one-of-chinas-underdeveloped-provinces-vows-to-build-10000-km-of-highway-more-than-all-of-france-300419303.html#continue-jump|title=Guizhou, One of China's Underdeveloped Provinces, Vows to Build 10,000 km of Highway, More Than All of France|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=2018-08-27}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==

ကွေ့ကျိုးသည် ၎င်း၏ လူနည်းစု ယဉ်ကျေးမှုများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ မြောင်၊ တုန့်။ ပုယီးနှင့် အခြားလူမျိုးစုများ၏ ရိုးရာဓလေ့များ၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဂီတနှင့် အကများသည် ပြည်နယ်၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင်၊ ကွေ့ကျိုးသည် ၎င်း၏ ထူးခြားသော ဒေသအစားအစာများဖြစ်သည့် ဟင်းချဉ်စပ်များ၊ အရက်ချက်ယမကာ (အထူးသဖြင့် မိုင်ထိုင် (Maotai))နှင့် ဒေသထွက် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များကြောင့်လည်း ကျော်ကြားသည်။

[[File:Maotai bottle.jpg|thumb|left|200px|မိုင်ထိုင် အရက် (Maotai liquor) သည် ကွေ့ကျိုးမှ ထင်ရှားသော ဒေသထွက်ပစ္စည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။]]

== ကျန်းမာရေး ==

ကွေ့ကျိုးသည် သမိုင်းအရ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျခဲ့သော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်၊ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း တရုတ်အစိုးရသည် ကျေးလက်ဒေသများသို့ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများ တိုးချဲ့ရန် အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။ ကွေ့ကျိုး ဆေးတက္ကသိုလ် (Guizhou Medical University) သည် ဒေသတွင်း ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ပညာရှင်များ လေ့ကျင့်ပေးရာတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ ထို့အပြင်၊ ပြည်နယ်အတွင်း ဆေးရုံများနှင့် ကျန်းမာရေးဌာနများ တိုးတက်လာမှုကိုလည်း တွေ့မြင်ရသည်။

== နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး ==

ကွေ့ကျိုးသည် ၎င်း၏ ဒစ်ဂျစ်တယ်စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကြောင့် နိုင်ငံတကာ အာရုံစိုက်မှု ရရှိလာခဲ့သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၏ “တစ်ခါးပတ်တစ်လမ်း” (Belt and Road Initiative) အစီအစဉ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့်၊ ကွေ့ကျိုးသည် အာရှနှင့် ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေးဆက်ဆံမှုများ တိုးမြှင့်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင်၊ ဒေတာကြီးမားမှု (Big Data) နယ်ပယ်တွင် နိုင်ငံတကာ ကုမ္ပဏီများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများလည်း တိုးလာခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==

&lt;references /&gt;

== ပြင်ပလင့် ==

* [http://www.gzgov.gov.cn/ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ် အစိုးရ၏ တရားဝင် ဝက်ဘ်ဆိုက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000511035141/http://www.gzgov.gov.cn/ |date=11 May 2000 }} (တရုတ်ဘာသာဖြင့်)
* [http://www.chinadaily.com.cn/regional/guizhou.html ခရီးသွားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ - China Daily]</text>
      <sha1>7xkek5fkzhmdx8h01a95nwy80wu4rvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေါ်ရခါး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273889</id>
    <revision>
      <id>1032056</id>
      <parentid>1031601</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T23:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="d97vkbuh1t70ryboagmzr367t2zcxwp" xml:space="preserve">{{Distinguish|မြန်မာပြည်ဖွား ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ}}


'''ဂေါ်ရခါးများ''' ({{langx|en|Gurkhas}} သို့မဟုတ် {{lang|en|Gorkhas}}) တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ '''ဂေါ်ရခါးလီ''' ({{langx|en|Gorkhali}}) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]]မှ ဇာတိဖြစ်သော စစ်သားများဖြစ်ကြကာ အဓိကအားဖြင့် [[နီပေါနိုင်ငံ]]နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]မြောက်ပိုင်းဒေသအချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Minahan2002&quot; /&gt;

ဂေါ်ရခါးတို့သည် ရှေ့သို့ကွေးသော ဓားဖြစ်သည့် [[ကူကရီဓား]] (khukuri) နှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်လျက်ရှိပြီး ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စစ်ရေးစွမ်းရည်ကြောင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ကျော်ကြားသည်။
{{Infobox ethnic group
| group          = ဂေါ်ရခါးလူမျိုးများ&lt;br /&gt;(Gurkhas / Gorkhas)
| native_name    = {{lang|ne|गोर्खाली}} (Gorkhali)
| image          = [[File:Gurkha Soldier Monument, London - April 2008.jpg|250px]]
| image_caption  = လန်ဒန်မြို့၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနရှေ့ရှိ ဂေါ်ရခါးစစ်သားရုပ်တု
| population     = ခန့်မှန်းခြေ ၁၅၀,၀၀၀ (တက်ကြွလှုပ်ရှား စစ်မှုထမ်းဦးရေ)
| regions        = {{flag|Nepal}}&lt;br /&gt;{{flag|India}} (မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့မြောက်ပိုင်း)
| languages      = [[နီပေါဘာသာစကား|နီပေါ]] (Gorkhali)
| religions      = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (အဓိက)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related_groups = [[နီပေါလူမျိုး]]၊ [[အိန္ဒိယ ဂေါ်ရခါး]]
| footnotes      = ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာကျော် [[ကူကရီဓား]] (Khukuri) ကို ကိုင်ဆောင်သည့် ရဲစွမ်းသတ္တိရှိသော စစ်သည်များအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။
}}

== စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ တာဝန်ထမ်းဆောင်မှု ==
ဂေါ်ရခါးတပ်ဖွဲ့များကို အောက်ပါနိုင်ငံတကာ စစ်ဘက်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့များတွင် စုဆောင်းခန့်အပ်ထားသည် -
* '''နီပေါစစ်တပ်:''' ၉၆,၀၀၀ ဦးခန့်
* '''အိန္ဒိယစစ်တပ်:''' ၄၂,၀၀၀ ဦးခန့်
* '''ဗြိတိသျှစစ်တပ်:''' ၄,၀၁၀ ဦးခန့် (Brigade of Gurkhas)
* '''စင်္ကာပူရဲတပ်ဖွဲ့:''' ဂေါ်ရခါးတပ်ဖွဲ့ (Gurkha Contingent)
* '''ဘရူနိုင်းစစ်တပ်:''' ဂေါ်ရခါး အရံတပ်ဖွဲ့ (Gurkha Reserve Unit)
* '''ကုလသမဂ္ဂ:''' ငြိမ်းချမ်းရေးထိန်းသိမ်းမှုတပ်ဖွဲ့များ။

== ဇစ်မြစ်နှင့် အမည်ရင်းမြစ် ==
သမိုင်းကြောင်းအရ &quot;ဂေါ်ရခါး&quot; ဟူသော အမည်သည် ဂေါ်ရခါးခရိုင်တွင် သမိုင်းဝင်နတ်ကွန်းရှိသော အလယ်ခေတ် ဟိန္ဒူ သူရဲကောင်း သူတော်စင် '''ဂုရု ဂေါရခနတ်သ်''' ထံမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နီပေါနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဘုရင်ဖြစ်ခဲ့သော '''ပရစ်ဗီ နာရာယန် ရှား''' ၏ လက်အောက်တွင် နီပေါဘုရင့်နိုင်ငံအဖြစ်သို့ တိုးချဲ့ခဲ့သည့် ဒေသမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;BBC-2010&quot;/&gt;


== ကျော်ကြားသော ကိုးကားချက် ==
အိန္ဒိယစစ်တပ်၏ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ဟောင်း ဖီးလ်မာရှယ် ဆမ် မာနက်ရှောက ဂေါ်ရခါးတို့၏ ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ပြောကြားခဲ့သည် -
{{Blockquote|&quot;အကယ်၍ လူတစ်ယောက်က သေရမှာမကြောက်ဘူးလို့ ပြောရင်၊ သူဟာ လိမ်နေတာ ဒါမှမဟုတ် သူဟာ ဂေါ်ရခါးတစ်ယောက်ပဲ ဖြစ်ရမယ်။&quot;|ဆမ် မာနက်ရှော}}

== ကိုးကားချက်များ ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
{{Commons category|Gurkha}}
* [https://www.gwt.org.uk Gurkha Welfare Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220714161715/https://www.gwt.org.uk/ |date=14 July 2022 }}
* [https://www.thegurkhamuseum.co.uk The Gurkha Museum]</text>
      <sha1>d97vkbuh1t70ryboagmzr367t2zcxwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၂၆</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280044</id>
    <revision>
      <id>1032081</id>
      <parentid>1031477</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* မေ */</comment>
      <origin>1032081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152404" sha1="di0igvnccxze831vlagt14w04ab36lz" xml:space="preserve">{{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}}{{Year nav|2026}}
{{Year article header|2026}}

== ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်ရပ်များ ==

* [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]
* [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]
* [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]
* [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]သက်တမ်း
* [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]သက်တမ်း

== အဓိက ဖြစ်ရပ်များ ==

=== ဇန်နဝါရီ ===

* [[၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[ယူရို|ယူရိုငွေကြေး]]ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ယူရိုဇုန်၏ ၂၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|date=July 8, 2025|publisher=Council of the European Union|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}&lt;/ref&gt;

* [[၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA)]]က မြန်မာနိုင်ငံက ခွဲထွက်ပြီး ကော်သူးလေသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကော်သူးလေနိုင်ငံသစ် ကြေညာ၊ သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်စောနယ်ဒါးမြ တာဝန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/740655 |access-date=8 Jan 2026 |website=DVB}}&lt;/ref&gt;
* [[၉ ဇန်နဝါရီ]] - မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]တို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်မှစတင်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြား သံအမတ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် သံတမန်အဆက်အသွယ် ထူထောင်ကြသည်။ ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၁၂၇) နိုင်ငံမြောက် သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaanng-chiumaaliiyaaphkdrysmmttniungngnttiuakaa |url-status=live |access-date=၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |website=Myanmar Digital News}}&lt;/ref&gt;
* [[၁၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၂) ကို  မြို့နယ်ပေါင်း ၁၀၀ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂) ကျင်းပပြီးစီး |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2611131/ |access-date=2026-02-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ ရွေးကောက်ပွဲအပိုင်း(၂)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များ၌ မဲပေးမှုများ ပြီးဆုံး၍ မဲရုံများစတင်ပိတ်သိမ်း |url=https://news-eleven.com/article/309049 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၄ ဇန်နဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;                 
* [[၂၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၃) ကို  မြို့နယ်ပေါင်း ၆၁ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်(တနဂ်​နွေ​နေ့)တွင် ကျင်းပမည့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲအပိုင်း(၃)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် ၆၁ မြို့နယ် |url=https://news-eleven.com/article/309419 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၇ ဇန်နဝါရီ]] - ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၉ ဇန်နဝါရီ]] - ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ် အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ​ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​ကြောင်း အမိန့်များကို ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ဆက်လက်ထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/76504 |access-date=2026-02-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​​ကြောင်းကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/309542 |access-date=2026-02-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== ဖေဖော်ဝါရီ ===

* [[၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ကို [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ 
* [[၇ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းအခမ်းအနားကို နေပြည်တော်ရှိ  MICC -1 ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆုကို &quot;''[[ပန်းမြိုင်လယ်မှ ဥယျာဉ်မှူး]]''&quot;ဇာတ်ကားက ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ပွဲ ပြုလုပ် |url=https://news-eleven.com/article/309744 |access-date=2026-02-22 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt; 
* [[၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ]] - နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံရုံး ယာယီတာဝန်ခံကို မြန်မာနိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ 
* [[၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြန်မာ့တော်ဝင်နဂါးတပ်တော်|ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်နဂါး]]သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ 

* [[၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]မှ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်နေသည့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်းလိုင်း]] ၏ ATR-72-600 အမျိုးအစား ခရီးသည်တင်လေယာဉ်ကို FPV Suicide Drone များဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လေယာဉ်၏ ခေါင်းပိုင်း၊ ကိုယ်ထည်အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်မီးပိုင်းတို့တွင် ဗုံးစထိမှန်၍ အနည်းငယ်ပျက်စီးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လေယာဉ်ခရီးစဉ်များ ဖျက်သိမ်းထား |url=https://npnewsmm.com/news/699966621a20c677ac351113 |url-status=live |website=NP News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-21 |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်မှာ ခရီးသည်တင်လေယာဉ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/21/mna-airline-rebel-drone-burma-junta/ |access-date=2026-02-22 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - တတိယအကြိမ်မြောက် လွှတ်တော်အသီးသီး၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ရာ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကို (၁၆) ရက်နေ့၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကို (၁၈) ရက်နေ့နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်လွှတ်တော်များကို (၂၀) ရက်နေ့တို့တွင် အသီးသီးစတင်ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80312 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80315 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80316 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ရန်ကုန်မြို့ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ [[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]သံရုံးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈) ရက်နေ့၌ ပိတ်သိမ်းမည်ဟု တရားဝင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖင်လန်နိုင်ငံသံရုံး ပိတ်သိမ်းမည် |url=https://news-eleven.com/article/310071 |access-date=2026-02-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] -  အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80422|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ|အစ္စရေး]]နိုင်ငံတို့သည် [[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ နိုင်ငံတော်ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ အပါအဝင် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီး အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်က ပင်လယ်ကွေ့ဒေသရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de |access-date=28 February 2026 |publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

=== မတ် ===

* [[၁ မတ်]] - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-03-02 |title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/ |access-date=2026-03-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/748482 |access-date=2026-03-02 |website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန… |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂ မတ်]] - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]သည် [[တောင်သူလယ်သမားနေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ (၂၈၂၅) ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80494 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၇/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ (၁၀) ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80496 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀(ည) နှင့်  ၅၂(က) အရ ပြစ်မှုကျခံနေရသည့် ၇,၃၃၇ ဦး တို့အား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80498 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊​ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် အဆိုပါ အဆိုပါပုဒ်မများအရ တရားစွဲဆိုခံထားရကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသူ ၁၂,၄၈၇ ဦး နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမှုပေါင်း ၉,၅၃၂ မှုကို ပိတ်သိမ်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅ဝ(ည)၊ ၅၂(က) ဖြင့် ကြားနာစစ်ဆေးဆဲအမှုများကိုပိတ်သိမ်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80500 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၃ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့်]]  လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80530 |access-date=2026-03-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၄ မတ်]] - 
** သင်ကြားရေးဗီဇာ (Study Visa) ဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး နိုင်ငံရေးခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများ တိုးလာနေမှုကြောင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အပါအဝင် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ|အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[ဆူဒန်နိုင်ငံ|ဆူဒန်]] နှင့် [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ|ကင်မရွန်း]] စုစုပေါင်း နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံမှ လျှောက်ထားသူများအတွက် ဗီဇာ ထုတ်ပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံအစိုးရ]] က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာအပါအဝင် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းသားဗီဇာထုတ်ပေးမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဗြိတိန်ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/310263 |access-date=2026-03-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]သည် [[စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့|စရဖ အရာရှိချုပ်]]အဖြစ်မှ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] အဖြစ်သို့ ရာထူးအဆင့် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၀/၂၀၂၆)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80569 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; နှင့် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၂၆) တို့ကို အသစ်ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80571 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ပုလဲမြို့နယ်]]၊ မရိုးတုန်းကျေးရွာကို ပါရာမော်တာ နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲခဲ့ရာ ကလေးငယ်တဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ငါးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-05 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်နေသည့် ပုလဲမြို့နယ်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၇ ဦးသေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73154/ |access-date=2026-03-07 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပုလဲမြို့နယ်ကို စစ်တပ်က ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749049 |access-date=2026-03-07 |website=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ မရိုးတုံးရွာကို မတ် ၄ ရက် ည ၉ နာရီကျော်နဲ့ မတ် ၅ ရက် မနက် ၁၀ နာရီကျော်မှာ စစ်တပ်က စက်တပ်လေထီးနဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် အရပ်သား ၄ ယောက် နေရာမှာတင် သေဆုံးခဲ့ပြီး … |language=en}}&lt;/ref&gt;

*[[၅ မတ်]] - [[ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်]]: ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ မိုဘိုင်းလက်ကိုင်ဖုန်းအသုံးပြုသူများသည် စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီပြီး နိုင်ငံတော်သို့ သတ်မှတ်ထားသော အခွန်များ ပေးဆောင်ထားသည့် ဖုန်းများကို  အသုံးပြုနိုင်စေရန်အတွက် ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) ကို စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း CEIR နှင့် EIR စနစ် စီမံကိန်းဦးစီးကော်မတီမှ သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မတ်လ ပထမပတ်မှစ၍ ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်းသက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်(CEIR) အား စတင်အသုံးပြုမည် |url=https://news-eleven.com/article/310289 |access-date=2026-03-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်မည့် အစီအစဉ်ကို ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80618 |access-date=2026-03-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၆ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ]]တွင် လတ်တလောဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လွန်စွာစိုးရိမ်ပူပန်လျက်ရှိကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်းဆိုင်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80643 |access-date=2026-03-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၇ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80673 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေအမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ယစ်မျိုးခွန်|ယစ်မျိုး]]ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80674 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;  ဥပဒေအမှတ် ၁၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မျိုးစေ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80675 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေအမှတ် ၁၅/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြေဩဇာ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80676 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; အသီးသီး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ 

* [[၈ မတ်]] 
** - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ သား၊ [[မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ|မိုဂျလ်တာဘာ ခါမေနီ]]ကို တတိယမြောက် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်နေရာကို အယာတိုလာ ခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မိုဂျ်တာဘာအား ရွေးချယ် |url=https://news-eleven.com/article/310269 |access-date=2026-03-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310463 |access-date=2026-03-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749879 |access-date=2026-03-13 |website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆… |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-03-11 |title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/ |access-date=2026-03-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[၉ မတ်]] - 
** ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) အတွက် တင်သွင်းလာသည့် ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို စတင်ကြားနာစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) က အမှုအမှတ် (၁/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဒေါက်တာကောင်းထက်ခိုင် (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးပေါင်ဇလန်း (ZNP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) က အမှုအမှတ် (၂/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဦးဝင်းကြူ (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးခိုင်ဦး (PP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း အသီးသီးစတင်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) နှင့် ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) တို့ဖြင့် စတင်ကြားနာစစ်ဆေး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80710 |access-date=2026-03-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** ပဲခူးတိုင်း၊ [[ညောင်လေးပင်ခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-10 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို  ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/749677|website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ…|access-date=2026-03-10|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-10|access-date=2026-03-10|language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၀ မတ်]] - 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာလင်းအောင် အား ကျန်းမာရေးအရ အနာယူးခွင့်ပြုပြီး၊ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒေါက်တာစန္ဒာဦးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80726|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80725|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးချုပ် ဦး[[နေစိုး]]အား တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုလိုက်ပြီး၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80727|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt; အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ဦးမြတ်စံဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80728|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီး ဦးကျော်သောင်းအောင် နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးအဖြစ် ဦးအောင်မော်တို့ကို အသီးသီး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80729 |access-date=2026-03-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/|website=Myanmar Now|date=2026-03-10|access-date=2026-03-12|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/|website=မြန်မာဌာန|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12|language=my|first=R. F. A.|last=Burmese}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ|url=https://myaelattathan.com/news/22992/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=MLAT}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၁ မတ်]] - 
** ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် [[တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းစာမေးပွဲ|တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ]]: ၂၀၂၅- ၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲသို့ ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသူ နှစ်သိန်းခြောက်သောင်းကျော်ရှိပြီး၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်ဖြေဆိုလျက်ရှိပြီး မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့အထိ ဖြေဆိုကြရမည်ဖြစ်ပြီး မတ် ၁၅ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့အား ပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ် စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80766 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲနှင့် စက်မှု၊ စိုက်ပျိုး၊ မွေးမြူရေးတက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲများ စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80772 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ်ဖြေဆိုသူ ကျောင်းသားကျောင်းသူပေါင်း နှစ်သိန်းခွဲကျော်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310445 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]]တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၁၄)ကို ဤဥပဒေဖြင့် ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ငွေကြေးခဝါချမှုတို-က်ဖျ-က်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%81%82%E1%81%80%E1%81%82%E1%81%86-%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%81%E1%80%BB/ |access-date=2026-03-12 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်|ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်]] (D.K.B.A) မှ အမှတ်(၁) စစ်ကွပ်ကဲရေးလက်အောက်ခံ အမှတ်(၉၁၅) တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် အရာရှိ ၂ ဦးအား ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေထံ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ်မှ အပြီးအပိုင် ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}&lt;/ref&gt;
** စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံသစ်အဖြစ် စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် တောင်ကြီးမြို့တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ စမ်းသပ်အသုံးပြုမည်ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနက ကြေညာထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[သရက်ချောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဒပ်ရွာ၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်|မင်းဒပ်ကျေးရွာ]]ရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/|website=Myanmar Now|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=သူရအောင်}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၃ မတ်]] - [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်း]]၏ ကစားသမားဖြစ်သူ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]သည် ပွဲကြည့်စင်ရှိ အမျိုးသမီးပရိသတ်တစ်ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အတွက် ၎င်းအား ၆ လ ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ်နှင့် ဒဏ်ကြေးငွေ ကျပ်သိန်း ၃၀ ပေးဆောင်ရန် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]] (MNL) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ် ၁ ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ကျူးမှုဖြင့် မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ကစားခွင့်ပိတ်|url=https://burmese.dvb.no/post/750191|website=အမျိုးသမီး ပရိသတ်တယောက်အပေါ် ပွဲကြည့်စဉ်မှာ ကိုယ်ထိလက် ရောက်ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်းရဲ့ ကစားသမား မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ပွဲပယ်နဲ့ ဒဏ်ကြေး‌ ငွေ ကျပ် သိန်း ၃၀ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ မြန်…|access-date=2026-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက်တွန်းထိုးခဲ့သည့် မောင်မောင်လွင်ကို ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ် ခြောက်လနှင့် ဒဏ်ငွေကျပ်သိန်း ၃၀ ချမှတ်|url=https://news-eleven.com/article/310472|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၄ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၇/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80825 |access-date=2026-03-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၁၅ မတ်]] 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၈/၂၀၂၆ ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အကျိုးသက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၂၇၂၃၈ ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းသူကျော် အစား ကြည်း ၃၂၈၃၅ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း ဖြင့်လည်းကောင်း၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊]] လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၃၀၁၀၇ ဗိုလ်မှူးကြီး ခန့်မွန်ဆွေ အစား ကြည်း ၃၀၃၃၉ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး ဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80839 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; 
*[[၁၆ မတ်]] 
**[[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ပြည့်သူလွှတ်တော်]]ကို ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပပြီး၊ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[ခင်ရီ]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=■တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများ စတင်ကျင်းပ|url=https://news-eleven.com/article/310534|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-16|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ပြည်သူ့လွှတ်တော်စတင်ကျင်းပ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးခင်ရီ ရေပန်းစားနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/ckg352l0jz6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16|language=my}}&lt;/ref&gt; 
** ကွတ်ခိုင်မြို့ ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) နှင့် တအာင်းတပ် (TNLA) တို့အကြား နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ နှစ်ရက်ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား MNDAA က အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt; 
** [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလံပင်ရွာမရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ဖလံပင်ကျေးရွာမှ]] စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/23027/ |access-date=2026-03-19 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့ |url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/ |access-date=2026-03-19 |website=Maun |language=en-US}}&lt;/ref&gt;ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနှင့် [[ရှားစီးဘို (အထက်စု)ရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ရှားစီးဘို]]ရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-19 |title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo |access-date=2026-03-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt; 

* [[၁၇ မတ်]] 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်|မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်]]ဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
** &quot;သမီးလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော&quot; အား [[သမီးလှကျွန်းအဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်|သမီးလှကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်]] သို့  ဧရိယာတိုးချဲ့ပြင်ဆင်၍ အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခဲ့။

* [[၁၈ မတ်]]
** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပခဲ့ရာ ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦး [[Jeng Phang နော်တောင်]]အား ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-18 |title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၈ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ကာလုံအမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေး အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ရွေးချယ်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clygyzg0396t |access-date=2026-03-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၂၀/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80929 |access-date=2026-03-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၉ မတ်]] - [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]: လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၀ မတ်]] - 
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။  ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးယောက်ကို မတ်လ ၂၅ ရက်မှာ စိစစ်မှာဖြစ်ပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည်|url=https://burmese.dvb.no/post/261196|website=DVB Burmese|access-date=2026-03-20|language=en}}&lt;/ref&gt;
** တတိယအကြိမ် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်များ]] အသီးသီးကျင်းပပြီး၊ တိုင်းဒသေကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်အကြီးအကဲများကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။​
**[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-21|access-date=2026-03-21|language=my}}&lt;/ref&gt;
**[[၂၀၂၆ ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]: ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးမြို့၌ ကျင်းပနေသည့် တတိယအကြိမ် ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ဟားခါး)(CDF-Hakha)က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
**စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကသာမြို့]]မှာ တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် မဟာလေးထပ်ဘုန်းကြီးကျောင်းက သံဃာအပါအဝင် စစ်ဘေးရှောင်နှင့် ဒေသခံများ လူအယောက် ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-22 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KNG |date=2026-03-20 |title=ကသာမြို့လယ်ခေါင် ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးဒဏ်ရာရသူတွေများနိုင်တယ်လို့ဆို |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/20/am1-388/ |access-date=2026-03-22 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကသာမြို့တွင် စစ်ရှောင်များနေသည့်ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၍ ၆၀ ထက်မနည်းသေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69be6b725ec101b7a780ccc4 |access-date=2026-03-22 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-03-21 |title=စစ်တပ်လွှတ်​တော်​ငါးရက်​မြောက်​နေ့မှာ ကသာမြို့ကစစ်ဘေးရှောင်​တွေခိုလှုံတဲ့ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်​ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/22/151892/ |access-date=2026-03-22 |website=LuduNwayOo |language=my-MM }}{{Dead link|date=May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-21 |title=ကသာနဲ့ မြောင်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးသူအများပြားနဲ့ ဒဏ်ရာရသူတွေရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/21/%e1%80%80%e1%80%9e%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |access-date=2026-03-22 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
**၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}&lt;/ref&gt;

* [[၂၂ မတ်]] -
** အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၂၃ မတ်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသဖြင့် ၂ နာရီကြာ ခွဲစိတ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း စစ်ကော်မရှင်က ထုတ်ပြန်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81078 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၂၈ မတ်]] - ၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁) နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကို နေပြည်တော်၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ကြီးကြောင့် နေပြည်တော်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် (၁၀) ခု၌ သေဆုံးသူ ၃၈၁၈ ဦး၊ ပျောက်ဆုံးသူ ငါးဦး၊ ဒဏ်ရာရသူ ၅၁၀၄ ဦး၊ ဘေးသင့်အိမ်ထောင်စု ၁၆၂၅၆၃ စု၊ ဘေးသင့်လူဦးရေ ၄၂၄၀၆၃ ဦးနှင့် ယာယီရွှေ့ပြောင်း လူဦးရေ ၂၇၉၁၁၁ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအနေဖြင့် စုစုပေါင်း တန်ဖိုးကျပ် ၇၉၇၉ ဘီလီယံကျော်ရှိကြောင်း  နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌက ပြောကြားသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မန္တလေးငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁)နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81220 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၃၀ မတ်]] -
**[[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ]] 
*** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]သည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်လာပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]]သည် [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ပြည်သူ့လွှတ်တော်က စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ဒုသမ္မတ အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-30|access-date=2026-03-30|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် တင်သွင်းခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်း အမည်စာရင်း တင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာတူးဂျာနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားပြု ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[နန်းနီနီအေး]] အား ရွေးချယ်တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ဒေါက်တာ တူးဂျာနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE-%E1%80%92%E1%80%B1/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
*** ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ဦး[[ဌေးငွေ]] အား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
*** KIO ၊ KNU ၊ CNF ၊ KSIEC၊ CRPH နှင့် NUG တို့ပါဝင်သော [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။

* ၃၁ မတ်
** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]]ကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ကမူ ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ &lt;br /&gt;

=== ဧပြီ ===

* [[၂ ဧပြီ]] - 
** ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အာရှလမ်းမကြီးကို တိုက်ပွဲများကြောင့် ပိတ်ထားရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-02 |title=လကမ္ဘာဆီသွားမယ့် Artemis II ယာဉ် ကမ္ဘာပတ်လမ်းပေါ်ရောက်ပြီ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3ex5eq4nypt |access-date=2026-04-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-02 |title=မြဝတီ-ကော့ကရိတ် အာရှလမ်း ပြန်ဖွင့် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%9d%e1%80%90%e1%80%ae-%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%a1%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%9c%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-04-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကုန်သွယ်မှုပမာဏအများဆုံးစီးဆင်းရာ ဘားအံ-ကော့ကရိတ်-မြဝတီ (အာရှလမ်းပိုင်း) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81336 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၃ ဧပြီ]] 
** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် ဦး[[ညိုစော]]၊ ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-03|access-date=2026-04-03|language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၃/၂၀၂၆ ဖြင့် 
** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်အရ (၁-၁-၂၀၂၁) မှ (၃၁-၃-၂၀၂၅) ရက်နေ့အထိ ကာလအတွင်း ပို့ကုန်များ တင်ပို့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပို့ကုန်ရငွေ ပြန်လည်မဝင်ရောက်သေးသည့် ကုမ္ပဏီပေါင်း (၂၈၇) ခုသည် နိုင်ငံခြားသုံးငွေ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ၊ စည်းမျဉ်းများနှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာခြင်းမရှိသောကြောင့် အဆိုပါကုမ္ပဏီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းလိုက်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပို့ကုန်ရငွေပြန်လည်ဝင်ရောက်ရန် ကျန်ရှိသည့်ကုမ္ပဏီ (၂၈၇) ခု၏ ကုမ္ပဏီနှင့်ကုမ္ပဏီ၏ ဒါရို-က်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်မည်းစာရင်း ထည့်သွင်းကြောင်း ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA-2/|website=Popular|date=2026-04-04|access-date=2026-04-04|language=en-US|first=Popular|last=Journal}}&lt;/ref&gt;

* [[၄ ဧပြီ]] - ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်မှစတင်၍ ရပ်နားထားခဲ့ရာမှ ဧပြီ ၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]၌ ခရီးသည်တင်လေကြောင်းလိုင်းများ စတင်၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲနေပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကချင်ပြည်နယ် မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်၌ လေကြောင်းလိုင်းများဆင်းသက်မှု ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော် ရပ်နားထားခဲ့ပြီး ယနေ့မှစ၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81429 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၆ ဧပြီ]] - 
** ရိုဟင်ဂျာများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟူသော စွဲဆိုချက်နှင့် အဆိုပါအခင်းအဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားစဉ်က [[တပ်မတော်]]၏ ရာထူးအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အပေါ် အရေးယူရန် တိုင်တန်းချက်ကို [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တရားစီရင်ရေး အာဏာပိုင်များက တရားဝင် လက်ခံလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ခရစ္စ ဂန်းနက်စ်က ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
** မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့တွင် ပြီးခဲ့သောနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သက်ငယ်မုဒိမ်းမှုနှင့် လူသတ်ကာ အလောင်းဖျောက်မှုကျူးလွန်သူအား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဆောမြို့နယ်တရားရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့က သေဒဏ်ချမှတ်လိုက်ကြောင်း မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလင်းထက်က ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
*[[၇ ဧပြီ]]
**တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[သာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းစိုးအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးအား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် လွှတ်တော်က သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] (အသစ်) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ကျန်တရားသူကြီးများ အမည်စာရင်းများကို ဖတ်ကြားတင်ပြခဲ့ပြီး ဧပြီ ၉ ရက် အစည်းအဝေးတွင် ကန့်ကွက်မှုများ လက်ခံမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၈ ဧပြီ]]
** အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (Abbas Araghchi) က အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့အကြား [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]] ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အပါအဝင် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှုကို အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ကောင်စီ (Supreme National Security Council) က အတည်ပြုချက်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran agrees to ceasefire, offers conditional Hormuz passage |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iran-agrees-to-ceasefire-offers-conditional-Hormuz-passage |access-date=2026-04-09 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-08 |title=ပြည်သူကိုကိုယ်စားပြုရေး ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်သူ့ |url=https://onenewstvchannel.com/politic/people-hluttaw/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9b%e1%80%b1/ |access-date=2026-04-09 |website=One News Myanmar |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာ ကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81525 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၉ ဧပြီ]]
** ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးများအဖြစ် ဦးသောင်းနိုင်၊ ဦးသိန်းကိုကို၊ ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့၊ ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး၊ ဒေါက်တာကိုကိုနိုင်၊ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်စိုးခက်ခက်၊ ဒေါ်သင်းသင်းချိုတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးရှစ်ဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု|url=https://news-eleven.com/article/311163|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-04-09|language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးကျော်ဝင်းသိန်း၊ ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဇော်မိုး၊ ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဦး၊ ဦးလွန်းဘော်၊ ဦးကျော်စိုးညွန့်၊ ဦးတိုးရီ၊ ဦးတင်အောင်ဝင်း၊ ဦးမင်းဟန်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311162 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311161 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦး၊ ဒုတိယဥက္ကဌများအဖြစ် ဦးဇော်မြင့်နိုင်၊ ဦးသက်ထွန်းအောင်၊ ဒေါက်တာစန္ဒာဦးနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ်  ဒေါက်တာရီရီအး၊ ဦးတင်မြင့်၊ ဒေါက်တာလှညွန့်၊ ဒေါက်တာဇော်ဦး၊ ဒေါက်တာဖြူဖြူအိတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ၊ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311160 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့အား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311159 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[အောင်ဇော်သိန်း]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးဉာဏ်ထွန်း၊ ဦးမျိုးတင့်၊  ဦးကျော်ဆန်း၊ ဦးတူးမော်၊ ဒေါ်စုစုဝင်း၊ ဒေါ်ဥမ္မာအေး၊ ဦးတင့်ဝေ၊ ဒေါက်တာမာလာမော်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက တင်ပြထားသည့် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌဦးအောင်ဇော်သိန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311158 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု တစ်မျိုးဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]] Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှု သုံးစွဲသူ အများအပြား ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ AYA Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှုများ ဖြစ်ပွား |url=https://news-eleven.com/article/311181 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၀ ဧပြီ]]
** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ကြေညာချက်တွင် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိယသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစော၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်မည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-11 |title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI |access-date=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297 |url-status=live |access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ |website=Mizzima}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၁၂ ဧပြီ|၁၂]] - မကွေးတိုင်း၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]၊ ပန်းတိုင်းခြုံကျေးရွာအုပ်စု၊ မြောက်လူးကံရွာကို စစ်တပ်က မီးရှို့တဲ့အတွက် အိမ် ၄၀၀ ကျော်မီးလောင်ကျွမ်းပြာကျသွားကြောင်း ဒေသခံတွေကပြောသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese|first=R. F. A.|date=2026-04-13|title=ပခုက္ကူလေဆိပ်နားက မြောက်လူးကံရွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/13/myauklukan-village-burnt-down/|access-date=2026-04-14|website=မြန်မာဌာန|language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၁၃ ဧပြီ - [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ မြိုင်ကြီးငူ-မဲသဝေါဒေသအတွင်းတည်ရှိသော စစ်တပ်၏ ကြယ်ပြောင်ကုန်း တပ်စခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်အချို့က အတည်ပြုပြောကြားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-13 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာလူထုနဲ့ အတူရှိနေကြောင်း အမေရိကန်နဲ့ ယူကေက သင်္ကြန်ဆုတောင်းပေးပို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2dg3z017mt |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၄ ဧပြီ]] - ချင်းပြည် (Chinland) ကောင်စီနှင့် [[ချင်းပြည်အစိုးရ]]အဖွဲ့၏ လက်အောက်ရှိ ချင်းပြည်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ တည်ထောင်သည့် Chinland Jordan School of Medicine ဆေးတက္ကသိုလ်အား ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းလုံမြို့၌ ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|language=my}}&lt;/ref&gt;

* ၁၆ ဧပြီ - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ညီညွတ်ရေးတွင် အတားအဆီးများ ရှိနေသည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ယာယီသမ္မတ [[ဒူဝါလရှီးလ]]က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ငါးနှစ်ပြည့် မိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-16 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ညီညွတ်ရေးမှာ အတားအဆီးရှိနေတယ်လို့ NUG ၅ နှစ်ပြည့်မှာ ယာယီသမ္မတ ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2d1vrj7jmt |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* ၁၇ ဧပြီ - 
** နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၄၀/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ ၄,၃၃၅ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်လိုက်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81788 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၄၁/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသူ/သား ၁၇၉ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81789 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*** အဂတိလိုက်စားမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မများနှင့် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၁၃၀ (က) တို့ဖြင့် စွဲဆိုတရားစွဲခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၉ နှစ်နှင့် ၆ လ ချမှတ်ကာ အကျဉ်းချခဲ့ရသည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]အား တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၂၀ ဧပြီ|ဧပြီ ၂၀]] - ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ပြေးလမ်းပေါ်ထွက်ခွာနေချိန် ဘရိတ်စနစ်ချို့ယွင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့းပြီး ရပ်နားထားသည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာ့လေကြောင်း]] (MAI) ၏ Airbus A319 လေယာဉ် အမြီးပိုင်းကို ဝင်တိုက်မိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ဘရိတ်ချို့ယွင်းပြီး MAI Airbus A319 ကို ဝင်တိုက်မှုဖြစ် - New Day Myanmar|url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%ad%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-mna-atr-72-%e1%80%98%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90/|date=2026-04-20|access-date=2026-04-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* [[၂၁ ဧပြီ]] - စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၂၇ ဧပြီ - အမျိုးသားစာပေဆုရှင် ဦး[[တင်ညွန့်]]နှင့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ၃ ဦးအား ဖမ်းဆီးခံထားရသည်။ 

* [[၃၀ ဧပြီ]] - 
** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁,၅၀၈ ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82285|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;နှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၁ ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82287|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;၊ စုစုပေါင်း ၁,၅၁၉ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ အကျဥ်း​ထောင် အချုပ်​ထောင်အသီးသီးတွင် အကျဥ်းကျခံ​နေရသည့် အကျဉ်းသား အကျဥ်းသာသူ ၁၅၀၈ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်​ပေး|url=https://news-eleven.com/article/311564|access-date=2026-04-30|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ဝ ရက် မတိုင်မီ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုတစ်ခုခုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံရပြီး အကျဉ်း ထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံလျက်ရှိသော အကျဉ်းသား၊ သူများကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ယင်းတို့ကျခံရန်ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82283|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;
*** [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြောင်းရွှေ့၊ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားဆဲဟု ကိုထိန်လင်းပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/542191 |access-date=2026-05-01 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

=== မေ ===

* ၁ မေ - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်အနီး [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ ဟွာလ်းငိုးရမ်းဒေသ၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ ခေါ်ပွီချစ်ပ် (Khawpuichhip) ကျေးရွာကို စစ်လေတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၀ နှစ်အောက် ကလေး ငါးဦးနှင့် လူကြီး တဦး စုစုပေါင်း ခြောက်ဦး သေဆုံးပြီး၊ ကိုးဦး ဒဏ်ရာရရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီး ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ၊ ကလေး ၅ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး |url=https://bur.mizzima.com/2026/05/01/89167 |url-status=live |access-date=3 May 2026 |website=Mizzima}}&lt;/ref&gt;
* ၄ - ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]အား စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများဖြင့် စွဲဆိုထားသည့် အမှုအတွက် [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ တရားရုံးသို့ တရားဝင် အမှုတင်သွင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း တရားစွဲဆိုသည့် အဖွဲ့အစည်းများက မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်အာဏာရှင်မင်းအောင်လှိုင်ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြင့် တရားစွဲသည့်အမှု တီမောတရားရုံးသို့ တင်သွင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/204215 |access-date=2026-05-04 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ၅ - တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-05 |title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-07|access-date=2026-05-07|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82465|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-07|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၇ မေ]] - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မိုးကုတ်မြို့နယ်|မိုးကုတ်]]ရတနာမြေမှ အလေးချိန် ၂,၂၀၀ ဂရမ် (၁၁,၀၀၀ ကရက်) အရွယ်အစားကြီးမားသည့် ပတ္တမြားတစ်ပွင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် မိုးကုတ်ရတနာမြေမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် ထူးခြားလှပပြီး အရွယ်အစားကြီးမားသော ပတ္တမြားကြီးအား ကြည့်ရှု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82498 |access-date=2026-05-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ၉ မေ - UFC 328 ၏ Co-Main Event ပွဲဖြစ်သည့် ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံရှစ်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံ မြန်မာ MMA ကစားသမား [[ဂျော့ရှုအာဗန်|ဂျိုရှူအာဗန်]]က ပြိုင်ဘက် ဂျပန်ကစားသမား တက်ဆူရို တိုင်ရာအား အလဲထိုးနည်းဖြင့် အနိုင်ရရှိကာ ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံခါးပတ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ဂျိုရှူအာဗန် တက်ဆူရိုတိုင်ရာကို ငါးချီမြောက်တွင် အနိုင်ရပြီး ဖလိုင်းဝိတ်ချန်ပီယံကာကွယ် |url=https://news-eleven.com/article/311821 |access-date=2026-05-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၁၁ မေ - ဦးရဲသွင်ဟိန်း၏ [[မြေလတ်အသံ]](Myaelatt Athan)၊ ဦးဝင်းဇော်နိုင်၏ Red News Agency နှင့် ဦးဇင်မင်းထက်၏ Asia Citizens (အာရှနိုင်ငံသားများ) သတင်းအေဂျင်စီ ၃ ခုကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့မှစ၍ ပိတ်သိမ်းလိုက်ကြောင်း ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=သတင်းအေဂျင်စီလုပ်ငန်း ပိတ်သိမ်းကြောင်း အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82656|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=သတင်းဌာန ၃ ခုကို စစ်အာဏာရှင်က ထပ်မံပိတ်သိမ်း|url=https://burmese.dvb.no/post/566989|website=DVB Burmese|access-date=2026-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ၁၄ မေ - အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်]] (Donald Trump) သည် တရုတ်ခေါင်းဆောင် [[ရှီကျင့်ဖျင်]] (Xi Jinping) နှင့် တွေ့ဆုံရန်အတွက် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ပေကျင်းမြို့]]သို့ ရောက်ရှိလာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ အမေရိကန်သမ္မတထရန့်နှင့် တရုတ်သမ္မတရှီတို့ တွေ့ဆုံ |url=https://news-eleven.com/article/311904 |access-date=2026-05-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၁၈ မေ - [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး မနက် ၈ နာရီ ၃၅ မိနစ်ဝန်းကျင်က အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိတဲ့ အင်အားအတော်အသင့်ပြင်းထန်တဲ့ မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကျောက်တန်းမြို့အနီး ဗဟိုပြုပြီး အင်အား ၅ ဒသမ ၃ ရှိ ငလျင်လှုပ် |url=https://burmese.dvb.no/post/359449 |access-date=2026-05-18 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
== ကွယ်လွန်သူများ ==

* &lt;!--Do not add people without Wikipedia articles to this list
Do not trust &quot;this year in history&quot; websites for accurate date information
Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence.
No red links, please.--&gt;[[၂၆ ဇန်နဝါရီ]] - [[မြင့်ထွေး]]၊ [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီးဟောင်း]] ([[၁၉၄၈]] ဖွား)
* [[၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] ([[၁၉၄၄]] မွေးဖွား)
* [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတဟောင်းနှင့် နိုင်ငံ့အထွတ်အထိပ်ခေါင်းဆောင် ([[၁၉၃၉]] မွေးဖွား)

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>di0igvnccxze831vlagt14w04ab36lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မရာလဲန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283606</id>
    <revision>
      <id>1032110</id>
      <parentid>1023129</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T06:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Laitei</username>
        <id>74257</id>
      </contributor>
      <origin>1032110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="mvpqt264jjs3j8cb4kgng8hzs4niapq" xml:space="preserve">{{Mara Notice}}
{{Distinguish|Maryland}}

[[ဖိုင်:Maraland_map_physical.gif|right|thumb|မရာလဲန်းမြေပုံ]]
'''မရာလဲန်း''' ({{lang-en|Maraland}}, {{lang-mrh|{{Mara|Mararâh}}}}) သို့မဟုတ် '''မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်ကောင်စီ''' (Mara Autonomous District Council - MADC) သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၏ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ]] တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသသည် ပြည်နယ်ရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ခရိုင်ကောင်စီ (၃) ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မရာလူမျိုးများ အများဆုံး စုစည်းနေထိုင်ရာ သမိုင်းဝင်ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။

== လူမျိုး (The People) ==
မရာလဲန်းတွင် နေထိုင်သူ အများစုမှာ [[မရာလူမျိုး]] (Mara people) များ ဖြစ်ကြသည်။ ပြင်ပလူများက ၎င်းတို့ကို လခဲ (Lakher) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသော်လည်း၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်ကမူ &quot;မရာ&quot; ဟူသော အမည်ကိုသာ ဂုဏ်ယူစွာ အသုံးပြုကြသည်။ မရာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို သေချာစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြပြီး ဒေသခံအများစုမှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို အဓိက ကိုးကွယ်ကြသည်။

== ဘာသာစကား (Language) ==
ဒေသတွင်း အဓိကပြောဆိုသော ဘာသာစကားမှာ [[မရာဘာသာစကား]] ({{lang-en|Mara language}}, {{lang-mrh|Mara reih}})  ဖြစ်ပြီး၊ MADC ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ [[ပညာရေး]]နှင့် [[အစိုးရရုံးလုပ်ငန်း]]များ၊ [[အုပ်ချုပ်ရေး]]ကိစ္စရပ်များတွင် မရာစာ အပြင် [[အင်္ဂလိပ်စာ]]နှင့် [[မီဇိုဘာသာစကား]] ({{lang-en|Mizo language}}, {{lang-mrh|Maw reih}}) ဘာသာစကားတို့ကိုလည်း တွဲဖက် အသုံးပြုကြသည်။ 

== အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မြို့နယ်များ (Administration and Townships) ==
မရာလဲန်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာ အဓိကမြို့မှာ [[ဆိုက်ဟားမြို့]] ({{lang-mrh|Siaha}) မြို့ ဖြစ်သည်။ ဆိုက်ဟားမြို့သည် မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် တတိယအကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်ပြီး၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပညာရေးအတွက် အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဒေသကို ဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရန် ဘလောက် (Blocks) များအဖြစ် ခွဲခြားထားပြီး [[တီပါမြို့]] ({{lang-mrh|Tipa}}) သည်လည်း အရေးပါသော မြို့နယ်အဆင့် ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သည်။

== ကျေးရွာများ (Villages) ==
မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ (MADC) အတွင်းတွင် ကျေးရွာကောင်စီ (Village Councils) ပေါင်း ၆၀ ကျော် ရှိသည်။ ထင်ရှားသော ကျေးရွာအချို့မှာ ဖူရာ ({{lang-mrh|Phura}}), ဗဟီးယား ({{{{lang-mrh|Vahia}}}}), လို့ပူး ({{lang-mrh|Lopu}}) နှင့် ကျာခေ ({{lang-mrh|Chakhei}}) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ကျေးလက်ဒေသ နေထိုင်သူအများစုသည် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိကထား လုပ်ကိုင်ကြသည်။

== ပထဝီဝင်နှင့် အထင်ကရနေရာများ (Geography and Landmarks) ==
မရာလဲန်းဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ချင်းပြည်နယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏ အကြီးဆုံးရေကန်ဖြစ်သော ပါလာကန် ({{Mara|Palâ tipo}}) သည် မရာလဲန်း ဒေသအတွင်းရှိ ဖူရာ ({{lang-mrh|Phura}}) ရွာအနီးတွင် တည်ရှိပြီး သဘာဝအလှအပများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ထို့အပြင် ကုလားတန်မြစ် (မရာဘာသာဖြင့် {{lang-mrh|Beino}} ဟုခေါ်သည်) သည် ဤဒေသ၏ အရေးပါသော ရေကြောင်းလမ်းနှင့် သဘာဝနယ်နိမိတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

* [[မရာ လူငယ် အသင်း]]

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==

* [https://web.archive.org/web/20120501130249/http://www.maraland.net/maraland.html Maraland.NET မှာ Maraland အချက်အလက်တွေ]
* [https://web.archive.org/web/20060208013255/http://www.maraland.org/content/view/33/54/ Maraland.org]
[[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဒေသများ]]</text>
      <sha1>mvpqt264jjs3j8cb4kgng8hzs4niapq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရန်မန်မင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284878</id>
    <revision>
      <id>1032118</id>
      <parentid>1028801</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T06:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[WP:AI-IMAGES]]</comment>
      <origin>1032118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13051" sha1="abzrzo6ryk3m1c0k34tt9hgszabv08k" xml:space="preserve">{{merge|ရန်မန်}}
{{Refimprove}}
ရန်မန်မင်း (သာသနာနှစ် ၁၈၉–၂၃၉)   ဘီစီ ၃၅၅–၃၀၅)

သည် ရန်ပေါင်မင်း၏သားတော်ဖြစ်သည်။ ဒွတ္တဘောင်မင်း၏ မြစ်တော်ဖြစ်သည်။ ရန်မန်မင်းသည် သက်တော် ၃၀တွင် ထီးဖြူဆောင်းကာ သားမှီးယှက်နဲ့ သန်လျက်ကို ကိုင်၍ သရေခေတ္တရာပြည်၏ မင်းအဖြစ်သို့နန်းတက်သည်။ ရန်မန်မင်း လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်သည် စည်ပင်ဝဖြိုးသာယာလေသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာ ဆက်လက်ထွန်းကား ကာ အခြားနိုင်ငံများထိပါ ပျံနှံခဲ့သည်။ သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသောသရေခတ္တရာမင်းတို့သည် နယ်မြေများပိုမိုပိုင်ဆိုင်လာလေသည်။&lt;ref&gt;မှန်နန်းရာဇဝင်&lt;/ref&gt;{{Infobox royalty|name=ရန်မန်မင်း|full name=သိရီရန်မန်မင်းတရားကြီး|title=[[မြန်မာဘုရင်များ စာရင်း|မြန်မာဘုရင်]]|image=|caption=မြန်မာဘုရင် ရန်မန်မင်းတရားကြီး|reign=|coronation=|predecessor=[[ရန်ဘောင်မင်း|ရန်ဘောင်မင်း]]|successor=[[ရန်ခန်]])|heir=|consort=မသိရှိ|issue=[[ရခန်]]|royal house=|royal anthem=|dynasty=[[သရေခေတ္တရာခေတ်]]|father=[[ရန်ဘောင်မင်း]]|mother=[[တောင်နန်းမိဖုရား]]|birth_date=|birth_place=သရေခေတ္တရာမြို့တော်|death_date=(၈၁နှစ်)|death_place=မသိရှိရ|place of burial=|Primister=စန္ဒသုဝဏအမတ်}}ရန်မန်မင်း လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်သည် စည်ပင်ဝဖြိုးသာယာလေသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာ ဆက်လက်ထွန်းကား ကာ အခြားနိုင်ငံများထိပါ ပျံနှံခဲ့သည်။ သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသောသရေခတ္တရာမင်းတို့သည် နယ်မြေများပိုမိုပိုင်ဆိုင်လာလေသည်။ ရန်မန်မင်း ရန်မန်မင်း (သို့မဟုတ်) ရန်အပေါင်းကိုမာန်အောင်နိုင်သောမင်း (သာသနာနှစ် ၁၈၉–၂၃၉) သည် သရေခေတ္တရာမင်းဆက်၏ ပဉ္စမမြောက်မင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သရေခေတ္တရာမြို့ပြနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့သူ [[ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး]]၏ မြစ်တော်ဖြစ်ပြီး၊ ခမည်းတော် [[ရန်ဘောင်မင်း]]၏ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သူဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ နန်းသက် ၅၀ နှစ်အတွင်း သရေခေတ္တရာသည် အေးချမ်းသာယာပြီး ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်ကျမ်းများက ဆိုသည်။ မျိုးရိုးနှင့် နန်းတက်ခြင်း ရန်မန်မင်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ စတုတ္ထမြောက်မင်းဖြစ်သော ရန်ဘောင်မင်း၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ သာသနာနှစ် ၁၈၉ ခုနှစ်တွင် ခမည်းတော် နတ်ရွာစံပြီးနောက် ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဘိုးတော်၊ အဘိုးတော်များ၏ မင်းမျိုးရိုးအစဉ်အဆက်အတိုင်း သရေခေတ္တရာကို ၅၀ နှစ်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တိုင်းပြည်အခြေအနေ ၎င်း၏ နန်းသက်တစ်လျှောက်တွင် သရေခေတ္တရာ နေပြည်တော်သည် ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပလျက်ရှိပြီး အထူးအေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၏ အဆိုအရ ရန်မန်မင်းလက်ထက်တွင် -&lt;ref&gt;ဦးကုလားရာဇဝင်သစ်&lt;/ref&gt;

* စစ်ရေးအင်အား: ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီး လက်ထက်ကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့သော စစ်ရေးယန္တရားမှာ ခိုင်မာဆဲဖြစ်ပြီး၊ ဒဏ္ဍာရီလာ &quot;အရိန္ဒမာ&quot; လှံတော်၏ ဘုန်းတန်ခိုးကြောင့် အနီးနားရှိ မြို့ပြနိုင်ငံများက ရန်မစရဲဘဲ ရှိခဲ့ကြသည်။

* စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး: တိုင်းပြည်အတွင်း ခိုးဝှက်မှုကင်းစင်ပြီး ပြည်သူများ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကို လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရန်မန်မင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသော မင်းတစ်ပါးဖြစ်သည်။ ၎င်း၏လက်ထက်တွင် သရေခေတ္တရာရှိ စေတီပုထိုးများကို ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း၊ သာသနာပြု ရဟန်းသံဃာများကို ချီးမြှင့်ထောက်ပံ့ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤကာလသည် ပျူစာပေနှင့် ပျူယဉ်ကျေးမှု အနုပညာရပ်များ မြင့်မားစွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်နေသော အချိန်လည်း ဖြစ်သည်။ ဘဝနိဂုံး ရန်မန်မင်းသည် သာသနာနှစ် ၂၃၉ ခုနှစ်၊ သက်တော် ၈၁ နှစ်အရွယ်တွင် နတ်ရွာစံခဲ့သည်။ ၎င်း၏နောက်တွင် သားတော်ဖြစ်သူ [[ယက္ခမင်း]] က ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် သရေခေတ္တရာ၏ အင်အားကြီးမားသော မင်းဆက်များအနက် နောက်ဆုံးသော မင်းတစ်ပါးအဖြစ် သမိုင်းတွင် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ '''အသောကမင်းကြီးနှင့် ဆက်စပ်မှုနှင့် တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲ'''&lt;ref&gt;{{Cite news |last=UK |first=Uk |title=}}&lt;/ref&gt;

မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများအရ ရန်မန်မင်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ &lt;nowiki&gt;[[အသောကမင်းကြီး]]&lt;/nowiki&gt; နှင့် ခေတ်ပြိုင်စိုးစံခဲ့ပြီး ထူးခြားသော ဘာသာရေးဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;နန်းတွင်းကျမ်း&lt;/ref&gt;

'''တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲတွင် ပါဝင်ခြင်း'''

သာသနာနှစ် ၂၃၅ ခုနှစ်တွင် အသောကမင်းကြီးသည် ပါဋလိပုတ်ပြည်၌ (Pataliputra) '''တတိယသင်္ဂါယနာ''' ကို တင်တော်မူသည်။ ထိုပွဲသို့ သရေခေတ္တရာမင်း ရန်မန်မင်းသည် '''ကိုယ်စားပြုမင်းသား''' တစ်ပါးအဖြစ် (သို့မဟုတ်) သရေခေတ္တရာကို ကိုယ်စားပြုသော စေတမန်တော်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာသမိုင်းကျမ်း&lt;/ref&gt;

• '''မင်းချင်းဆက်ဆံရေး:''' အသောကမင်းကြီးနှင့် ရန်မန်မင်းတို့သည် သာကီဝင်မင်းမျိုးချင်း ဆက်နွယ်မှုကို အခြေခံ၍ ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် ဗုဒ္ဓသာသနာကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသူဖြစ်သည့်အတွက် အသောကမင်းကြီး၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;မြန်မာသမိုင်း&lt;/ref&gt;

• '''သာသနာပြုအဖွဲ့များစေလွှတ်ခြင်း:''' တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပွဲအပြီးတွင် အသောကမင်းကြီးသည် အရပ်မျက်နှာ ကိုးဌာနသို့ သာသနာပြုစေလွှတ်ရာတွင် သရေခေတ္တရာသို့လည်း &lt;nowiki&gt;[[သောဏမထေရ်နှင့် ဥတ္တရမထေရ်]]&lt;/nowiki&gt; တို့ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ရန်မန်မင်းသည် ထိုသာသနာပြုအဖွဲ့များကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံကြိုဆိုခဲ့ပြီး သရေခေတ္တရာတွင် သာသနာတော် ထွန်းကားပြန့်ပွားအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;ရာဇဝင်သစ်&lt;/ref&gt;

'''တွေ့ဆုံခဲ့ပုံ'''

ရာဇဝင်လာ အဆိုများအရ ရန်မန်မင်းသည် အသောကမင်းကြီးထံသို့ သံတမန်များ စေလွှတ်ခြင်း၊ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများ ဖလှယ်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အချို့သော မှတ်တမ်းများတွင် ရန်မန်မင်းသည် အသောကမင်းကြီး၏ ဘုန်းတန်ခိုးနှင့် သာသနာပြုလိုစိတ်ကို လေးစားသဖြင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ ကိုယ်တိုင် (သို့မဟုတ်) အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ စေလွှတ်၍ တွေ့ဆုံကာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;A&lt;/ref&gt;

ကိုးကားချက်များ

* မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး

* မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး

* ကုလားရာဇဝင်ချုပ်</text>
      <sha1>abzrzo6ryk3m1c0k34tt9hgszabv08k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက်ပ်စတိန်းဖိုင်များ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285474</id>
    <revision>
      <id>1032139</id>
      <parentid>1031121</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2973" sha1="b7nc90wztipwc06nbuk1ubb3bw895p3" xml:space="preserve">'''အက်ပ်စတိန်းဖိုင်များ''' (Epstein files) သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်နိုင်ငံ]]သား ဘဏ္ဍာရေးပညာရှင်နှင့် ကလေးသူငယ်လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာပြစ်မှုကျူးလွန်သူ ဂျက်ဖရီ အက်ပ်စတိန်း (Jeffrey Epstein) ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသည့် စာရွက်စာတမ်း၊ ရုပ်ပုံများ၊ ဗီဒီယိုများနှင့် အီးမေးလ်သန်းပေါင်းများစွာ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းထုတ်ပြန်ထားသော စုစည်းမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွင် လူသိများသောပုဂ္ဂိုလ်များ၊ နိုင်ငံရေးသမားများနှင့် နာမည်ကြီးများ ပါဝင်သည်။ ဖိုင်များတွင် Epstein နှင့် ၎င်း၏လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များအပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇ၀တ်မှုအမှုများတွင် သက်သေအဖြစ် စုဆောင်းထားသော စာရွက်စာတမ်းများ ပါဝင်ပြီး FBI ၏ Sentinel အမှုစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်တွင် အခြားမီဒီယာများနှင့်အတူ 300 ဂစ်ဂါဘိုက်ကျော် ဒေတာအဖြစ် သိမ်းဆည်းထားသည်။ ၎င်းတို့တွင် အက်ပ်စတိန်း၏ ဆက်သွယ်ရန်စာအုပ်၊ သူ၏လေယာဉ်များ၏ ပျံသန်းမှုမှတ်တမ်းများနှင့် တရားရုံးစာရွက်စာတမ်းများ ပါဝင်သည်။ မှတ်တမ်းများနှင့် ဖိုင်များစွာသည် ရှေ့နေ Darren Indyke နှင့် စာရင်းကိုင် Richard Kahn တို့က စီမံခန့်ခွဲသော Epstein ၏ အမွေနှင့် သက်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-05-07 |title=Epstein files |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Epstein_files&amp;oldid=1353033100 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:လူကုန်ကူးခြင်း]]
[[ကဏ္ဍ:လိင် ရာဇဝတ်မှုများ]]</text>
      <sha1>b7nc90wztipwc06nbuk1ubb3bw895p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒါဟာ အံ့သြဖွယ်ကောင်းတဲ့ ဘဝတစ်ခုပါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285517</id>
    <revision>
      <id>1032142</id>
      <parentid>1031104</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5245" sha1="eezapfo4kds02xd8zn76iekn6gxmjbu" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:It's a Wonderful Life (1946 poster).jpeg|thumb|အံ့သြဖွယ်ကောင်းတဲ့ ဘဝရုပ်ရှင်ပိုစတာပါပဲ]]
'''''It's a Wonderful Life''''' ဇာတ်ကားဟာ ၁၉၄၆ ခုနှစ်ထွက် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ခရစ္စမတ် စိတ်ကူးယဉ် ဒရာမာဇာတ်ကားတစ်ကားဖြစ်ပြီး Frank Capra ရိုက်ကူးပြီး ထုတ်လုပ်ထားပါတယ်။ ဒီဇာတ်ကားဟာ ၁၉၄၃ ခုနှစ်မှာ Philip Van Doren Stern ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဝေခဲ့တဲ့ &quot;The Greatest Gift&quot; ဝတ္ထုတိုနဲ့ စာအုပ်ငယ်ကို အခြေခံထားပြီး ၁၈၄၃ ခုနှစ်ထုတ် Charles Dickens ရဲ့ A Christmas Carol ဝတ္ထုကို အခြေခံထားပါတယ်။

ဒီဇာတ်ကားမှာ James Stewart က George Bailey အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ထားပြီး သူဟာ သူ့ရဲ့ရပ်ရွာထဲက တခြားသူတွေကို ကူညီဖို့ သူ့ရဲ့ကိုယ်ပိုင်အိပ်မက်တွေကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး ခရစ္စမတ်အကြိုနေ့မှာ မိမိကိုယ်ကိုသတ်သေဖို့ ကြံစည်ထားတာကြောင့် သူ့ရဲ့ကိုယ်စောင့်နတ် Clarence Odbody က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခဲ့ပါတယ်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&amp;oldid=1351265252 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ကလဲရန့်စ်က ဂျော့ခ်ျကို သူထိတွေ့ခဲ့တဲ့ ဘဝတွေအားလုံးနဲ့ သူမရှိခဲ့ရင် ကမ္ဘာကြီးက ဘယ်လိုဖြစ်နေမလဲဆိုတာကို ပြသပါတယ်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&amp;oldid=1351265252 |language=en}}&lt;/ref&gt;

အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား အပါအဝင် အကယ်ဒမီဆုငါးဆုအတွက် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခံခဲ့ရသော်လည်း It's a Wonderful Life သည် အစပိုင်းတွင် ရောထွေးနေသော သုံးသပ်ချက်များ ရရှိခဲ့ပြီး ရုံဝင်ငွေတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ရုပ်ရှင်ရုံများတွင် ရုပ်ရှင်၏ အမြတ်အစွန်းအမှတ်မှာ ဒေါ်လာ ၆.၃ သန်းဖြစ်ပြီး ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ်၏ နှစ်ဆခန့်ရှိပြီး ကနဦးဖြန့်ချိချိန်တွင် ရရှိခဲ့သည့် ပမာဏနှင့် မနီးစပ်ခဲ့ပါ။ ရုပ်ရှင်၏ စိတ်ပျက်ဖွယ်ရောင်းအားကြောင့် Capra သည် လူကြိုက်များပြီး ငွေကြေးအရ အောင်မြင်သော ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း ဆုံးရှုံးသွားပြီဟု စတူဒီယိုအချို့က မြင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&amp;oldid=1351265252 |language=en}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ၎င်း၏ မူပိုင်ခွင့်သည် သက်တမ်းတိုးခြင်းမရှိသောကြောင့် ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးခဲ့ပြီး အများပြည်သူပိုင်အဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး လိုင်စင် သို့မဟုတ် မူပိုင်ခွင့်ကြေးများမပါဘဲ ထုတ်လွှင့်နိုင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်တွင် ခရစ္စမတ်ဂန္ထဝင်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&amp;oldid=1351265252 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]]</text>
      <sha1>eezapfo4kds02xd8zn76iekn6gxmjbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျော့ရှုအာဗန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285551</id>
    <redirect title="ယောရှုဗန်" />
    <revision>
      <id>1032060</id>
      <parentid>1030785</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ယောရှုဗန်]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည်</comment>
      <origin>1032060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="865v4g10jmd198471zvi4xw468wa9lt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ယောရှုဗန်]]</text>
      <sha1>865v4g10jmd198471zvi4xw468wa9lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MV Hondius hantavirus ဖြစ်ပွားခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285655</id>
    <revision>
      <id>1032128</id>
      <parentid>1031329</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6832" sha1="rca5g682zbjz01h8gosmzdg0bovap93" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:MV Hondius in 10 May 2026.jpg|thumb|၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် Granadilla ဆိပ်ကမ်း၌ MV Hondius သင်္ဘော]]
၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဒတ်ချ် အပျော်စီးသင်္ဘော MV Hondius တွင် Andes ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော hantavirus ကူးစက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ Ushuaia မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သင်္ဘောပေါ်ရှိ ခရီးသည်တစ်ဦးသည် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ သူ၏ ရုပ်အလောင်းကို ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် Saint Helena တွင် ကမ်းကပ်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဇနီးသည် နှစ်ရက်အကြာတွင် ဂျိုဟန်နက်စ်ဘာ့ဂ်ရှိ ဆေးရုံတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ တတိယမြောက် ခရီးသည်တစ်ဦးလည်း သင်္ဘောပေါ်တွင် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဗြိတိန်ခရီးသည်တစ်ဦးကို ဂျိုဟန်နက်စ်ဘာ့ဂ်သို့ ကုသမှုခံယူရန် ပို့ဆောင်ခဲ့ပြီး အခြေအနေမှာ စိုးရိမ်ရသော်လည်း တည်ငြိမ်နေဆဲဖြစ်သည်။ သင်္ဘောကို Praia တွင် သုံးရက်ကြာ ဆိုက်ကပ်ထားသော်လည်း ဒေသခံဆေးရုံများက ဘေးကင်းစွာ ရွှေ့ပြောင်းပေးနိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် မည်သူမျှ သင်္ဘောပေါ်မှ မဆင်းခဲ့ကြပါ။ စပိန်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနက သင်္ဘောသည် ကနေရီကျွန်းစုသို့ ဆိုက်ရောက်ရန် ခွင့်ပြုပြီးနောက် မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များနှင့် လူ ၁၄၇ ဦးနှင့်အတူ Tenerife သို့ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ရောက်ရှိပြီးနောက် ခရီးသည်များ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းခဲ့ကြပြီး ကယ်ဆယ်ရေးလေယာဉ်များက ခရီးသည်များကို ဥရောပနိုင်ငံခြောက်နိုင်ငံနှင့် ကနေဒါသို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ Andes ဗိုင်းရပ်စ်သည် လူသားများအကြား ကူးစက်ပျံ့နှံ့သည်ဟု သိရှိထားသော တစ်ခုတည်းသော ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ဖြစ်သည်။ ဤကူးစက်မှုသည် လေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်သော်လည်း အနီးကပ်ထိတွေ့မှုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ ဤထူးခြားသောဖြစ်ပွားမှုသည် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) ၏ အာရုံစိုက်မှုကို ဆွဲဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ဤရှားပါးမှုကြောင့် ကပ်ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေနည်းပါးကြောင်းနှင့် ယခင်ဖြစ်ပွားမှုများတွင် အနီးကပ်ထိတွေ့သူများအကြား ကူးစက်မှုအကန့်အသတ်ဖြင့်သာ တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။ စိန့်ဟယ်လီနာတွင် သင်္ဘောရပ်နားစဉ်အတွင်း ခရီးသည် ၃၀ ဆင်းပေးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးကို UK ကျန်းမာရေးလုံခြုံရေးအေဂျင်စီမှ ထိတွေ့မှုရှိမရှိ ခြေရာခံနိုင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ကာကွယ်ရေးဌာနက ရောဂါဖြစ်ပွားမှုကို &quot;အဆင့် ၃&quot; အရေးပေါ်တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၈ ရက်နေ့အထိ ခရီးသည်များသည် တောင်အာဖရိက၊ နယ်သာလန်၊ ဂျာမနီ၊ စိန့်ဟယ်လီနာ၊ စပိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဆေးရုံတက်နေရသည်။ WHO ၏ အဆိုအရ မေလ ၁၁ ရက်နေ့အထိ အတည်ပြုလူနာ ခုနစ်ဦးရှိပြီး ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်များကို စောင့်ဆိုင်းနေသော နောက်ထပ်ဖြစ်နိုင်ခြေလူနာနှစ်ဦးရှိသည်။ သေဆုံးသူသုံးဦးရှိပြီး ၎င်းတို့အနက် နှစ်ဦးမှာ Andes ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု အတည်ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-05-12 |title=MV Hondius hantavirus outbreak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MV_Hondius_hantavirus_outbreak&amp;oldid=1353780182 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>rca5g682zbjz01h8gosmzdg0bovap93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032132</id>
      <parentid>1032128</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="d8de7tm1prujbqydwwmkevgqivsw2t1" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:MV Hondius in 10 May 2026.jpg|thumb|၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် Granadilla ဆိပ်ကမ်း၌ MV Hondius သင်္ဘော]]
၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဒတ်ချ် [[အပျော်စီးသင်္ဘော]] MV Hondius တွင် Andes ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော hantavirus ကူးစက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သင်္ဘောသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ Ushuaia မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သင်္ဘောပေါ်ရှိ ခရီးသည်တစ်ဦးသည် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ သူ၏ ရုပ်အလောင်းကို ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် Saint Helena တွင် ကမ်းကပ်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဇနီးသည် နှစ်ရက်အကြာတွင် ဂျိုဟန်နက်စ်ဘာ့ဂ်ရှိ ဆေးရုံတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ တတိယမြောက် ခရီးသည်တစ်ဦးလည်း သင်္ဘောပေါ်တွင် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ ဗြိတိန်ခရီးသည်တစ်ဦးကို ဂျိုဟန်နက်စ်ဘာ့ဂ်သို့ ကုသမှုခံယူရန် ပို့ဆောင်ခဲ့ပြီး အခြေအနေမှာ စိုးရိမ်ရသော်လည်း တည်ငြိမ်နေဆဲဖြစ်သည်။ သင်္ဘောကို Praia တွင် သုံးရက်ကြာ ဆိုက်ကပ်ထားသော်လည်း ဒေသခံဆေးရုံများက ဘေးကင်းစွာ ရွှေ့ပြောင်းပေးနိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် မည်သူမျှ သင်္ဘောပေါ်မှ မဆင်းခဲ့ကြပါ။ စပိန်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနက သင်္ဘောသည် ကနေရီကျွန်းစုသို့ ဆိုက်ရောက်ရန် ခွင့်ပြုပြီးနောက် မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များနှင့် လူ ၁၄၇ ဦးနှင့်အတူ Tenerife သို့ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ရောက်ရှိပြီးနောက် ခရီးသည်များ သင်္ဘောပေါ်မှ ဆင်းခဲ့ကြပြီး ကယ်ဆယ်ရေးလေယာဉ်များက ခရီးသည်များကို ဥရောပနိုင်ငံခြောက်နိုင်ငံနှင့် ကနေဒါသို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ Andes ဗိုင်းရပ်စ်သည် လူသားများအကြား ကူးစက်ပျံ့နှံ့သည်ဟု သိရှိထားသော တစ်ခုတည်းသော ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ဖြစ်သည်။ ဤကူးစက်မှုသည် လေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်သော်လည်း အနီးကပ်ထိတွေ့မှုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ 

ဤထူးခြားသောဖြစ်ပွားမှုသည် [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]] (WHO) ၏ အာရုံစိုက်မှုကို ဆွဲဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ဤရှားပါးမှုကြောင့် ကပ်ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေနည်းပါးကြောင်းနှင့် ယခင်ဖြစ်ပွားမှုများတွင် အနီးကပ်ထိတွေ့သူများအကြား ကူးစက်မှုအကန့်အသတ်ဖြင့်သာ တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။ စိန့်ဟယ်လီနာတွင် သင်္ဘောရပ်နားစဉ်အတွင်း ခရီးသည် ၃၀ ဆင်းပေးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးကို UK ကျန်းမာရေးလုံခြုံရေးအေဂျင်စီမှ ထိတွေ့မှုရှိမရှိ ခြေရာခံနိုင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ကာကွယ်ရေးဌာနက ရောဂါဖြစ်ပွားမှုကို &quot;အဆင့် ၃&quot; အရေးပေါ်တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ 

၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၈ ရက်နေ့အထိ ခရီးသည်များသည် တောင်အာဖရိက၊ နယ်သာလန်၊ ဂျာမနီ၊ စိန့်ဟယ်လီနာ၊ စပိန်၊ ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဆေးရုံတက်နေရသည်။ WHO ၏ အဆိုအရ မေလ ၁၁ ရက်နေ့အထိ အတည်ပြုလူနာ ခုနစ်ဦးရှိပြီး ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်များကို စောင့်ဆိုင်းနေသော နောက်ထပ်ဖြစ်နိုင်ခြေလူနာနှစ်ဦးရှိသည်။ သေဆုံးသူသုံးဦးရှိပြီး ၎င်းတို့အနက် နှစ်ဦးမှာ Andes ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု အတည်ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-05-12 |title=MV Hondius hantavirus outbreak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MV_Hondius_hantavirus_outbreak&amp;oldid=1353780182 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>d8de7tm1prujbqydwwmkevgqivsw2t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AIM (ဆော့ဖ်ဝဲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285656</id>
    <revision>
      <id>1032140</id>
      <parentid>1031132</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5238" sha1="3get7xnr5dzl1zu0e2sasy1tqc82n7p" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းက AIM လိုဂို.png|thumb|၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းက AIM လိုဂို]]
'''AOL Instant Messenger''' (AIM၊ တစ်ခါတစ်ရံ aim အဖြစ် စတိုင်ကျသည်) သည် AOL မှ ဖန်တီးထားသော လက်ငင်းစာတိုပေးပို့ခြင်းနှင့် ရှိနေခြင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက် ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၉၇ မှ ၂၀၁၇ အထိ လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အသုံးပြုသူများအား အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဆက်သွယ်နိုင်စေရန် OSCAR လက်ငင်းစာတိုပေးပို့ခြင်း ပရိုတိုကောနှင့် TOC ပရိုတိုကောကို အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Away messages keep users in touch |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5404762 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907080237/https://www.nbcnews.com/id/wbna5404762 |archive-date=2021-09-07 |access-date=2026-05-12 |work=NBC News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

AIM ကို ၁၉၉၇ ခုနှစ် မေလတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ ဆယ်ကျော်သက်များနှင့် ကောလိပ်ကျောင်းသားများသည် သူငယ်ချင်းများနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိနေစေရန် messenger ၏ အဝေးမှစာတိုပေးပို့ခြင်း အင်္ဂါရပ်ကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး တစ်နေ့တာလုံး ၎င်းတို့၏ အဝေးမှစာတိုပေးပို့ခြင်းကို မကြာခဏ ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် သူငယ်ချင်းများအား ၎င်းတို့၏ လက်ရှိလှုပ်ရှားမှုများ၊ တည်နေရာ၊ ပါတီများ၊ အတွေးအမြင်များ သို့မဟုတ် ဟာသများကို အသိပေးရန် ကွန်ပျူတာကို ဖွင့်ထားခြင်းဖြင့် မက်ဆေ့ချ်တစ်ခု ချန်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abbruzzese |first=Jason |title=The Rise and Fall of AIM, the Breakthrough AOL Never Wanted |url=https://mashable.com/2014/04/15/aim-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127095841/https://mashable.com/2014/04/15/aim-history/ |archive-date=2020-11-27 |access-date=2026-05-12 |work=Mashable |language=en}}&lt;/ref&gt;

AOL စာရင်းသွင်းသူများ လျော့နည်းလာခြင်းနှင့် Gmail ၏ Google Talk၊ SMS နှင့် Facebook ကဲ့သို့သော အင်တာနက်လူမှုကွန်ရက်များ လူကြိုက်များလာခြင်းတို့ကြောင့် AIM ၏ ရေပန်းစားမှုသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ကျဆင်းမှုကို Myspace ကဲ့သို့သော တစ်ချိန်က ရေပန်းစားခဲ့သော အခြားအင်တာနက်ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် မကြာခဏ နှိုင်းယှဉ်လေ့ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် AOL ကို Verizon Communications မှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် Verizon သည် AOL နှင့် Yahoo ကို ၎င်း၏လက်အောက်ခံကုမ္ပဏီ Oath Inc. (ယခု Yahoo ဟုခေါ်သည်) အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုအဖြစ် AIM ကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imbert |first=Fred |date=2015-05-12 |title=Verizon to buy AOL for $4.4B; AOL shares soar |url=https://www.cnbc.com/2015/05/12/verizon-to-buy-aol-for-44-billion.html |access-date=2026-05-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဝဘ် ဆော့ဖ်ဝဲလ်]]</text>
      <sha1>3get7xnr5dzl1zu0e2sasy1tqc82n7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032141</id>
      <parentid>1032140</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5324" sha1="t3x311yxawh8laymeh9uhwken032cr8" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းက AIM လိုဂို.png|thumb|၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းက AIM လိုဂို]]
'''AOL Instant Messenger''' (AIM၊ တစ်ခါတစ်ရံ aim အဖြစ် စတိုင်ကျသည်) သည် AOL မှ ဖန်တီးထားသော လက်ငင်းစာတိုပေးပို့ခြင်းနှင့် ရှိနေခြင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက် [[ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်|ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၉၇ မှ ၂၀၁၇ အထိ လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အသုံးပြုသူများအား အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဆက်သွယ်နိုင်စေရန် OSCAR လက်ငင်းစာတိုပေးပို့ခြင်း ပရိုတိုကောနှင့် TOC ပရိုတိုကောကို အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Away messages keep users in touch |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5404762 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907080237/https://www.nbcnews.com/id/wbna5404762 |archive-date=2021-09-07 |access-date=2026-05-12 |work=NBC News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

AIM ကို ၁၉၉၇ ခုနှစ် မေလတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ ဆယ်ကျော်သက်များနှင့် ကောလိပ်ကျောင်းသားများသည် သူငယ်ချင်းများနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိနေစေရန် messenger ၏ အဝေးမှစာတိုပေးပို့ခြင်း အင်္ဂါရပ်ကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး တစ်နေ့တာလုံး ၎င်းတို့၏ အဝေးမှစာတိုပေးပို့ခြင်းကို မကြာခဏ ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် သူငယ်ချင်းများအား ၎င်းတို့၏ လက်ရှိလှုပ်ရှားမှုများ၊ တည်နေရာ၊ ပါတီများ၊ အတွေးအမြင်များ သို့မဟုတ် ဟာသများကို အသိပေးရန် ကွန်ပျူတာကို ဖွင့်ထားခြင်းဖြင့် မက်ဆေ့ချ်တစ်ခု ချန်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abbruzzese |first=Jason |title=The Rise and Fall of AIM, the Breakthrough AOL Never Wanted |url=https://mashable.com/2014/04/15/aim-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127095841/https://mashable.com/2014/04/15/aim-history/ |archive-date=2020-11-27 |access-date=2026-05-12 |work=Mashable |language=en}}&lt;/ref&gt;

AOL စာရင်းသွင်းသူများ လျော့နည်းလာခြင်းနှင့် [[ဂျီမေးလ်|Gmail]] ၏ Google Talk၊ SMS နှင့် Facebook ကဲ့သို့သော အင်တာနက်လူမှုကွန်ရက်များ လူကြိုက်များလာခြင်းတို့ကြောင့် AIM ၏ ရေပန်းစားမှုသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ကျဆင်းမှုကို Myspace ကဲ့သို့သော တစ်ချိန်က ရေပန်းစားခဲ့သော အခြားအင်တာနက်ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် မကြာခဏ နှိုင်းယှဉ်လေ့ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် AOL ကို Verizon Communications မှ ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် Verizon သည် AOL နှင့် Yahoo ကို ၎င်း၏လက်အောက်ခံကုမ္ပဏီ Oath Inc. (ယခု Yahoo ဟုခေါ်သည်) အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ကုမ္ပဏီသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုအဖြစ် AIM ကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imbert |first=Fred |date=2015-05-12 |title=Verizon to buy AOL for $4.4B; AOL shares soar |url=https://www.cnbc.com/2015/05/12/verizon-to-buy-aol-for-44-billion.html |access-date=2026-05-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဝဘ် ဆော့ဖ်ဝဲလ်]]</text>
      <sha1>t3x311yxawh8laymeh9uhwken032cr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကန်လူး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285668</id>
    <revision>
      <id>1032126</id>
      <parentid>1031163</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5890" sha1="m7y49bw6x32daxs0p1k2kqjieheszu7" xml:space="preserve">
'''''Kanglu''''' (နှင့် &quot;Kangladeshi&quot; &lt;ref name=&quot;Rashid2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Mamun Or |year=2022 |title=A Curated Dataset of Bangla Toxic Language Derived from Facebook Comment |url=https://data.mendeley.com/datasets/9pz8ssmc49/1 |access-date=2026-05-12 |publisher=Mendeley Data |doi=10.17632/9PZ8SSMC49.1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Oxford Handbook of Language and Prejudice |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61535/chapter/537142349 |website=Oxford Academic |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် &quot;Kangla&quot; ကဲ့သို့သော မျိုးကွဲများ) သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်]] အဓိကအားဖြင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် လူမျိုးများ (များသောအားဖြင့် ဘင်္ဂါလီမွတ်စလင်များ သို့မဟုတ် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများဟု ယူဆရသူများကို ရည်ညွှန်းရန်) ကို ရည်ညွှန်းရန် အသုံးပြုကြပြီး ဆင်းရဲမွဲတေမှု၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှု၊ နိမ့်ကျမှု သို့မဟုတ် တရားမဝင် ဝင်ရောက်လာမှုကို ညွှန်ပြသည်။ &lt;ref name=&quot;Das2022&quot;&gt;{{Cite conference|title=Hate Speech and Offensive Language Detection in Bengali|year=2022|url=https://aclanthology.org/2022.aacl-main.23.pdf|access-date=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;

ထိုအသရေဖျက်မှုကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ သို့မဟုတ် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သော မွတ်စလင်ဘင်္ဂါလီများကို ရည်ညွှန်း၍ အသုံးပြုသည်။&lt;ref name=&quot;Das2022&quot;&gt;{{Cite conference|title=Hate Speech and Offensive Language Detection in Bengali|year=2022|url=https://aclanthology.org/2022.aacl-main.23.pdf|access-date=2026-05-12}}&lt;cite class=&quot;citation conference cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDasBanerjeeSahaMukherjee2022&quot;&gt;Das, Mithun; Banerjee, Somnath; Saha, Punyajoy; Mukherjee, Animesh (2022). [https://aclanthology.org/2022.aacl-main.23.pdf &quot;Hate Speech and Offensive Language Detection in Bengali&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. ''Proceedings of the 2nd Conference of the Asia-Pacific Chapter of the Association for Computational Linguistics and the 12th International Joint Conference on Natural Language Processing (Volume 1: Long Papers)''. Association for Computational Linguistics. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;286–&lt;/span&gt;296&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2026-05-12&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[တမ်းပလိတ်:Cite conference|cite conference]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-visible-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;Unknown parameter &lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;booktitle=&lt;/code&gt; ignored (&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&amp;#x7C;book-title=&lt;/code&gt; suggested) ([[Help:CS1 errors#parameter ignored suggest|help]])&lt;/span&gt;
[[Category:CS1 errors: unsupported parameter]]
[[ကဏ္ဍ:ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း]]
&lt;/ref&gt;

== အသုံးပြုမှု ==
ဤတည်ဆောက်ပုံသည် [[တောင်အာရှ]] ဗန်းစကားတွင် အသုံးများသောပုံစံများကို လိုက်နာပြီး စီးပွားရေးဆိုင်ရာပုံစံများသည် လူမျိုးစု သို့မဟုတ် ဒေသဆိုင်ရာအမှတ်အသားများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ အုပ်စုများကို နှိမ့်ချသည်။ ၎င်းသည် စီးပွားရေးချို့တဲ့မှုပုံရိပ်များကို နှိုးဆွပေးပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကို ဆင်းရဲသော၊ ကျွမ်းကျင်မှုနည်းသော အလုပ်သမားများ (ဥပမာ၊ ရစ်ရှောဆွဲသူများ ) သို့မဟုတ် &quot;စိမ့်ဝင်သူများ&quot; အဖြစ် မြင်ယောင်လေ့ရှိသည်။ လူမှုမီဒီယာတွင်၊ ဤအသုံးအနှုန်းကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်လူမျိုးများအား &quot; နွားလှည်းများ &quot; နှင့် &quot;ရွှံ့တဲများ&quot; ခေတ်တွင် နေထိုင်နေဆဲအဖြစ် ပုံဖော်ထားသော meme များနှင့် reels များတွင် အသုံးများသည်။ &lt;ref name=&quot;Tribune-Chakravarty-2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Chakravarty |first=Aunindyo |date=28 April 2026 |title=Debunking the ‘destitute Bangladesh’ myth |url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/debunking-the-destitute-bangladesh-myth/ |access-date=2026-05-12 |website=The Tribune |quote=Bangladeshis are derisively called 'kanglu' on social media -- a variation of the word kangaal or destitute.}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကားချက်များ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m7y49bw6x32daxs0p1k2kqjieheszu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285712</id>
    <revision>
      <id>1032143</id>
      <parentid>1031350</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2347" sha1="fuiyup0hpvrjqzxjvdz608ozjx3lynr" xml:space="preserve">'''ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုနယ်မြေ''' (Heard Island and McDonald Islands) သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]တောင်ပိုင်းရှိ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤနယ်မြေသည် ကာဂူလန်ကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိသော အန္တာတိကအောက် မီးတောင်ကျွန်းစုတစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းသည် ဩစတြေးလျပြည်မကြီး၏ အနောက်တောင်ဘက် ၄၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၂၅၀၀ မိုင်) ခန့်နှင့် အန္တာတိက၏ မြောက်ဘက် ၁၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၁၀၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုနယ်မြေတွင် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသော မီးတောင်များ ပါဝင်ပြီး ဩစတြေးလျ အန္တာတိကနယ်မြေပြင်ပရှိ ၎င်း၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သော မော်ဆန်တောင်ထိပ်၏ တည်နေရာဖြစ်သည်။ ထိုကျွန်းစုများကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဝေးဆုံးနေရာများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-05-13 |title=Heard Island and McDonald Islands |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Heard_Island_and_McDonald_Islands&amp;oldid=1353916871 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>fuiyup0hpvrjqzxjvdz608ozjx3lynr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032144</id>
      <parentid>1032143</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="0rij1vbdvgaqoyqum1gwscexrgz46zk" xml:space="preserve">'''ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုနယ်မြေ''' (Heard Island and McDonald Islands) သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]တောင်ပိုင်းရှိ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤနယ်မြေသည် ကာဂူလန်ကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိသော အန္တာတိကအောက် မီးတောင်ကျွန်းစုတစ်စုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းသည် ဩစတြေးလျပြည်မကြီး၏ အနောက်တောင်ဘက် ၄၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၂၅၀၀ မိုင်) ခန့်နှင့် အန္တာတိက၏ မြောက်ဘက် ၁၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၁၀၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုနယ်မြေတွင် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသော မီးတောင်များ ပါဝင်ပြီး ဩစတြေးလျ အန္တာတိကနယ်မြေပြင်ပရှိ ၎င်း၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သော [[မော်ဆန်တောင်ထိပ်]]၏ တည်နေရာဖြစ်သည်။ ထိုကျွန်းစုများကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဝေးဆုံးနေရာများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-05-13 |title=Heard Island and McDonald Islands |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Heard_Island_and_McDonald_Islands&amp;oldid=1353916871 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>0rij1vbdvgaqoyqum1gwscexrgz46zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မော်ဆန်တောင်ထိပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285761</id>
    <revision>
      <id>1032134</id>
      <parentid>1031497</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="mgaykrsls3dmifg8fbtojr8pcisdssw" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = Mawson Peak
| photo = Heard Island (cropped).jpg
| photo_alt = Image of a snow-covered mountain on a small island
| photo_caption = မော်ဆင်တောင်ထိပ် (၂၀၀၉)
| elevation_m = 2745
| elevation_ref = 
| location = Heard Island, [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|Australia]]
| map =
| map_caption = Location of Heard Island
| map_size = 350
| label_position = right
| coordinates_ref = 
| range = [[Big Ben (Heard Island)|Big Ben]]
| topo = RAN Heard Island 291
| type = မီးတောင်ထိပ်
| age = 
| last_eruption = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}'''မော်ဆင်တောင်ထိပ်''' (Mawson Peak)သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ဩစတြေးလျပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သော ဟာ့ဒ်ကျွန်းပေါ်ရှိ ဘစ်ဘင်မီးတောင်ထိပ်၏ တက်ကြွသောမီးတောင်ထိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မီတာ ၂,၇၄၅ (ပေ ၉,၀၀၆) အမြင့်ရှိသောကြောင့် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြည်မကြီးရှိ မည်သည့်တောင်ထိပ်ထက်မဆို မြင့်မားပြီး ဩစတြေးလျတောင်များကြားတွင် ဩစတြေးလျအန္တာတိကနယ်မြေရှိ တောင်များသာ ကျော်လွန်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်နှင့် ဟာ့ဒ်နှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းများရှိ အခြားမီးတောင်အင်္ဂါရပ်များသည် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသောမီးတောင်များဖြစ်သည်။ ထိုတောင်ထိပ်ကို ဩစတြေးလျအန္တာတိကစူးစမ်းရှာဖွေသူ ဒေါက်ဂလပ်စ်မော်ဆင်ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=Mawson Peak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mawson_Peak&amp;oldid=1351263259 |language=en}}&lt;/ref&gt;

မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် မီတာ ၇၀၆ (ပေ ၂၃၁၆) အမြင့်ရှိသော အချိုးကျသော မီးတောင်ပုံသဏ္ဍာန်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဘစ်ဘင်ပေါ်ရှိ ကဏ္ဍပြိုကျမှုကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသော ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ခု၏ထိပ်တွင် တည်ရှိသည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်အတွင်း စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ၎င်းသည် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုရှိပြီး မကြာခဏ မီးခိုးနှင့် အငွေ့များထုတ်လွှတ်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုများကို ထုတ်လွှတ်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်တွင် စုပုံနေသော ချော်ရည်များ၏ ဆလင်ဒါပုံသဏ္ဍာန်ချိုင့်ငယ်တစ်ခုကို အတိတ်က တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း မကြာသေးမီက လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၎င်းကို အက်ကွဲကြောင်းတစ်ခုဖြင့် အစားထိုးထားနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုအပြီးတွင် မော်ဆင်တောင်ထိပ်ကို ၁၉၆၅၊ ၁၉၈၃ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အောင်မြင်စွာ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ တောင်များ]]</text>
      <sha1>mgaykrsls3dmifg8fbtojr8pcisdssw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032145</id>
      <parentid>1032134</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5123" sha1="4y8q4mpbbxb3783687tm0iebvkfrzy9" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = Mawson Peak
| photo = Heard Island (cropped).jpg
| photo_alt = Image of a snow-covered mountain on a small island
| photo_caption = မော်ဆင်တောင်ထိပ် (၂၀၀၉)
| elevation_m = 2745
| elevation_ref = 
| location = Heard Island, [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|Australia]]
| map =
| map_caption = Location of Heard Island
| map_size = 350
| label_position = right
| coordinates_ref = 
| range = [[Big Ben (Heard Island)|Big Ben]]
| topo = RAN Heard Island 291
| type = မီးတောင်ထိပ်
| age = 
| last_eruption = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}'''မော်ဆင်တောင်ထိပ်''' (Mawson Peak)သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ဩစတြေးလျပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သော [[ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ|ဟာ့ဒ်ကျွန်း]]ပေါ်ရှိ ဘစ်ဘင်မီးတောင်ထိပ်၏ တက်ကြွသောမီးတောင်ထိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မီတာ ၂,၇၄၅ (ပေ ၉,၀၀၆) အမြင့်ရှိသောကြောင့် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြည်မကြီးရှိ မည်သည့်တောင်ထိပ်ထက်မဆို မြင့်မားပြီး ဩစတြေးလျတောင်များကြားတွင် ဩစတြေးလျအန္တာတိကနယ်မြေရှိ တောင်များသာ ကျော်လွန်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်နှင့် ဟာ့ဒ်နှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းများရှိ အခြားမီးတောင်အင်္ဂါရပ်များသည် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသောမီးတောင်များဖြစ်သည်။ ထိုတောင်ထိပ်ကို ဩစတြေးလျအန္တာတိကစူးစမ်းရှာဖွေသူ ဒေါက်ဂလပ်စ်မော်ဆင်ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=Mawson Peak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mawson_Peak&amp;oldid=1351263259 |language=en}}&lt;/ref&gt;

မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် မီတာ ၇၀၆ (ပေ ၂၃၁၆) အမြင့်ရှိသော အချိုးကျသော မီးတောင်ပုံသဏ္ဍာန်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဘစ်ဘင်ပေါ်ရှိ ကဏ္ဍပြိုကျမှုကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသော ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ခု၏ထိပ်တွင် တည်ရှိသည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်အတွင်း စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ၎င်းသည် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုရှိပြီး မကြာခဏ မီးခိုးနှင့် အငွေ့များထုတ်လွှတ်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုများကို ထုတ်လွှတ်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်တွင် စုပုံနေသော ချော်ရည်များ၏ ဆလင်ဒါပုံသဏ္ဍာန်ချိုင့်ငယ်တစ်ခုကို အတိတ်က တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း မကြာသေးမီက လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၎င်းကို အက်ကွဲကြောင်းတစ်ခုဖြင့် အစားထိုးထားနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုအပြီးတွင် မော်ဆင်တောင်ထိပ်ကို ၁၉၆၅၊ ၁၉၈၃ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အောင်မြင်စွာ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ တောင်များ]]</text>
      <sha1>4y8q4mpbbxb3783687tm0iebvkfrzy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032146</id>
      <parentid>1032145</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5254" sha1="mfdhvlw1jk4eeumf8b6ba4igh1mtpfs" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = Mawson Peak
| photo = Heard Island (cropped).jpg
| photo_alt = Image of a snow-covered mountain on a small island
| photo_caption = မော်ဆင်တောင်ထိပ် (၂၀၀၉)
| elevation_m = 2745
| elevation_ref = 
| location = [[ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ|ဟာ့ဒ်ကျွန်း]], [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]
| map =
| map_caption = Location of Heard Island
| map_size = 350
| label_position = right
| coordinates_ref = 
| range = [[Big Ben (Heard Island)|Big Ben]]
| topo = RAN Heard Island 291
| type = မီးတောင်ထိပ်
| age = 
| last_eruption = 
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}'''မော်ဆင်တောင်ထိပ်''' (Mawson Peak)သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ဩစတြေးလျပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သော [[ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ|ဟာ့ဒ်ကျွန်း]]ပေါ်ရှိ ဘစ်ဘင်မီးတောင်ထိပ်၏ တက်ကြွသောမီးတောင်ထိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မီတာ ၂,၇၄၅ (ပေ ၉,၀၀၆) အမြင့်ရှိသောကြောင့် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြည်မကြီးရှိ မည်သည့်တောင်ထိပ်ထက်မဆို မြင့်မားပြီး ဩစတြေးလျတောင်များကြားတွင် ဩစတြေးလျအန္တာတိကနယ်မြေရှိ တောင်များသာ ကျော်လွန်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်နှင့် ဟာ့ဒ်နှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းများရှိ အခြားမီးတောင်အင်္ဂါရပ်များသည် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသောမီးတောင်များဖြစ်သည်။ ထိုတောင်ထိပ်ကို ဩစတြေးလျအန္တာတိကစူးစမ်းရှာဖွေသူ ဒေါက်ဂလပ်စ်မော်ဆင်ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=2026-04-26 |title=Mawson Peak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mawson_Peak&amp;oldid=1351263259 |language=en}}&lt;/ref&gt;

မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် မီတာ ၇၀၆ (ပေ ၂၃၁၆) အမြင့်ရှိသော အချိုးကျသော မီးတောင်ပုံသဏ္ဍာန်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဘစ်ဘင်ပေါ်ရှိ ကဏ္ဍပြိုကျမှုကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသော ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ခု၏ထိပ်တွင် တည်ရှိသည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်အတွင်း စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ၎င်းသည် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုရှိပြီး မကြာခဏ မီးခိုးနှင့် အငွေ့များထုတ်လွှတ်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုများကို ထုတ်လွှတ်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်တွင် စုပုံနေသော ချော်ရည်များ၏ ဆလင်ဒါပုံသဏ္ဍာန်ချိုင့်ငယ်တစ်ခုကို အတိတ်က တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း မကြာသေးမီက လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၎င်းကို အက်ကွဲကြောင်းတစ်ခုဖြင့် အစားထိုးထားနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုအပြီးတွင် မော်ဆင်တောင်ထိပ်ကို ၁၉၆၅၊ ၁၉၈၃ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အောင်မြင်စွာ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ တောင်များ]]</text>
      <sha1>mfdhvlw1jk4eeumf8b6ba4igh1mtpfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆွတ်ခိယောမိနတ်ကျောင်း (ကျိုတို)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285783</id>
    <revision>
      <id>1032182</id>
      <parentid>1031753</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ရုပ်ပုံများ */</comment>
      <origin>1032182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3350" sha1="bl4pkfqzro3wbhpbxrexqqo94nvk47s" xml:space="preserve">{{Infobox Shinto shrine
| name                  = ဆွတ်ခိယောမိနတ်ကျောင်း
| native_name           = 月読神社
| native_name_lang      = jp
| religious_affiliation = [[Shintoism]]
| image                 = Tsukiyomi-jinja (Kyoto, Kyoto) keidai.JPG
| caption               = Worship hall (front) and the main hall (back left)
| map_type              = Japan Kyoto#Japan Kyoto Prefecture#Japan
| coordinates           = {{coord|34|59|48|N|135|41|10|E|region:JP|format=dms|display=inline,title}}
| location              = 15 Yamazoe-cho, Matsumuro, [[Nishikyō-ku, Kyoto|Nishikyo Ward]], [[Kyoto]] City, [[Kyoto Prefecture]]
| deity                 = [[Tsukuyomi-no-Mikoto]]
| festival              = [[October 3]]
| architecture_style    = [[Nagare-zukuri|streamlined roof style]]
| established           = 487, 3rd year of [[Emperor Kenzō]]
}}

'''ဆွတ်ခိယောမိနတ်ကျောင်း''' (月読神社, Tsukiyomi jinja) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[နိရှိခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နိရှိခယောရပ်ကွက်]]တွင်ရှိသည့် ရှင်းတိုးနတ်ကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကျောင်းတော်ကို ရှေးခေတ်ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာစာအုပ် &quot;အန်းဂိရှိခိ&quot; (Engishiki) တွင် ကျောင်းတော်၏ အမည်ကို မယောဂျင်းတိုင်းရှ  (名神大社, အဓိပ္ပါယ် - ထင်ရှားသည့်နတ်ဘုရားနတ်ကျောင်းတော်ကြီး) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဤကျောင်းတော်သည် &quot;မဆွတ်အိုနတ်ကျောင်း ၇ ခု&quot; (松尾七社) တွင် ပါဝင်သည်။ မဆွတ်နိုအိုတိုင်းရှနတ်ကျောင်း၏ နတ်ကျောင်းတော်ခွဲဖြစ်ကာ ထိုနတ်ကျောင်း၏ မြောက်ဘက် မီတာ ၄၀၀ အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ နှစ်စဉ် အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပွဲတော်ကို ကျင်းပသည်။

==ရုပ်ပုံများ==
&lt;gallery&gt;
File:Tsukuyomi-jinja2.jpg|နတ်ကျောင်း၏ ဝင်ပေါက်
File:Tsukiyomi-jinja (Kyoto, Kyoto) torii.JPG|တိုရိအိ
File:Tsukiyomi-jinja (Kyoto, Kyoto) honden.JPG|ပင်မနတ်ကျောင်းဆောင်
File:Tsukuyomi-jinja musubinoki+tsukinobeishi.jpg|ဆွတ်ခိနိုဘဲရှိ
&lt;/gallery&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
*[http://www.matsunoo.or.jp/guide07/ Official website]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ရှင်းတိုးနတ်ကျောင်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:မယောဂျင်းတိုင်းရှ]]</text>
      <sha1>bl4pkfqzro3wbhpbxrexqqo94nvk47s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယုမဲအစ်ပိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285850</id>
    <revision>
      <id>1031982</id>
      <parentid>1031763</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု */</comment>
      <origin>1031982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="1nh0qtlzvzaplh6lbhhv6sayrizdtyc" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
==အယ်ဘမ်==
==ပြန်လည်သီဆိုမှုများ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>1nh0qtlzvzaplh6lbhhv6sayrizdtyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031983</id>
      <parentid>1031982</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ */</comment>
      <origin>1031983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2817" sha1="qgyt7ihpjj9lihxgevddujb9rqekka4" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။

==အယ်ဘမ်==
==ပြန်လည်သီဆိုမှုများ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>qgyt7ihpjj9lihxgevddujb9rqekka4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031984</id>
      <parentid>1031983</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* အယ်ဘမ် */</comment>
      <origin>1031984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2973" sha1="b36iurdnxp4u5bhqfuyiuvec5fclvwy" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။

==အယ်ဘမ်==
# &quot;Yume Ippai&quot; (&quot;Full of Dreams&quot;) Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda
# &quot;Mou Oyasuminasai&quot; (I'll Say Good Night Again&quot;) Composition: Yumiko Seki

==ပြန်လည်သီဆိုမှုများ==
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>b36iurdnxp4u5bhqfuyiuvec5fclvwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031985</id>
      <parentid>1031984</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပြန်လည်သီဆိုမှုများ */</comment>
      <origin>1031985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="9o5uokx7v4sxe0hh26dszwvs2tr1iak" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။

==အယ်ဘမ်==
# &quot;Yume Ippai&quot; (&quot;Full of Dreams&quot;) Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda
# &quot;Mou Oyasuminasai&quot; (I'll Say Good Night Again&quot;) Composition: Yumiko Seki

==ပြန်လည်သီဆိုမှုများ==
* In 1990, B. B. Queens, which sang &quot;Odoru Ponpokorin&quot;, covered &quot;Yume Ippai&quot; for their album's B-side&lt;ref&gt;{{Cite web|title=おどるポンポコリン {{!}} B.B.クィーンズ|url=https://www.oricon.co.jp/prof/2209/products/58836/1/|access-date=2021-04-04|website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
* Golden Bombers, which also covered &quot;Odoru Ponpokorin&quot; for the anime series Chibi Maruko-chan in 2016, also sang &quot;Yume Ippai&quot; for their B-side&lt;ref&gt;{{Cite web|title=おどるポンポコリン {{!}} ゴールデンボンバー|url=https://www.oricon.co.jp/prof/452933/products/1202229/1/|access-date=2021-04-04|website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt;
* On Mother's Day 2020, Rakuten released a commercial covering the song. In an interview, Yumiko (Seki) Arima sang &quot;Yume Ippai&quot; for the first time in 29 years.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=筒井真理子×三浦透子W主演、&quot;楽天市場&quot;CMで有馬ゆみこが「ゆめいっぱい」29年ぶり歌唱|url=https://www.barks.jp/news/?id=1000181327|access-date=2021-04-04|website=BARKS| date=16 April 2020 |language=ja}}&lt;/ref&gt; The song was featured in the opening car radio scene, and served as the primary music of the commercial.
* [[Hiroko Moriguchi]] covered the song on her 2024 album ''[[Anison Covers 2]]''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.barks.jp/news/?id=1000247125 |title=森口博子、&quot;大人のためのアニソンカバーアルバム『ANISON COVERS 2』発売。ジャケットで34年ぶりにビキニ姿 |website=BARKS |date=2024-05-04 |access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>9o5uokx7v4sxe0hh26dszwvs2tr1iak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031986</id>
      <parentid>1031985</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပြန်လည်သီဆိုမှုများ */</comment>
      <origin>1031986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="7krpx3d99ymi0kwos27vkm4l6p1tn1e" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။

==အယ်ဘမ်==
# &quot;Yume Ippai&quot; (&quot;Full of Dreams&quot;) Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda
# &quot;Mou Oyasuminasai&quot; (I'll Say Good Night Again&quot;) Composition: Yumiko Seki

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>7krpx3d99ymi0kwos27vkm4l6p1tn1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031987</id>
      <parentid>1031986</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T12:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1031987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="6if5f4j4s29u3qkxqspj51o2oshn5n7" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ゆめいっぱい {{!}} 関ゆみ子|url=https://www.oricon.co.jp/prof/198600/products/59275/1/|access-date=2021-04-04|website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt; 

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=おはなし｜ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|url=https://www.chibimaru.tv/about/story/|access-date=2021-04-04|website=ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|language=ja}}&lt;/ref&gt;

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ちびまるグッズ（CD編）|url=http://chibimarujohokyoku.web.fc2.com/goods/music/page1.htm|access-date=2021-04-04|website=chibimarujohokyoku.web.fc2.com}}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|date=July 2021|reason=fan site is not really a source}} ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=あいみょんのブレイク曲が8週連続TOP10入り、『ちびまる子ちゃん』関連楽曲が急浮上|url=https://plantech-mdata.themedia.jp/posts/4838630|access-date=2021-04-04|website=PLANTECH|date=5 September 2018 |language=ja}}&lt;/ref&gt;

==အယ်ဘမ်==
# &quot;Yume Ippai&quot; (&quot;Full of Dreams&quot;) Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda
# &quot;Mou Oyasuminasai&quot; (I'll Say Good Night Again&quot;) Composition: Yumiko Seki

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]</text>
      <sha1>6if5f4j4s29u3qkxqspj51o2oshn5n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032180</id>
      <parentid>1031987</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ချိဘိမရုခိုချန်]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3917" sha1="to7ne1et0692idn54h2n7ch4wgu0geu" xml:space="preserve">'''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, &quot;အိမ်မက်များစွာ&quot;) သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ゆめいっぱい {{!}} 関ゆみ子|url=https://www.oricon.co.jp/prof/198600/products/59275/1/|access-date=2021-04-04|website=ORICON NEWS}}&lt;/ref&gt; 

==ဖန်တီးသူများ==
စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။

==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု==
ဤသီချင်းကို &quot;ချိဘိမရုခိုချန်&quot; အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=おはなし｜ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|url=https://www.chibimaru.tv/about/story/|access-date=2021-04-04|website=ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|language=ja}}&lt;/ref&gt;

==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ==
ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ちびまるグッズ（CD編）|url=http://chibimarujohokyoku.web.fc2.com/goods/music/page1.htm|access-date=2021-04-04|website=chibimarujohokyoku.web.fc2.com}}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|date=July 2021|reason=fan site is not really a source}} ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း &quot;ယုမဲအစ်ပိုင်&quot; သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=あいみょんのブレイク曲が8週連続TOP10入り、『ちびまる子ちゃん』関連楽曲が急浮上|url=https://plantech-mdata.themedia.jp/posts/4838630|access-date=2021-04-04|website=PLANTECH|date=5 September 2018 |language=ja}}&lt;/ref&gt;

==အယ်ဘမ်==
# &quot;Yume Ippai&quot; (&quot;Full of Dreams&quot;) Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda
# &quot;Mou Oyasuminasai&quot; (I'll Say Good Night Again&quot;) Composition: Yumiko Seki

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ချိဘိမရုခိုချန်]]</text>
      <sha1>to7ne1et0692idn54h2n7ch4wgu0geu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285864</id>
    <revision>
      <id>1032053</id>
      <parentid>1031780</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T22:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49194" sha1="9e3ncye1yofc955fv1oc73jo6dno258" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict     = ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ
| partof       = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]
| image        = 
| caption      = 
| map_type     = Myanmar
| latitude     = 22.5333
| longitude    = 97.0333
| map_size     = 250
| map_caption  = ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ ကျောက်မဲမြို့၏ တည်နေရာ
| map_label    = ကျောက်မဲ

| date         = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅  – ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်
| place        = [[ကျောက်မဲမြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း
| result       = ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် TNLA က မြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်က တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်
| status       = တပ်မတော်က ကျောက်မဲမြို့နှင့် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်းကို ပြန်လည်စိုးမိုးထားသည်

| combatant1   =[[File:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px|border]]  [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]
* [[File:Flag of the Danu people.svg|23px|border]][[ဓနုပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်|DPLA]]
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]][[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] 
| combatant2   = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[တပ်မတော်]]
* အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁)
* ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၁)
* ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၂)
* [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|23px|border]] [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]]

| casualties1  = ၂၀၂၅ ခုနှစ် စစ်ဆင်ရေးအတွင်း သေဆုံး ၆၁ လောင်းနှင့် လက်နက် ၄၁ လက် သိမ်းဆည်းခံရ
| casualties2  = ၂၀၂၄ ခုနှစ် တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကူ ၃၀၀ ကျော် ချေမှုန်းခံရပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ် စစ်ဆင်ရေးအတွင်း အရာရှိ၊ စစ်သည်အချို့ ဒဏ်ရာရ
| notes        = ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၉ ရက်မှ ၃၀ ရက်အထိ ၂၁ ရက်တာ တန်ပြန်စစ်ဆင်ရေးအတွင်း တိုက်ပွဲကြီးငယ် စုစုပေါင်း ၁၁၂ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အောက်တိုဘာ ၁ ရက်တွင် တပ်မတော်က မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။
}}
'''ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁- လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်းအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ ခရိုင်မြို့တော် [[ကျောက်မဲမြို့]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲကြီးတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်နောက်ဆုံးပတ်မှစတင်ကာ [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ပေါ်ရှိ စစ်တပ်၏ အခြေစိုက်တပ်စခန်းများနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများကို ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဩဂုတ်လ ၅ ရက် ညသန်းခေါင်ယံတွင် အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ကာ မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် မြို့ကို ပြန်သိမ်းပိုက်ခဲ့သော နှစ်ဖက်ဆုံးရှုံးမှုကြီးမားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲက စစ်ကောင်စီစခန်းတွေကို TNLA နဲ့ ပူးပေါင်းတပ်တွေ သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီလို့ ဆို |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2xxv1n3k3o |access-date=2026-05-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== နောက်ခံအကြောင်းအရင်းနှင့် ကျောက်မဲမြို့၏ အရေးပါပုံ ==
ကျောက်မဲမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် စစ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အလွန်ဗျူဟာမြောက်သော ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာ မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မန္တလေး-ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချိုတို့မှတစ်ဆင့် လားရှိုးနှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် မူဆယ်မြို့အထိ သွားလာနိုင်သည့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းမကြီး၏ အဓိကကျောရိုးတွင် ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် ကျောက်မဲမြို့သည် သီပေါ၊ နမ္မတူ၊ မိုင်းလုံနှင့် မိုင်းငေါ့မြို့များသို့ ဆက်သွယ်ထားသည့် လမ်းဆုံလမ်းခွဖြစ်သဖြင့် အရပ်ဘက်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင်သာမက စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး လမ်းကြောင်း (Supply Route) အတွက်ပါ မရှိမဖြစ် အရေးပါသော မြို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-10-01 |title=ရှမ်းမြောက်၊ ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68179/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

စစ်ရေးဗျူဟာအရ ကျောက်မဲမြို့သည် စစ်ကောင်စီ၏ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေအတွင်း အဓိကခံစစ်တပ်စခန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်သော [[အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] (စကခ-၁) အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[ခမရ (၅၀၁)]] နှင့် [[ခမရ (၅၀၂)]] စသည့် ခြေမြန်တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ စနစ်တကျ စုဖွဲ့အခြေစိုက်ထားသဖြင့် တရုတ်-မြန်မာကုန်သွယ်ရေးလမ်းမကြီး လုံခြုံရေးနှင့် ရှမ်းမြောက်ဒေသ တစ်ခုလုံး၏ စစ်ရေးစိုးမိုးမှုအတွက် စစ်ကောင်စီ၏ အဓိကကျောရိုးခံစစ်ကုန်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Editor |first=Mizzima |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် - BUR.MIZZIMA.COM |url=https://bur.mizzima.com/2024/08/06/29200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315142945/https://bur.mizzima.com/2024/08/06/29200 |archive-date=15 March 2025 |access-date=2026-05-16 |work=BUR.MIZZIMA.COM |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ထို့ကြောင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) အနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေစိုးမိုးမှု ခိုင်မာစေရန်နှင့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] ရည်မှန်းချက်အတွက် ကျောက်မဲမြို့ကို မဖြစ်မနေ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အလားတူ စစ်ကောင်စီဘက်ကလည်း ရှမ်းမြောက်ဒေသသို့ ပြန်လည်ထိုးဖောက်နိုင်ရန်၊ ပြတ်တောက်နေသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန်နှင့် လားရှိုးဘက်သို့ စစ်ရေးအရ ဆက်လက်ဦးတည်နိုင်ရန်အတွက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကျောက်မဲမြို့ကို အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်ကာ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

== တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် ==

=== TNLA က မြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်း (၂၀၂၄) ===
၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယပိုင်းအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာ ကျောက်မဲမြို့ကို တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၅ ရက်မှစ၍ ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လတတိယပတ်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် စစ်ကူအင်အား ၃၀၀ ကျော် စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း လမ်းခရီးတွင် ချေမှုန်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်နေ့ [[လားရှိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]]အတွင်း ကျောက်မဲမြို့အခြေစိုက် အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁) မှ စကခမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ်မျိုးမင်းထွေးသည် MNDAA ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံခဲ့ရသဖြင့် ဒုစကခမှူး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခိုင်မိုးက ဆက်လက်ကွပ်ကဲ၍ ခုခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/663635 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ပွဲပြင်းထန်စဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်က Y-12 လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံး ၉၆ လုံး၊ ပတ္တမြားစေတီအနီးတဝိုက်ကို ဗုံး ၂ လုံးနှင့် ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ၄ ကြိမ် လာရောက်ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၅ ရက် ညသန်းခေါင်ယံ (ဩဂုတ်လ ၆ ရက်) တွင် TNLA က စကခ (၁)၊ ခြေမြန်တပ်ရင်း ခမရ (၅၀၁) နှင့် ခမရ (၅၀၂) စခန်းကုန်းများကို အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် CDMA ဖုန်းလိုင်းမှလွဲ၍ အခြားဖုန်းလိုင်းများ ပြတ်တောက်သွားခဲ့ပြီး TNLA က အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားများ စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။TNLA သည်  ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယပိုင်းထဲ နောင်ချို၊ မိုးကုတ် နှင့်  မိုးမိတ်မြို့များကို ဦးစွာ သိမ်းပိုက်ထားပြီးဖြစ်၍ ကျောက်မဲမြို့ သိမ်းပိုက်မှုသည်  စတုထ္တမြောက်သိမ်းပိုက်နိုင်သည့် မြို့အဖြစ် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-08-06 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း TNLA ခေါင်းဆောင် အသိပေး |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/08/06/95141/ |access-date=2026-05-16 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

=== တပ်မတော်က ပြန်လည်စိုးမိုးထိန်းချုပ်ခြင်း (၂၀၂၅) ===
{{main|နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}}ကျောက်မဲမြို့ဆီသို့ စစ်ကြောင်းဆန့်နိုင်ရေးအတွက် စစ်တပ်သည် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် နောင်ချို-ကျောက်မဲ အရေးပေါ်လမ်းကြောင်းများအား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် တန်ပြန် စစ်ဆင်ရေး (Counter–Terrorism Operation) များကို ဦးစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။စစ်ဆင်ရေးပထမအဆင့်အနေဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်တွင် နောင်ချိုမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုနှင့် စစ်ရေးထောက်ပံ့မှုအတွက် အဓိကကျသည့် မန္တလေး–လားရှိုး–မူဆယ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ နောင်ချို–ကျောက်မဲ လမ်းပိုင်းကို လမ်းဖွင့်နိုင်ရန် နယ်မြေရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်းများကို အရှိန်မြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

ထိုသို့ ရှေ့တိုးရာတွင် လမ်းကြောင်းပေါ်၌ စစ်ဗျူဟာအရ အဟန့်အတားအဖြစ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဂုတ်တွင်းတံတား၊ နောင်ပစ်ကျေးရွာ၊ ကညင်ကုန်းကျေးရွာ၊ ဇီးပင်ကြီးကျေးရွာနှင့် နောင်ပိန်ကျေးရွာတို့အား ပထမဦးစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ မြေပြင်အနေအထားအရ အခက်အခဲနှင့် အတားအဆီးများစွာရှိသည့် ဂုတ်တွင်းတံတား၊ [[ဂုတ်ထိပ်တံတား|ဂုတ်ထိပ်မီးရထားလမ်းတံတား]]နှင့် ရှုခင်းသာအပါအဝင် အရေးကြီးခံစစ်နေရာများကို တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက TNLA နှင့် မဟာမိတ်တပ်များ မမျှော်လင့်ထားသည့် လမ်းကြောင်းမှ ချဉ်းကပ်ထိုးဖောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်တွင် အဆိုပါလမ်းပိုင်းတစ်ခုလုံးကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ လမ်းပိတ်ဆို့မှုများကို ရှင်းလင်းပြီးနောက် ကျောက်မဲမြို့ဆီသို့ စစ်ရေးအရှိန်မြှင့်ကာ ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် TNLA၊ DPLA နှင့် PDF ပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကျောက်မဲမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးနှင့် ကျောက်မဲ-နောင်ချို-ပြင်ဦးလွင် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရေးအတွက် ပြင်ဆင်စုဖွဲ့မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့မှစတင်ကာ မြေပြင်နှင့် ဝေဟင် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း၍ တန်ပြန်တိုက်စစ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့် ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-10-28 |title=စစ်တပ်က TNLA ထံမှ ကျောက်မဲကို ပြန်သိမ်းပြီးနောက် မြို့တွင်းလူဖမ်းပွဲစတင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68845/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် မန်ကွတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၂ ရက်တွင် ပပုတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၃ ရက်တွင် ခေးလောင်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၅ ရက်တွင် ပန်းမလွတ်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ပိတက်ကျေးရွာနှင့် ပံတီးကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၁၈ ရက်တွင် ကောင်းမှုလိန်ကျေးရွာနှင့် စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက်တွင် မန်ပန်ကျေးရွာတို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ စက်တင်ဘာ ၂၀ ရက်တွင် ပွိုင့်-၁၂၁၂ တောင်ကုန်း၊ ခိုက်တုန်ဟုန်းကျေးရွာနှင့် ကုန်းကော်ကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၁ ရက်တွင် တောင်ဆေးလိပ်ကျေးရွာ (တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း)၊ စက်တင်ဘာ ၂၂ ရက်တွင် နားအိုက်ခမ်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၅ ရက်တွင် မြင်းကွင်းကျေးရွာနှင့် နားချောင်းကျေးရွာ၊ စက်တင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် ခမ်းဆာကျေးရွာနှင့် မန်လွယ်ကျေးရွာတို့ကို အဆင့်ဆင့် စီးနင်းနိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးအဆုံးသတ်ပိုင်းအဖြစ် စက်တင်ဘာ ၂၉ ရက်တွင် ပင်တီး၊ စခန်းသာ၊ လုံဝယ်၊ နမ့်ဟူး၊ ပေါက်အံလေးနှင့် ပေါက်အံကြီးကျေးရွာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက်တင်ဘာ ၃၀ ရက်တွင် နမ့်ဆော၊ ခိုမောင်းနှင့် ကောင်းအိုက်ကျေးရွာတို့နှင့် ၎င်းကျေးရွာများအနီးတစ်ဝိုက်ရှိ ရန်သူ့စခန်းကုန်းများကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် ကျောက်မဲမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ကျောက်မဲ - နောင်ချို - ပြင်ဦးလွင် ပြည်ထောင်စုကား လမ်းပိုင်းတွင် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွား လာနိုင်ရေး နယ်မြေလုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/75607 |access-date=2026-05-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၁ ရက်တာ စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၃၆ ကြိမ်၊ ထိတွေ့မှု ၇၆ ကြိမ်၊ စုစုပေါင်း ၁၁၂ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက် ညနေ ၄ နာရီခန့်တွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက ကျောက်မဲမြို့နှင့် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်းကို အလုံးစုံ ပြန်လည်စိုးမိုးထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ပြန်သိမ်း |url=https://burmese.dvb.no/post/726987 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;

== အရပ်သား ထိခိုက်သေဆုံးမှုနှင့် နာရေးကူညီခဲ့ရမှုများ (၂၀၂၄-၂၀၂၅) ==
[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်း ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ စတင်ခဲ့သည့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့မှစ၍ မြို့ပေါ်တွင် လက်နက်ကြီးကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုများနှင့် တိုက်ပွဲပြင်းထန်မှုများကြောင့် အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး သုံးရက်တာကာလအတွင်း ကျောက်မဲမြို့ပေါ်၌ လက်နက်ကြီးထိမှန်၍ သေဆုံးခဲ့ရသည့် အရပ်သားရုပ်အလောင်း ၆ လောင်းအပါအဝင် စုစုပေါင်း ရုပ်အလောင်း ၂၃ လောင်းကို ဒေသခံလူမှုကူညီရေးအသင်းများက ရှာဖွေသင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရသည်။ သေဆုံးသူများထဲတွင် ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့က ရန်ကင်းရပ်ကွက်ရှိ နေအိမ်တစ်လုံးပေါ်သို့ လက်နက်ကြီးကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် အရပ်သား ၄ ဦးနှင့် တိုက်ပွဲပထမရက်တွင် သေဆုံးခဲ့သည့် အရပ်သား ၂ ဦးတို့ ပါဝင်သည်။လမ်းဘေးဝန်းကျင်များတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရသည့် ကျန်ရုပ်အလောင်းများထဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ရုပ်အလောင်းများနှင့် အရပ်ဝတ်များဝတ်ဆင်ထားသည့် အမည်မသိရုပ်အလောင်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သေဆုံးသူ ၂၃ ဦးအနက် အမျိုးသမီးရုပ်အလောင်း ၂ လောင်းပါဝင်ပြီး ကျန် ၂၁ လောင်းမှာ အမျိုးသားရုပ်အလောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ရုပ်အလောင်းများအနက် ၂၁ လောင်းကို ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့တစ်ရက်တည်းတွင် နမ့်ခုံးရှမ်းပရဟိတအဖွဲ့နှင့် နာရေးကူညီမှုအသင်း (ကျောက်မဲ) တို့ ပူးပေါင်း၍ မြို့နယ်အေးချမ်းသာသုဿာန်သို့ ပို့ဆောင်သင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-06-27 |title=ကျောက်မဲ တိုက်ပွဲအတွင်း ရုပ်အလောင်း ၂၃ လောင်းကို သင်္ဂြိုဟ်ပေးခဲ့ရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/militia-and-tnla-fight-again-06272024062500.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;

တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ကျောက်မဲမြို့ကို ထိန်းချုပ်ထားစဉ်ကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သည် မြို့ပေါ်ရှိ လူစည်ကားရာနေရာများနှင့် ဆေးရုံများကို လေကြောင်းမှ စစ်လေယာဉ်များဖြင့် ဆက်တိုက်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် ကျောက်မဲမြို့ အင်ဂျင်းတောင်ရပ်ကွက်ကို လေတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် သီလရှင်များအပါအဝင် အရပ်သား ၁၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=မင်းမောင် |first=နိုရာပြည့် |date=2024-12-03 |title=TNLA ထိန်းချုပ်သည့် ကျောက်မဲမြို့ ဗုံးကြဲခံရမှု ၆ လောင်းသာ ကောက်ယူနိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/59564/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ကျောက်မဲမြို့ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးကို လေကြောင်းမှ ပထမအကြိမ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ CDM သူနာပြုဆရာမ တစ်ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ဆေးရုံတက်ရောက်နေသည့် လူနာ ၂၀ ကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ ပြည်သူ့ဆေးရုံကြီးသည်ပင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့ နံနက် ၁၁ နာရီ ၁၅ မိနစ်အချိန်တွင် ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချကာ ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် ထပ်မံဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=K. I. C. |date=2025-05-05 |title=ကျောက်မဲ ဆေးရုံ ဒုတိယအကြိမ် ဗုံးကြဲခံရ |url=https://kicnews.org/2025/05/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2-%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC/ |access-date=2026-05-16 |website=ကေအိုင်စီ - KIC News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;ဇန်နဝါရီ ၂၇ မွန်းလွဲ ၂ နာရီကျော်ခန့်တွင် လူစည်ကားရာနေရာဖြစ်သည့် ကျောက်မဲမြို့ မြို့တော်ခန်းမအနီးရှိ ညဈေးတန်းနှင့် ခရိုင်ရုံးတို့တွင်  ဗုံး ၂ လုံးစီ ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ဈေးအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ကာ ဆိုင်ခင်းနေကြသူများနှင့် စည်ကားနေချိန်  တိုက်ခိုက်ခံရခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ လူအများဝရုန်းသုန်းကား ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2025-05-05 |title=TNLA သိမ်းပိုက်ထားသော ကျောက်မဲမြို့နယ်ကို စစ်ကောင်စီက လေကြောင်း တိုက်ခိုက် |url=https://yktnews.com/2025/05/213500/ |access-date=2026-05-16 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=နိုရာပြည့် |first=မိုးဦး |date=2025-01-27 |title=ကျောက်မဲမြို့ပေါ် လေတပ်က ၂ ရက် ဗုံးကြဲ၊ သေဆုံးသူ ၄ ဦးရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60582/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-01-27 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီတပ် ထပ်မံ ဗုံးကြဲ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/airstrike-kyaukme-01272025062051.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;

တရုတ်နိုင်ငံ ကူမင်းမြို့တွင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၈ ရက်မှ ၂၉ ရက်နေ့အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲတွင် နောင်ချို၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ မိုးကုတ်နှင့် မိုးမိတ်မြို့များမှ TNLA တပ်များ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးရန် စစ်ကောင်စီဘက်က တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း TNLA က လက်မခံခဲ့သဖြင့် ဆွေးနွေးပွဲ မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ထိုသို့ ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သည် TNLA ထိန်းချုပ်ထားသော မိုးကုတ်၊ နောင်ချိုနှင့် ကျောက်မဲမြို့များအပါအဝင် တအာင်းဒေသများသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို မေလအတွင်း ပိုမိုတိုးမြှင့် ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ TNLA ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၎င်းတို့ထိန်းချုပ်နယ်မြေအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ ဧပြီလအတွင်း လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုများကြောင့် ဒေသခံပြည်သူ ၂ ဦး သေဆုံးကာ ၉ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအခြေစိုက် တအာင်းအရပ်ဘက်အဖွဲ့ ၅ ဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ မေလအထိ ၅ လတာကာလအတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ကလေးငယ် ၂၇ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၆၆ ဦးအထိ သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၂၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီလေတပ် ဗုံးကြဲ၍ နှစ်ရက်အတွင်း လေးဦးသေဆုံးပြီး ၂ဝ ကျော်ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.narinjara.com/localnews/detail/679866b0155e5b044a5bd92b |access-date=2026-05-16 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

ထိုသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ရှိနေစဉ်အတွင်း ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့ ညနေ ၅ နာရီကျော်အချိန်တွင် ကျောက်မဲမြို့လယ်ခေါင်ရှိ အမှတ် (၃) ရွက်ကွက်နှင့် အမှတ် (၇) ရပ်ကွက်တို့အား မြို့ပေါ်၌ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ စစ်လေယာဉ်ဖြင့် ထပ်မံဗုံးကြဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ya |first=Sai Thu |date=2025-06-25 |title=ကျောက်မဲမြို့အတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် သေဆုံးသူ ၄ ဦးရှိပြီး ထိခိုက်သူ ၁၄ ဦးရှိ |url=https://www.shannivoice.com/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%B2%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%80/ |access-date=2026-05-16 |website=ရှမ်းနီအသံသတင်း |language=en-US}}&lt;/ref&gt; အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမှတ် (၇) ရပ်ကွက်ရှိ စံပြထမင်းဆိုင်၊ အမှတ် (၃) ရပ်ကွက်ရှိ ဗလီကျောင်းနှင့် လှိုင်ဆေးခန်းအနီးတို့တွင် ဗုံးကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး ထမင်းဆိုင်ပိုင်ရှင် အမျိုးသမီးနှင့် ၎င်း၏သားအငယ်ဆုံးအပါအဝင် အမျိုးသား ၂ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၂ ဦး နေရာ၌ပင် သေဆုံးခဲ့ကာ ကလေးငယ် ၂ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၁၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်ရက် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့ မနက်ပိုင်းတွင် ပျက်စီးသွားသော အဆောက်အအုံအပျက်အစီးများအကြားမှ သေဆုံးသူရုပ်အလောင်းတစ်လောင်း ထပ်မံရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဇွန်လ ၂၄ ရက် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးရသည့် အရပ်သား ၅ ဦးအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းသို့ လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ ဗုံးကြဲခံရမှုများကြောင့် ကျောက်မဲမြို့မဈေးကြီးအပါအဝင် ဆိုင်ခန်းများ ပိတ်သိမ်းခဲ့ရပြီး မြို့ခံအချို့လည်း ဘေးလွတ်ရာမြို့များသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-06-25 |title=ကျောက်မဲမြို့လယ်ခေါင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးသူ ငါးဦးရှိလာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/64525/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;စစ်တပ်သည်  ကျောက်မဲမြို့ ရပ်ကွက်(၆) ကို ဩဂုတ် ၄ ရက်  နံနက်၁၀နာရီခွဲခန့်တွင် လေကြောင်းဖြင့်  ဗုံးထပ်မံကြဲချသည်။ယင်းမတိုင်မီ  ဇွန်လ ၂၄ရက်၊ ၂၇ရက်၊၂၉ရက်၊ ဇူလိုင်လ ၆ရက်၊ဇူလိုင်လ ၈ရက်၊ ဇူလ်ိုင်လ ၁၉ ရက် တို့တွင်လည်း စစ်တပ်က ဆက်တိုက်  ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့်  အရပ်သား ရှစ်ဦးထက်မနည်းသေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀ဦးခန့် ဒဏ်ရာရခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-08-04 |title=ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်ကောင်စီဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/05/129620/ |access-date=2026-05-16 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

စစ်တပ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက် တွင် ကျောက်မဲမြို့ကို အပြည့်အဝ ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ထိုသို့ ထိန်းချုပ်ပြီးသည့်တိုင် လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများသည်  မြို့ပေါ်ဧရိယာများကိုသာ ရပ်တန့်ခဲ့ပြီး ကျောက်မဲမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာများကိုမူ စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၁၂ နာရီခွဲခန့်တွင် ကျောက်မဲ–မိုင်းလုံလမ်းပိုင်းအနီးရှိ မန်စင် (ခ) ပဇီကျေးရွာအုပ်စု၊ [[မိုက်ဟုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မိုက်ဟုန်းရွာ]]သို့ စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းမှ ပေါင် ၂၅၀ ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၂ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် အမျိုးသား ၄ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၅ ဦး စုစုပေါင်း ဒေသခံပြည်သူ ၁၀ ဦး ထိမှန်သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ပြည်သူ့နေအိမ် ၆ လုံးလည်း ထိမှန်ပျက်စီးခဲ့ရကြောင်း PSLF/TNLA သတင်းနှင့်ပြန်ကြားရေးဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကျောက်မဲတွင် စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ကလေးအပါအဝင် ဒေသခံ ၁၀ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/727834 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA ကစတင်ထိုးစစ်ဆင်သည့် ၂၀၂၄ ဇွန် ၂၅ ရက်ကစ၍  TNLA ပြန်ဆုတ်ခွာသည့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလဆန်းအထိ စစ်တပ်က ကျောက်မဲမြို့ဆေးရုံ၊ ရဲစခန်း၊ စာသင်ကျောင်းများ နှင့် လူစည်ကားရာ ရပ်ကွက်များအား မကြာခဏ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တစ်နှစ်အတွင်း အရပ်သား  ၂၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ထုအရေအတွက်သည် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုသပ်သပ်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့ရခြင်းများဖြစ်ပြီး အခြားအကြောင်းအရာများမပါပေ။

== ကျဆုံးမှုများ ==
စစ်တပ်သည် ၂၁ရက်တာ တန်ပြန်ထိုးစစ်အတွင်း ရန်သူ့ထံမှ အလောင်း ၆၁ လောင်း၊ လက်နက် ၄၁ လက်နှင့် ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီး တပ်မတော်ဘက်မှ အရာရှိ၊ စစ်သည်အချို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ယခင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း သေဆုံးစာရင်းကိုမူ နှစ်ဖက်စလုံးက မထုတ်ပြန်ခဲ့ကြပေ။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] 
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]]</text>
      <sha1>9e3ncye1yofc955fv1oc73jo6dno258</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျန္ဒီ (အင်ဒိုနီးရှား)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285909</id>
    <revision>
      <id>1031996</id>
      <parentid>1031887</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T13:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1031996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185395" sha1="b5n54481fob9vmtff465ikq40ombjlk" xml:space="preserve">{{Short description|အင်ဒိုနီးရှားရှိ ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတော်များနှင့် သန့်ရှင်းရာဌာနများ}}
[[File:Stupa Borobudur.jpg|right|thumb|300px|အဖွင့် [[စေတီတော်]]တစ်ဆူအတွင်းရှိ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်နှင့် နောက်ခံတွင် [[ဗောရောဗုဓောရ်|ဗောရောဗုဓော]]၏ အဓိက စေတီတော်ကြီး]]
{{Hinduism in Indonesia}}

'''ကျန္ဒီ''' ({{ety|kaw|caṇḍi}},&lt;ref name=&quot;Old Javanese2&quot;&gt;{{citation |last=Zoetmulder |first=P.J. |title=Old Javanese-English Dictionary |language=kaw, en|year=1982 |publisher=[[Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies|Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde]]}}&lt;/ref&gt; {{IPA|jv|tʃandi|pron|audio=Candi-spoken.ogg}}) သည် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]ရှိ [[ဟိန္ဒူဘာသာ ကျောင်းတော်|ဟိန္ဒူ]] သို့မဟုတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတော်]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး အများစုမှာ ၄ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုကြား &quot;ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓခေတ်&quot; (''Zaman Hindu-Buddha'') သို့မဟုတ် &quot;[[အိန္ဒိယပြုထားသော ဘုရင့်နိုင်ငံ|ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ကာလ]]&quot; အတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;SOEKMONOp1&quot;&gt;{{harvp|Soekmono|1995|p=1}}&lt;/ref&gt;

''[[Kamus Besar Bahasa Indonesia|အင်ဒိုနီးရှား အဘိဓာန်ကြီး]]'' (KBBI) က ''ကျန္ဒီ'' ဆိုသည်မှာ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်ရန် သို့မဟုတ် မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] သို့မဟုတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဘုရင်များနှင့် ပုရောဟိတ်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန် အသုံးပြုသည့် ရှေးဟောင်း ကျောက်တုံးအဆောက်အအုံဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Candi |work=KBBI |language=id |url=http://kbbi.web.id/candi}}&lt;/ref&gt; [[အင်ဒိုနီးရှား ရှေးဟောင်းသုတေသန|အင်ဒိုနီးရှား ရှေးဟောင်းသုတေသီ]]များက ''ကျန္ဒီ''များကို အင်ဒိုနီးရှားတွင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် အခမ်းအနားများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အမွေအနှစ် သန့်ရှင်းသော အဆောက်အအုံများအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp1&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=1}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တံခါးမုခ်များ၊ မြို့ပြအပျက်အစီးများ၊ ရေကန်များနှင့် ရေချိုးရာနေရာများကဲ့သို့သော ရှေးဟောင်း သာသနာရေးနှင့်မဆိုင်သော အဆောက်အအုံများကိုလည်း ''ကျန္ဒီ'' ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချိုင်းဂူအဖြစ် ဆောင်ရွက်သော နတ်ကွန်းကို ''ကျုင်္ကုပ်'' ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;SOEKMONOp1&quot;/&gt;

ဟိန္ဒူ [[ဘာလီဗိသုကာ]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် မုခ်ဦး၊ အဝင်ဝနှင့် လှေကားများပါရှိပြီး ပိရမစ်ပုံစံခေါင်မိုး တပ်ဆင်ထားကာ ''[[ဘာလီကျောင်းတော်|ပူရ]]'' အတွင်း၌ တည်ရှိသော အခန်းတစ်ခန်းတည်းပါ [[နတ်ကွန်း]]တစ်ခု၏ ကျောက်တုံး သို့မဟုတ် အုတ်ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းသည်။ ၎င်းကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] ကျောင်းတော်များကို စံနမူနာယူကာ တည်ဆောက်လေ့ရှိပြီး သီးခြားနတ်ဘုရားတစ်ပါးအတွက် နတ်ကွန်းအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ [[ဘာလီလူမျိုး]]များအတွက် ''ကျန္ဒီ'' သည် ရှေးကျရန် မလိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမှာ [[ဘန်ယုဝမ်ဂီအုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ဘန်ယုဝမ်ဂီ]]၊ [[အာလပ် ပူရ်ဝေါ အမျိုးသားဥယျာဉ်|အာလပ် ပူရ်ဝေါ]] ရှိ ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော ကျောင်းတော်ကဲ့သို့ပင် အဆိုပါ ပူရများအတွင်း ''ကျန္ဒီ''များကို ဆက်လက် (ပြန်လည်)တည်ဆောက်နေဆဲဖြစ်သောကြောင့်တည်း။&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=Kedaulatan Rakyat|title=Peninggalan Majapahit Yang Tersembunyi di Alas Purwo|author=Tomi Sujatmiko|date=9 June 2013|language=id|url=http://krjogja.com/read/175829/peninggalan-majapahit-yang-tersembunyi-di-alas-purwo.kr|access-date=2 November 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081016/http://krjogja.com/read/175829/peninggalan-majapahit-yang-tersembunyi-di-alas-purwo.kr|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ခေတ်ပြိုင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ|အင်ဒိုနီးရှား ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရှုထောင့်တွင် ''ကျန္ဒီ'' သည် ရှေးဟောင်းဖြစ်စေ၊ အသစ်ဖြစ်စေ နတ်ကွန်းတစ်ခုကိုလည်း ရည်ညွှန်းသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားရှိ ခေတ်ပြိုင် ''[[ဝိဟာရ]]'' အချို့တွင် [[ပဝွန်]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Replika Candi Pawon|work=Vihāra Jakarta Dhammacakka Jaya|url=http://www.dhammacakka.org/?channel=tentangkami&amp;mode=detailfasilitas&amp;id=93}}&lt;/ref&gt; နှင့် [[ပလောင်ဆန်]]၏ ''ပါဝါရာ'' (အရန်ကျောင်းဆောင်) များ၏ ပုံတူကဲ့သို့သော ကျော်ကြားသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ အရွယ်စစ်ပုံစံတူများ သို့မဟုတ် ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ပါဝင်သည်။ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]တွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုအဖြစ် ''ကျန္ဒီ'' ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များ သို့မဟုတ် မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များ၊ ဒါယကာများ သို့မဟုတ် အလှူရှင်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန် အမိုးခုံးပုံစံ အဆောက်အအုံဖြစ်သော [[စေတီတော်]]နှင့် အပြန်အလှန် ဖလှယ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ဗောရောဗုဓော]]၊ [[မူအာရ တာကက်စ်]] နှင့် [[ဘာတုဂျာယာ]] တို့သည် အမှန်တကယ်တွင် ပီပြင်စွာ တည်ဆောက်ထားသော စေတီတော်များဖြစ်သည်။

ခေတ်သစ် [[အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရကို အထူးသဖြင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]နှင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]တို့နှင့် သက်ဆိုင်သည့် &quot;ကျောင်းတော်&quot; သို့မဟုတ် အလားတူအဆောက်အအုံဟု ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]] ([[အန်ကောဝပ်]]ကဲ့သို့)၊ [[ချမ်ပါ]] ([[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဗီယက်နမ်]] အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တို့ရှိ ကျောင်းတော်များကိုလည်း အင်ဒိုနီးရှားဘာသာဖြင့် ''ကျန္ဒီ'' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

== ဝေါဟာရဗေဒ ==
[[File:Shiva Temple of Prambanan in Java Indonesia.jpg|thumb|[[ပရမ်ဘာနန်]] အဆောက်အအုံရှိ ၄၇ မီတာမြင့်သော သိဝကျောင်းတော်။ ထိုးထွင်းမြင့်မားသော ''ကျန္ဒီ'' ''ပြသာဒ'' (ကျောင်းတော်မျှော်စင်)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prasada|work=Sanskrit dictionary| url=http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=prAsAda&amp;direction=SE&amp;script=HK&amp;link=yes&amp;beginning=0}}&lt;/ref&gt; သည် နတ်ဘုရားများ၏ ဗိမာန်ဖြစ်သော စကြဝဠာ [[မြင်းမိုရ်တောင်]]ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။|right]]
''ကျန္ဒီ'' သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပုံစံ အခန်းတစ်ခန်းတည်းပါ နတ်ကွန်းကို အခြေခံသည့် အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းပြီး ၎င်းအပေါ်တွင် ပိရမစ်ပုံ မျှော်စင်နှင့် မုခ်ဦးတစ်ခုပါရှိသည်။&lt;ref&gt;Philip Rawson: The Art of Southeast Asia&lt;/ref&gt; ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို စကြဝဠာ [[မြင်းမိုရ်တောင်]]၊ စကြဝဠာ၏ အနှစ်သာရကို ကိုယ်စားပြုအဖြစ် တည်ဆောက်ထားသော [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]ရှိ များစွာသော တောင်-ကျောင်းတော်များအတွက် ရှေ့ဆက်စကားလုံးအဖြစ် ပေးအပ်သည်။ သို့သော်၊ အဆိုပါဝေါဟာရကို တံခါးမုခ်များ (''gapura'')၊ ရေကန်များ (''petirtaan'') နှင့် အချို့သော လူနေရပ်ကွက်များ ကဲ့သို့သော ထိုခေတ်ကာလမှ ဘာသာရေးမဟုတ်သော အဆောက်အအုံများစွာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ကျောင်းတော်မဟုတ်သော ကျန္ဒီများ၏ ဥပမာများမှာ [[မာဂျာပါဟစ်]]၏ ဘာဂျန်း ရာတုနှင့် ရင်ဂျင် လာဝမ်း တံခါးမုခ်များဖြစ်သည်။ [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ &quot;ကျန္ဒီ တီးကက်စ် ရေချိုးကန်&quot; နှင့် [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]] တောင်စောင်းရှိ ဂျာလာတွန်ဒါ၊ ထို့အပြင် [[ရာတူ ဘိုကို]]နှင့် ထရိုဝူလန်မြို့ အပျက်အစီးအချို့ကဲ့သို့သော ဘာသာရေးမဟုတ်သည့် လူနေအိမ်ရာများနှင့် မြို့ပြအဆောက်အအုံများ၏ အကြွင်းအကျန်များကိုလည်း ''ကျန္ဒီ'' အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။

ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]]တွင် ကျောင်းတော်တစ်ခုကို မူလက ''ပြသာဒ'' ({{Langx|sa|प्रासाद}}) ဟု ခေါ်ဆိုဖွယ်ရှိကြောင်း [[မဉ္ဇူသီဂြဟ ကမ္ပည်းစာ]] (အေဒီ ၇၉၂ ခုနှစ်) တွင် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်းရန် &quot;ပြသာဒ ဝဇြသန မဉ္ဇူသီဂြဟ&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့ခြင်းဖြင့် သက်သေပြခဲ့သည်။&lt;ref name=Coedes&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|author-link= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;{{rp|89}} ဤဝေါဟာရသည် ကျောင်းတော်တစ်ခု၏ မြင့်မားသော အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းသော ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် ထိုင်း အသုံးအနှုန်း ''ပြသတ်'' နှင့် ဆင်တူသည်။

==ဗျုပ္ပတ်ပညာ==
{{quote box
| width  = 40%
| align  = right
| quote  = &quot;အေဒီ ၇ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုကြားတွင် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]]၊ [[ဆူမတြားကျွန်း|ဆူမတြား]]နှင့် [[ဘာလီကျွန်း|ဘာလီ]]တို့တွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံ ရာပေါင်းများစွာကို အုတ်နှင့် ကျောက်တုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယင်းတို့ကို ''ကျန္ဒီ'' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းသည် တံခါးမုခ်များနှင့် ရေချိုးရာနေရာများအပါအဝင် အခြားသော အစ္စလာမ်မတိုင်မီ အဆောက်အအုံများကိုပါ ရည်ညွှန်းသော်လည်း ၎င်း၏ အဓိက သရုပ်သကန်မှာ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နတ်ကွန်းပင်ဖြစ်သည်။&quot;
| salign = right
| source = — [[Soekmono|ဆူက္မိုနို]]၊ R. &quot;Candi:Symbol of the Universe&quot;.&lt;ref&gt;Soekmono, R. &quot;Candi:Symbol of the Universe&quot;, pp.58-59 in [[Miksic, John N.]], ed. ''Ancient History'' Volume 1 of [[Indonesian Heritage Series]] Archipelago Press, Singapore (1996) {{ISBN|978-981-3018-26-6}}&lt;/ref&gt;
}}
[[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရသည် နတ်ဘုရားမ [[ဒူရ်ဂါ]]၏ သရုပ်သကန်တစ်ခုဖြစ်သော [[စဏ္ဍီ|စဏ္ဍိကာ]] (သေမင်း၏နတ်ဘုရားမ) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last =Soekmono | first =Dr R.| title =Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 | publisher =Penerbit Kanisius | year =1973 | location =Yogyakarta, Indonesia| pages =81 | isbn = 979-413-290-X}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်က ရှေးခေတ် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ၌ သုသာန်ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် နောင်ဘဝနှင့် ဆက်စပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ ''ကျန္ဒီ'' အမည်ကို ''စဏ္ဍိကာ'' သို့မဟုတ် ''ဒူရ်ဂါ'' နှင့် ဆက်စပ်မှုသည် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]]၊ သို့မဟုတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]ကဲ့သို့သော [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]ပြင်ပ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]နှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အခြားဒေသများတွင် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များနှင့် မသိရှိရပေ။
{{ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရှုထောင့်မှ နောက်ထပ်သီအိုရီတစ်ခုက ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ]]စကားလုံး ''စေဒီ'' ([[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]]: ''စေတိယ'') ၏ ဒေသသုံးပုံစံဖြစ်နိုင်ပြီး ၎င်းသည် [[စေတီတော်]]ကို ရည်ညွှန်းသော [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]စကားလုံး ''စေဒီ'' နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း အကြံပြုသည်။ ၎င်းသည် [[စုဏ္ဍီ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|စုဏ္ဍီဘုရားလောင်း]] (''စုန္ဒီ'' သို့မဟုတ် ''စန္ဒာ'' ဟုလည်း သိကြ) နှင့်လည်း ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | title = History of Women in Buddhism - Indonesia: Part 10  | work = Shakyadita: Awakening Buddhist Women | url = http://awakeningbuddhistwomen.blogspot.co.id/2015/06/history-of-women-in-buddhism-indonesia_29.html}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းပညာရှင်များက ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]] ကျောင်းတော်များကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော ဘုရင်များ သို့မဟုတ် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန်အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု အကြံပြုကြသည်။ ဤအချက်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များ၊ မြင့်မြတ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များ၊ ဘုရင်များ၊ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဒါယကာများ၏ အရိုးပြာများနှင့် အကြွင်းအကျန်များ အပါအဝင် သိုလှောင်ရန် အဆောက်အအုံများအဖြစ် [[စေတီပုထိုး]]များ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အယူအဆနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ကျောင်းတော်၏ [[ဂဗ္ဘာဂဟ|ဂဗ္ဘဂဟ]] (အဓိကအခန်း) အတွင်းတွင် သိုလှောင်ထားသော နတ်ဘုရားရုပ်တုသည် ကွယ်လွန်သူဘုရင်ကို စံနမူနာယူကာ ပြုလုပ်လေ့ရှိပြီး [[ဒေဝရာဇ]] အယူအဆအရ [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]] သို့မဟုတ် [[သိဝ]] အဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားသော ဘုရင်၏ နတ်ဖြစ်လာသူပုဂ္ဂိုလ်ဟု ယူဆကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ [[ပဆူရုအန်]]မြို့ရှိ ဘယ်လာဟန်ကျောင်းတော်မှ [[အဲရ်လန်ဂါ]] ဘုရင်၏ ရုပ်တုသည် [[ဂဠုန်]]ကို စီးနေသော ဗိဿနိုးအဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားသည်။

== ဗိသုကာလက်ရာ ==
[[File:Borobudur Mandala.svg|thumb|left|upright|[[မဏ္ဍိုင်]] ပုံစံကိုယူထားသည့် ဗောရောဗုဓောရ်၏ မြေပြင်ပုံစံ]]
ကျန္ဒီဗိသုကာလက်ရာသည် [[ဝါစ္တုသျှတြ]]ကို အခြေခံသည့် ပုံမှန် [[ဟိန္ဒူဗိသုကာလက်ရာ]] ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို လိုက်နာသည်။ ကျောင်းတော်အပြင်အဆင်၊ အထူးသဖြင့် [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] ကာလတွင်၊ [[မဏ္ဍိုင်]] ကျောင်းတော်အစီအမံများနှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျောင်းတော်များ၏ ပုံမှန်မြင့်မားသော ထွတ်မျှော်စင်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည်။ ''ကျန္ဒီ'' ကို နတ်ဘုရားများ စံမြန်းရာ မြင့်မြတ်သောတောင်ဖြစ်သည့် [[မြင်းမိုရ်တောင်|မေရုတောင်]]ကို တုပရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည်။ ကျောင်းတော်တစ်ခုလုံးသည် [[ဟိန္ဒူစကြဝဠာဗေဒ]]နှင့် [[လောက]]၏ အလွှာများအရ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] စကြဝဠာ၏ ပုံစံငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp4&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=4}}&lt;/ref&gt;

=== အဆောက်အဦဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများ ===
[[File:Prambanan Cross Section Shiva.svg|thumb|upright|[[သိဝ]] ကျောင်းတော် ကျန္ဒီ [[ပရမ်ဘာနန်]] တွင် တက်စအလွှာသုံးခုဖြစ်သည့် ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေ (ဘူရ်လောက)၊ ကိုယ်ထည် (ဘူဝရ်လောက) နှင့် ခေါင်မိုး (သဝရ်လောက) တို့ပါဝင်သည်။]]
ကျန္ဒီအဆောက်အအုံနှင့် အပြင်အဆင်တွင် သန့်ရှင်းမှုနည်းသော နယ်မြေများမှ အသန့်ရှင်းဆုံးနယ်မြေများအထိ ဇုန်များ၏ အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှုပါဝင်သည်။ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာဗိသုကာလက်ရာ၏ အိန္ဒိယထုံးတမ်းအရ အစိတ်အပိုင်းများကို သုံးပိုင်းခွဲခြားထားသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ကျောင်းတော်၏ ဒီဇိုင်း၊ အစီအမံနှင့် အပြင်အဆင်သည် အစိတ်အပိုင်းသုံးခုအတွင်း နေရာခွဲဝေမှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းကို လိုက်နာသည်၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ခြေဖဝါး (အောက်ခြေ)၊ ကိုယ်ထည် (အလယ်)၊ နှင့် ဦးခေါင်း (ခေါင်မိုး) အဖြစ် ခွဲခြားဖော်ပြကြသည်။ ဇုန်သုံးခုကို မြင့်မြတ်သော အဆင့်အတန်းအလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဤဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အယူအဆတစ်ခုချင်းစီတွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဝေါဟာရများရှိသော်လည်း အယူအဆ၏ အနှစ်သာရမှာ တူညီသည်။ အဆောက်အအုံနေရာအစီအမံ (အလျားလိုက်) ဖြစ်စေ၊ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ (ဒေါင်လိုက်) ဖြစ်စေ ဇုန်သုံးခုပါဝင်သည်-&lt;ref&gt;[http://konservasiborobudur.org/?p=11 Konservasi Borobudur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726234819/http://konservasiborobudur.org/?p=11# |date=2011-07-26 }} (in Indonesian)&lt;/ref&gt;
* [[ဘူလောက|ဘူရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[ကာမာဝစရ|ကာမဓာတ်]]'' )၊ သာမန်သေတတ်သောသူများ၊ လူ၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် နတ်ဆိုးများ၏ အနိမ့်ဆုံးနယ်ပယ်။ လူတို့သည် မိမိတို့၏ တပ်မက်မှု၊ ဆန္ဒနှင့် မသန့်ရှင်းသော ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံဖြင့် ချည်နှောင်ခံရသောနေရာ။ ပြင်ပဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ခြေဖဝါး (အောက်ခြေ) သည် ''ဘူရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[ဘူဝရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[ရူပဈာန်|ရူပဓာတ်]]'' )၊ မြင့်မြတ်သောသူများ၊ [[ရသေ့]]များ၊ ရဟန်းများနှင့် အဆင့်နိမ့်နတ်ဘုရားများ၏ အလယ်အလတ်နယ်ပယ်။ ဤနေရာရှိ လူတို့သည် အမှန်တရား၏ အလင်းကို စတင်မြင်လာကြသည်။ အလယ်ဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ကိုယ်ထည်သည် ''ဘူဝရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[သဝရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[အရူပဈာန်|အရူပဓာတ်]]'' )၊ ''[[သုဂတိဘုံ]]'' ဟုလည်း သိကြသည့် နတ်ဘုရားများ၏ အမြင့်ဆုံးနှင့် အသန့်ရှင်းဆုံးနယ်ပယ်။ အတွင်းဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ခေါင်မိုးများသည် ''သဝရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဟိန္ဒူအဆောက်အအုံများ၏ ခေါင်မိုးများကို များသောအားဖြင့် ''[[ကျောက်မျက်ရတနာ|ရတန]]'' ([[သက္ကတဘာသာ]]: ကျောက်မျက်) သို့မဟုတ် [[ဝဇီရ]] ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အရှေ့ဂျားဗားခေတ်တွင် တုံးပုံစံအဆောက်အဦဖြင့်သော်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ ''[[စေတီတော်|စေတီ]]'' သို့မဟုတ် ဒဂိုဘာ ဆလင်ဒါပုံ အဆောက်အအုံများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ အထွဋ်အထိပ်အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။

=== စတိုင် ===
[[အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုး]] [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်]] [[Soekmono|ဆူက္မိုနို]]သည် ''ကျန္ဒီ'' စတိုင်များကို အဓိကအုပ်စုနှစ်စုအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားခဲ့သည်- အေဒီ ၁၀၀၀ မတိုင်မီက လွှမ်းမိုးသော [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] စတိုင်နှင့် အေဒီ ၁၀၀၀ နောက်ပိုင်း [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] စတိုင်တို့ဖြစ်သည်။ သူသည် [[ဆူမတြားကျွန်း]]နှင့် [[ဘာလီကျွန်း]]ရှိ ကျောင်းတော်များကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] စတိုင်တွင် အုပ်စုဖွဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last =Soekmono | first =Dr R.| title =Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 | publisher =Penerbit Kanisius | year =1973 | location =Yogyakarta, Indonesia| pages =86 | isbn = 979-413-290-X}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image
| footer            = [[ပရမ်ဘာနန်]]အနီးရှိ [[ဘုဘရာ]] ကျောင်းတော်သည် [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]စတိုင်၏ ဥပမာဖြစ်ပြီး [[ဘလီတာ]]ရှိ ပနတာရန်ကျောင်းတော်သည် [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]စတိုင်၏ ဥပမာဖြစ်သည်
| align             = left
| caption_align     = center
| total_width       = 450
| image1            = Candi Bubrah 2019 front crop.jpg
| alt1              = Bubrah
| caption1          = '''ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်''' &lt;br/&gt;[[ဘုဘရာ]] ကျောင်းတော်
| link1             = 
| image2            = Candi Panataran Dated Temple, Java 1288.jpg
| alt2              = Penataran
| caption2          = '''ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်းစတိုင်''' &lt;br/&gt;[[ပနတာရန်]] ကျောင်းတော်
| link2             = 
}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
!width=&quot;70px&quot;|ကျောင်းတော်၏ အစိတ်အပိုင်းများ
!width=&quot;140px&quot;|ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်
!width=&quot;140px&quot;|ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်းစတိုင်
|- 
|အဆောက်အအုံ၏ ပုံသဏ္ဌာန်
|တုတ်ခိုင်ထွားကျိုင်းလေ့ရှိသည်
|သွယ်လျမြင့်မားလေ့ရှိသည်
|- 
|ခေါင်မိုး
|အပိုင်းသုံးပိုင်းဖြင့် ထင်ရှားစွာ အထစ်အထစ်ရှိသော ခေါင်မိုးအပိုင်းများ
|အဆင့်လိုက်အပိုင်းများ၏ အစိတ်အပိုင်းများစွာသည် ချောမွေ့သော ပေါင်းစပ်ခေါင်မိုးအဆောက်အအုံကို ဖွဲ့စည်းသည်
|- 
|အထွဋ်
|စေတီ (ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ)၊ ရတန သို့မဟုတ် ဝဇီရ (ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ)
|တုံးပုံစံ (အများအားဖြင့် ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ)၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဒဂိုဘာ ဆလင်ဒါပုံအဆောက်အအုံများ (ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ)
|- 
|မုခ်ဝနှင့် ဂူငယ်အလှဆင်မှု
|ကာလ-မကာရ စတိုင်၊ အောက်မေးရိုးမပါသော ကာလခေါင်းသည် မုခ်ဝထိပ်တွင်ရှိ၍ ပါးစပ်ဖွင့်ထားပြီး မုခ်ဝတစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ မကာရ နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်
|အောက်မေးရိုးပါသော ကာလခေါင်းသာလျှင် ပြုံးပြနေပြီး မုခ်ဝထိပ်တွင် ရှိသည်၊ မကာရ မပါရှိ
|- 
|ရုပ်ကြွများ
|နောက်ခံမှ အတော်အတန် မြင့်မားစွာ ဖောင်းကြွနေပြီး ရုပ်ပုံများကို သဘာဝကျကျစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်
|နောက်ခံမှ အတော်အတန် ပြားချပ်စွာ ဖောင်းကြွနေပြီး ရုပ်ပုံများကို ဘာလီ ဝါယန်ရုပ်ပုံနှင့် ဆင်တူသော ချဲ့ကားစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်
|- 
|အဓိကကျောင်းတော်၏ အပြင်အဆင်နှင့် တည်နေရာ
|ဗဟိုပြု မဏ္ဍိုင်၊ အချိုးညီ၊ တရားဝင်၊ အဓိကကျောင်းတော်သည် အဆောက်အအုံ၏ ဗဟိုတွင်ရှိပြီး သေးငယ်သော ''ပါဝါရာ'' ကျောင်းတော်များက ပုံမှန်အတန်းလိုက် ဝန်းရံထားသည်
|မျဉ်းဖြောင့်၊ အချိုးမညီ၊ နေရာ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကိုလိုက်နာ၊ အဓိကကျောင်းတော်သည် ဝင်ပေါက်မှ အနောက်ဘက် သို့မဟုတ် အဝေးဆုံးတွင်ရှိပြီး မကြာခဏ အဆောက်အအုံ၏ အမြင့်ဆုံးမြေနေရာတွင် တည်ရှိ၊ ''ပါဝါရာ'' ကျောင်းတော်များသည် အဓိကကျောင်းတော်၏ ရှေ့တွင် တည်ရှိသည်
|- 
|ဦးတည်ချက်
|အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူ
|အများအားဖြင့် အနောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ
|- 
|ပစ္စည်းများ
|အများစုမှာ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်
|အများစုမှာ အုတ်နီ
|-  
|}
[[File:Candi Bima, Dieng 1179.jpg|thumb|right|upright|[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]မှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘီမာကျောင်းတော်။ ၎င်းသည် [[ဂျားဗားကျွန်း]]ရှိ အစောဆုံးကျောင်းတော်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။]]
ဤအထွေထွေ ဒီဇိုင်းလက္ခဏာများအတွက် ပစ္စည်း၊ ပုံစံနှင့် တည်နေရာ ခြွင်းချက်များရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပနတာရန်]]၊ [[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ဂျာဝီ]]၊ [[ဂျာဂိုကျောင်းတော်|ဂျာဂို]]၊ [[ကီဒယ်ကျောင်းတော်|ကီဒယ်]] နှင့် [[ဆင်ဟာဆာရီကျောင်းတော်|ဆင်ဟာဆာရီ]] ကျောင်းတော်များသည် အရှေ့ဂျားဗားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သော်လည်း [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] ကျောင်းတော်ပစ္စည်းနှင့် ဆင်တူသည့် အန်ဒီဆိုက်ကျောက်ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ ဘရာဟူ၊ ဂျာဘွန်နှင့် ပါရီကျောင်းတော်များကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အပျက်အစီးများသည် အုတ်နီကို အသုံးပြုကြသည်။ အလားတူပင် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်သည် အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်နှင့် ဆင်တူစွာ မြင့်မားသွယ်လျသော်လည်း ခေါင်မိုးဒီဇိုင်းမှာ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်ဖြစ်သည်။ တည်နေရာများသည် ကျောင်းတော်စတိုင်များနှင့် အမြဲဆက်စပ်မနေပါ- ဥပမာ ကျန္ဒီ ဘဒုတ်သည် [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]၊ [[မာလန်]]တွင် တည်ရှိသော်လည်း ခေတ်ကာလနှင့် စတိုင်မှာ ပိုမိုရှေးကျသော ၈ ရာစု ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်နှင့် သက်ဆိုင်သည်။

[[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်|ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း ဂျားဗားမြောက်ပိုင်းအလယ်ပိုင်း အဆောက်အအုံများသည် သေးငယ်ပြီး ပိုမိုရိုးရှင်းသော ထွင်းထုမှုများကို ပြသသည့် ကျောင်းတော်များသာ ပါဝင်သော်လည်း [[ဆဲဝူ|ဆဲဝူကျောင်းတော်]]ကဲ့သို့သော နောက်ပိုင်းတောင်ပိုင်း အဆောက်အအုံများမှာ ပိုမိုခမ်းနားကာ ပိုမိုကြွယ်ဝသော ထွင်းထုမှုများနှင့် ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ၏ ဗဟိုပြုအပြင်အဆင်တို့ပါရှိသည်။

[[မာဂျာပါဟစ်]] ခေတ်တွင် ဩစထရိုနီးရှား မက်ဂလစ်သစ် ဒီဇိုင်းဒြပ်စင်များဖြစ်သော အဆင့်လိုက်ပိရမစ်များ (''ပွန်ဒန် ဘဲရွန်ဒက်ခ်'') ကဲ့သို့သော ဒီဇိုင်းများ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤဒီဇိုင်းလက္ခဏာများကို အရှေ့အလယ်ပိုင်းဂျားဗားရှိ [[လားဝူတောင်]] ရှိ [[ကျန္ဒီ ဆူကူ|ဆူကူ]] နှင့် [[ကျန္ဒီ ဆယ်သို|ဆယ်သို]] ကျောင်းတော်များနှင့် မက်ဆို-အမေရိကန် အဆင့်လိုက်ပိရမစ်များနှင့် ဆင်တူသော [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]] တောင်စောင်းများရှိ အဆင့်လိုက်သန့်ရှင်းရာဌာနအဆောက်အအုံများတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။

==ပစ္စည်းများ==
[[File:Billbeee-borob.jpg|thumb|upright|ဗောရောဗုဓောရ်ရှိ [[Corbel arch|ကော်ဘယ်ခုံး]] တစ်ခု ဖွဲ့စည်းထားသော အပြန်အလှန် ထိန်းချုပ်ထားသည့် [[အန်ဒီဆိုက်]] ကျောက်တုံးများ]]
အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းထားသော ''ကျန္ဒီ'' အများစုကို [[အန်ဒီဆိုက်]] ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ ၎င်းတို့၏ တာရှည်ခံမှုမှာ အပူပိုင်းရာသီဥတုနှင့် မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းကြောင့် ကျောက်တုံး၏ တာရှည်ခံမှုကြောင့်ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ အချို့သောကာလများ အထူးသဖြင့် မာဂျာပါဟစ်ခေတ်တွင် [[အုတ်နီ]]ကို ကျောင်းတော်နှင့် အဆောက်အဦပစ္စည်းများအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည်ကို တွေ့ရသည်။ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ရာတွင် အောက်ပါပစ္စည်းများကို အများအားဖြင့် အသုံးပြုသည်-

* [[အန်ဒီဆိုက်]]သည် အလယ်အလတ်ဖွဲ့စည်းမှုရှိသော အပြင်ထွက်မီးသင့် [[မီးသင့်ကျောက်]]ဖြစ်ပြီး [[ဖန်ရောင်လွှာ|အဖန်ရောင်]]မှ [[မြေအောက်မီးသွေး|ပေါ်ဖီရီ]] အသားပုံစံရှိသည်။ အရောင်မှာ အလင်းမှ မီးခိုးရင့်ရောင်အထိ ကွဲပြားသည်။ အန်ဒီဆိုက်သည် အထူးသဖြင့် ဂျားဗားမီးတောင်ကျွန်းတွင် ပေါများပြီး ဖိသိပ်ထားသော ရှေးခေတ်မြေအောက်မဂ္ဂမာအခန်းများ သို့မဟုတ် အအေးခံထားသော ချော်ရည်များမှ ဖွဲ့စည်းထားသော အန်ဒီဆိုက်အနည်အနှစ်များရှိသည့် အချို့သော ချောက်ကမ်းပါးများ သို့မဟုတ် ကျောက်မိုင်းများမှ တူးဖော်ရရှိသည်။ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးတစ်ခုချင်းစီကို အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သည့်နည်းစနစ်ဖြင့် ကျောင်းတော်နံရံများ၊ ကြမ်းပြင်များနှင့် အဆောက်အဦများကို တည်ဆောက်ရန် အတုံးများအဖြစ် စိတ်ကြိုက်ပြုလုပ်သည်။ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးများကို သံထွင်းကိရိယာဖြင့် အလွယ်တကူ ပုံဖော်ထွင်းထုနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကျောင်းတော်နံရံများနှင့် [[အနိမ့်ရုပ်ကြွ]]များကဲ့သို့သော အလှဆင်ထွင်းထုခြင်းများအတွက် သင့်လျော်သောပစ္စည်းတစ်ခုဖြစ်စေသည်။ အထူးသဖြင့် ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ပရမ်ဘာနန်ရှိ ကျောင်းတော်များစွာတွင် တွေ့ရှိနိုင်သော ပီပြင်သော ဇာတ်ကြောင်းပြ အနိမ့်ရုပ်ကြွများဖြင့် အန်ဒီဆိုက်နံရံများကို ထွင်းထုထားသည်။ နတ်ဘုရားများနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ရုပ်တုများကဲ့သို့သော ထွင်းထုထားသော ရုပ်တုများအတွက် ပစ္စည်းအဖြစ်လည်း အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးများကို အသုံးပြုသည်။
[[File:Candi Jabung B.JPG|thumb|upright|မာဂျာပါဟစ်ခေတ်မှ အုတ်နီ [[ဂျာဘွန်]] ကျောင်းတော်]]
* [[အုတ်]] ကိုလည်း ကျောင်းတော်များတည်ဆောက်ရန် အသုံးပြုသည်။ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး အုတ်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံမှာ အေဒီ ၂ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအထိ သက်တမ်းရှိပြီး အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်၊ [[ကရာဝမ်]]ရှိ [[ဘာတုဂျာယာ]] ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ အုတ်ကို အင်ဒိုနီးရှား၏ ဂန္ထဝင်ခေတ် ''ကျန္ဒီ'' တွင် အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်ခဲ့သူများမှာ ၁၄ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုနှစ်များ၏ [[မာဂျာပါဟစ်]] ဗိသုကာပညာရှင်များဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Schoppert1997&quot;&gt;{{cite book|last1=Schoppert |first1=P. |last2=Damais |first2=S.|title=Java Style|year=1997|publisher=Periplus Editions|editor=Didier Millet|location=Paris|pages=33–34|isbn=962-593-232-1}}&lt;/ref&gt; နွယ်ပင်အစေးနှင့် [[ထန်းသကြား]] အင်္ဂတေကို အသုံးပြုကာ ၎င်းတို့၏ ကျောင်းတော်များသည် ခိုင်မာသော ဂျီဩမေတြီ အရည်အသွေးရှိခဲ့သည်။ မာဂျာပါဟစ်ကျောင်းတော်များ၏ ဥပမာများတွင် [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ ဘရာဟူကျောင်းတော်၊ ဆီဒိုအာဂျိုရှိ ပါရီ၊ နှင့် ပရိုဘိုလင်ဂိုရှိ ဂျာဘွန်တို့ပါဝင်သည်။ [[ဘာဟယ်ကျောင်းတော်]]၊ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ|မူအာရို ဂျမ်ဘီ]] နှင့် [[မူအာရ တာကက်စ်]] ကဲ့သို့သော ဆူမတြားရှိ ကျောင်းတော်အချို့ကို အုတ်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ သို့သော်၊ ချော်ရည်အန်ဒီဆိုက်ကျောက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရွှံ့စေးအုတ်နီများသည် အထူးသဖြင့် ပူပြင်းစွတ်စိုသော အပူပိုင်းဒြပ်စင်များနှင့် သည်းထန်စွာရွာသွန်းသော မုတ်သုန်မိုးများနှင့် ထိတွေ့ပါက တာရှည်ခံမှု နည်းပါးသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် အုတ်နီအဆောက်အအုံများစွာသည် ရာစုနှစ်များတစ်လျှောက် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် ပျက်စီးနေသော အဆောက်အအုံကို အုတ်အသစ်များဖြင့် ပြန်လည်ပုံသွန်းခြင်းနှင့် အစားထိုးခြင်းများ လိုအပ်သည်။
* [[မီးတောင်ပြာကျောက်]] သည် ဂျားဗားမီးတောင်များအနီး သို့မဟုတ် ထုံးကျောက်ဖွဲ့စည်းမှုများအနီးတွင် အတော်အတန် ပေါများသော မီးတောင်ကျောက်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ဂျားဗားဘာသာစကားများတွင် မီးတောင်ပြာကျောက်ကို ''ဘာတု ပုတီး'' (ကျောက်ဖြူ) ဟုခေါ်ပြီး ၎င်း၏ အရောင်ဖျော့သည်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ သို့သော် ဤကျောက်၏ ထူးခြားသော မြေဖြူခဲသဘောသဘာဝသည် ၎င်းကို အဆောက်အအုံအဆင်တန်ဆာများအတွက် အနိမ့်ရုပ်ကြွများအဖြစ် ထွင်းထုရန် မသင့်လျော်စေပါ။ အန်ဒီဆိုက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မီးတောင်ပြာကျောက်သည် အရည်အသွေးနိမ့်သော ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဂျားဗားကျောင်းတော်များတွင် မီးတောင်ပြာကျောက်ကို အများအားဖြင့် ကျောက်ဖြည့်ရန်အတွက်—ကျောင်းတော်၏ အတွင်းပိုင်းအဆောက်အအုံကို ဖွဲ့စည်းရန်—အသုံးပြုပြီး အပြင်ပိုင်းအလွှာတွင် ထွင်းထုရန် ပိုမိုသင့်လျော်သော အန်ဒီဆိုက်ကို အသုံးပြုသည်။ မီးတောင်ပြာကျောက်မိုင်းများကို ရာတူ ဘိုကိုတောင်ကုန်းအနီးရှိ ဆဲဝူ ထုံးကျောက်အကွာအဝေးများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ [[ရာတူ ဘိုကို]] မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာကျောင်းတော်တွင် ကျောင်းတော်အတွင်းရှိ မီးတောင်ပြာကျောက်ဖြည့်မှုများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဆဲဝူနှင့် ဆမ်ဘီဆာရီကျောင်းတော်များ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော နံရံများကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ၏ အပြင်ဘက်နံရံများအတွက် တစ်ခါတစ်ရံ မီးတောင်ပြာကျောက်ကို ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။
* [[အင်္ဂတေ]] သည် သဲ၊ ကျောက်၊ ရေနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ကြိတ်ထားသော ခရုခွံတို့ ရောစပ်ထားသည့် ခေတ်သစ် [[ကွန်ကရစ်]]နှင့် ဆင်တူသော ပစ္စည်းဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းအဖြစ် အင်္ဂတေကို အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်ရှိ [[ဘာတုဂျာယာ]] ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
[[File:Relief on Sari Temple wall, 2014-04-10 03.jpg|thumb|upright|[[ဆာရီကျောင်းတော်|ဆာရီ]]၏ ရုပ်ကြွပေါ်ရှိ တိုက်စားသွားသော ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အင်္ဂတေ၏ အရိပ်အယောင်များ]]
* [[အင်္ဂတေပျော့]]၊ ''ဝဇ္ဇရလေပ'' (သက္ကတ: စိန်အင်္ဂတေ) ဟုလည်းခေါ်ပြီး ကျောင်းတော်နံရံများကို အပေါ်ယံလိမ်းရန် အသုံးပြုသည်။ အဖြူ-ဝါရောင် အင်္ဂတေကို ကြိတ်ထားသော [[ထုံးကျောက်]]၊ မီးတောင်ပြာကျောက် သို့မဟုတ် အဖြူရောင်မြေကြီး ([[ကာအိုလင်]]) နှင့် အစေးများ သို့မဟုတ် သစ်စေးများကဲ့သို့ အပင်မှထွက်သော ပစ္စည်းများကို ချည်နှောင်ပစ္စည်းအဖြစ် ရောစပ်ပြုလုပ်သည်။ ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အဖြူရောင်အင်္ဂတေကို အန်ဒီဆိုက်နံရံများပေါ်တွင် လိမ်းကျံကာ ထို့နောက် တောက်ပသောအရောင်များဖြင့် ခြယ်သခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာသွန်သင်ချက်အတွက် အလင်းပြမီးရှူးတန်ဆောင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;World Religions&quot;&gt;{{cite web |title =The Greatest Sacred Buildings |publisher =Museum of World Religions, Taipei |url =http://www.mwr.org.tw/content_en/exhibitions/permanent-exhibition/sub_12.aspx |access-date =4 May 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20170207105433/http://www.mwr.org.tw/content_en/exhibitions/permanent-exhibition/sub_12.aspx# |archive-date =2017-02-07 |url-status =dead }}&lt;/ref&gt; ဗောရောဗုဓောရ်၊ [[ဆာရီကျောင်းတော်|ဆာရီ]]၊ [[ကလဆန်]]နှင့် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်နံရံများတွင် တိုက်စားသွားသော ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အင်္ဂတေ၏ အရိပ်အယောင်များကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
* [[သစ်သား]] ကို ''ကျန္ဒီ'' တည်ဆောက်မှုအချို့တွင် သို့မဟုတ် အနည်းဆုံး ကျောင်းတော်ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆာရီနှင့် [[ပလောင်ဆန်]] ကျောင်းတော်များတွင် ၎င်း၏ဒုတိယထပ်ရှိ သစ်သားထုပ်တန်းများနှင့် ကြမ်းပြင်များကို ထောက်ပံ့မည့် ကျောက်ထစ်များ၏သဲလွန်စများနှင့် သစ်သားလှေခါးများ၏သဲလွန်စများရှိကြောင်း သိရှိရသည်။ [[ရာတူ ဘိုကို]] အဆောက်အအုံတွင် အဆောက်အအုံအခြေခံများနှင့် ကျောက် ''အုန်ပက်ခ်'' တိုင်အခြေစိုက်များရှိပြီး၊ ၎င်းသည် ဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော သစ်သားခေါင်မိုးအဆောက်အအုံကို ထောက်ပံ့ရန် ထိုနေရာတွင် တစ်ချိန်က သစ်သားတိုင်ထိပ်များ ရပ်တည်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ သစ်သားပြတင်းပေါက်ရထားလမ်းများနှင့် သစ်သားတံခါးများ တပ်ဆင်ရန် အပေါက်များ၏ သဲလွန်စများကို ''ပါဝါရာ'' (အရန်) ကျောင်းတော်ငယ်များစွာတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ သေချာသည်မှာ သစ်သားပစ္စည်းများသည် စွတ်စိုသော အပူပိုင်းရာသီဥတုတွင် အလွယ်တကူ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးတတ်ပြီး ရာစုနှစ်များကြာပြီးနောက် သဲလွန်စမကျန်ရစ်စေပါ။

== ရုပ်ပုံစံများနှင့် အလှဆင်မှုများ ==

=== ကာလ-မကာရ ===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Poort op de Borobudur TMnr 10015959.jpg|thumb|upright|ဗောရောဗုဓောရ်မုခ်ဝများပေါ်ရှိ ကာလ-မကာရ၊ ကာလ၏ခေါင်းသည် မုခ်ဝ၏ထိပ်တွင် ရှိပြီး မကာရများက တစ်ဖက်တစ်ချက်စီကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗား၏ ကျန္ဒီများသည် ကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာ၏ အလှဆင်မှုနှင့် သင်္ကေတဆိုင်ရာ ဒြပ်စင်များအဖြစ် ကာလ-မကာရကို အသုံးပြုသည့်အတွက် လူသိများသည်။ [[ကာလ (အချိန်)|ကာလ]] သည် [[အချိန်]]ကို ကိုယ်စားပြုသော ဘီလူးကြီးဖြစ်ပြီး - ကာလ၏ခေါင်းကို ကျောင်းတော်မုခ်ဝ၏ ဒြပ်စင်အဖြစ်ပြုလုပ်ခြင်းသည် အချိန်သည် အရာခပ်သိမ်းကို ဝါးမျိုသည်ဟု ကိုယ်စားပြုသည်။ ကာလသည် အကာအကွယ်ပေးသည့်ရုပ်တုလည်းဖြစ်ပြီး ကြမ်းတမ်းသော ဘီလူးမျက်နှာဖြင့် မကောင်းဆိုးဝါးဝိဉာဉ်များကို ခြောက်လှန့်သည်။ [[မကာရ]] သည် ဒဏ္ဍာရီလာ ပင်လယ်သတ္တဝါကြီးဖြစ်ပြီး ပင်လယ်နတ်ဘုရား [[ဝရုဏ]]၏ ဝါဟန (ယာဉ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် နို့တိုက်သတ္တဝါတစ်ဝက်နှင့် ငါးတစ်ဝက်အဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိသည်။ ကျောင်းတော်များစွာတွင် ၎င်းကို ငါးတစ်ဝက် သို့မဟုတ် ဖျံတစ်ဝက်ပုံစံဖြင့် [[ဆင်]]ခေါင်းဖြင့် သရုပ်ဖော်သည်။ ၎င်းကို [[မိကျောင်း]]၏ ဦးခေါင်းနှင့် မေးရိုး၊ ဆင်နှာမောင်း၊ [[တောဝက်]]၏ အစွယ်များနှင့် နားရွက်များ၊ [[မျောက်]]၏ ပြူးကျယ်သော မျက်လုံးများ၊ [[ငါး]]၏ အကြေးခွံများနှင့် ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၊ [[ဒေါင်း]]၏ လိမ်ယှက်နေသော အမြီးအတောင်များဖြင့်လည်း ပြသထားသည်။ ကာလနှင့် မကာရ နှစ်ခုစလုံးကို ကျောင်းတော်၏ဝင်ပေါက်အတွက် အကာအကွယ်ရုပ်တုများအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။

ဘီလူးခေါင်းကြီးဖြစ်သော ကာလသည် မကြာခဏဆိုသလို ဝင်ပေါက်ထိပ်တွင် ရှိပြီး မကာရများကို ကာလခေါင်း၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ပုံဖော်ကာ မုခ်ဝကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထောင့်စွန်းအဆင်တန်ဆာ (antefixes) အဖြစ် ထိပ်ထောင့်တွင် ပုံဖော်ကြသည်။ ကာလ-မကာရ ပုံစံကို လှေကားလက်ရန်းများတွင်လည်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။ လှေကား၏အထက်ပိုင်းတွင် ကာလခေါင်း၏ပါးစပ်မှ မကာရကို အောက်သို့ ထုတ်ပြထားသည်။ အနုစိတ်ကျောက်ထွင်းထုထားသော အမွှာမကာရများသည် လှေကား၏အောက်ပိုင်းအဆင့်ကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ကာ ၎င်း၏ ကွေးညွှတ်သောကိုယ်ထည်များက လှေကားလက်ရန်းများကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မကာရများအပြင် ကာလ၏ခေါင်းသည် ၎င်း၏လျှာကို လှေကားလက်ရန်းအဖြစ်လည်း ထုတ်ပြနိုင်သည်။ ဤလှေကားအလှဆင်မှုအမျိုးအစားများကို ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ပရမ်ဘာနန်တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ မကာရ၏နှာမောင်းများကို [[ရွှေ]]အနားသတ်များပါရှိသည်ဟု သို့မဟုတ် [[ကျောက်မျက်ရတနာ]]များ ပန်းထွက်နေသည်ဟု မကြာခဏ ဖော်ပြကြပြီး ၎င်း၏ပါးစပ်အတွင်း၌ [[ဂဏ]]အာဠာဝကရုပ်များ သို့မဟုတ် [[ခြင်္သေ့]] သို့မဟုတ် [[ကြက်တူရွေး]]များကဲ့သို့သော တိရစ္ဆာန်ရုပ်များကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။

=== လိင်္ဂ-ယောနိ ===
[[File:KITLV 87800 - Isidore van Kinsbergen - Sculpture of a yoni with lingga at Yogyakarta - Before 1900.tif|thumb|upright|left|''[[နာဂ]]'' မြွေဖြင့် အလှဆင်ထောက်ပံ့ထားသည့် ရေဆင်းတံစို့ပါ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း လိင်္ဂ-ယောနိ၊ ယော့ဂျာကာတာ၊ ၉ ရာစု]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗား ''ကျန္ဒီ'' တွင် လိင်္ဂ-ယောနိ သင်္ကေတကို ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ အထူးသဖြင့် သိဝဘာသာဝင်တို့၏ ကျောင်းတော်များတွင်သာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် မတွေ့ရပေ။ [[လိင်္ဂ]]သည် [[ဖယ်လစ်]]ပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ဆလင်ဒါဖြစ်ပြီး နတ်ဘုရား [[သိဝ]]နှင့် ဖန်တီးမှုစွမ်းအားကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အချို့သောလိင်္ဂများကို အပိုင်းသုံးပိုင်းခွဲခြားထားသည်- [[ဗြဟ္မာ]]ကို ကိုယ်စားပြုသော စတုရန်းအောက်ခြေ၊ [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]]ကို ကိုယ်စားပြုသော အဋ္ဌဂံအလယ်ပိုင်း၊ သိဝကို ကိုယ်စားပြုသော အဝိုင်းထိပ်ပိုင်းတို့ဖြစ်သည်။ ဂျားဗားဂန္ထဝင်ခေတ်မှ ကျန်ရစ်သော လိင်္ဂများကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဤပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြောင်လက်တောက်ပသော ကျောက်တုံးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။

လိင်္ဂများကို [[ယောနိ]] ဟုခေါ်သော အလယ်တွင် အပေါက်တစ်ခုပါသည့် စတုရန်းပုံအောက်ခြေပြားပေါ်တွင် တည်ထားပြီး သားအိမ်ကို ကိုယ်စားပြုကာ သိဝ၏ကြင်ယာတော် [[ပါဝတီ]]ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ယောနိတွင် များသောအားဖြင့် ဟိန္ဒူထုံးတမ်းစဉ်လာအတွင်း လိင်္ဂ-ယောနိပေါ်သွန်းလောင်းသည့် အရည်များကို စီးဆင်းစုဆောင်းရန် အထောက်အကူပြုသည့် ရေဆင်းတံစို့တစ်မျိုးပါရှိပြီး များသောအားဖြင့် ''[[နာဂ]]'' ဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ဘာသာရေးသင်္ကေတတစ်ခုအနေဖြင့် လိင်္ဂ၏လုပ်ဆောင်ချက်သည် အဓိကအားဖြင့် ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာဖြစ်သည်။ လိင်္ဂ-ယောနိ၏ အသက်တမ်းအရင့်ဆုံး အကြွင်းအကျန်များကို ၇ ရာစုခန့် အစောပိုင်းကာလမှ [[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ မူလက ကျောင်းတော်တစ်ခုစီတွင် လိင်္ဂ-ယောနိ တစ်စုံအပြည့်အစုံရှိနိုင်သည်။ သို့သော် အချိန်အများစုတွင် လိင်္ဂမှာ ပျောက်ဆုံးနေတတ်သည်။

ဂျားဗားမင်းဆက်ထုံးတမ်းအရ အချို့သောလိင်္ဂများကို ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် သူ၏မင်းဆက်၏ သင်္ကေတများအဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး သိဝနှင့် ဘုရင်၏ တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းကို ဖော်ပြရန်အတွက် တော်ဝင်ကျောင်းတော်များတွင် ထားရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ [[ဂူနွန်ဝူကီယာ]] ကျောင်းတော်၏ လိင်္ဂ-ယောနိသည် [[ကန်ဂယ်ကမ္ပည်းစာ|ကန်ဂယ်ကမ္ပည်းစာ]]အရ [[မတာရမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]၏ ဘုရင် [[မတာရမ်မှ ဆန်ဂျာယာ|ဆန်ဂျာယာ]]နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး [[သက္ကရာဇ်]] ၆၅၄ (အေဒီ ၇၃၂) တွင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SEAKingdoms&quot;&gt;{{cite web|title =Candi Gunung Wukir | work= Southeast Asian Kingdoms |url =https://southeastasiankingdoms.wordpress.com/2013/06/17/candi-gunung-wukir/ |access-date =22 October 2015}}&lt;/ref&gt; လိင်္ဂ-ယောနိ အစုံအလင်ပါဝင်သော အခြားကျောင်းတော်များမှာ [[ဆမ်ဘီဆာရီ]] နှင့် [[အီဂျိုကျောင်းတော်]]တို့ဖြစ်သည်။ လိင်္ဂ-ယောနိပါဝင်သော အရှေ့ဂျားဗားကျောင်းတော်များမှာ [[ပနတာရန်ကျောင်းတော်|ပနတာရန်]] နှင့် [[ဂျာဝီကျောင်းတော်]]တို့ဖြစ်သော်လည်း လိင်္ဂမှာ ပျောက်ဆုံးနေသည်။

=== အနိမ့်ရုပ်ကြွများ ===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reliëf op de aan Shiva gewijde tempel op de Candi Lara Jonggrang oftewel het Prambanan tempelcomplex TMnr 10016185.jpg|thumb|right|မကောင်းဆိုးဝါးဘီလူးကြီးကို သတ်နေသည့် [[ရာမ]]၊ ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်မှ [[ရာမာယဏ]] အနိမ့်ရုပ်ကြွ၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်]]

''ကျန္ဒီ'' နံရံများသည် မကြာခဏဆိုသလို [[အနိမ့်ရုပ်ကြွများ]] ကိုပြသလေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် အလှဆင်ဒြပ်စင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ဇာတ်ကြောင်းပြော အနိမ့်ရုပ်ကြွများမှတစ်ဆင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သင်္ကေတအဓိပ္ပာယ်များကို ဖော်ပြခြင်းနှစ်မျိုးလုံးဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်အနိမ့်ရုပ်ကြွများအနက် အမွန်မြတ်ဆုံးကို ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဗောရောဗုဓောရ်၏ ပထမဆုံး ကျောက်ဖြာဆင့်လေးဆင့်၏ နံရံများသည် အနိမ့်ရုပ်ကြွပန်းပုများ၏ ပြသရာနေရာများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ရှေးခေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာလောကတွင် အလှပဆုံးနှင့် တင့်တယ်ဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news
| url = http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=58,6456,0,0,1,0
| title = Temple of enlightenment
| access-date = 11 November 2011
| first=Tom |last=Cockrem |newspaper=Sydney Morning Herald |date=May 18, 2008
| via= The Buddhist Channel.tv
}}
&lt;/ref&gt; ဗောရောဗုဓောရ်ရှိ အနိမ့်ရုပ်ကြွများက ဖော်ပြသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများတွင် ''ကမ္မဝိဘင်္ဂ'' (ကံ၏တရား)၊ ''[[လလိတဝိစ္တရသုတ်|လလိတဝိစ္တရ]]'' (ဗုဒ္ဓဖွားမြင်ခြင်း)၊ ''[[ဇာတက]]''၊ ''အဝဒါန'' နှင့် ''[[ဂဏ္ဍဝျူဟ]]'' တို့ပါဝင်သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင် [[ပရမ်ဘာနန်]]၌ ''[[ရာမာယဏ]]'' နှင့် ''[[ဘာဂဝတပူရာဏ]]'' (''ကိရှနာယဏ'' ဟု လူသိများ) ကဲ့သို့သော ဟိန္ဒူကျမ်းစာများကို ၎င်း၏အနိမ့်ရုပ်ကြွပြားများတွင် ဖော်ပြထားသည်။

ဗောရောဗုဓောရ်ရှိ အနိမ့်ရုပ်ကြွများသည် ၈ ရာစု ရှေးခေတ်ဂျားဗားရှိ နန်းတွင်းဘဝမှသည် တောရပ်ရသေ့၊ ကျေးရွာရှိ သာမန်လူတန်းစားများအထိ နေ့စဉ်ဘဝ၏ မြင်ကွင်းများစွာကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ၎င်းသည် ကျောင်းတော်များ၊ ဈေးများ၊ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံနှင့် [[အင်ဒိုနီးရှားဗိသုကာပညာ|ဒေသရင်း ဗိသုကာလက်ရာ]]များကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ဤနေရာတွင် သရုပ်ဖော်ထားသော လူများတွင် ဘုရင်၊ မိဖုရား၊ မင်းသား၊ မှူးမတ်များ၊ နန်းတွင်းသူများ၊ စစ်သည်များ၊ အစေခံများ၊ သာမန်လူများ၊ ပုရောဟိတ်များနှင့် ရသေ့များ၏ ရုပ်ပုံများပါဝင်သည်။ ရုပ်ကြွများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာယုံကြည်ချက်များမှ [[အသူရာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|အသူရာ]]များ၊ နတ်ဘုရားများ၊ [[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]များ၊ [[ကိန္နရာ]]များ၊ [[ဂန္ဓဝါ|ဂန္ဓဝါ]]များနှင့် [[အပ္ပသရာ]]များကဲ့သို့သော ဒဏ္ဍာရီလာ နာမ်ဝိဉာဉ်သတ္တဝါများကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ရုပ်ပုံများသည် ၈ ရာစု [[အရှေ့တောင်အာရှ ပင်လယ်ရေကြောင်း]]၏ ဗိသုကာပညာ၊ လက်နက်ကိရိယာ၊ စီးပွားရေး၊ ဖက်ရှင်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနည်းလမ်းများကို လေ့လာခြင်းကဲ့သို့သော အကြောင်းအရာများကို သုတေသနပြုသည့် သမိုင်းပညာရှင်များအတွက် ကိုးကားချက်အဖြစ် မကြာခဏ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၈ ရာစု အရှေ့တောင်အာရှ ထုတ်ချောင်းနှစ်ချောင်းပါသင်္ဘော၏ ကျော်ကြားသော သရုပ်ဖော်မှုတစ်ခုမှာ [[ဗောရောဗုဓောရ်သင်္ဘော]]ဖြစ်သည်။

[[File:Candi Panataran Ramayana Relief, Java 1302.jpg|thumb|upright|left|ရန်သူကို တိုက်ခိုက်နေသည့် [[ဟာနုမာန်]]၊ [[ပနတာရန်]]ကျောင်းတော်မှ ရာမာယဏ အနိမ့်ရုပ်ကြွ၊ အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်]]
ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းခေတ် (အေဒီ ၁၀၀၀ မတိုင်မီ) နှင့် အရှေ့ဂျားဗားခေတ် (အေဒီ ၁၀၀၀ နောက်ပိုင်း) အကြား အနိမ့်ရုပ်ကြွများ၏ စတိုင်နှင့် အနုပညာအရသာတွင် သိသာထင်ရှားသော ခြားနားချက်ရှိသည်။ ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ပရမ်ဘာနန်တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သော အစောပိုင်း ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်သည် ပိုမိုပီပြင်ပြီး သဘာဝကျသောစတိုင်ဖြစ်သည်။ ရုပ်ကြွများကို နောက်ခံမှ အတော်အတန်မြင့်မားစွာ ဖောင်းကြွထားပြီး ရုပ်ပုံများကို သင့်လျော်သော စံပြကိုယ်ခန္ဓာအချိုးအစားဖြင့် သဘာဝကျသောစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အရှေ့ဂျားဗားစတိုင် အနိမ့်ရုပ်ကြွများကို နောက်ခံမှ အတော်အတန်ပြားချပ်စွာ ဖောင်းကြွထားပြီး ရုပ်ပုံများကို ပိုမိုတောင့်တင်းသောဟန်အမူအရာများဖြင့် လက်ရှိ ဘာလီ ဝါယန်ရုပ်ပုံများနှင့် ဆင်တူစွာ ပိုမိုချဲ့ကားသည့်ပုံစံဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်ကို ဘာလီအနုပညာ၊ ကျောင်းတော်အနိမ့်ရုပ်ကြွများတွင် စတိုင်နှင့် အလှတရား၊ [[ဝါယန်]]အရိပ်ရုပ်သေးရုပ်ပုံများ၊ နှင့် [[ကမာဆန်]] [[ဘာလီအနုပညာ|ပန်းချီ]]များတွင် လက်ရှိထိန်းသိမ်းထားသည်။

=== နတ်ဘုရားများ ===

==== ကလ္ပရုက္ခာပင်နှင့် ကိန္နရာများ ====
[[File:Kalpataru, Kinnara-Kinnari, Apsara-Devata, Pawon Temple.jpg|thumb|''[[ကိန္နရာ]]'' (အထီး)၊ ''ကိန္နရီ'' (အမ)၊ ''[[အပ္ပသရာ]]''၊ နှင့် ''[[ဒေဝတာ]]'' တို့က နတ်ပြည်သားတို့၏ အလိုကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်သော အထွတ်အမြတ်သစ်ပင် ''[[ကလ္ပရုက္ခာ]]''ကို စောင့်ရှောက်နေပုံ။ ၈ ရာစု [[ပဝွန်]]ကျောင်းတော်၊ [[ဂျားဗားကျွန်း]]၊ အင်ဒိုနီးရှား]]
စုံတွဲဖြစ်သော ''[[ကိန္နရာ]]'' နှင့် ''ကိန္နရီ'' တို့၏ရုပ်ပုံများကို [[ဗောရောဗုဓော]]၊ [[မန်ဒုတ်]]၊ [[ပဝွန်]]၊ ဆဲဝူ၊ ဆာရီနှင့် [[ပရမ်ဘာနန်]] ကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် ၎င်းတို့ကို လူ့ခေါင်းပါသောငှက်များ သို့မဟုတ် ငှက်ခြေလက်များပါသောလူများအဖြစ် သရုပ်ဖော်ကြသည်။ ''ကိန္နရာ'' နှင့် ''ကိန္နရီ'' တွဲကို အများအားဖြင့် ''[[ကလ္ပရုက္ခာ]]'' ([[ကလ္ပဝိက္ခ]])၊ သက်တော်ရှည်ပင်၊ နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ရတနာအိုးတစ်လုံးကို စောင့်ရှောက်နေသည်ဟု သရုပ်ဖော်သည်။ ဗောရောဗုဓောရ်တွင် ကျော်ကြားသော ''ကိန္နရီ'' [[မနောဟရာ]]၏ ဇာတ်လမ်းကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် အနိမ့်ရုပ်ကြွများရှိသည်။

ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်များ၏ အောက်ပိုင်းအပြင်နံရံများကို ပေါများကြွယ်ဝသော ကလ္ပရုက္ခာ (ကလ္ပဝိက္ခ) ပင်များကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ပြားနှစ်ချပ်ဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ''သီဟ'' (ခြင်္သေ့) ရုပ်ပုံများပါဝင်သော ဂူငယ်ငယ်များ၏ အတန်းများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ယုံကြည်ချက်များအရ အလိုရှိရာကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်သော ဤသစ်ပင်များကို တစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် [[ကိန္နရာ]]များ သို့မဟုတ် ငှက်အတွဲများ၊ သမင်၊ သိုး၊ မျောက်၊ မြင်း၊ ဆင်စသည့် တိရစ္ဆာန်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ ဂူငယ်အတွင်းရှိ ခြင်္သေ့ကို ကလ္ပရုက္ခာပင်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်သည့်ပုံစံသည် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံအတွက် ပုံမှန်ဖြစ်ပြီး ထို့ကြောင့် &quot;ပရမ်ဘာနန်ပြား&quot; ဟုခေါ်သည်။

==== ဘုရားလောင်းနှင့် တာရာ ====
[[File:032 Bodhisattva (28838460175).jpg|thumb|upright|ဆဲဝူကျောင်းတော်ရှိ တာရာနှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ဘုရားလောင်း]]
ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် အနိမ့်ရုပ်ကြွပြားများကို ''[[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]''များ၏ အမျိုးသားရုပ်ပုံများနှင့် ''[[တာရာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|တာရာ]]''များ၏ အမျိုးသမီးရုပ်ပုံများ၊ ''[[ဂန္ဓဝါ]]''များ (နတ်ပြည်ဂီတသမားများ) နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ''[[ဂဏ]]''အာဠာဝကအုပ်ဖြင့် ပီပြင်စွာ အလှဆင်လေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ စကြဝဠာဗေဒတွင် [[တုသိတာ|တုသိတာနတ်ပြည်]]၌ စံမြန်းသော ဗုဒ္ဓဘာသာယုံကြည်ချက်များမှ နတ်ဘုရားများနှင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုများဖြစ်သည်။

ဘုရားလောင်းများကို အများအားဖြင့် အေးချမ်းငြိမ်သက်သော မျက်နှာအမူအရာဖြင့် ချောမောသော အမျိုးသားများအဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိပြီး ဘုရင် သို့မဟုတ် နတ်ဘုရားတစ်ပါးကဲ့သို့ ဇိမ်ခံလက်ဝတ်ရတနာများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ တာရာများသည် ၎င်း၏ အမျိုးသမီးအဖက်ဖြစ်ပြီး လှပသော နတ်သမီးအပျိုစင်များ၏ရုပ်ပုံများဖြစ်သည်။ ရုပ်ပုံနှစ်မျိုးစလုံးကို တင့်တယ်စွာ သရုပ်ဖော်ထားပြီး အများအားဖြင့် ကြာအမျိုးမျိုး (အနီရောင် ''[[ပဒုမ္မာ]]''၊ အပြာရောင် ''[[ဥပ္ပလ]]''၊ သို့မဟုတ် အဖြူရောင် ''[[Nymphaea pubescens|ကုမုဒ]]'')၊ ရဟန်းတောင်ဝှေးများ (''[[ခိက္ခရ]]'') သို့မဟုတ် ယပ်တောင်များ (''[[Fly-whisk|စာမရ]]'') ကိုကိုင်ဆောင်ကာ ''[[တြိဘင်္ဂ]]'' ဟန်ဖြင့် ရပ်နေကြသည်။ ''ဘုရားလောင်း''များ၏ ထင်ရှားသောရုပ်ပုံများကို [[ပလောင်ဆန်]]၊ ဆာရီ၊ ကလဆန်၊ ဆဲဝူ၊ ပဝွန်နှင့် ဗောရောဗုဓောရ်ကျောင်းတော်တို့၏ အပြင်ဘက်နံရံများကို အလှဆင်ထားသည်ကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။

==== ဒေဝတာနှင့် အပ္ပသရာ ====
[[File:Devata and Apsaras Prambanan 05.jpg|thumb|upright|ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်ရှိ အပ္ပသရာနှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ဒေဝတာ]]
ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် နတ်သားဖြစ်သော ''[[ဒေဝတာ]]''များနှင့် နတ်သမီးဖြစ်သော ''[[အပ္ပသရာ]]''များ၏ စုံတွဲများကို ကျောင်းတော်နံရံများ၏ ပြားများကို အလှဆင်ရာတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ''ဘုရားလောင်း-တာရာ'' နတ်သားနတ်သမီးများနှင့် ဆင်တူသော ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များဖြစ်သည်။ ပရမ်ဘာနန်ရှိ ဇာတ်ကြောင်းပြားများ၏ အခြားတစ်ဖက်တွင် ကျောင်းတော်နံရံကို ''ဒေဝတာ''များနှင့် ''ဗြာဟ္မဏ''ရသေ့များ၏ ရုပ်တုများနှင့် ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ''[[လောကပါလ]]''များ၊ အရပ်လေးမျက်နှာ၏ နတ်အစောင့်များ၏ ရုပ်ပုံများကို သိဝကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဗေဒကျမ်းတည်းဖြတ်သူ ဗြာဟ္မဏရသေ့များကို ဗြဟ္မာကျောင်းတော်နံရံများပေါ်တွင် ထွင်းထုထားပြီး ဗိဿနိုးကျောင်းတော်များတွင် အမျိုးသား ''ဒေဝတာ''များ၏ ရုပ်ပုံများကို ''[[အပ္ပသရာ]]'' နှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ အဆင့်နိမ့်နတ်ဘုရားများနှင့် နတ်မိမယ်များ၏ နတ်သားနတ်သမီးများကို သရုပ်ဖော်ခြင်းသည် ဟိန္ဒူဘာသာ၏ မြင့်မြတ်သောနယ်ပယ်ဖြစ်သည့် ''[[သုဂတိဘုံ]]'' ၏ အယူအဆကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤသည်မှာ ဟိန္ဒူစကြဝဠာဗေဒတွင် [[မြင်းမိုရ်တောင်]]၏ အနှစ်သာရအဖြစ် မြင့်မားသော ဟိန္ဒူကျောင်းတော်၏ အယူအဆနှင့် ကိုက်ညီသည်။

=== အစောင့်များ ===

==== ဒွါရပါလ ====
[[File:Java - Candi Sewu - 003 (8697399678).jpg|thumb|upright|left|[[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်ကို စောင့်ကြပ်နေသော ဒွါရပါလ ရုပ်တုများထဲမှ တစ်ခု]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗားရှိ ပိုကြီးသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံအများစုကို တံခါးဝစောင့်များအဖြစ် [[ဒွါရပါလ]] ရုပ်တုတစ်စုံက စောင့်ကြပ်ထားသည်။ အမွှာဘီလူးကြီးများကို ကျောင်းတော်ရှေ့ရှိ ဝင်ပေါက်ကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ရန် သို့မဟုတ် အရပ်လေးမျက်နှာတွင် ထားရှိလေ့ရှိသည်။ ဒွါရပါလများသည် မြင့်မြတ်သော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ယုတ်မာသောဝိဉာဉ်များ ဝင်ရောက်ခြင်းမှ တားဆီးကာကွယ်သော ကြမ်းတမ်းသော ဘီလူးနှစ်ကောင် သို့မဟုတ် နတ်ဆိုးများ၏ပုံစံကို ယူဆောင်သည်။ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းအနုပညာတွင် ဒွါရပါလကို အများအားဖြင့် တုတ်ခိုင်ပြီး အတန်ငယ်ဝဝဖိုင့်ဖိုင့်ရှိသော ဘီလူးကြီးအဖြစ်၊ ကြမ်းတမ်းသောမျက်နှာ၊ ပြူးကျယ်ဝိုင်းစက်သော မျက်လုံးများ၊ ထိုးထွက်နေသော အစွယ်များ၊ ကောက်ကွေးသောဆံပင်နှင့် နှုတ်ခမ်းမွေး၊ ဝဝဆူဆူဗိုက်တို့ဖြင့် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိသည်။ ဘီလူးကြီးကို အများအားဖြင့် [[ဂဒါ (ကျည်ပွေ့)|ဂဒါ]]ကိုင်ဆောင်ထားပြီး တစ်ခါတစ်ရံ လက်နက်အဖြစ် ဓားများပါရှိသည်ဟု သရုပ်ဖော်သည်။

အရှေ့ဂျားဗားအနုပညာနှင့် ဘာလီဗားရှင်းများတွင် ဒွါရပါလကို အတော်အတန် ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားပြီး ကြွက်သားထွားကျိုင်းသူအဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိပြီး ကောင်းမွန်သောဥပမာကို ကေဒီရီအနီးရှိ အာဒန်-အာဒန်နေရာ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pusat Arkeologi Nasional Menyingkap Misteri Candi yang Hilang - Semua Halaman - National Geographic|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13309014/pusat-arkeologi-nasional-menyingkap-misteri-candi-yang-hilang|access-date=2021-07-21|website=nationalgeographic.grid.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ခြွင်းချက်မှာ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ မာလန်အနီးရှိ [[ဆင်ဟာဆာရီ]]မှ ဧရာမ ဒွါရပါလဖြစ်ပြီး {{Convert|3.7|m}} မြင့်သည်။ အထင်ရှားဆုံး ဒွါရပါလရုပ်တုများမှာ ကျန္ဒီ [[ဆဲဝူ]]မှဖြစ်ပြီး စုံတွဲတစ်ခုစီသည် ခမ်းနားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံကြီး၏ အရပ်လေးမျက်နှာကို စောင့်ကြပ်ကာ စုစုပေါင်း အကောင်းပကတိအနေအထားတွင် ဒွါရပါလရုပ်တုကြီးရှစ်ခုရှိသည်။ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏ ဒွါရပါလများသည် နောက်ပိုင်းဂျားဗားအနုပညာတွင် ''[[ဂုပေါလော]]'' အစောင့်များ၏ ရှေ့ပြေးပုံစံဖြစ်လာပြီး ယော့ဂျာကာတာနှင့် ဆူရာကာတာရှိ ဂျားဗား ''[[ကရတွန်]]'' (နန်းတော်) များတွင် အစောင့်များအဖြစ် ကူးယူထားသည်။ နောက်ထပ် ကောင်းမွန်သောဥပမာမှာ [[ပလောင်ဆန်]]၏ အမွှာကျောင်းတော်များကို စောင့်ကြပ်နေသော ဒွါရပါလနှစ်စုံဖြစ်သည်။

==== ခြင်္သေ့များ ====
[[File:Borobudur Lion Guardian.jpg|thumb|upright|[[ဗောရောဗုဓော]]၏ ခြင်္သေ့အစောင့်]]
''[[Cultural depictions of lions|ခြင်္သေ့]]'' ရုပ်တု (သက္ကတ: ''သီဟ''၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ဂျားဗား: ''ဆင်ဂါ'') အစုံကို မုခ်ဝကိုနံဘေးစောင်းတန်းဆင်ကာ ''ကျန္ဒီ'' ဝင်ပေါက်အတွက် အစောင့်များအဖြစ် မကြာခဏ ထားရှိကြသည်။ ခြင်္သေ့များသည် [[မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်း]]အရ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မည်သည့်အခါကမှ မရှိခဲ့ပေ။ ရလဒ်အနေဖြင့် ရှေးခေတ်အရှေ့တောင်အာရှအနုပညာ၊ အထူးသဖြင့် ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း]]နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တို့တွင် ခြင်္သေ့များကို သရုပ်ဖော်ခြင်းသည် ဂရိ သို့မဟုတ် ပါရှန်းအနုပညာတွင် သရုပ်ဖော်ထားသော သဘာဝကျသည့်စတိုင်နှင့် ဝေးကွာသည်၊ အကြောင်းမှာ ထိုသရုပ်ဖော်မှုများအားလုံးသည် ခံယူချက်နှင့် စိတ်ကူးကိုသာ အခြေခံသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မွန်မြတ်ပြီး စွမ်းအားကြီးမားသောသတ္တဝါများအဖြစ် ခြင်္သေ့များကို ယဉ်ကျေးမှုအရ သရုပ်ဖော်ခြင်းနှင့် ရိုသေလေးစားခြင်းသည် အထူးသဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သင်္ကေတများမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုခံခဲ့ရသည်။

ခြင်္သေ့ရုပ်တုအစုံကို အရှေ့တောင်အာရှရှိ ကျောင်းတော်များတွင် တံခါးဝစောင့်များအဖြစ် မကြာခဏ တွေ့ရှိရသည်။ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[ဗောရောဗုဓော]] ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံတွင် အန်ဒီဆိုက်ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြင်္သေ့ရုပ်တုများသည် ဗောရောဗုဓောရ်၏ အဓိကဝင်ပေါက်လေးခုကို စောင့်ကြပ်ထားသည်။ ရှေးခေတ်ဂျားဗား၏ [[ကလဆန်]]နှင့် [[မန်ဒုတ်]] ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရသော [[ဗုဒ္ဓ]]နှင့် [[ဘုရားလောင်း]]တို့၏ ပလ္လင်များသည် ဆင်၊ ခြင်္သေ့နှင့် [[မကာရ (ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီ)|မကာရ]]တို့ကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။ အတောင်ပါသော ခြင်္သေ့ရုပ်တုကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]ရှိ [[ကျန္ဒီ ပနတာရန်|ပနတာရန်]] ကျောင်းတော်တွင်လည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။

=== စေတီ၊ ရတန နှင့် ဝဇီရ အထွယ်များ ===
[[File:Borobudur (Central Java, Indonesia) (51112274346).jpg|thumb|upright|left|ဗောရောဗုဓောရ်၏ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အပေါက်များပါသည့် စေတီများ]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗားကျောင်းတော်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဘာသာတရားများကို ၎င်းတို့၏ခေါင်မိုးထိပ်ရှိ အထွယ်များမှ အလွယ်တကူ ခွဲခြားနိုင်သည်။ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန် [[စေတီတော်]]ကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ ခေါင်မိုးပေါ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ရတန၊ သင်္ကေတအထွယ် အလှဆင်ကျောက်မျက်၊ ကို အများအားဖြင့် ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။

ဂျားဗားဂန္ထဝင်ကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာရှိ ပုံမှန်စေတီများကို [[ဗောရောဗုဓော]]စတိုင်၊ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန်စေတီများအဖြစ် အကောင်းဆုံးဖော်ပြနိုင်သည်။ ဗောရောဗုဓောရ် ''အရူပဓာတ်''၏ အပေါ်ပိုင်းအဝိုင်းကျောက်ဖြာဆင့်ရှိ စေတီတွင် အဝိုင်းပုံကြာပဒုမ္မာအောက်ခံ (''[[Lotus throne|ပဒုမာသန]]'' သို့မဟုတ် &quot;ကြာအောက်ခံ&quot;) နှင့် ညင်သာစွာ လျှောချထားသော ခေါင်းလောင်းပုံအမိုးခုံး (''အာန္ဒ'')၊ အမိုးခုံးထိပ်တွင် စတုဂံ သို့မဟုတ် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌာန် (''ဟာမိကာ'')&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-02-22|title=Stupa adalah lambang dari agama Buddha yang berbentuk mangkuk terbalik, dengan bentuk persegi empat dan atau segi delapan (harmika) |url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bkborobudur/stupa/|access-date=2021-07-21|website=Balai Konservasi Borobudur|language=id}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဆဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော တံကျင်ကဲ့သို့သော အထွယ် (''ယစ္စတိ'') ၏အောက်ခြေအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stupa Candi Buddha|work=Balai Arkeologi Provinsi D.I Yogyakarta|url=https://arkeologijawa.kemdikbud.go.id/2020/05/15/stupa-candi-buddha/|access-date=2021-07-21|language=id|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813204110/https://arkeologijawa.kemdikbud.go.id/2020/05/15/stupa-candi-buddha/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

စေတီတစ်ဆူစီသည် စတုဂံ သို့မဟုတ် ရံမ့်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အလှဆင်အပေါက်များစွာဖြင့် ထွင်းဖောက်ထားသည်။ [[ဗုဒ္ဓရူပကာ|ဗုဒ္ဓ]]၏ရုပ်တုများသည် ထွင်းဖောက်ထားသော စေတီအကာအရံများအတွင်းတွင် ထိုင်တော်မူကြသည်။ ဗောရောဗုဓောရ်ကို ကျောင်းတော်ထက် ''စေတီတော်''အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေပိုများသည်ဟု ပထမဆုံး ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ ''စေတီတော်'' သည် [[ဗုဒ္ဓ]]အတွက် [[နတ်ကွန်း]]တစ်ခုအဖြစ် ရည်ရွယ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ စေတီတော်များကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှုဆိုင်ရာ သင်္ကေတများအဖြစ်သာ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ကျောင်းတော်ကို ဝတ်ပြုဆုတောင်းရာအိမ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
[[File:Prambanan Java275.jpg|thumb|upright|ပရမ်ဘာနန် ဝဇီရအထွယ်]]
ပုံမှန် ရတနအထွယ်သည် အနားသတ်အလှဆင်ချုပ်ရိုးများ (ဂျားဗား: ''ပလီပစ်'') ဖြင့် အလှဆင်ထားသော အောက်ခြေအဆောက်အအုံများ သို့မဟုတ် ခုံများစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကွေးညွှတ်သော တုံးပိရမစ်ပုံသဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် တစ်ခါတစ်ရံ ဆလင်ဒါပုံရှိသည်။ ဤပုံစံကို ''ကဘန်'' အထွယ်ဟု လူသိများပြီး ''[[Barringtonia asiatica]]'' (ကြည်ဂျုံးသီး) ၏အသီးကို စံနမူနာယူထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=adminpedia|title=KEBEN – BorobudurPedia|url=http://borobudurpedia.id/keben/|access-date=2021-07-18|language=id}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်နှစ်ခုလုံး၏ အထွယ်အဖြစ် တွေ့ရှိနိုင်သော်လည်း ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်သည်။ ရတနအထွယ်များပါသော ထင်ရှားသောကျောင်းတော်များ၏ ဥပမာများမှာ [[ဆမ်ဘီဆာရီ]] နှင့် အီဂျိုကျောင်းတော်တို့ဖြစ်သည်။

ပရမ်ဘာနန်တွင် ပုံစံပြောင်းထားသော [[ဝဇီရ]]သည် ရတန၏နေရာကို ကျောင်းတော်၏အထွယ်အဖြစ် အစားထိုးခဲ့သည်။ ရှေးခေတ်ဂျားဗားကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာတွင် ဝဇီရအထွယ်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီအထွယ်၏ ဟိန္ဒူဘာသာဆိုင်ရာ တွဲဖက်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ ဤအလေ့အထကို နောက်ပိုင်းကာလများ၏ [[ဘာလီကျောင်းတော်များ|ဘာလီဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ]]တွင် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အဆင့်များစွာပါသော [[မေရုမျှော်စင်]]များကို ဝဇီရအထွယ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဝဇီရသည် ဓမ္မဘာသာနှစ်ခုစလုံးတွင် ရင်းနှီးသော သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်သည်။ အရှေ့ဂျားဗားကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာ၏ နောက်ပိုင်းကာလများတွင် အတုအယောင်လိင်္ဂ-ယောနိ (သို့မဟုတ်) တုံးပုံစံကို ဟိန္ဒူကျောင်းတော်၏ခေါင်မိုးတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ဆလင်ဒါပုံဒဂိုဘာကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ ထိပ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။

== တည်နေရာများ ==
[[File:Candi Indonesia id.svg|thumb|300px|&quot;[[အင်ဒိုနီးရှားဂန္ထဝင်ခေတ်]]&quot; သို့မဟုတ် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓခေတ်ဟုခေါ်သည့် အဓိကနေရာများ၏တည်နေရာကိုပြသသောမြေပုံ။ အနက်ရောင်အစက်များသည် ဟိန္ဒူနေရာများကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်အစက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနေရာများကိုလည်းကောင်း ကိုယ်စားပြုသည်။]]
ကျန္ဒီများ၏ စုစည်းမှုသည် [[အထူးဒေသ ယော့ဂျာကာတာ]]ရှိ [[ဆလီမန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[မာဂဲလန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မာဂဲလန်]]နှင့် [[ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ကလာတန်]]တို့တွင် အထူးသဖြင့် သိပ်သည်းပြီး ၎င်းသည် ဂျားဗားယဉ်ကျေးမှု၏ ပုခက်ဖြစ်သော [[ကေဒူလွင်ပြင်]] ([[ပရိုဂိုမြစ်]]ချိုင့်ဝှမ်း၊ တမ်မန်ဂွန်-မာဂဲလန်-မွန်တီလန်ဒေသ) နှင့် [[ကဲဝူလွင်ပြင်]] ([[ဩပက်မြစ်]]ချိုင့်ဝှမ်း၊ ပရမ်ဘာနန်တစ်ဝိုက်) တို့၏ သမိုင်းဝင်ဒေသနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများရှိသည့် အခြားအရေးပါသောနေရာများမှာ [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]ရှိ [[မာလန်]]၊ [[ဘလီတာ]]နှင့် [[ထရိုဝူလန်]] ဒေသများပါဝင်သည်။ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]တွင်လည်း ဘာတုဂျာယာနှင့် ကန်ကွမ်ကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အနည်းငယ်ရှိသည်။ ဂျားဗားအပြင်ဘက်တွင် ကျန္ဒီကျောင်းတော်အမျိုးအစားကို [[ဘာလီကျွန်း|ဘာလီ]]၊ [[ဆူမတြားကျွန်း|ဆူမတြား]]၊ နှင့် [[ကာလီမန်တန်တောင်ပိုင်း]]တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သော်လည်း အတော်အတန်ရှားပါးသည်။ ဆူမတြားတွင် ၎င်းတို့၏ ကျောင်းတော်သိပ်သည်းမှုအတွက် ထူးခြားသောနေရာနှစ်ခုမှာ ဂျမ်ဘီရှိ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ]] နှင့် မြောက်ဆူမတြားရှိ [[ပါဒန်လာဝပ်စ် ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|ပါဒန်လာဝပ်စ် သို့မဟုတ် ဘာဟယ်အဆောက်အအုံ]]တို့ဖြစ်သည်။

ကျန္ဒီများကို လွင်ပြင် သို့မဟုတ် မညီညာသောမြေပြင်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပရမ်ဘာနန်]]နှင့် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်များကို ပြန့်ပြူးနိမ့်ပါးသောမြေပြင်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားပြီး [[ဂါဒုန်ဆောင်ငို]]နှင့် [[အီဂျိုကျောင်းတော်|အီဂျို]] ကျောင်းတော်များကို မြင့်မားသောမြေပြင် သို့မဟုတ် တောင်စောင်းများပေါ်ရှိ တောင်ကုန်းကျောက်ဖြာဆင့်များတွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗောရောဗုဓောရ်ကို အခြေခံကျောက်တောင်ကုန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ ရှုခင်းအတွင်းရှိ ကျောင်းတော်များ၏ တည်နေရာ၊ ဦးတည်ချက်နှင့် နေရာအပြင်အဆင်၊ နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗိသုကာဒီဇိုင်းများကို လူမှုယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၊ ၎င်းတို့ကို တည်ဆောက်ထောက်ပံ့ခဲ့သော လူမျိုး၊ အာဏာပိုင် သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုတို့က ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;DEGROOTp2&quot;&gt;{{harvp|Degroot|2009|p=2}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျားဗား ===

==== အနောက်ဂျားဗား ====
[[File:Cangkuang 1.jpg|thumb|upright|ကန်ကွမ်၊ [[ဂါရုဒ်]]၊ အနောက်ဂျားဗား]]
* [[ဘာတုဂျာယာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|ဘာတုဂျာယာ]]၊ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]၊ [[ကရာဝမ်]]မြို့၊ ဘာတုဂျာယာတွင်တည်ရှိသော အုတ်နီနှင့် အင်္ဂတေဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာ [[စေတီတော်]]များ၏အဆောက်အအုံ။ အေဒီ ၆ ရာစုနှစ် [[တာရူမနာဂါရာ]] ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp36&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=36}}&lt;/ref&gt;
* [[စီဘူအာယာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|စီဘူအာယာ]]၊ အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်၊ ကရာဝမ်မြို့၊ ဘာတုဂျာယာတွင်လည်းတည်ရှိသော အုတ်နီနှင့် အင်္ဂတေဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ဗိဿနိုးကိုးကွယ်သော ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ၏အဆောက်အအုံ။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp38&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=38}}&lt;/ref&gt; အေဒီ ၆ ရာစုနှစ် တာရူမနာဂါရာ ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။
* [[ဘိုဂျွန်မန်ဂျယ်]]၊ [[ဘန်ဒေါင်းအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ရန်ချာအယ်ကယ်ရှိ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်အပျက်အစီး။
* [[ကျန္ဒီ ကန်ကွမ်]]၊ ၈ ရာစုအစောပိုင်းအထိ သက်တမ်းရှိသော တစ်ခုတည်းသော ကျန်ရစ်သည့် အနောက်ဂျားဗားဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]၊ [[ဂါရုဒ်]]မြို့၊ လယ်လယ်ရှိ ရေနှင်းပန်းများဖုံးလွှမ်းနေသော ရေကန်အလယ်ရှိ ကျွန်းတစ်ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခမ်းနားသော ဗိသုကာလက်ရာဖြင့် ထူးခြားသည့် အခြားဂျားဗားကျောင်းတော်များနှင့်မတူဘဲ ကန်ကွမ်ကျောင်းတော်သည် ပိုမိုရိုးရှင်းပြီး တစ်ဆူတည်းသာ ကျန်ရစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Garut: The Hidden Beauty of West Java |newspaper=The jakarta post|url=http://www.thejakartapost.com/print/317912}}&lt;/ref&gt; [[သိဝ]]ရုပ်တုသည် အရှေ့ဘက်သို့ နေထွက်ရာဆီသို့ မျက်နှာမူထားသည်။ ၎င်း၏ အတိအကျနေ့စွဲမှာ မသေချာပေ။

==== ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း ====

===== ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့် =====
{{main|ဒီယန်းကျောင်းတော်များ}}
[[File:Arjuna Temple Group, Java 1151.jpg|thumb|260px|right|[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]] ၏ အာဂျူနာအုပ္စု]]
[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ|ဒီယန်းကျောင်းတော်]]အဆောက်အအုံသည် ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ [[ဝိုနိုဆိုဘို]]မြို့အနီး၊ [[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါအဆောက်အအုံတွင် ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုများမှ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ငယ်ရှစ်ခုပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းတွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ဆူပွက်နေသော ရွှံ့မီးတောင်ခေါင်းများ၊ ရောင်စုံရေကန်များ၊ ဂူများ၊ ဆာလဖာထွက်ပေါက်များ၊ ရေပူစမ်းများနှင့် မြေအောက်လမ်းကြောင်းများဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ကျောင်းတော်များမှာ-
* အာဂျူနာကျောင်းတော်
* ဆေမာကျောင်းတော်
* ဆရီကန်ဒီကျောင်းတော်
* ပွန်တာဒေဝကျောင်းတော်
* ဆမ်ဘာဒြာကျောင်းတော်
* ဒွာရာဝတီကျောင်းတော်
* ဂါတုတ်ကာစာကျောင်းတော်
* ဘီမာကျောင်းတော်

===== ဂါဒုန်ဆောင်ငိုနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် =====
{{main|ဂါဒုန်ဆောင်ငို}}
[[File:Gedong Songo III, 1211.jpg|260px|thumb|ဂါဒုန်ဆောင်ငို III]]
* [[ဂါဒုန်ဆောင်ငို]]အဆောက်အအုံ၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ [[ဆမာရန်]]မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုများတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ကျောင်းတော်ငါးခုပါဝင်သည်။ ထိုနေရာသည် ဟိန္ဒူဘာသာတွင် ကျောင်းတော်၏တည်နေရာသည် အဆောက်အအုံကိုယ်တိုင်ကဲ့သို့ပင် အရေးကြီးပုံကို မီးမောင်းထိုးပြသည်။ ထိုနေရာသည် မီးတောင်သုံးလုံးနှင့် [[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်]]တို့၏ မြင်ကွင်းကျယ်ရှုခင်းများရှိသည်။
* တန်ဂါရန်ခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ကလဲရို။
* ဘာဂါစ်ခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ငမ်ပွန်။
* ဘန်ယုဘီရူခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ဒူကု။

===== ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ကေဒူလွင်ပြင် =====
[[File:001 View of Borobudur.jpg|thumb|260px|ဗောရောဗုဓော]]
[[ကေဒူလွင်ပြင်]]သည် [[ယော့ဂျာကာတာ]]၏ အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် [[ဂူနွန်မာရာပီ|မာရာပီတောင်]]၏ အနောက်ဘက်၊ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[မာဂဲလန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။
* [[ဗောရောဗုဓော]]၊ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဟု သတင်းထွက်သော ၉ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံ။ ထိပ်ဆုံးသို့ ကျောက်ဖြာဆင့်ခုနစ်ဆင့်သည် လောကီနယ်ပယ်မှ [[နိဗ္ဗာန်]]သို့ အဆင့်များကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ၎င်းတွင် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]]၏ ဖွားမြင်ခြင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရခြင်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ကြွများပါရှိသည်။ [[ယူနက်စကို]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Borobudur Temple Compounds |url=https://whc.unesco.org/en/list/592/ |access-date=2026-05-06 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[ပဝွန်]]၊ ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[မန်ဒုတ်]]၊ ၈ ရာစု [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[ငဝန်]]၊ မန်ဒုတ်ကျောင်းတော်၏ အရှေ့ဘက်တွင်တည်ရှိသော ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။ ၎င်းတွင် တန်းစီထားသော သန့်ရှင်းရာဌာနငါးခုပါဝင်ပြီး တစ်ခုကို အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော ခြင်္သေ့များဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ အမည်မှာ &quot;ဝါးတောကျောင်းတော်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ဝေဏုဝနနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
* [[ဘနွန် (ကျောင်းတော်)|ဘနွန်]]၊ ပဝွန်ကျောင်းတော်၏ မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ၈ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ အနည်းငယ်မျှသော အကြွင်းအကျန်များကြောင့် ကျောင်းတော်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဤကျောင်းတော်မှ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားရုပ်တုသည် ယခုအခါ ဂျကာတာရှိ [[အမျိုးသားပြတိုက် (အင်ဒိုနီးရှား)|အမျိုးသားပြတိုက်]]တွင် တည်ရှိသည်။
* [[အုမ်ဘူလ်ကျောင်းတော်|အုမ်ဘူလ်]]၊ [[မာဂဲလန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မာဂဲလန်]]၊ ဂရာဘဂ်ရှိ ၉ ရာစု ရေချိုးရာအဆောက်အအုံ။
* [[ဂူနွန်ဆာရီ]]၊ အရန်ကျောင်းတော်သုံးခု၏အပျက်အစီးများနှင့် အဓိကကျောင်းတော်၏ခြေဖဝါးတို့ ကျန်ရစ်သည်။
* [[ဂူနွန်ဝူကီယာ]]၊ ၇၃၂ [[ဘုံခေတ်|စီအီး]] တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ဂျားဗားရှိ ရှေးအကျဆုံး ကမ္ပည်းစာများထဲမှတစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့သည့်နေရာ။ အဓိက သန့်ရှင်းရာဌာန၏အောက်ခြေများနှင့် အရန်ကျောင်းတော်သုံးခုသာ ကျန်ရစ်သည်။

===== မာရာပီတောင်စောင်းများ =====
* ဆန်ဂီအဆောက်အအုံတွင် [[ကျန္ဒီ အဆူ]]၊ [[ကျန္ဒီ ပန်ဒမ်]]နှင့် [[ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်၊ ဆန်ဂီ]] ကျောင်းတော်သုံးခုပါဝင်ပြီး [[မာရာပီတောင်]]ဘေးတွင် တည်ရှိသည်။ ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုများအဖြစ် သက်တမ်းသတ်မှတ်ထားသည်။ ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေတွင် နွယ်ပင်ပုံစံရှိသည်။
* [[ဂဘန်]]
* [[မိုရန်ဂန်]]
* [[ပွတ်စကာဆာလာ]]
* [[လာဝမ်]]

===== ယော့ဂျာကာတာအနီး =====
[[File:Candi Sambisari main temple 2013-11-28 03.jpg|thumb|260px|[[ဆမ်ဘီဆာရီ]]]]
* [[ကျန္ဒီ ဆမ်ဘီဆာရီ]]၊ [[မာရာပီတောင်]]မှ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုကြာ မြေအောက်မြုပ်နေခဲ့သော ၁၀ ရာစု မြေအောက်ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ ၎င်းကို ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် လယ်ထွန်နေသော လယ်သမားတစ်ဦးက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
* [[ကာဒီဆိုကာ|ကျန္ဒီ ကာဒီဆိုကာ]]၊ မာရာပီမှ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် မြေအောက်မြုပ်နေသော မပြီးစီးသေးသော ၈ ရာစုကျောင်းတော်။ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဟု ထင်မြင်ရပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

===== ပရမ်ဘာနန်လွင်ပြင် =====
[[File:Prambanan Complex 1.jpg|260px|thumb|ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ]]
* ''ရိုရို ဂျွန်ဂရန်''၊ အဓိက [[ပရမ်ဘာနန်]]အဆောက်အအုံ။ &quot;သွယ်လျသောအပျိုစင်&quot; ဟုခေါ်သော ၉ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ အဓိကကျောင်းတော်ကို [[သိဝ]]အား ရည်စူးပြီး [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ]]တို့အတွက် ကျောင်းတော်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ ရုပ်ကြွများသည် [[ရာမာယဏ]] ဇာတ်လမ်းများကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။
* [[ဆဲဝူ]]၊ ''ရိုရို ဂျွန်ဂရန်'' ထက်စောသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ။ အဓိကသန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခုရှိပြီး သေးငယ်သောကျောင်းတော်များစွာဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ၎င်းတွင် ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းထားသော အစောင့်ရုပ်တုများပါရှိပြီး ၎င်းတို့၏ပုံစံတူများသည် ဂျော့ဂျာ ကရတွန်၏ ဗဟိုဝင်းခြံတွင် ရပ်တည်နေသည်။
* [[ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်]]၊ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏တောင်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အပျက်အစီးဖြစ်ပြီး အဓိကကျောင်းတော်တစ်ခုနှင့် သေးငယ်သော ၁၆ ခုဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။
* [[ဘုဘရာ]]၊ ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်နှင့် ကျန္ဒီ ဆဲဝူကြားတွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[ကျန္ဒီ ဂဏ]]၊ ရုပ်တုများ၊ အနိမ့်ရုပ်ကြွများနှင့် ထွင်းထုထားသော ကျောက်တုံးများ ပေါကြွယ်ဝသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အပျက်အစီး။ လက်မြှောက်ထားသော ကလေးများ သို့မဟုတ် အာဠာဝကရုပ်များ၏ ကိုယ်စားပြုမှုများ မကြာခဏရှိသည်။ ၎င်းသည် ဆဲဝူအဆောက်အအုံ၏အရှေ့ဘက်၊ အိမ်ရာအဆောက်အအုံအလယ်တွင် တည်ရှိပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံလျက်ရှိသည်။
* [[ပလောင်ဆန်]]၊ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏အရှေ့ဘက် ကီလိုမီတာအနည်းငယ်အကွာတွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အဆောက်အအုံဖြစ်ပြီး ၉ ရာစုမှဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို ဟိန္ဒူဘုရင်တစ်ပါးက ၎င်း၏ဗုဒ္ဓဘာသာမိဖုရားအတွက် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ အဓိကကျောင်းတော်နှစ်ခုတွင် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးရုပ်ကြွများပါရှိပြီး သွယ်လျသောစေတီများရှိသည်။
* [[အာချာ ဘူဂီဆန်]]၊ ဗုဒ္ဓနှင့် [[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]ရုပ်တုခုနစ်ဆူ၊ အချို့ပြိုလဲနေပြီး မတူညီသောဟန်အမူအရာများနှင့် အမူအရာများကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[ဆာဂျီဝမ်]]၊ ပညာရေးနှင့်ပတ်သက်သော ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။ အောက်ခြေနှင့် လှေကားကို တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်များဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆာရီ]]၊ တစ်ချိန်က ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများအတွက် သန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခု။ ၈ ရာစုမှဖြစ်သည်။ ထိပ်တွင် စေတီကိုးဆူရှိပြီး အောက်တွင် အခန်းနှစ်ခန်းရှိပြီး တစ်ခုစီသည် ရဟန်းများ တရားထိုင်ရန်နေရာများဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကလဆန်]]၊ ဘုရင်တစ်ပါးနှင့် ၎င်း၏မင်းသမီးသတို့သမီး၏ လက်ထပ်ခြင်းကို အထိမ်းအမှတ်ပြုရန် တည်ဆောက်ခဲ့သော ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်၊ အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကဒူလန်]]၊ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် သဲတူးသမားများက ၄ မီတာအနက်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အဓိကကျောင်းတော်၏ စတုရန်းအောက်ခြေကို မြင်နိုင်သည်။ အရန်ကျောင်းတော်များကို အပြည့်အဝတူးဖော်နိုင်ခြင်းမရှိသေးပါ။

===== ရာတူ ဘိုကိုနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် =====
[[File:Ratuboko Gate.jpg|thumb|ရာတူ ဘိုကိုနန်းတော်အဆောက်အအုံ၏ တံခါးမုခ်]]
[[File:Kompleks Candi Barong.jpg|thumb|ကျန္ဒီ ဘရုန်]]
* [[ရာတူ ဘိုကို]]၊ ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုကြားတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူစတိုင်တို့ ရောနှောထားသည်။ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြန်လည်မွမ်းမံထားသော နန်းတော်ခန်းမကြီးနှင့် အတွင်းဘက်တွင် ရေချိုးကန်ပါရှိသော တော်ဝင်ဥယျာဉ်၏အပျက်အစီးများရှိသည်။
* [[အာချာ ဂိုပိုလို]]၊ စက်ဝိုင်းပုံစံဖြင့် ရုပ်တုခုနစ်ခုအုပ်စုရှိပြီး စည်းဝေးနေသကဲ့သို့ရှိသည်။ အကြီးဆုံး၏အဝတ်ပေါ်ရှိ ပန်းအလှဆင်မှုကို မြင်နေရဆဲဖြစ်သည်။
* [[ဘန်ယုနီဘို]]၊ သေးငယ်သော ၉ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာအဆောက်အအုံ။ အဓိကကျောင်းတော်တစ်ခုရှိပြီး သေးငယ်သော ခြောက်ခုဖြင့် ဝန်းရံကာ စေတီပုံစံဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်း၏ပြန်လည်မွမ်းမံမှုကို ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။
* [[ဘရုန်ကျောင်းတော်|ဘရုန်]]၊ ကျောက်ဖြာဆင့်များပေါ်ရှိ တူညီလုနီးပါးကျောင်းတော်နှစ်ခု။ ၎င်းတို့သည် ၉ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အထွယ်ဖြစ်ခဲ့သည့် မြင့်မြတ်သောအဆောက်အအုံတစ်ခု၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဒဝမ်ဆာရီ]]၊ ဖျက်ဆီးခံထားရသော ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီတစ်ဆူ၏နေရာဖြစ်နိုင်ပြီး ယခုအခါ [[အန်ဒီဆိုက်]]ကျောက်တုံးများအဖြစ်သာ ကျန်ရှိတော့သည်။
* [[ကျန္ဒီ အီဂျို]]၊ သုံးဆင့်ကျောင်းတော်များ၏အဆောက်အအုံဖြစ်သော်လည်း တစ်ခုတည်းကိုသာ ပြန်လည်မွမ်းမံပြီးဖြစ်သည်။ ရုပ်တုများပါရှိသော အဓိက သန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခုနှင့် အရန်နတ်ကွန်းသုံးခုရှိသည်။ ကျန်သည်များကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ဆဲဖြစ်သည်။
* [[ဝါတုဂူဒစ်]]၊ ဂျားဗားမောင်းသံပုံစံ တိုင်ထိုင်များအုပ်စု။ ခန့်မှန်းခြေ ၄၀ ခန့်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း အခြားအရာများမှာ မြေအောက်မြုပ်နေနိုင်သည်။ ဒေသခံများက ဤနေရာကို ဘိုကိုဘုရင်၏ အိပ်စက်ရာနေရာဟု ယုံကြည်ကြသည်။
* [[ကျန္ဒီ အာဘန်]]၊ အမှန်တကယ်တွင် အလွန်မြင့်မားသောနံရံများပါသော ပိရမစ်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ရေတွင်းတစ်ခု။ အချို့ကဏ္ဍများတွင် ဗောရောဗုဓောရ်နှင့်တူပြီး ထူးခြားသောဝန်းကျင်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂမ်ပင်ဂန်]]၊ ကျောင်းတော်တစ်ခုနှင့် လှေကားများ၏ မြေအောက် {{Cvt|1.5|m|ft}} အနက်တွင် အပျက်အစီးများ။ ကျောင်းတော်၏ခြေရင်းတွင်ရှိသော တိရစ္ဆာန်ရုပ်ကြွများသည် ပုံပြင်တစ်ပုဒ်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဆန်တိုနို]]၊ အာဘန်ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေတွင်။ ၎င်းသည် အခြားဒေသတွင်းကျောင်းတော်များထက် ပိုမိုနုပျိုဖွယ်ရှိသည်။ အဆောက်အအုံကို ပါးစပ်နှစ်ပေါက်ပါသော ဂူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားပြီး ဘယ်ဘက်အခန်းတွင် ရုပ်တုနှင့် အနိမ့်ရုပ်ကြွများရှိသည်။
* [[စီတက်စ် ပါယခ်]]၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးထိန်းသိမ်းထားသော ရေချိုးရာနေရာ။ ၎င်းသည် မြေအောက် ၅ မီတာတွင်ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။

===== ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ် =====
* [[ကျန္ဒီ မာရခ်]]၊ [[ယော့ဂျာကာတာ]]အရှေ့ဘက် [[ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]ရှိ ရွာတစ်ရွာအလယ်တွင်တည်ရှိသော ၁၀ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်နှစ်ခု။ ကျောင်းတော်များသည် ရုပ်ကြွများနှင့် အလှဆင်မှုများ ပေါကြွယ်ဝသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကရန်နုန်ကို]]၊ အကြွင်းအကျန်အနည်းငယ်သာရှိသောကြောင့် သက်တမ်းသတ်မှတ်ရန် ခက်ခဲသည်။

===== လားဝူတောင် =====
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်သို]]၊ [[ဆူရာကာတာ]]အနီး၊ [[လားဝူတောင်]] တောင်စောင်းများပေါ်တွင်။ ၎င်းသည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် {{Cvt|1470|m}} တွင်ရှိသော ၁၅ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူကူ]]၊ လားဝူတောင်တောင်စောင်းများပေါ်တွင်။ ၎င်းသည် [[မာယာယဉ်ကျေးမှု|မာယန်]] ကျောင်းတော်နှင့်ဆင်တူသော ၁၅ ရာစု ဟိန္ဒူအဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ ရုပ်ကြွများသည် [[မွေးဖွားခြင်း]]မတိုင်မီဘဝနှင့် [[လိင်ပညာပေး]]ကို သရုပ်ဖော်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဝါတု ဂျနု]]၊ ၈ ရာစုမှဖြစ်ပြီး [[ဘိုယိုလာလီ]]၊ မိုဂျိုဆွန်ငိုတွင် တည်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်
* ဘိုယိုလာလီ၊ ဆယ်ပိုဂိုရှိ [[မာရာပီတောင်]]နှင့် [[မာဘာဘူတောင်]]အနီးတွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ဆာရီနှင့် ကျန္ဒီ လာဝမ်

==== ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း ====

===== မာလန်ဒေသ =====
[[File:Candi Singosari B.JPG|thumb|ဆင်ဂိုဆာရီ]]
* [[ဘဒုတ်|ကျန္ဒီ ဘဒုတ်]]၊ [[လစ်ဝါကျောင်းတော်]]ဟုလည်းသိကြပြီး ၈ ရာစုမှစတင်ခဲ့သော [[သိဝ]]ကိုးကွယ်သည့် ကျောင်းတော်ငယ်တစ်ခုဖြစ်ကာ [[မာလန်]]မြို့အနောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆောင်ဂိုရီတီ]]၊ ဒီယန်းရှိ ကျန္ဒီ ဆမ်ဘာဒြာနှင့် အလွန်ဆင်တူသည်။ ဤဟိန္ဒူကျောင်းတော်သည် ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ အာဂျူနာတောင်နှင့် [[ကာဝီတောင်]]ကြားရှိ ချိုင့်ဝှမ်းတစ်ခုတွင် တည်ရှိသည်
* [[ကျန္ဒီ ဂျာဂို]]၊ ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစတင်ခဲ့သည်။ [[မဟာဘာရတ]] ကဗျာနှင့် အပါယ်နတ်ဆိုးများမှ မြင်ကွင်းများဖြင့် ထူးခြားသော ဂျားဗားအရိပ်ရုပ်သေးစတိုင်ဖြင့် ကျောက်ဖြာဆင့်များကို ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆင်ဂိုဆာရီ]]၊ [[ဆင်ဂိုဆာရီမင်းဆက်]] (၁၂၂၂ မှ ၁၂၉၂ အေဒီ)၊ မာဂျာပါဟစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ရှေ့ပြေးများဖြစ်သော ဘုရင်များအတွက် ရည်စူးသည်။ ၎င်းကို ၁၃၀၄ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
* [[အာချာ ဒွါရပါလ]]၊ ဆင်ဂိုဆာရီမင်းဆက်၏ဘုရင်များအတွက် ရည်စူးသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကီဒယ်]]
* [[ဆမ်ဘယ်ရာဝမ်]]
* [[ကျန္ဒီ ရမ်ဘုတ် မွန်တယ်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်လာကယ်လိယ်]]

===== ဘလီတာဒေသ =====
[[File:RA 3420014.JPG|thumb|upright|ပနတာရန်]]
* [[ပနတာရန်|ကျန္ဒီ ပနတာရန်]]၊ နတ်ကွန်းများနှင့် မဏ္ဍပ်များအတွဲလိုက်ပါဝင်သော ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၏ တစ်ခုတည်းသော အတော်အတန်ကြီးမားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ။ ၎င်းတို့ကို ၁၂ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး [[မာဂျာပါဟစ်အင်ပါယာ]]၏ နိုင်ငံတော်ကျောင်းတော်ဟု ယူဆရသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဘာချမ်]]
* [[ကျန္ဒီ ဘိုရို]]
* [[ကျန္ဒီ ကာလီစီလစ်]]
* [[ကျန္ဒီ ကိုတက်စ်]]
* [[ကျန္ဒီ ရင်ဂျင် ဘရန်ဂျန်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆာဝမ်တာ]]
* [[ကျန္ဒီ ဆုမ်ဘာနာနပ်စ်]]
* ကျန္ဒီ ဆုမ်ဘာဂျာတီ သို့မဟုတ် [[ကျန္ဒီ ဆင်ပင်း]]
* [[ကျန္ဒီ ဂမ်ဘာ ဝယ်တန်]]
* [[ကျန္ဒီ ပလမ်ဘန်ဂန်]]
* [[ကျန္ဒီ တယ်ပပ်စ်]]

===== ကေဒီရီဒေသ =====
[[File:Candi Surowono 2.jpg|thumb|ဆူရိုဝိုနို]]
* [[ကျန္ဒီ အာဒန်-အာဒန်]]၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ [[ကေဒီရီအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ဂူရာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်ခွဲ၊ အာဒန်-အာဒန်ရွာရှိ [[ကယ်လဒ်]]မီးတောင်၏ အရှေ့မြောက်ဘက်တောင်စောင်းတွင် တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-07-18|title=Situs Adan-adan di Kediri Dipastikan sebagai Candi Buddha |url=https://www.kompas.id/baca/utama/2019/07/18/situs-adan-adan-di-kediri-dipastikan-sebagai-candi-budha|access-date=2021-07-21|website=kompas.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ကျောင်းတော်ကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Firman|first=Tony|title=Arca Dwarapala Langka dari Kerajaan Kediri Ditemukan Arkenas|url=https://tirto.id/arca-dwarapala-langka-dari-kerajaan-kediri-ditemukan-arkenas-cxDh|access-date=2021-07-21|website=tirto.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတွင် ဘုရားလောင်း၏ ဦးခေါင်းနှင့် ဒွါရပါလအစောင့်၏ လက်ရာမြောက်သော အပိုင်းအစတစ်ခုရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူရိုဝိုနို]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဂျားဗားကျွန်း၊ ကေဒီရီခရိုင်ရှိ ချန်ဂူရွာ၊ ပါရယ်အနီးတွင်တည်ရှိသော မာဂျာပါဟစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ကျောင်းတော်ငယ်။ ၎င်းကို ဝယ်င်ဂါကာ၏မင်းသားကြီး ဝိဇယရာဂျာဆာအတွက် အောက်မေ့ဖွယ်အဖြစ် အေဒီ ၁၃၉၀ တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ကျန္ဒီ တယ်ဂိုဝမ်ဂီ]]
* [[အာချာ တိုတော့ ကေရော့]]
* [[အာချာ ဘာ ဘုဒေါ]]
* [[ကျန္ဒီ ဒေါရော့]]
* [[ကျန္ဒီ တွန်ဒိုဝုန်ဆို]]
* [[ဂူအာ ဆယ်လိုမန်လန်]]
* [[ဂူအာ ဆယ်လိုဘာလယ်]]
* [[စလွန် အာရန်းနေရာ]]၊ [[ဘာလီကျွန်း]]၏ လီးယက်အကကို လှုံ့ဆော်ပေးသည့် နေရာ။
* [[ဘာဘာဒန် သို့မဟုတ် ဆမ်ဘာချန်ကရင်နေရာ]]
* [[ပရာဆာစတီ ပေါ့ဆာရန်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်တိုနို ဂျဒေါင်]]၊ ယနေ့ခေတ် ဗလီတစ်ခု၊ [[ဆီဒိုအာဂျို (မြို့)|ဆီဒိုအာဂျို]]၊ [[ထရီတက်စ်]]နှင့် [[ပရိုဘိုလင်ဂို]]အနီးတွင် တွေ့ရှိသည်။
[[File:Candi Jawi A.JPG|thumb|upright|ဂျာဝီ]]
* [[ဒါမိုကျောင်းတော်|ဒါမို]]၊ အုတ်နီဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော ၁၃.၅ မီတာမြင့်သည့် ''ဂါပူရ''၊ [[ဆီဒိုအာဂျိုအုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ဆီဒိုအာဂျို]]တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ပါရီကျောင်းတော်|ပါရီ]]၊ ၁၂၉၃ သက္ကရာဇ် (အေဒီ ၁၃၇၁) သက်တမ်းရှိပြီး ဆီဒိုအာဂျိုတွင်တည်ရှိသော ဤမာဂျာပါဟစ်အုတ်နီကျောင်းတော်သည် ချမ်ပါဗိသုကာလက်ရာပါသောကျောင်းတော်များနှင့် ဆင်တူသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူမာ]]၊ ကျန္ဒီ ပါရီမှ မီတာတစ်ရာအကွာတွင်တည်ရှိပြီး တူညီသောခေတ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။
* [[ဂူနွန် ဂန်ဆီယာ]]၊ [[ပဆူရုအန်]]မြို့၏အရှေ့ဘက် ၁၈ ကီလိုမီတာအကွာ၊ [[ပဆူရုအန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[ဘယ်ဂျီ]]၊ ဘယ်ဂျီရွာ၊ ဂူနွန်ဂန်ဆီယာအုပ်စုအိမ်တွင်တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | title = Candi Gununggangsir | work = Perpusnas | url = http://candi.perpusnas.go.id/temples/deskripsi-jawa_timur-candi_gununggangsir | access-date = 2017-06-16 | archive-date = 2023-05-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230530012801/https://candi.perpusnas.go.id/temples/deskripsi-jawa_timur-candi_gununggangsir | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 
* [[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ကျန္ဒီ ဂျာဝီ]]၊ ၁၃ ရာစု သင်္ချိုင်းကျောင်းတော်။ ၎င်းသည် ၁၃၀၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး [[ထရီတက်စ်]]တွင်တည်ရှိသော သွယ်လျသော သိဝ-ဗုဒ္ဓနတ်ကွန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
* [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]]ပေါ်ရှိ ပနန်ဂွန်ဂန်နေရာများတွင် ကျောက်ဖြာဆင့်သန့်ရှင်းရာဌာနများ၊ တရားထိုင်ဂူများနှင့် မြင့်မြတ်သောရေကန်များပါရှိသည်။ [[ကျန္ဒီ ဘယ်လာဟန်]] အပါအဝင် စုစုပေါင်း နေရာ ၈၀ ခန့်ရှိပြီး ၁၀၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သော ဘုရင် [[အဲရ်လန်ဂါ]]၏ သင်္ချိုင်းနေရာဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဂျာဘွန်|ကျန္ဒီ ဂျာဘွန်]]၊ ကျောင်းတော်မုခ်ဝထိပ်ရှိ ကမ္ပည်းစာအရ ၁၂၇၆ သက္ကရာဇ် (အေဒီ ၁၃၅၄) သက်တမ်းရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ကရာက်ဆာအန်]]အနီး၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၏အရှေ့ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကေဒါတွန် ပရိုဘိုလင်ဂို]]၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၊ တီရစ်တွင်တည်ရှိသော အန်ဒီဆိုက်ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။

===== ထရိုဝူလန် =====
[[File:Brahu Temple Trowulan.jpg|thumb|upright|ကျန္ဒီ ဘရာဟူ၊ ထရိုဝူလန်]]
* [[ကျန္ဒီ တီးကက်စ်]]၊ [[ထရိုဝူလန်]]တွင်တည်ရှိပြီး ဤနေရာသည် တစ်ချိန်က [[မာဂျာပါဟစ်]]ဘုရင့်နိုင်ငံ၏မြို့တော်ဖြစ်ကာ ထိုခေတ်က အရေးပါသောဆိပ်ကမ်းအများစုကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ခေတ်မီဆည်မြောင်းစနစ်ကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ တီးကက်စ်သည် သန့်ရှင်းရာထုံးတမ်းများအတွက် အသုံးပြုသော [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]]မှ စီးဆင်းလာသောရေကို သိုလှောင်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် နန်းတော်တံခါးမုခ်၊ ဝင်ပေါက်နှင့် ရေစနစ်၏အစိတ်အပိုင်းများလည်းပါဝင်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဘရာဟူ]]၊ ဘယ်ဂျီဂျုံးရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ဘရာဟူကျောင်းတော်သည် ၁၅ ရာစုတွင်တည်ဆောက်ခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၀ နှင့် ၁၉၉၅ ခုနှစ်ကြားတွင် ပြန်လည်မွမ်းမံခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်၏လုပ်ဆောင်ချက်ကို မသိရှိရပါ။
* [[ကျန္ဒီ ဂန်တုန်]]၊ [[ဘရာဟူကျောင်းတော်]]၏အရှေ့ဘက် မီတာ ၃၅၀ အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ ဤကျောင်းတော်ဧရိယာတွင် မင်နှင့် ယွမ်မင်းဆက်များမှ ကြွေထည်ပစ္စည်းအများအပြားကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။
* [[ကျန္ဒီ မူတာရန်]]၊ [[ဘရာဟူကျောင်းတော်]]၏မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ ကျောင်းတော်၏လုပ်ဆောင်ချက်ကို မသိရှိရပါ။
* [[ကိုလန် ဆယ်ဂါရန်]]၊ မာဂျာပါဟစ်အမွေအနှစ်ရေကန်တစ်ခု။ ဤရေကန်ကို ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် [[ဟန်နရီ မက်ကလိန်း ပွန့်|ဟန်နရီ မက်ကလိန်း ပွန့်]]က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ပထမဆုံးပြန်လည်မွမ်းမံမှုကို ၁၉၆၆ မှ ၁၉၈၄ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ရေကန်သည် အပန်းဖြေရန်နှင့် နိုင်ငံခြားဧည့်သည်များကို ကြိုဆိုရန်နေရာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အင်ဒိုနီးရှားတွင် တွေ့ရှိခဲ့သော အကြီးဆုံးရှေးဟောင်းရေကန်ဖြစ်သည်။
* [[ဂါပူရ ဘာဂျန်းရာတု]]
* [[ဂါဘန် ရင်ဂျင် လာဝမ်]]

===== မိုဂျိုကာတို =====
* [[ကျန္ဒီ ဘန်ကာ]]၊ [[မိုဂျိုကာတိုအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]တွင် တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂျိုလိုတွန်ဒို]]၊ ပါတီရတန် ဂျိုလိုတွန်ဒိုဟုလည်း သိကြသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂျဒေါင်]]
* [[ကျန္ဒီ ကေဒါတွန်|ကျန္ဒီ ကေဒါတွန် ထရိုဝူလန်]]၊ ကျန္ဒီတစ်ခု၏အောက်ခြေဖြစ်နိုင်သော အုတ်နီအဆောက်အအုံ။
* [[ကျန္ဒီ မီနက် ဂျိန်ဂို]]

=== ဘာလီ ===
[[File:Gunung Kawi temple.jpg|thumb|ဂူနွန် ကာဝီ၊ ဘာလီ]]
* [[ဂူနွန် ကာဝီ|ကျန္ဒီ ဂူနွန် ကာဝီ]]၊ [[ဂီယန်ယာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[တမ်ပက်ဆီရင်း|တမ်ပက်ဆီရင်း]]ဒေသ၊ ဆယ်ဘာတူရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် အေဒီ ၉၈၉ မှစတင်သော ဘာလီရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးကျောင်းတော်များထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ငါးခုကို ကျောက်တောင်စောင်းများပေါ်တွင် ထွင်းထုထားပြီး ဂူများဖွဲ့စည်းထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကာလီဘတ်ဘတ်]]၊ [[ဘူလယ်လန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ကာလီဘတ်ဘတ်ရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဟိန္ဒူဘာသာလွှမ်းမိုးသော ဘာလီရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အနည်းငယ်ထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်သည် ၈ ရာစုမှစတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။
* ဂီယန်ယာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်၊ [[တမ်ပက်ဆီရင်း]]ရွာ၊ ဘန်ဂျာ ဆာရာဆာဒါတွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ မာနင်နင်။ အေဒီ ၁၀၂၂ ခန့်၊ ဘုရင် [[မာရကာတာ ပန်ကာဂျာ|မာရကာတာ]] လက်ထက်မှစတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://diparda.gianyarkab.go.id/index.php/id/news/item/306-pura-mangening|title=Pura Mangening|website=diparda.gianyarkab.go.id|language=id-id|access-date=2019-01-21|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813203858/http://diparda.gianyarkab.go.id/index.php/id/news/item/306-pura-mangening|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ဆူမတြား ===
[[File:Candi Bahal 1.JPG|thumb|ဘီအာရို ဘာဟယ်၊ မြောက်ဆူမတြား]]
* [[ကျန္ဒီ ဘီအာရို ဘာဟယ်]]၊ [[မြောက်ဆူမတြား]]၊ [[တောင်တာပနူလီ]]
* [[ဘူမီအာယုကျောင်းတော်|ကျန္ဒီ ဘူမီအာယု]]၊ [[တောင်ဆူမတြား]]
* [[ကျန္ဒီ မူအာရ တာကက်စ်]]၊ [[ရီအောက်]]
* [[ကျန္ဒီ မူအာရို ဂျမ်ဘီ]]၊ [[ဂျမ်ဘီ]]

=== ကာလီမန်တန် ===
* [[ကျန္ဒီ အဂွမ်]]၊ [[တောင်ကာလီမန်တန်]]၊ [[မြောက်ဟူလူစန်ဂိုင်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မြောက်ဟူလူစန်ဂိုင်]]တွင် တည်ရှိသော ဟိန္ဒူကျန္ဒီ။ တောင်ကာလီမန်တန်သည် ဟိန္ဒူဘုရင့်နိုင်ငံဖြစ်သော [[နဂရ ဒီပါ]]၏အခြေစိုက်စခန်းဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် [[နဂရ ဒါဟ]]မှ ဆက်ခံခဲ့သည်။
* [[ကျန္ဒီ လာရပ်စ်]]၊ [[တောင်ကာလီမန်တန်]]၊ [[တာပင်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|တာပင်]]တွင်တည်ရှိသော ဟိန္ဒူကျန္ဒီ။ တောင်ကာလီမန်တန်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင့်နိုင်ငံကို [[တန်ဂျုံပူရီ]]ဘုရင့်နိုင်ငံက ကိုယ်စားပြုသည်။

== ဓာတ်ပုံပြခန်း ==
အင်ဒိုနီးရှား ကျန္ဒီများ၊ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၊ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးမှာ အေဒီ ၂ ရာစုခန့်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးမှာ ၁၅ ရာစုခန့်ဖြစ်သည်။
&lt;gallery&gt;
File:Candi Blandongan.JPG|[[ဘာတုဂျာယာ|ဘလန်ဒုန်ဂန်၊ ဘာတုဂျာယာ]]၊ ၂ ရာစုမှ ၁၂ ရာစု၊ ကရာဝမ်၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Candi Gumpung Muarojambi.jpg|ဂမ်ပုန်၊ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ|မူအာရို ဂျမ်ဘီ]]၊ ၇-၁၂ ရာစု၊ ဂျမ်ဘီ
File:Candi Bojong Menje.jpg|[[ဘိုဂျွန်မန်ဂျယ်]]၊ ၇ ရာစု၊ ရန်ချာအယ်ကယ်၊ ဘန်ဒေါင်း၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Cangkuang 4.jpg|[[ကန်ကွမ်]]၊ ၈ ရာစု၊ လယ်လယ်၊ ဂါရုဒ်၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Candi Bima Dieng Plateau.jpg|ကျန္ဒီ ဘီမာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Puntadewa front view.jpg|ကျန္ဒီ ပွန်တာဒေဝ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Arjuna front view.jpg|ကျန္ဒီ အာဂျူနာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Srikandi side view.jpg|ကျန္ဒီ ဆရီကန်ဒီ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Gatotkaca.jpg|ကျန္ဒီ ဂါတုတ်ကာစာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Semar.jpg|ကျန္ဒီ ဆေမာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Gedong songo.jpg|ကျန္ဒီ ဂါဒုန်ဆောင်ငို၊ ၇-၈ ရာစု၊ အုန်ဂါရန်
File:Gunung Wukir Canggal Main Temple.jpg|[[ဂူနွန်ဝူကီယာ]]၊ ၈ ရာစု၊ မွန်တီလန်
File:039 Stairway to Inner Sanctum, Candi Badut (40417064281).jpg|[[ဘဒုတ်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ မာလန်
File:Kalasan Temple from the north-east, 23 November 2013.jpg|[[ကလဆန်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ပရမ်ဘာနန်အနီး
File:Sari Temple, 2014-04-10, from 52 images.jpg|[[ဆာရီကျောင်းတော်]]၊ ၈ ရာစု
File:Lunbung09 4.jpg|[[လမ်ဘွန်]]၊ ၈ ရာစု
File:Candi Sewu main stupa, 23 November 2013.jpg|[[ဆဲဝူ]]၊ ၈ ရာစု၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Candi Bubrah 2019 corner crop.jpg|[[ဘုဘရာ]]၊ ၈ ရာစု၊ ဆဲဝူမဏ္ဍိုင်၏အစိတ်အပိုင်း
File:Ruins of Gana Temple.jpg|ဂဏကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ဆဲဝူမဏ္ဍိုင်၏အစိတ်အပိုင်း
File:Ngawen temple November 2013.jpg|[[ငဝန်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ မွန်တီလန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Mendut Temple Afternoon.jpg|[[မန်ဒုတ်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ဗောရောဗုဓောရ်အနီး
File:Gebang Temple, 29 December 2013 02.jpg|ကျန္ဒီ [[ဂဘန်]]၊ ၈-၉ ရာစု၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Asu Temple, Sengi, 2014-06-20 (02).jpg|[[အဆူကျောင်းတော်]]၊ ၈-၉ ရာစု၊ ဆန်ဂီ၊ မာဂဲလန်
File:Candi Lumbung (Sengi)0.jpg|လမ်ဘွန် ဆန်ဂီကျောင်းတော်၊ ၈-၉ ရာစု၊ ဆန်ဂီ၊ ဆာဝန်ဂန်၊ မာဂဲလန်
File:Pawon.jpg|[[ပဝွန်]] ကျောင်းတော်၊ ၉ ရာစု၊ ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် မန်ဒုတ်ကြား
File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|[[ဗောရောဗုဓော]]၊ ၉ ရာစု၊ မာဂဲလန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံ
File:Plaosan lor09 4.jpg|[[ပလောင်ဆန်]]၊ ၉ ရာစု
File:Plao kidul09 4.jpg|ပလောင်ဆန် ကီဒူလ်၊ ၉ ရာစု
File:Main shrine of Prambanan temples.JPG|[[ပရမ်ဘာနန်]]၊ ၉ ရာစု၊ အင်ဒိုနီးရှားတွင် အကြီးဆုံး ဟိန္ဒူကျောင်းတော်
File:Sajiwan main.JPG|[[ဆိုဂျီဝမ်]]၊ ၉ ရာစု၊ ပရမ်ဘာနန်အနီး
File:Banyunibo Temple, 2014-05-31 01.jpg|[[ဘန်ယုနီဘို]]၊ ၉ ရာစု
File:Sambisari09 4.jpg|[[ဆမ်ဘီဆာရီ]]၊ ၉ ရာစု
File:Barong Temple (gate and two buildings) 2014-05-31.jpg|[[ဘရုန်ကျောင်းတော်]]၊ ၉ ရာစု
File:Pustakasala 1.jpg|[[ကင်ပူလန်]]၊ ၉-၁၀ ရာစု၊ ကာလီအုရန်၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Candi Morangan di Yogyakarta.jpg|မိုရန်ဂန်ကျောင်းတော်၊ ၉-၁၀ ရာစု၊ ငမ်ပလခ်၊ ဆလီမန်၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Candi Merak.jpg|[[မာရခ်ကျောင်းတော်]]၊ ၁၀ ရာစု၊ ကလာတန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Main temple at Candi Ijo, Sleman, Yogyakarta, 2014-05-31.jpg|[[အီဂျိုကျောင်းတော်]]၊ ၁၀-၁၁ ရာစု၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:041 Fountain Figures, Candi Belahan (25543837107).jpg|ဘယ်လာဟန်ကျောင်းတော်၊ ရေပန်းနှင့် ရေကန်၊ ၁၁ ရာစု၊ ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်၊ ဂမ်ပိုလ်၊ ပဆူရုအန်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:036 View from South, Gunung Gangsir (39519447915).jpg|ကျန္ဒီ [[ဂူနွန် ဂန်ဆီယာ]]၊ ၁၁ ရာစု၊ ပဆူရုအန်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:Candi Mengening.jpg|ကျန္ဒီ မာနင်နင်၊ ၁၁ ရာစု၊ တမ်ပက်ဆီရင်း၊ ဘာလီ
File:1 gunung kawi temple.jpg|[[ဂူနွန် ကာဝီ]]၊ ၁၁ ရာစု၊ တမ်ပက်ဆီရင်း၊ ဘာလီ
File:012 Candi Mahligai from North (27349653009).jpg|[[မူအာရ တာကက်စ်]]၊ ၁၁-၁၂ ရာစု၊ ရီအောက်
File:Candi Bahal ( Candi Portibi ).jpg|[[ဘာဟယ်ကျောင်းတော်]]၊ ၁၁-၁၃ ရာစု၊ မြောက်ဆူမတြား
File:079 Candra Sengkala from South-West (40387330762).jpg|[[ပနတာရန်]]၊ ၁၂-၁၅ ရာစု၊ ဘလီတာ
File:Candi Kidal A.JPG|[[ကီဒယ်ကျောင်းတော်|ကီဒယ်]]၊ ၁၃ ရာစု၊ မာလန်
File:Candi Jago C.JPG|[[ဂျာဂိုကျောင်းတော်|ဂျာဂို]]၊ ၁၃ ရာစု၊ မာလန်
File:001 View from South, Candi Jawi (38605233250).jpg|[[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ဂျာဝီ]]၊ ၁၃ ရာစု၊ ပရီဂျန်၊ ပဆူရုအန်
File:Candi Plumbangan.JPG|ကျန္ဒီ ပလမ်ဘန်ဂန်၊ ၁၄ ရာစု၊ ဘလီတာ၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:021 Temple Foundation, Candi Simping (40430431491).jpg|ဆင်ပင်းကျောင်းတော်၊ ၁၄ ရာစု၊ ဆုမ်ဘာဂျာတီ၊ ဘလီတာ၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:015 General View, Candi Boyolangu (26559465278).jpg|ကျန္ဒီ ဂါယာထရီ၊ ၁၄ ရာစု၊ ဘိုယိုလန်ဂူ၊ တူလန်ဂါဂေါင်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:002 View from Side, Candi Brahu (39719224244).jpg|ဘရာဟူ၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Wringin Lawang, Trowulan.jpg|ကျန္ဒီ ရင်ဂျင် လာဝမ်၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:017 From the Side, Candi Bajang Ratu (38618878320).jpg|ဘာဂျန်း ရာတု၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Tikus.jpg|ကျန္ဒီ တီးကက်စ်၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Rimbi Temple, Bareng, Jombang, 2017-09-19.jpg|ကျန္ဒီ ရင်ဘီ၊ ဂျုံဘန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Surowono 1.jpg|[[ဆူရာဝါနာ]] ကျောင်းတော်၊ ကေဒီရီ၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Jabung, Paiton, Probolinggo, East Java, 2017-09-14 01.jpg|[[ဂျာဘွန်]]၊ ပါအိုင်တွန်၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၊ ၁၄ ရာစု
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Candi Bangkal TMnr 10016137.jpg|ကျန္ဒီ ဘန်ကာ၊ မိုဂျိုကာတို၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Pari 1.jpg|ကျန္ဒီ [[ပါရီကျောင်းတော်|ပါရီ]]၊ ၁၄ ရာစု၊ ပိုရုန်၊ ဆီဒိုအာဂျို
File:Candi Sukuh.jpg|[[ဆူကူ]]၊ ၁၅ ရာစု၊ ကရန်အန်ညာ
File:Central building, Cetho Temple, 2016-10-13.jpg|[[ဆယ်သိုကျောင်းတော်|ဆယ်သို]]၊ ၁၅ ရာစု၊ ကရန်အန်ညာ 
File:Candi Dermo.jpg|[[ဒါမိုကျောင်းတော်]]၊ ၁၄ ရာစု၊ ဆီဒိုအာဂျို
&lt;/gallery&gt;

== ကြည့်ရှုပါ ==
{{portal|Indonesia}}

* [[အင်ဒိုနီးရှား၏ ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[ဂျားဗားရှေးဟောင်းကျောင်းတော်များ]]
* [[ဘာလီကျောင်းတော်]] 
* [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[မြန်မာ့စေတီပုထိုးများ]]
* [[ကျန္ဒီ ဘန်တာ]]
* [[စေတီပုထိုးများ]]
* [[စေတိယ]]
* [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာ]]
* [[ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဟိန္ဒူဘာသာ]]
* [[ဟိန္ဒူကျောင်းတော် ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[အရှေ့တောင်အာရှအပေါ် အိန္ဒိယလွှမ်းမိုးမှု သမိုင်း]]
* [[အင်ဒိုနီးရှား Esoteric ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဘုန်းကြီးကျောင်း|ကျောင်း]]၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျောင်းတော်များ 
* [[စေတီ]]
* [[သဲပုံစေတီပွဲ|သဲစေတီ]]
* [[ပုထိုး]]
* [[ဝိဟာရ]]
* [[ဝတ်ကျောင်း|ဝပ်]]၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုရှိ ကျောင်းတော်များ

== ကိုးကားချက်များ ==
{{Reflist|30em}}

===စာစုစာရင်း===
{{refbegin}}
*{{cite book |last=Soekmono |author-link=Soekmono |first=R.|editor=Jan Fontein|editor-link=Jan Fontein| title= The Javanese Candi: Function and Meaning, Volume 17 from Studies in Asian Art and Archaeology, Vol 17| url=https://books.google.com/books?id=7cd2Ha7fT90C |publisher=E.J. BRILL | year=1995 |location=Leiden |isbn=9789004102156 }}
*{{cite book |last=Degroot|first=Véronique|title=Candi, Space and Landscape: A Study on the Distribution, Orientation and Spatial Organization of Central Javanese Temple Remains |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=u2HzduME8OcC |location=Leiden|publisher=Sidestone Press, Issue 38 of Mededelingen van het Rijksmuseum voor Volkenkunde |isbn=9789088900396}}
*{{cite book |last1=Sedyawati|first1=Edi|first2=Hariani|last2=Santiko|first3=Hasan|last3=Djafar|first4=Ratnaesih|last4=Maulana|first5=Wiwin Djuwita Sudjana|last5=Ramelan|first6=Chaidir|last6=Ashari |title= Candi Indonesia: Seri Jawa|language=id, en  |url=https://books.google.com/books?id=MsLiCQAAQBAJ |publisher=Direktorat Jenderal Kebudayaan |year=2013 |location=Jakarta |isbn=9786021766934 |ref={{sfnRef|Sedyawati|2013}}}}
{{refend}}

== ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် ==
* Dumarcay, J. 1986 ''Temples of Java'' Kuala Lumpur: Oxford University Press
* Holt, C. 1967 ''Art in Indonesia'' Ithaca: Cornell University
* Patt, J.A. 1979 ''The Uses and Symbolism of Water in Ancient Indonesian Temple Architecture'' University of California, Berkeley (unublished PhD thesis)
* Prijotomo, J. 1984 ''Ideas and Forms of Javanese Architecture'' Yogyakarta: Gadjah Mada University Press

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [https://web.archive.org/web/20130703051656/http://candi.pnri.go.id/ အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားစာကြည့်တိုက်မှ ကျန္ဒီစာရင်း] (archived 3 July 2013)
* [https://web.archive.org/web/20061025132810/http://www.borobudur.tv/links.htm ဗောရောဗုဓောရ်နှင့် ကျန္ဒီအကြောင်း အထွေထွေဆိုက်] (archived 25 October 2006)

{{အင်ဒိုနီးရှား အကြောင်းအရာ}}
{{အင်ဒိုနီးရှား ဗိသုကာလက်ရာ}}
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်းများ}}
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများ}}
{{ဗုဒ္ဓဘာသာ အကြောင်းအရာ}}


[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းသုတေသန နေရာများ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်းများ]]
[[Category:ဂျားဗား ဗိသုကာလက်ရာ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်]]</text>
      <sha1>b5n54481fob9vmtff465ikq40ombjlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1031997</id>
      <parentid>1031996</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T14:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1031997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185254" sha1="4d9zsptibiomx2yert93de31jb90td9" xml:space="preserve">{{Short description|အင်ဒိုနီးရှားရှိ ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတော်များနှင့် သန့်ရှင်းရာဌာနများ}}
[[File:Stupa Borobudur.jpg|right|thumb|300px|အဖွင့် [[စေတီတော်]]တစ်ဆူအတွင်းရှိ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်နှင့် နောက်ခံတွင် [[ဗောရောဗုဓော]]၏ အဓိက စေတီတော်ကြီး]]
{{Hinduism in Indonesia}}

'''ကျန္ဒီ''' ({{ety|kaw|caṇḍi}},&lt;ref name=&quot;Old Javanese2&quot;&gt;{{citation |last=Zoetmulder |first=P.J. |title=Old Javanese-English Dictionary |language=kaw, en|year=1982 |publisher=[[Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies|Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde]]}}&lt;/ref&gt; {{IPA|jv|tʃandi|pron|audio=Candi-spoken.ogg}}) သည် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]ရှိ [[ဟိန္ဒူဘာသာ ကျောင်းတော်|ဟိန္ဒူ]] သို့မဟုတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတော်]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး အများစုမှာ ၄ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုကြား &quot;ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓခေတ်&quot; (''Zaman Hindu-Buddha'') သို့မဟုတ် &quot;[[အိန္ဒိယပြုထားသော ဘုရင့်နိုင်ငံ|ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ကာလ]]&quot; အတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;SOEKMONOp1&quot;&gt;{{harvp|Soekmono|1995|p=1}}&lt;/ref&gt;

''[[Kamus Besar Bahasa Indonesia|အင်ဒိုနီးရှား အဘိဓာန်ကြီး]]'' (KBBI) က ''ကျန္ဒီ'' ဆိုသည်မှာ ဝတ်ပြုကိုးကွယ်ရန် သို့မဟုတ် မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] သို့မဟုတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဘုရင်များနှင့် ပုရောဟိတ်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန် အသုံးပြုသည့် ရှေးဟောင်း ကျောက်တုံးအဆောက်အအုံဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Candi |work=KBBI |language=id |url=http://kbbi.web.id/candi}}&lt;/ref&gt; [[အင်ဒိုနီးရှား ရှေးဟောင်းသုတေသန|အင်ဒိုနီးရှား ရှေးဟောင်းသုတေသီ]]များက ''ကျန္ဒီ''များကို အင်ဒိုနီးရှားတွင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် အခမ်းအနားများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အမွေအနှစ် သန့်ရှင်းသော အဆောက်အအုံများအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp1&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=1}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တံခါးမုခ်များ၊ မြို့ပြအပျက်အစီးများ၊ ရေကန်များနှင့် ရေချိုးရာနေရာများကဲ့သို့သော ရှေးဟောင်း သာသနာရေးနှင့်မဆိုင်သော အဆောက်အအုံများကိုလည်း ''ကျန္ဒီ'' ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချိုင်းဂူအဖြစ် ဆောင်ရွက်သော နတ်ကွန်းကို ''ကျုင်္ကုပ်'' ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;SOEKMONOp1&quot;/&gt;

ဟိန္ဒူ [[ဘာလီဗိသုကာ]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် မုခ်ဦး၊ အဝင်ဝနှင့် လှေကားများပါရှိပြီး ပိရမစ်ပုံစံခေါင်မိုး တပ်ဆင်ထားကာ ''[[ဘာလီကျောင်းတော်|ပူရ]]'' အတွင်း၌ တည်ရှိသော အခန်းတစ်ခန်းတည်းပါ [[နတ်ကွန်း]]တစ်ခု၏ ကျောက်တုံး သို့မဟုတ် အုတ်ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းသည်။ ၎င်းကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] ကျောင်းတော်များကို စံနမူနာယူကာ တည်ဆောက်လေ့ရှိပြီး သီးခြားနတ်ဘုရားတစ်ပါးအတွက် နတ်ကွန်းအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ [[ဘာလီလူမျိုး]]များအတွက် ''ကျန္ဒီ'' သည် ရှေးကျရန် မလိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမှာ [[ဘန်ယုဝမ်ဂီအုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ဘန်ယုဝမ်ဂီ]]၊ [[အာလပ် ပူရ်ဝေါ အမျိုးသားဥယျာဉ်|အာလပ် ပူရ်ဝေါ]] ရှိ ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော ကျောင်းတော်ကဲ့သို့ပင် အဆိုပါ ပူရများအတွင်း ''ကျန္ဒီ''များကို ဆက်လက် (ပြန်လည်)တည်ဆောက်နေဆဲဖြစ်သောကြောင့်တည်း။&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=Kedaulatan Rakyat|title=Peninggalan Majapahit Yang Tersembunyi di Alas Purwo|author=Tomi Sujatmiko|date=9 June 2013|language=id|url=http://krjogja.com/read/175829/peninggalan-majapahit-yang-tersembunyi-di-alas-purwo.kr|access-date=2 November 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081016/http://krjogja.com/read/175829/peninggalan-majapahit-yang-tersembunyi-di-alas-purwo.kr|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ခေတ်ပြိုင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ|အင်ဒိုနီးရှား ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရှုထောင့်တွင် ''ကျန္ဒီ'' သည် ရှေးဟောင်းဖြစ်စေ၊ အသစ်ဖြစ်စေ နတ်ကွန်းတစ်ခုကိုလည်း ရည်ညွှန်းသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားရှိ ခေတ်ပြိုင် ''[[ဝိဟာရ]]'' အချို့တွင် [[ပဝွန်]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Replika Candi Pawon|work=Vihāra Jakarta Dhammacakka Jaya|url=http://www.dhammacakka.org/?channel=tentangkami&amp;mode=detailfasilitas&amp;id=93}}&lt;/ref&gt; နှင့် [[ပလောင်ဆန်]]၏ ''ပါဝါရာ'' (အရန်ကျောင်းဆောင်) များ၏ ပုံတူကဲ့သို့သော ကျော်ကြားသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ အရွယ်စစ်ပုံစံတူများ သို့မဟုတ် ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ပါဝင်သည်။ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]တွင် နတ်ကွန်းတစ်ခုအဖြစ် ''ကျန္ဒီ'' ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များ သို့မဟုတ် မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များ၊ ဒါယကာများ သို့မဟုတ် အလှူရှင်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန် အမိုးခုံးပုံစံ အဆောက်အအုံဖြစ်သော [[စေတီပုထိုးများ|စေတီတော်]]နှင့် အပြန်အလှန် ဖလှယ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ဗောရောဗုဓော]]၊ [[မူအာရ တာကက်စ်]] နှင့် [[ဘာတုဂျာယာ]] တို့သည် အမှန်တကယ်တွင် ပီပြင်စွာ တည်ဆောက်ထားသော စေတီတော်များဖြစ်သည်။

ခေတ်သစ် [[အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရကို အထူးသဖြင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]နှင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]တို့နှင့် သက်ဆိုင်သည့် &quot;ကျောင်းတော်&quot; သို့မဟုတ် အလားတူအဆောက်အအုံဟု ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]] ([[အန်ကောဝပ်]]ကဲ့သို့)၊ [[ချမ်ပါ]] ([[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဗီယက်နမ်]] အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တို့ရှိ ကျောင်းတော်များကိုလည်း အင်ဒိုနီးရှားဘာသာဖြင့် ''ကျန္ဒီ'' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

== ဝေါဟာရဗေဒ ==
[[File:Shiva Temple of Prambanan in Java Indonesia.jpg|thumb|[[ပရမ်ဘာနန်]] အဆောက်အအုံရှိ ၄၇ မီတာမြင့်သော သိဝကျောင်းတော်။ ထိုးထွင်းမြင့်မားသော ''ကျန္ဒီ'' ''ပြသာဒ'' (ကျောင်းတော်မျှော်စင်)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prasada|work=Sanskrit dictionary| url=http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=prAsAda&amp;direction=SE&amp;script=HK&amp;link=yes&amp;beginning=0}}&lt;/ref&gt; သည် နတ်ဘုရားများ၏ ဗိမာန်ဖြစ်သော စကြဝဠာ [[မြင်းမိုရ်တောင်]]ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။|right]]
''ကျန္ဒီ'' သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]ပုံစံ အခန်းတစ်ခန်းတည်းပါ နတ်ကွန်းကို အခြေခံသည့် အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းပြီး ၎င်းအပေါ်တွင် ပိရမစ်ပုံ မျှော်စင်နှင့် မုခ်ဦးတစ်ခုပါရှိသည်။&lt;ref&gt;Philip Rawson: The Art of Southeast Asia&lt;/ref&gt; ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို စကြဝဠာ [[မြင်းမိုရ်တောင်]]၊ စကြဝဠာ၏ အနှစ်သာရကို ကိုယ်စားပြုအဖြစ် တည်ဆောက်ထားသော [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]ရှိ များစွာသော တောင်-ကျောင်းတော်များအတွက် ရှေ့ဆက်စကားလုံးအဖြစ် ပေးအပ်သည်။ သို့သော်၊ အဆိုပါဝေါဟာရကို တံခါးမုခ်များ (''gapura'')၊ ရေကန်များ (''petirtaan'') နှင့် အချို့သော လူနေရပ်ကွက်များ ကဲ့သို့သော ထိုခေတ်ကာလမှ ဘာသာရေးမဟုတ်သော အဆောက်အအုံများစွာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ကျောင်းတော်မဟုတ်သော ကျန္ဒီများ၏ ဥပမာများမှာ [[မာဂျာပါဟစ်]]၏ ဘာဂျန်း ရာတုနှင့် ရင်ဂျင် လာဝမ်း တံခါးမုခ်များဖြစ်သည်။ [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ &quot;ကျန္ဒီ တီးကက်စ် ရေချိုးကန်&quot; နှင့် [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]] တောင်စောင်းရှိ ဂျာလာတွန်ဒါ၊ ထို့အပြင် [[ရာတူ ဘိုကို]]နှင့် ထရိုဝူလန်မြို့ အပျက်အစီးအချို့ကဲ့သို့သော ဘာသာရေးမဟုတ်သည့် လူနေအိမ်ရာများနှင့် မြို့ပြအဆောက်အအုံများ၏ အကြွင်းအကျန်များကိုလည်း ''ကျန္ဒီ'' အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။

ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]]တွင် ကျောင်းတော်တစ်ခုကို မူလက ''ပြသာဒ'' ({{Langx|sa|प्रासाद}}) ဟု ခေါ်ဆိုဖွယ်ရှိကြောင်း [[မဉ္ဇူသီဂြဟ ကမ္ပည်းစာ]] (အေဒီ ၇၉၂ ခုနှစ်) တွင် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်းရန် &quot;ပြသာဒ ဝဇြသန မဉ္ဇူသီဂြဟ&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့ခြင်းဖြင့် သက်သေပြခဲ့သည်။&lt;ref name=Coedes&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|author-link= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;{{rp|89}} ဤဝေါဟာရသည် ကျောင်းတော်တစ်ခု၏ မြင့်မားသော အဆောက်အအုံကို ရည်ညွှန်းသော ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် ထိုင်း အသုံးအနှုန်း ''ပြသတ်'' နှင့် ဆင်တူသည်။

==ဗျုပ္ပတ်ပညာ==
{{quote box
| width  = 40%
| align  = right
| quote  = &quot;အေဒီ ၇ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုကြားတွင် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]]၊ [[ဆူမတြားကျွန်း|ဆူမတြား]]နှင့် [[ဘာလီကျွန်း|ဘာလီ]]တို့တွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံ ရာပေါင်းများစွာကို အုတ်နှင့် ကျောက်တုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယင်းတို့ကို ''ကျန္ဒီ'' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းသည် တံခါးမုခ်များနှင့် ရေချိုးရာနေရာများအပါအဝင် အခြားသော အစ္စလာမ်မတိုင်မီ အဆောက်အအုံများကိုပါ ရည်ညွှန်းသော်လည်း ၎င်း၏ အဓိက သရုပ်သကန်မှာ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နတ်ကွန်းပင်ဖြစ်သည်။&quot;
| salign = right
| source = — [[Soekmono|ဆူက္မိုနို]]၊ R. &quot;Candi:Symbol of the Universe&quot;.&lt;ref&gt;Soekmono, R. &quot;Candi:Symbol of the Universe&quot;, pp.58-59 in [[Miksic, John N.]], ed. ''Ancient History'' Volume 1 of [[Indonesian Heritage Series]] Archipelago Press, Singapore (1996) {{ISBN|978-981-3018-26-6}}&lt;/ref&gt;
}}
[[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရသည် နတ်ဘုရားမ [[ဒူရ်ဂါ]]၏ သရုပ်သကန်တစ်ခုဖြစ်သော [[စဏ္ဍီ|စဏ္ဍိကာ]] (သေမင်း၏နတ်ဘုရားမ) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last =Soekmono | first =Dr R.| title =Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 | publisher =Penerbit Kanisius | year =1973 | location =Yogyakarta, Indonesia| pages =81 | isbn = 979-413-290-X}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်က ရှေးခေတ် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တွင် ''ကျန္ဒီ'' ၌ သုသာန်ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် နောင်ဘဝနှင့် ဆက်စပ်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ ''ကျန္ဒီ'' အမည်ကို ''စဏ္ဍိကာ'' သို့မဟုတ် ''ဒူရ်ဂါ'' နှင့် ဆက်စပ်မှုသည် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]]၊ သို့မဟုတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]ကဲ့သို့သော [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]ပြင်ပ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]နှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အခြားဒေသများတွင် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များနှင့် မသိရှိရပေ။
{{ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရှုထောင့်မှ နောက်ထပ်သီအိုရီတစ်ခုက ''ကျန္ဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ]]စကားလုံး ''စေဒီ'' ([[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]]: ''စေတိယ'') ၏ ဒေသသုံးပုံစံဖြစ်နိုင်ပြီး ၎င်းသည် [[စေတီတော်]]ကို ရည်ညွှန်းသော [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]စကားလုံး ''စေဒီ'' နှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း အကြံပြုသည်။ ၎င်းသည် [[စုဏ္ဍီ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|စုဏ္ဍီဘုရားလောင်း]] (''စုန္ဒီ'' သို့မဟုတ် ''စန္ဒာ'' ဟုလည်း သိကြ) နှင့်လည်း ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | title = History of Women in Buddhism - Indonesia: Part 10  | work = Shakyadita: Awakening Buddhist Women | url = http://awakeningbuddhistwomen.blogspot.co.id/2015/06/history-of-women-in-buddhism-indonesia_29.html}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းပညာရှင်များက ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျားဗား]] ကျောင်းတော်များကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးသော ဘုရင်များ သို့မဟုတ် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များ၏ အရိုးပြာများ သိုလှောင်ရန်အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု အကြံပြုကြသည်။ ဤအချက်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များ၊ မြင့်မြတ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များ၊ ဘုရင်များ၊ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဒါယကာများ၏ အရိုးပြာများနှင့် အကြွင်းအကျန်များ အပါအဝင် သိုလှောင်ရန် အဆောက်အအုံများအဖြစ် [[စေတီပုထိုး]]များ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အယူအဆနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ကျောင်းတော်၏ [[ဂဗ္ဘာဂဟ|ဂဗ္ဘဂဟ]] (အဓိကအခန်း) အတွင်းတွင် သိုလှောင်ထားသော နတ်ဘုရားရုပ်တုသည် ကွယ်လွန်သူဘုရင်ကို စံနမူနာယူကာ ပြုလုပ်လေ့ရှိပြီး [[ဒေဝရာဇ]] အယူအဆအရ [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]] သို့မဟုတ် [[သိဝ]] အဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားသော ဘုရင်၏ နတ်ဖြစ်လာသူပုဂ္ဂိုလ်ဟု ယူဆကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ [[ပဆူရုအန်]]မြို့ရှိ ဘယ်လာဟန်ကျောင်းတော်မှ [[အဲရ်လန်ဂါ]] ဘုရင်၏ ရုပ်တုသည် [[ဂဠုန်]]ကို စီးနေသော ဗိဿနိုးအဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားသည်။

== ဗိသုကာလက်ရာ ==
[[File:Borobudur Mandala.svg|thumb|left|upright|[[မဏ္ဍိုင်]] ပုံစံကိုယူထားသည့် ဗောရောဗုဓော၏ မြေပြင်ပုံစံ]]
ကျန္ဒီဗိသုကာလက်ရာသည် [[ဝါစ္တုသျှတြ]]ကို အခြေခံသည့် ပုံမှန် [[ဟိန္ဒူဗိသုကာလက်ရာ]] ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို လိုက်နာသည်။ ကျောင်းတော်အပြင်အဆင်၊ အထူးသဖြင့် [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] ကာလတွင်၊ [[မဏ္ဍိုင်]] ကျောင်းတော်အစီအမံများနှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျောင်းတော်များ၏ ပုံမှန်မြင့်မားသော ထွတ်မျှော်စင်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည်။ ''ကျန္ဒီ'' ကို နတ်ဘုရားများ စံမြန်းရာ မြင့်မြတ်သောတောင်ဖြစ်သည့် [[မြင်းမိုရ်တောင်|မေရုတောင်]]ကို တုပရန် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲထားသည်။ ကျောင်းတော်တစ်ခုလုံးသည် [[ဟိန္ဒူစကြဝဠာဗေဒ]]နှင့် [[လောက]]၏ အလွှာများအရ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] စကြဝဠာ၏ ပုံစံငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp4&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=4}}&lt;/ref&gt;

=== အဆောက်အဦဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများ ===
[[File:Prambanan Cross Section Shiva.svg|thumb|upright|[[သိဝ]] ကျောင်းတော် ကျန္ဒီ [[ပရမ်ဘာနန်]] တွင် တက်စအလွှာသုံးခုဖြစ်သည့် ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေ (ဘူရ်လောက)၊ ကိုယ်ထည် (ဘူဝရ်လောက) နှင့် ခေါင်မိုး (သဝရ်လောက) တို့ပါဝင်သည်။]]
ကျန္ဒီအဆောက်အအုံနှင့် အပြင်အဆင်တွင် သန့်ရှင်းမှုနည်းသော နယ်မြေများမှ အသန့်ရှင်းဆုံးနယ်မြေများအထိ ဇုန်များ၏ အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှုပါဝင်သည်။ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာဗိသုကာလက်ရာ၏ အိန္ဒိယထုံးတမ်းအရ အစိတ်အပိုင်းများကို သုံးပိုင်းခွဲခြားထားသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ကျောင်းတော်၏ ဒီဇိုင်း၊ အစီအမံနှင့် အပြင်အဆင်သည် အစိတ်အပိုင်းသုံးခုအတွင်း နေရာခွဲဝေမှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းကို လိုက်နာသည်၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ခြေဖဝါး (အောက်ခြေ)၊ ကိုယ်ထည် (အလယ်)၊ နှင့် ဦးခေါင်း (ခေါင်မိုး) အဖြစ် ခွဲခြားဖော်ပြကြသည်။ ဇုန်သုံးခုကို မြင့်မြတ်သော အဆင့်အတန်းအလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဤဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အယူအဆတစ်ခုချင်းစီတွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဝေါဟာရများရှိသော်လည်း အယူအဆ၏ အနှစ်သာရမှာ တူညီသည်။ အဆောက်အအုံနေရာအစီအမံ (အလျားလိုက်) ဖြစ်စေ၊ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ (ဒေါင်လိုက်) ဖြစ်စေ ဇုန်သုံးခုပါဝင်သည်-&lt;ref&gt;[http://konservasiborobudur.org/?p=11 Konservasi Borobudur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726234819/http://konservasiborobudur.org/?p=11# |date=2011-07-26 }} (in Indonesian)&lt;/ref&gt;
* [[ဘူလောက|ဘူရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[ကာမာဝစရ|ကာမဓာတ်]]'' )၊ သာမန်သေတတ်သောသူများ၊ လူ၊ တိရစ္ဆာန်နှင့် နတ်ဆိုးများ၏ အနိမ့်ဆုံးနယ်ပယ်။ လူတို့သည် မိမိတို့၏ တပ်မက်မှု၊ ဆန္ဒနှင့် မသန့်ရှင်းသော ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံဖြင့် ချည်နှောင်ခံရသောနေရာ။ ပြင်ပဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ခြေဖဝါး (အောက်ခြေ) သည် ''ဘူရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[ဘူဝရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[ရူပဈာန်|ရူပဓာတ်]]'' )၊ မြင့်မြတ်သောသူများ၊ [[ရသေ့]]များ၊ ရဟန်းများနှင့် အဆင့်နိမ့်နတ်ဘုရားများ၏ အလယ်အလတ်နယ်ပယ်။ ဤနေရာရှိ လူတို့သည် အမှန်တရား၏ အလင်းကို စတင်မြင်လာကြသည်။ အလယ်ဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ကိုယ်ထည်သည် ''ဘူဝရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[သဝရ်လောက]] (ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ''[[အရူပဈာန်|အရူပဓာတ်]]'' )၊ ''[[သုဂတိဘုံ]]'' ဟုလည်း သိကြသည့် နတ်ဘုရားများ၏ အမြင့်ဆုံးနှင့် အသန့်ရှင်းဆုံးနယ်ပယ်။ အတွင်းဝင်းခြံနှင့် ကျောင်းတော်တစ်ခုစီ၏ ခေါင်မိုးများသည် ''သဝရ်လောက'' နယ်ပယ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဟိန္ဒူအဆောက်အအုံများ၏ ခေါင်မိုးများကို များသောအားဖြင့် ''[[ကျောက်မျက်ရတနာ|ရတန]]'' ([[သက္ကတဘာသာ]]: ကျောက်မျက်) သို့မဟုတ် [[ဝဇီရ]] ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အရှေ့ဂျားဗားခေတ်တွင် တုံးပုံစံအဆောက်အဦဖြင့်သော်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ ''[[စေတီတော်|စေတီ]]'' သို့မဟုတ် ဒဂိုဘာ ဆလင်ဒါပုံ အဆောက်အအုံများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ အထွဋ်အထိပ်အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။

=== စတိုင် ===
[[အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုး]] [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်]] [[Soekmono|ဆူက္မိုနို]]သည် ''ကျန္ဒီ'' စတိုင်များကို အဓိကအုပ်စုနှစ်စုအဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြားခဲ့သည်- အေဒီ ၁၀၀၀ မတိုင်မီက လွှမ်းမိုးသော [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] စတိုင်နှင့် အေဒီ ၁၀၀၀ နောက်ပိုင်း [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] စတိုင်တို့ဖြစ်သည်။ သူသည် [[ဆူမတြားကျွန်း]]နှင့် [[ဘာလီကျွန်း]]ရှိ ကျောင်းတော်များကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]] စတိုင်တွင် အုပ်စုဖွဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last =Soekmono | first =Dr R.| title =Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 | publisher =Penerbit Kanisius | year =1973 | location =Yogyakarta, Indonesia| pages =86 | isbn = 979-413-290-X}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image
| footer            = [[ပရမ်ဘာနန်]]အနီးရှိ [[ဘုဘရာ]] ကျောင်းတော်သည် [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]စတိုင်၏ ဥပမာဖြစ်ပြီး [[ဘလီတာ]]ရှိ ပနတာရန်ကျောင်းတော်သည် [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]စတိုင်၏ ဥပမာဖြစ်သည်
| align             = left
| caption_align     = center
| total_width       = 450
| image1            = Candi Bubrah 2019 front crop.jpg
| alt1              = Bubrah
| caption1          = '''ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်''' &lt;br/&gt;[[ဘုဘရာ]] ကျောင်းတော်
| link1             = 
| image2            = Candi Panataran Dated Temple, Java 1288.jpg
| alt2              = Penataran
| caption2          = '''ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်းစတိုင်''' &lt;br/&gt;[[ပနတာရန်]] ကျောင်းတော်
| link2             = 
}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;60%&quot;
!width=&quot;70px&quot;|ကျောင်းတော်၏ အစိတ်အပိုင်းများ
!width=&quot;140px&quot;|ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်
!width=&quot;140px&quot;|ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်းစတိုင်
|- 
|အဆောက်အအုံ၏ ပုံသဏ္ဌာန်
|တုတ်ခိုင်ထွားကျိုင်းလေ့ရှိသည်
|သွယ်လျမြင့်မားလေ့ရှိသည်
|- 
|ခေါင်မိုး
|အပိုင်းသုံးပိုင်းဖြင့် ထင်ရှားစွာ အထစ်အထစ်ရှိသော ခေါင်မိုးအပိုင်းများ
|အဆင့်လိုက်အပိုင်းများ၏ အစိတ်အပိုင်းများစွာသည် ချောမွေ့သော ပေါင်းစပ်ခေါင်မိုးအဆောက်အအုံကို ဖွဲ့စည်းသည်
|- 
|အထွဋ်
|စေတီ (ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ)၊ ရတန သို့မဟုတ် ဝဇီရ (ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ)
|တုံးပုံစံ (အများအားဖြင့် ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ)၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဒဂိုဘာ ဆလင်ဒါပုံအဆောက်အအုံများ (ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ)
|- 
|မုခ်ဝနှင့် ဂူငယ်အလှဆင်မှု
|ကာလ-မကာရ စတိုင်၊ အောက်မေးရိုးမပါသော ကာလခေါင်းသည် မုခ်ဝထိပ်တွင်ရှိ၍ ပါးစပ်ဖွင့်ထားပြီး မုခ်ဝတစ်ဖက်တစ်ချက်ရှိ မကာရ နှစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်
|အောက်မေးရိုးပါသော ကာလခေါင်းသာလျှင် ပြုံးပြနေပြီး မုခ်ဝထိပ်တွင် ရှိသည်၊ မကာရ မပါရှိ
|- 
|ရုပ်ကြွများ
|နောက်ခံမှ အတော်အတန် မြင့်မားစွာ ဖောင်းကြွနေပြီး ရုပ်ပုံများကို သဘာဝကျကျစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်
|နောက်ခံမှ အတော်အတန် ပြားချပ်စွာ ဖောင်းကြွနေပြီး ရုပ်ပုံများကို ဘာလီ ဝါယန်ရုပ်ပုံနှင့် ဆင်တူသော ချဲ့ကားစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်
|- 
|အဓိကကျောင်းတော်၏ အပြင်အဆင်နှင့် တည်နေရာ
|ဗဟိုပြု မဏ္ဍိုင်၊ အချိုးညီ၊ တရားဝင်၊ အဓိကကျောင်းတော်သည် အဆောက်အအုံ၏ ဗဟိုတွင်ရှိပြီး သေးငယ်သော ''ပါဝါရာ'' ကျောင်းတော်များက ပုံမှန်အတန်းလိုက် ဝန်းရံထားသည်
|မျဉ်းဖြောင့်၊ အချိုးမညီ၊ နေရာ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကိုလိုက်နာ၊ အဓိကကျောင်းတော်သည် ဝင်ပေါက်မှ အနောက်ဘက် သို့မဟုတ် အဝေးဆုံးတွင်ရှိပြီး မကြာခဏ အဆောက်အအုံ၏ အမြင့်ဆုံးမြေနေရာတွင် တည်ရှိ၊ ''ပါဝါရာ'' ကျောင်းတော်များသည် အဓိကကျောင်းတော်၏ ရှေ့တွင် တည်ရှိသည်
|- 
|ဦးတည်ချက်
|အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူ
|အများအားဖြင့် အနောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ
|- 
|ပစ္စည်းများ
|အများစုမှာ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်
|အများစုမှာ အုတ်နီ
|-  
|}
[[File:Candi Bima, Dieng 1179.jpg|thumb|right|upright|[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]မှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘီမာကျောင်းတော်။ ၎င်းသည် [[ဂျားဗားကျွန်း]]ရှိ အစောဆုံးကျောင်းတော်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။]]
ဤအထွေထွေ ဒီဇိုင်းလက္ခဏာများအတွက် ပစ္စည်း၊ ပုံစံနှင့် တည်နေရာ ခြွင်းချက်များရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပနတာရန်]]၊ [[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ဂျာဝီ]]၊ [[ဂျာဂိုကျောင်းတော်|ဂျာဂို]]၊ [[ကီဒယ်ကျောင်းတော်|ကီဒယ်]] နှင့် [[ဆင်ဟာဆာရီကျောင်းတော်|ဆင်ဟာဆာရီ]] ကျောင်းတော်များသည် အရှေ့ဂျားဗားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သော်လည်း [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]] ကျောင်းတော်ပစ္စည်းနှင့် ဆင်တူသည့် အန်ဒီဆိုက်ကျောက်ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ ဘရာဟူ၊ ဂျာဘွန်နှင့် ပါရီကျောင်းတော်များကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အပျက်အစီးများသည် အုတ်နီကို အသုံးပြုကြသည်။ အလားတူပင် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်သည် အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်နှင့် ဆင်တူစွာ မြင့်မားသွယ်လျသော်လည်း ခေါင်မိုးဒီဇိုင်းမှာ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်ဖြစ်သည်။ တည်နေရာများသည် ကျောင်းတော်စတိုင်များနှင့် အမြဲဆက်စပ်မနေပါ- ဥပမာ ကျန္ဒီ ဘဒုတ်သည် [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]၊ [[မာလန်]]တွင် တည်ရှိသော်လည်း ခေတ်ကာလနှင့် စတိုင်မှာ ပိုမိုရှေးကျသော ၈ ရာစု ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်နှင့် သက်ဆိုင်သည်။

[[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်|ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း ဂျားဗားမြောက်ပိုင်းအလယ်ပိုင်း အဆောက်အအုံများသည် သေးငယ်ပြီး ပိုမိုရိုးရှင်းသော ထွင်းထုမှုများကို ပြသသည့် ကျောင်းတော်များသာ ပါဝင်သော်လည်း [[ဆဲဝူ|ဆဲဝူကျောင်းတော်]]ကဲ့သို့သော နောက်ပိုင်းတောင်ပိုင်း အဆောက်အအုံများမှာ ပိုမိုခမ်းနားကာ ပိုမိုကြွယ်ဝသော ထွင်းထုမှုများနှင့် ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ၏ ဗဟိုပြုအပြင်အဆင်တို့ပါရှိသည်။

[[မာဂျာပါဟစ်]] ခေတ်တွင် ဩစထရိုနီးရှား မက်ဂလစ်သစ် ဒီဇိုင်းဒြပ်စင်များဖြစ်သော အဆင့်လိုက်ပိရမစ်များ (''ပွန်ဒန် ဘဲရွန်ဒက်ခ်'') ကဲ့သို့သော ဒီဇိုင်းများ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤဒီဇိုင်းလက္ခဏာများကို အရှေ့အလယ်ပိုင်းဂျားဗားရှိ [[လားဝူတောင်]] ရှိ [[ကျန္ဒီ ဆူကူ|ဆူကူ]] နှင့် [[ကျန္ဒီ ဆယ်သို|ဆယ်သို]] ကျောင်းတော်များနှင့် မက်ဆို-အမေရိကန် အဆင့်လိုက်ပိရမစ်များနှင့် ဆင်တူသော [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]] တောင်စောင်းများရှိ အဆင့်လိုက်သန့်ရှင်းရာဌာနအဆောက်အအုံများတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။

==ပစ္စည်းများ==
[[File:Billbeee-borob.jpg|thumb|upright|ဗောရောဗုဓောရှိ [[Corbel arch|ကော်ဘယ်ခုံး]] တစ်ခု ဖွဲ့စည်းထားသော အပြန်အလှန် ထိန်းချုပ်ထားသည့် [[အန်ဒီဆိုက်]] ကျောက်တုံးများ]]
အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းထားသော ''ကျန္ဒီ'' အများစုကို [[အန်ဒီဆိုက်]] ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ ၎င်းတို့၏ တာရှည်ခံမှုမှာ အပူပိုင်းရာသီဥတုနှင့် မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းကြောင့် ကျောက်တုံး၏ တာရှည်ခံမှုကြောင့်ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ အချို့သောကာလများ အထူးသဖြင့် မာဂျာပါဟစ်ခေတ်တွင် [[အုတ်နီ]]ကို ကျောင်းတော်နှင့် အဆောက်အဦပစ္စည်းများအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည်ကို တွေ့ရသည်။ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ရာတွင် အောက်ပါပစ္စည်းများကို အများအားဖြင့် အသုံးပြုသည်-

* [[အန်ဒီဆိုက်]]သည် အလယ်အလတ်ဖွဲ့စည်းမှုရှိသော အပြင်ထွက်မီးသင့် [[မီးသင့်ကျောက်]]ဖြစ်ပြီး [[ဖန်ရောင်လွှာ|အဖန်ရောင်]]မှ [[မြေအောက်မီးသွေး|ပေါ်ဖီရီ]] အသားပုံစံရှိသည်။ အရောင်မှာ အလင်းမှ မီးခိုးရင့်ရောင်အထိ ကွဲပြားသည်။ အန်ဒီဆိုက်သည် အထူးသဖြင့် ဂျားဗားမီးတောင်ကျွန်းတွင် ပေါများပြီး ဖိသိပ်ထားသော ရှေးခေတ်မြေအောက်မဂ္ဂမာအခန်းများ သို့မဟုတ် အအေးခံထားသော ချော်ရည်များမှ ဖွဲ့စည်းထားသော အန်ဒီဆိုက်အနည်အနှစ်များရှိသည့် အချို့သော ချောက်ကမ်းပါးများ သို့မဟုတ် ကျောက်မိုင်းများမှ တူးဖော်ရရှိသည်။ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးတစ်ခုချင်းစီကို အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သည့်နည်းစနစ်ဖြင့် ကျောင်းတော်နံရံများ၊ ကြမ်းပြင်များနှင့် အဆောက်အဦများကို တည်ဆောက်ရန် အတုံးများအဖြစ် စိတ်ကြိုက်ပြုလုပ်သည်။ အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးများကို သံထွင်းကိရိယာဖြင့် အလွယ်တကူ ပုံဖော်ထွင်းထုနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကျောင်းတော်နံရံများနှင့် [[အနိမ့်ရုပ်ကြွ]]များကဲ့သို့သော အလှဆင်ထွင်းထုခြင်းများအတွက် သင့်လျော်သောပစ္စည်းတစ်ခုဖြစ်စေသည်။ အထူးသဖြင့် ဗောရောဗုဓောနှင့် ပရမ်ဘာနန်ရှိ ကျောင်းတော်များစွာတွင် တွေ့ရှိနိုင်သော ပီပြင်သော ဇာတ်ကြောင်းပြ အနိမ့်ရုပ်ကြွများဖြင့် အန်ဒီဆိုက်နံရံများကို ထွင်းထုထားသည်။ နတ်ဘုရားများနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ရုပ်တုများကဲ့သို့သော ထွင်းထုထားသော ရုပ်တုများအတွက် ပစ္စည်းအဖြစ်လည်း အန်ဒီဆိုက်ကျောက်တုံးများကို အသုံးပြုသည်။
[[File:Candi Jabung B.JPG|thumb|upright|မာဂျာပါဟစ်ခေတ်မှ အုတ်နီ [[ဂျာဘွန်]] ကျောင်းတော်]]
* [[အုတ်]] ကိုလည်း ကျောင်းတော်များတည်ဆောက်ရန် အသုံးပြုသည်။ သက်တမ်းအရင့်ဆုံး အုတ်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံမှာ အေဒီ ၂ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုအထိ သက်တမ်းရှိပြီး အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်၊ [[ကရာဝမ်]]ရှိ [[ဘာတုဂျာယာ]] ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ အုတ်ကို အင်ဒိုနီးရှား၏ ဂန္ထဝင်ခေတ် ''ကျန္ဒီ'' တွင် အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်ခဲ့သူများမှာ ၁၄ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုနှစ်များ၏ [[မာဂျာပါဟစ်]] ဗိသုကာပညာရှင်များဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Schoppert1997&quot;&gt;{{cite book|last1=Schoppert |first1=P. |last2=Damais |first2=S.|title=Java Style|year=1997|publisher=Periplus Editions|editor=Didier Millet|location=Paris|pages=33–34|isbn=962-593-232-1}}&lt;/ref&gt; နွယ်ပင်အစေးနှင့် [[ထန်းသကြား]] အင်္ဂတေကို အသုံးပြုကာ ၎င်းတို့၏ ကျောင်းတော်များသည် ခိုင်မာသော ဂျီဩမေတြီ အရည်အသွေးရှိခဲ့သည်။ မာဂျာပါဟစ်ကျောင်းတော်များ၏ ဥပမာများတွင် [[ထရိုဝူလန်]]ရှိ ဘရာဟူကျောင်းတော်၊ ဆီဒိုအာဂျိုရှိ ပါရီ၊ နှင့် ပရိုဘိုလင်ဂိုရှိ ဂျာဘွန်တို့ပါဝင်သည်။ [[ဘာဟယ်ကျောင်းတော်]]၊ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ|မူအာရို ဂျမ်ဘီ]] နှင့် [[မူအာရ တာကက်စ်]] ကဲ့သို့သော ဆူမတြားရှိ ကျောင်းတော်အချို့ကို အုတ်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ သို့သော်၊ ချော်ရည်အန်ဒီဆိုက်ကျောက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရွှံ့စေးအုတ်နီများသည် အထူးသဖြင့် ပူပြင်းစွတ်စိုသော အပူပိုင်းဒြပ်စင်များနှင့် သည်းထန်စွာရွာသွန်းသော မုတ်သုန်မိုးများနှင့် ထိတွေ့ပါက တာရှည်ခံမှု နည်းပါးသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် အုတ်နီအဆောက်အအုံများစွာသည် ရာစုနှစ်များတစ်လျှောက် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် ပျက်စီးနေသော အဆောက်အအုံကို အုတ်အသစ်များဖြင့် ပြန်လည်ပုံသွန်းခြင်းနှင့် အစားထိုးခြင်းများ လိုအပ်သည်။
* [[မီးတောင်ပြာကျောက်]] သည် ဂျားဗားမီးတောင်များအနီး သို့မဟုတ် ထုံးကျောက်ဖွဲ့စည်းမှုများအနီးတွင် အတော်အတန် ပေါများသော မီးတောင်ကျောက်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ဂျားဗားဘာသာစကားများတွင် မီးတောင်ပြာကျောက်ကို ''ဘာတု ပုတီး'' (ကျောက်ဖြူ) ဟုခေါ်ပြီး ၎င်း၏ အရောင်ဖျော့သည်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ သို့သော် ဤကျောက်၏ ထူးခြားသော မြေဖြူခဲသဘောသဘာဝသည် ၎င်းကို အဆောက်အအုံအဆင်တန်ဆာများအတွက် အနိမ့်ရုပ်ကြွများအဖြစ် ထွင်းထုရန် မသင့်လျော်စေပါ။ အန်ဒီဆိုက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မီးတောင်ပြာကျောက်သည် အရည်အသွေးနိမ့်သော ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဂျားဗားကျောင်းတော်များတွင် မီးတောင်ပြာကျောက်ကို အများအားဖြင့် ကျောက်ဖြည့်ရန်အတွက်—ကျောင်းတော်၏ အတွင်းပိုင်းအဆောက်အအုံကို ဖွဲ့စည်းရန်—အသုံးပြုပြီး အပြင်ပိုင်းအလွှာတွင် ထွင်းထုရန် ပိုမိုသင့်လျော်သော အန်ဒီဆိုက်ကို အသုံးပြုသည်။ မီးတောင်ပြာကျောက်မိုင်းများကို ရာတူ ဘိုကိုတောင်ကုန်းအနီးရှိ ဆဲဝူ ထုံးကျောက်အကွာအဝေးများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ [[ရာတူ ဘိုကို]] မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာကျောင်းတော်တွင် ကျောင်းတော်အတွင်းရှိ မီးတောင်ပြာကျောက်ဖြည့်မှုများကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဆဲဝူနှင့် ဆမ်ဘီဆာရီကျောင်းတော်များ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော နံရံများကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ၏ အပြင်ဘက်နံရံများအတွက် တစ်ခါတစ်ရံ မီးတောင်ပြာကျောက်ကို ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။
* [[အင်္ဂတေ]] သည် သဲ၊ ကျောက်၊ ရေနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ကြိတ်ထားသော ခရုခွံတို့ ရောစပ်ထားသည့် ခေတ်သစ် [[ကွန်ကရစ်]]နှင့် ဆင်တူသော ပစ္စည်းဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းအဖြစ် အင်္ဂတေကို အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်ရှိ [[ဘာတုဂျာယာ]] ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။
[[File:Relief on Sari Temple wall, 2014-04-10 03.jpg|thumb|upright|[[ဆာရီကျောင်းတော်|ဆာရီ]]၏ ရုပ်ကြွပေါ်ရှိ တိုက်စားသွားသော ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အင်္ဂတေ၏ အရိပ်အယောင်များ]]
* [[အင်္ဂတေပျော့]]၊ ''ဝဇ္ဇရလေပ'' (သက္ကတ: စိန်အင်္ဂတေ) ဟုလည်းခေါ်ပြီး ကျောင်းတော်နံရံများကို အပေါ်ယံလိမ်းရန် အသုံးပြုသည်။ အဖြူ-ဝါရောင် အင်္ဂတေကို ကြိတ်ထားသော [[ထုံးကျောက်]]၊ မီးတောင်ပြာကျောက် သို့မဟုတ် အဖြူရောင်မြေကြီး ([[ကာအိုလင်]]) နှင့် အစေးများ သို့မဟုတ် သစ်စေးများကဲ့သို့ အပင်မှထွက်သော ပစ္စည်းများကို ချည်နှောင်ပစ္စည်းအဖြစ် ရောစပ်ပြုလုပ်သည်။ ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အဖြူရောင်အင်္ဂတေကို အန်ဒီဆိုက်နံရံများပေါ်တွင် လိမ်းကျံကာ ထို့နောက် တောက်ပသောအရောင်များဖြင့် ခြယ်သခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာသွန်သင်ချက်အတွက် အလင်းပြမီးရှူးတန်ဆောင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;World Religions&quot;&gt;{{cite web |title =The Greatest Sacred Buildings |publisher =Museum of World Religions, Taipei |url =http://www.mwr.org.tw/content_en/exhibitions/permanent-exhibition/sub_12.aspx |access-date =4 May 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20170207105433/http://www.mwr.org.tw/content_en/exhibitions/permanent-exhibition/sub_12.aspx# |archive-date =2017-02-07 |url-status =dead }}&lt;/ref&gt; ဗောရောဗုဓော၊ [[ဆာရီကျောင်းတော်|ဆာရီ]]၊ [[ကလဆန်]]နှင့် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်နံရံများတွင် တိုက်စားသွားသော ''ဝဇ္ဇရလေပ'' အင်္ဂတေ၏ အရိပ်အယောင်များကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
* [[သစ်သား]] ကို ''ကျန္ဒီ'' တည်ဆောက်မှုအချို့တွင် သို့မဟုတ် အနည်းဆုံး ကျောင်းတော်ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆာရီနှင့် [[ပလောင်ဆန်]] ကျောင်းတော်များတွင် ၎င်း၏ဒုတိယထပ်ရှိ သစ်သားထုပ်တန်းများနှင့် ကြမ်းပြင်များကို ထောက်ပံ့မည့် ကျောက်ထစ်များ၏သဲလွန်စများနှင့် သစ်သားလှေခါးများ၏သဲလွန်စများရှိကြောင်း သိရှိရသည်။ [[ရာတူ ဘိုကို]] အဆောက်အအုံတွင် အဆောက်အအုံအခြေခံများနှင့် ကျောက် ''အုန်ပက်ခ်'' တိုင်အခြေစိုက်များရှိပြီး၊ ၎င်းသည် ဩဂဲနစ်ပစ္စည်းများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော သစ်သားခေါင်မိုးအဆောက်အအုံကို ထောက်ပံ့ရန် ထိုနေရာတွင် တစ်ချိန်က သစ်သားတိုင်ထိပ်များ ရပ်တည်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ သစ်သားပြတင်းပေါက်ရထားလမ်းများနှင့် သစ်သားတံခါးများ တပ်ဆင်ရန် အပေါက်များ၏ သဲလွန်စများကို ''ပါဝါရာ'' (အရန်) ကျောင်းတော်ငယ်များစွာတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ သေချာသည်မှာ သစ်သားပစ္စည်းများသည် စွတ်စိုသော အပူပိုင်းရာသီဥတုတွင် အလွယ်တကူ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးတတ်ပြီး ရာစုနှစ်များကြာပြီးနောက် သဲလွန်စမကျန်ရစ်စေပါ။

== ရုပ်ပုံစံများနှင့် အလှဆင်မှုများ ==

=== ကာလ-မကာရ ===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Poort op de Borobudur TMnr 10015959.jpg|thumb|upright|ဗောရောဗုဓောမုခ်ဝများပေါ်ရှိ ကာလ-မကာရ၊ ကာလ၏ခေါင်းသည် မုခ်ဝ၏ထိပ်တွင် ရှိပြီး မကာရများက တစ်ဖက်တစ်ချက်စီကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗား၏ ကျန္ဒီများသည် ကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာ၏ အလှဆင်မှုနှင့် သင်္ကေတဆိုင်ရာ ဒြပ်စင်များအဖြစ် ကာလ-မကာရကို အသုံးပြုသည့်အတွက် လူသိများသည်။ [[ကာလ (အချိန်)|ကာလ]] သည် [[အချိန်]]ကို ကိုယ်စားပြုသော ဘီလူးကြီးဖြစ်ပြီး - ကာလ၏ခေါင်းကို ကျောင်းတော်မုခ်ဝ၏ ဒြပ်စင်အဖြစ်ပြုလုပ်ခြင်းသည် အချိန်သည် အရာခပ်သိမ်းကို ဝါးမျိုသည်ဟု ကိုယ်စားပြုသည်။ ကာလသည် အကာအကွယ်ပေးသည့်ရုပ်တုလည်းဖြစ်ပြီး ကြမ်းတမ်းသော ဘီလူးမျက်နှာဖြင့် မကောင်းဆိုးဝါးဝိဉာဉ်များကို ခြောက်လှန့်သည်။ [[မကာရ]] သည် ဒဏ္ဍာရီလာ ပင်လယ်သတ္တဝါကြီးဖြစ်ပြီး ပင်လယ်နတ်ဘုရား [[ဝရုဏ]]၏ ဝါဟန (ယာဉ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် နို့တိုက်သတ္တဝါတစ်ဝက်နှင့် ငါးတစ်ဝက်အဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိသည်။ ကျောင်းတော်များစွာတွင် ၎င်းကို ငါးတစ်ဝက် သို့မဟုတ် ဖျံတစ်ဝက်ပုံစံဖြင့် [[ဆင်]]ခေါင်းဖြင့် သရုပ်ဖော်သည်။ ၎င်းကို [[မိကျောင်း]]၏ ဦးခေါင်းနှင့် မေးရိုး၊ ဆင်နှာမောင်း၊ [[တောဝက်]]၏ အစွယ်များနှင့် နားရွက်များ၊ [[မျောက်]]၏ ပြူးကျယ်သော မျက်လုံးများ၊ [[ငါး]]၏ အကြေးခွံများနှင့် ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ၊ [[ဒေါင်း]]၏ လိမ်ယှက်နေသော အမြီးအတောင်များဖြင့်လည်း ပြသထားသည်။ ကာလနှင့် မကာရ နှစ်ခုစလုံးကို ကျောင်းတော်၏ဝင်ပေါက်အတွက် အကာအကွယ်ရုပ်တုများအဖြစ် အသုံးပြုထားသည်။

ဘီလူးခေါင်းကြီးဖြစ်သော ကာလသည် မကြာခဏဆိုသလို ဝင်ပေါက်ထိပ်တွင် ရှိပြီး မကာရများကို ကာလခေါင်း၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ပုံဖော်ကာ မုခ်ဝကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထောင့်စွန်းအဆင်တန်ဆာ (antefixes) အဖြစ် ထိပ်ထောင့်တွင် ပုံဖော်ကြသည်။ ကာလ-မကာရ ပုံစံကို လှေကားလက်ရန်းများတွင်လည်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။ လှေကား၏အထက်ပိုင်းတွင် ကာလခေါင်း၏ပါးစပ်မှ မကာရကို အောက်သို့ ထုတ်ပြထားသည်။ အနုစိတ်ကျောက်ထွင်းထုထားသော အမွှာမကာရများသည် လှေကား၏အောက်ပိုင်းအဆင့်ကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ကာ ၎င်း၏ ကွေးညွှတ်သောကိုယ်ထည်များက လှေကားလက်ရန်းများကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မကာရများအပြင် ကာလ၏ခေါင်းသည် ၎င်း၏လျှာကို လှေကားလက်ရန်းအဖြစ်လည်း ထုတ်ပြနိုင်သည်။ ဤလှေကားအလှဆင်မှုအမျိုးအစားများကို ဗောရောဗုဓောနှင့် ပရမ်ဘာနန်တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ မကာရ၏နှာမောင်းများကို [[ရွှေ]]အနားသတ်များပါရှိသည်ဟု သို့မဟုတ် [[ကျောက်မျက်ရတနာ]]များ ပန်းထွက်နေသည်ဟု မကြာခဏ ဖော်ပြကြပြီး ၎င်း၏ပါးစပ်အတွင်း၌ [[ဂဏ]]အာဠာဝကရုပ်များ သို့မဟုတ် [[ခြင်္သေ့]] သို့မဟုတ် [[ကြက်တူရွေး]]များကဲ့သို့သော တိရစ္ဆာန်ရုပ်များကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။

=== လိင်္ဂ-ယောနိ ===
[[File:KITLV 87800 - Isidore van Kinsbergen - Sculpture of a yoni with lingga at Yogyakarta - Before 1900.tif|thumb|upright|left|''[[နာဂ]]'' မြွေဖြင့် အလှဆင်ထောက်ပံ့ထားသည့် ရေဆင်းတံစို့ပါ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း လိင်္ဂ-ယောနိ၊ ယော့ဂျာကာတာ၊ ၉ ရာစု]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗား ''ကျန္ဒီ'' တွင် လိင်္ဂ-ယောနိ သင်္ကေတကို ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ အထူးသဖြင့် သိဝဘာသာဝင်တို့၏ ကျောင်းတော်များတွင်သာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် မတွေ့ရပေ။ [[လိင်္ဂ]]သည် [[ဖယ်လစ်]]ပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ဆလင်ဒါဖြစ်ပြီး နတ်ဘုရား [[သိဝ]]နှင့် ဖန်တီးမှုစွမ်းအားကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အချို့သောလိင်္ဂများကို အပိုင်းသုံးပိုင်းခွဲခြားထားသည်- [[ဗြဟ္မာ]]ကို ကိုယ်စားပြုသော စတုရန်းအောက်ခြေ၊ [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]]ကို ကိုယ်စားပြုသော အဋ္ဌဂံအလယ်ပိုင်း၊ သိဝကို ကိုယ်စားပြုသော အဝိုင်းထိပ်ပိုင်းတို့ဖြစ်သည်။ ဂျားဗားဂန္ထဝင်ခေတ်မှ ကျန်ရစ်သော လိင်္ဂများကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဤပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြောင်လက်တောက်ပသော ကျောက်တုံးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။

လိင်္ဂများကို [[ယောနိ]] ဟုခေါ်သော အလယ်တွင် အပေါက်တစ်ခုပါသည့် စတုရန်းပုံအောက်ခြေပြားပေါ်တွင် တည်ထားပြီး သားအိမ်ကို ကိုယ်စားပြုကာ သိဝ၏ကြင်ယာတော် [[ပါဝတီ]]ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ယောနိတွင် များသောအားဖြင့် ဟိန္ဒူထုံးတမ်းစဉ်လာအတွင်း လိင်္ဂ-ယောနိပေါ်သွန်းလောင်းသည့် အရည်များကို စီးဆင်းစုဆောင်းရန် အထောက်အကူပြုသည့် ရေဆင်းတံစို့တစ်မျိုးပါရှိပြီး များသောအားဖြင့် ''[[နာဂ]]'' ဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ဘာသာရေးသင်္ကေတတစ်ခုအနေဖြင့် လိင်္ဂ၏လုပ်ဆောင်ချက်သည် အဓိကအားဖြင့် ဝတ်ပြုကိုးကွယ်မှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာဖြစ်သည်။ လိင်္ဂ-ယောနိ၏ အသက်တမ်းအရင့်ဆုံး အကြွင်းအကျန်များကို ၇ ရာစုခန့် အစောပိုင်းကာလမှ [[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]]တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ မူလက ကျောင်းတော်တစ်ခုစီတွင် လိင်္ဂ-ယောနိ တစ်စုံအပြည့်အစုံရှိနိုင်သည်။ သို့သော် အချိန်အများစုတွင် လိင်္ဂမှာ ပျောက်ဆုံးနေတတ်သည်။

ဂျားဗားမင်းဆက်ထုံးတမ်းအရ အချို့သောလိင်္ဂများကို ဘုရင်ကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် သူ၏မင်းဆက်၏ သင်္ကေတများအဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး သိဝနှင့် ဘုရင်၏ တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းကို ဖော်ပြရန်အတွက် တော်ဝင်ကျောင်းတော်များတွင် ထားရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ [[ဂူနွန်ဝူကီယာ]] ကျောင်းတော်၏ လိင်္ဂ-ယောနိသည် [[ကန်ဂယ်ကမ္ပည်းစာ|ကန်ဂယ်ကမ္ပည်းစာ]]အရ [[မတာရမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]၏ ဘုရင် [[မတာရမ်မှ ဆန်ဂျာယာ|ဆန်ဂျာယာ]]နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး [[သက္ကရာဇ်]] ၆၅၄ (အေဒီ ၇၃၂) တွင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SEAKingdoms&quot;&gt;{{cite web|title =Candi Gunung Wukir | work= Southeast Asian Kingdoms |url =https://southeastasiankingdoms.wordpress.com/2013/06/17/candi-gunung-wukir/ |access-date =22 October 2015}}&lt;/ref&gt; လိင်္ဂ-ယောနိ အစုံအလင်ပါဝင်သော အခြားကျောင်းတော်များမှာ [[ဆမ်ဘီဆာရီ]] နှင့် [[အီဂျိုကျောင်းတော်]]တို့ဖြစ်သည်။ လိင်္ဂ-ယောနိပါဝင်သော အရှေ့ဂျားဗားကျောင်းတော်များမှာ [[ပနတာရန်ကျောင်းတော်|ပနတာရန်]] နှင့် [[ဂျာဝီကျောင်းတော်]]တို့ဖြစ်သော်လည်း လိင်္ဂမှာ ပျောက်ဆုံးနေသည်။

=== အနိမ့်ရုပ်ကြွများ ===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reliëf op de aan Shiva gewijde tempel op de Candi Lara Jonggrang oftewel het Prambanan tempelcomplex TMnr 10016185.jpg|thumb|right|မကောင်းဆိုးဝါးဘီလူးကြီးကို သတ်နေသည့် [[ရာမ]]၊ ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်မှ [[ရာမာယဏ]] အနိမ့်ရုပ်ကြွ၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်]]

''ကျန္ဒီ'' နံရံများသည် မကြာခဏဆိုသလို [[အနိမ့်ရုပ်ကြွများ]] ကိုပြသလေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် အလှဆင်ဒြပ်စင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ဇာတ်ကြောင်းပြော အနိမ့်ရုပ်ကြွများမှတစ်ဆင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သင်္ကေတအဓိပ္ပာယ်များကို ဖော်ပြခြင်းနှစ်မျိုးလုံးဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်အနိမ့်ရုပ်ကြွများအနက် အမွန်မြတ်ဆုံးကို ဗောရောဗုဓောနှင့် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဗောရောဗုဓော၏ ပထမဆုံး ကျောက်ဖြာဆင့်လေးဆင့်၏ နံရံများသည် အနိမ့်ရုပ်ကြွပန်းပုများ၏ ပြသရာနေရာများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ရှေးခေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာလောကတွင် အလှပဆုံးနှင့် တင့်တယ်ဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news
| url = http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=58,6456,0,0,1,0
| title = Temple of enlightenment
| access-date = 11 November 2011
| first=Tom |last=Cockrem |newspaper=Sydney Morning Herald |date=May 18, 2008
| via= The Buddhist Channel.tv
}}
&lt;/ref&gt; ဗောရောဗုဓောရှိ အနိမ့်ရုပ်ကြွများက ဖော်ပြသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများတွင် ''ကမ္မဝိဘင်္ဂ'' (ကံ၏တရား)၊ ''[[လလိတဝိစ္တရသုတ်|လလိတဝိစ္တရ]]'' (ဗုဒ္ဓဖွားမြင်ခြင်း)၊ ''[[ဇာတက]]''၊ ''အဝဒါန'' နှင့် ''[[ဂဏ္ဍဝျူဟ]]'' တို့ပါဝင်သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင် [[ပရမ်ဘာနန်]]၌ ''[[ရာမာယဏ]]'' နှင့် ''[[ဘာဂဝတပူရာဏ]]'' (''ကိရှနာယဏ'' ဟု လူသိများ) ကဲ့သို့သော ဟိန္ဒူကျမ်းစာများကို ၎င်း၏အနိမ့်ရုပ်ကြွပြားများတွင် ဖော်ပြထားသည်။

ဗောရောဗုဓောရှိ အနိမ့်ရုပ်ကြွများသည် ၈ ရာစု ရှေးခေတ်ဂျားဗားရှိ နန်းတွင်းဘဝမှသည် တောရပ်ရသေ့၊ ကျေးရွာရှိ သာမန်လူတန်းစားများအထိ နေ့စဉ်ဘဝ၏ မြင်ကွင်းများစွာကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ၎င်းသည် ကျောင်းတော်များ၊ ဈေးများ၊ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံနှင့် [[အင်ဒိုနီးရှားဗိသုကာပညာ|ဒေသရင်း ဗိသုကာလက်ရာ]]များကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ဤနေရာတွင် သရုပ်ဖော်ထားသော လူများတွင် ဘုရင်၊ မိဖုရား၊ မင်းသား၊ မှူးမတ်များ၊ နန်းတွင်းသူများ၊ စစ်သည်များ၊ အစေခံများ၊ သာမန်လူများ၊ ပုရောဟိတ်များနှင့် ရသေ့များ၏ ရုပ်ပုံများပါဝင်သည်။ ရုပ်ကြွများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာယုံကြည်ချက်များမှ [[အသူရာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|အသူရာ]]များ၊ နတ်ဘုရားများ၊ [[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]များ၊ [[ကိန္နရာ]]များ၊ [[ဂန္ဓဝါ|ဂန္ဓဝါ]]များနှင့် [[အပ္ပသရာ]]များကဲ့သို့သော ဒဏ္ဍာရီလာ နာမ်ဝိဉာဉ်သတ္တဝါများကိုလည်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ရုပ်ပုံများသည် ၈ ရာစု [[အရှေ့တောင်အာရှ ပင်လယ်ရေကြောင်း]]၏ ဗိသုကာပညာ၊ လက်နက်ကိရိယာ၊ စီးပွားရေး၊ ဖက်ရှင်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနည်းလမ်းများကို လေ့လာခြင်းကဲ့သို့သော အကြောင်းအရာများကို သုတေသနပြုသည့် သမိုင်းပညာရှင်များအတွက် ကိုးကားချက်အဖြစ် မကြာခဏ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၈ ရာစု အရှေ့တောင်အာရှ ထုတ်ချောင်းနှစ်ချောင်းပါသင်္ဘော၏ ကျော်ကြားသော သရုပ်ဖော်မှုတစ်ခုမှာ [[ဗောရောဗုဓောသင်္ဘော]]ဖြစ်သည်။

[[File:Candi Panataran Ramayana Relief, Java 1302.jpg|thumb|upright|left|ရန်သူကို တိုက်ခိုက်နေသည့် [[ဟာနုမာန်]]၊ [[ပနတာရန်]]ကျောင်းတော်မှ ရာမာယဏ အနိမ့်ရုပ်ကြွ၊ အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်]]
ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းခေတ် (အေဒီ ၁၀၀၀ မတိုင်မီ) နှင့် အရှေ့ဂျားဗားခေတ် (အေဒီ ၁၀၀၀ နောက်ပိုင်း) အကြား အနိမ့်ရုပ်ကြွများ၏ စတိုင်နှင့် အနုပညာအရသာတွင် သိသာထင်ရှားသော ခြားနားချက်ရှိသည်။ ဗောရောဗုဓောနှင့် ပရမ်ဘာနန်တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သော အစောပိုင်း ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းစတိုင်သည် ပိုမိုပီပြင်ပြီး သဘာဝကျသောစတိုင်ဖြစ်သည်။ ရုပ်ကြွများကို နောက်ခံမှ အတော်အတန်မြင့်မားစွာ ဖောင်းကြွထားပြီး ရုပ်ပုံများကို သင့်လျော်သော စံပြကိုယ်ခန္ဓာအချိုးအစားဖြင့် သဘာဝကျသောစတိုင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အရှေ့ဂျားဗားစတိုင် အနိမ့်ရုပ်ကြွများကို နောက်ခံမှ အတော်အတန်ပြားချပ်စွာ ဖောင်းကြွထားပြီး ရုပ်ပုံများကို ပိုမိုတောင့်တင်းသောဟန်အမူအရာများဖြင့် လက်ရှိ ဘာလီ ဝါယန်ရုပ်ပုံများနှင့် ဆင်တူစွာ ပိုမိုချဲ့ကားသည့်ပုံစံဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ အရှေ့ဂျားဗားစတိုင်ကို ဘာလီအနုပညာ၊ ကျောင်းတော်အနိမ့်ရုပ်ကြွများတွင် စတိုင်နှင့် အလှတရား၊ [[ဝါယန်]]အရိပ်ရုပ်သေးရုပ်ပုံများ၊ နှင့် [[ကမာဆန်]] [[ဘာလီအနုပညာ|ပန်းချီ]]များတွင် လက်ရှိထိန်းသိမ်းထားသည်။

=== နတ်ဘုရားများ ===

==== ကလ္ပရုက္ခာပင်နှင့် ကိန္နရာများ ====
[[File:Kalpataru, Kinnara-Kinnari, Apsara-Devata, Pawon Temple.jpg|thumb|''[[ကိန္နရာ]]'' (အထီး)၊ ''ကိန္နရီ'' (အမ)၊ ''[[အပ္ပသရာ]]''၊ နှင့် ''[[ဒေဝတာ]]'' တို့က နတ်ပြည်သားတို့၏ အလိုကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်သော အထွတ်အမြတ်သစ်ပင် ''[[ကလ္ပရုက္ခာ]]''ကို စောင့်ရှောက်နေပုံ။ ၈ ရာစု [[ပဝွန်]]ကျောင်းတော်၊ [[ဂျားဗားကျွန်း]]၊ အင်ဒိုနီးရှား]]
စုံတွဲဖြစ်သော ''[[ကိန္နရာ]]'' နှင့် ''ကိန္နရီ'' တို့၏ရုပ်ပုံများကို [[ဗောရောဗုဓော]]၊ [[မန်ဒုတ်]]၊ [[ပဝွန်]]၊ ဆဲဝူ၊ ဆာရီနှင့် [[ပရမ်ဘာနန်]] ကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် ၎င်းတို့ကို လူ့ခေါင်းပါသောငှက်များ သို့မဟုတ် ငှက်ခြေလက်များပါသောလူများအဖြစ် သရုပ်ဖော်ကြသည်။ ''ကိန္နရာ'' နှင့် ''ကိန္နရီ'' တွဲကို အများအားဖြင့် ''[[ကလ္ပရုက္ခာ]]'' ([[ကလ္ပဝိက္ခ]])၊ သက်တော်ရှည်ပင်၊ နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ရတနာအိုးတစ်လုံးကို စောင့်ရှောက်နေသည်ဟု သရုပ်ဖော်သည်။ ဗောရောဗုဓောတွင် ကျော်ကြားသော ''ကိန္နရီ'' [[မနောဟရာ]]၏ ဇာတ်လမ်းကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် အနိမ့်ရုပ်ကြွများရှိသည်။

ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်များ၏ အောက်ပိုင်းအပြင်နံရံများကို ပေါများကြွယ်ဝသော ကလ္ပရုက္ခာ (ကလ္ပဝိက္ခ) ပင်များကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ပြားနှစ်ချပ်ဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ''သီဟ'' (ခြင်္သေ့) ရုပ်ပုံများပါဝင်သော ဂူငယ်ငယ်များ၏ အတန်းများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ယုံကြည်ချက်များအရ အလိုရှိရာကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်သော ဤသစ်ပင်များကို တစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် [[ကိန္နရာ]]များ သို့မဟုတ် ငှက်အတွဲများ၊ သမင်၊ သိုး၊ မျောက်၊ မြင်း၊ ဆင်စသည့် တိရစ္ဆာန်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ ဂူငယ်အတွင်းရှိ ခြင်္သေ့ကို ကလ္ပရုက္ခာပင်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်သည့်ပုံစံသည် ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံအတွက် ပုံမှန်ဖြစ်ပြီး ထို့ကြောင့် &quot;ပရမ်ဘာနန်ပြား&quot; ဟုခေါ်သည်။

==== ဘုရားလောင်းနှင့် တာရာ ====
[[File:032 Bodhisattva (28838460175).jpg|thumb|upright|ဆဲဝူကျောင်းတော်ရှိ တာရာနှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ဘုရားလောင်း]]
ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် အနိမ့်ရုပ်ကြွပြားများကို ''[[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]''များ၏ အမျိုးသားရုပ်ပုံများနှင့် ''[[တာရာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)|တာရာ]]''များ၏ အမျိုးသမီးရုပ်ပုံများ၊ ''[[ဂန္ဓဝါ]]''များ (နတ်ပြည်ဂီတသမားများ) နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ''[[ဂဏ]]''အာဠာဝကအုပ်ဖြင့် ပီပြင်စွာ အလှဆင်လေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ စကြဝဠာဗေဒတွင် [[တုသိတာ|တုသိတာနတ်ပြည်]]၌ စံမြန်းသော ဗုဒ္ဓဘာသာယုံကြည်ချက်များမှ နတ်ဘုရားများနှင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုများဖြစ်သည်။

ဘုရားလောင်းများကို အများအားဖြင့် အေးချမ်းငြိမ်သက်သော မျက်နှာအမူအရာဖြင့် ချောမောသော အမျိုးသားများအဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိပြီး ဘုရင် သို့မဟုတ် နတ်ဘုရားတစ်ပါးကဲ့သို့ ဇိမ်ခံလက်ဝတ်ရတနာများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ တာရာများသည် ၎င်း၏ အမျိုးသမီးအဖက်ဖြစ်ပြီး လှပသော နတ်သမီးအပျိုစင်များ၏ရုပ်ပုံများဖြစ်သည်။ ရုပ်ပုံနှစ်မျိုးစလုံးကို တင့်တယ်စွာ သရုပ်ဖော်ထားပြီး အများအားဖြင့် ကြာအမျိုးမျိုး (အနီရောင် ''[[ပဒုမ္မာ]]''၊ အပြာရောင် ''[[ဥပ္ပလ]]''၊ သို့မဟုတ် အဖြူရောင် ''[[Nymphaea pubescens|ကုမုဒ]]'')၊ ရဟန်းတောင်ဝှေးများ (''[[ခိက္ခရ]]'') သို့မဟုတ် ယပ်တောင်များ (''[[Fly-whisk|စာမရ]]'') ကိုကိုင်ဆောင်ကာ ''[[တြိဘင်္ဂ]]'' ဟန်ဖြင့် ရပ်နေကြသည်။ ''ဘုရားလောင်း''များ၏ ထင်ရှားသောရုပ်ပုံများကို [[ပလောင်ဆန်]]၊ ဆာရီ၊ ကလဆန်၊ ဆဲဝူ၊ ပဝွန်နှင့် ဗောရောဗုဓောကျောင်းတော်တို့၏ အပြင်ဘက်နံရံများကို အလှဆင်ထားသည်ကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။

==== ဒေဝတာနှင့် အပ္ပသရာ ====
[[File:Devata and Apsaras Prambanan 05.jpg|thumb|upright|ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်ရှိ အပ္ပသရာနှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသော ဒေဝတာ]]
ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် နတ်သားဖြစ်သော ''[[ဒေဝတာ]]''များနှင့် နတ်သမီးဖြစ်သော ''[[အပ္ပသရာ]]''များ၏ စုံတွဲများကို ကျောင်းတော်နံရံများ၏ ပြားများကို အလှဆင်ရာတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ''ဘုရားလောင်း-တာရာ'' နတ်သားနတ်သမီးများနှင့် ဆင်တူသော ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များဖြစ်သည်။ ပရမ်ဘာနန်ရှိ ဇာတ်ကြောင်းပြားများ၏ အခြားတစ်ဖက်တွင် ကျောင်းတော်နံရံကို ''ဒေဝတာ''များနှင့် ''ဗြာဟ္မဏ''ရသေ့များ၏ ရုပ်တုများနှင့် ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ ''[[လောကပါလ]]''များ၊ အရပ်လေးမျက်နှာ၏ နတ်အစောင့်များ၏ ရုပ်ပုံများကို သိဝကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဗေဒကျမ်းတည်းဖြတ်သူ ဗြာဟ္မဏရသေ့များကို ဗြဟ္မာကျောင်းတော်နံရံများပေါ်တွင် ထွင်းထုထားပြီး ဗိဿနိုးကျောင်းတော်များတွင် အမျိုးသား ''ဒေဝတာ''များ၏ ရုပ်ပုံများကို ''[[အပ္ပသရာ]]'' နှစ်ပါးက နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ အဆင့်နိမ့်နတ်ဘုရားများနှင့် နတ်မိမယ်များ၏ နတ်သားနတ်သမီးများကို သရုပ်ဖော်ခြင်းသည် ဟိန္ဒူဘာသာ၏ မြင့်မြတ်သောနယ်ပယ်ဖြစ်သည့် ''[[သုဂတိဘုံ]]'' ၏ အယူအဆကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤသည်မှာ ဟိန္ဒူစကြဝဠာဗေဒတွင် [[မြင်းမိုရ်တောင်]]၏ အနှစ်သာရအဖြစ် မြင့်မားသော ဟိန္ဒူကျောင်းတော်၏ အယူအဆနှင့် ကိုက်ညီသည်။

=== အစောင့်များ ===

==== ဒွါရပါလ ====
[[File:Java - Candi Sewu - 003 (8697399678).jpg|thumb|upright|left|[[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်ကို စောင့်ကြပ်နေသော ဒွါရပါလ ရုပ်တုများထဲမှ တစ်ခု]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗားရှိ ပိုကြီးသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံအများစုကို တံခါးဝစောင့်များအဖြစ် [[ဒွါရပါလ]] ရုပ်တုတစ်စုံက စောင့်ကြပ်ထားသည်။ အမွှာဘီလူးကြီးများကို ကျောင်းတော်ရှေ့ရှိ ဝင်ပေါက်ကို နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ရန် သို့မဟုတ် အရပ်လေးမျက်နှာတွင် ထားရှိလေ့ရှိသည်။ ဒွါရပါလများသည် မြင့်မြတ်သော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ယုတ်မာသောဝိဉာဉ်များ ဝင်ရောက်ခြင်းမှ တားဆီးကာကွယ်သော ကြမ်းတမ်းသော ဘီလူးနှစ်ကောင် သို့မဟုတ် နတ်ဆိုးများ၏ပုံစံကို ယူဆောင်သည်။ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းအနုပညာတွင် ဒွါရပါလကို အများအားဖြင့် တုတ်ခိုင်ပြီး အတန်ငယ်ဝဝဖိုင့်ဖိုင့်ရှိသော ဘီလူးကြီးအဖြစ်၊ ကြမ်းတမ်းသောမျက်နှာ၊ ပြူးကျယ်ဝိုင်းစက်သော မျက်လုံးများ၊ ထိုးထွက်နေသော အစွယ်များ၊ ကောက်ကွေးသောဆံပင်နှင့် နှုတ်ခမ်းမွေး၊ ဝဝဆူဆူဗိုက်တို့ဖြင့် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိသည်။ ဘီလူးကြီးကို အများအားဖြင့် [[ဂဒါ (ကျည်ပွေ့)|ဂဒါ]]ကိုင်ဆောင်ထားပြီး တစ်ခါတစ်ရံ လက်နက်အဖြစ် ဓားများပါရှိသည်ဟု သရုပ်ဖော်သည်။

အရှေ့ဂျားဗားအနုပညာနှင့် ဘာလီဗားရှင်းများတွင် ဒွါရပါလကို အတော်အတန် ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားပြီး ကြွက်သားထွားကျိုင်းသူအဖြစ် သရုပ်ဖော်လေ့ရှိပြီး ကောင်းမွန်သောဥပမာကို ကေဒီရီအနီးရှိ အာဒန်-အာဒန်နေရာ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pusat Arkeologi Nasional Menyingkap Misteri Candi yang Hilang - Semua Halaman - National Geographic|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13309014/pusat-arkeologi-nasional-menyingkap-misteri-candi-yang-hilang|access-date=2021-07-21|website=nationalgeographic.grid.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ခြွင်းချက်မှာ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ မာလန်အနီးရှိ [[ဆင်ဟာဆာရီ]]မှ ဧရာမ ဒွါရပါလဖြစ်ပြီး {{Convert|3.7|m}} မြင့်သည်။ အထင်ရှားဆုံး ဒွါရပါလရုပ်တုများမှာ ကျန္ဒီ [[ဆဲဝူ]]မှဖြစ်ပြီး စုံတွဲတစ်ခုစီသည် ခမ်းနားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံကြီး၏ အရပ်လေးမျက်နှာကို စောင့်ကြပ်ကာ စုစုပေါင်း အကောင်းပကတိအနေအထားတွင် ဒွါရပါလရုပ်တုကြီးရှစ်ခုရှိသည်။ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏ ဒွါရပါလများသည် နောက်ပိုင်းဂျားဗားအနုပညာတွင် ''[[ဂုပေါလော]]'' အစောင့်များ၏ ရှေ့ပြေးပုံစံဖြစ်လာပြီး ယော့ဂျာကာတာနှင့် ဆူရာကာတာရှိ ဂျားဗား ''[[ကရတွန်]]'' (နန်းတော်) များတွင် အစောင့်များအဖြစ် ကူးယူထားသည်။ နောက်ထပ် ကောင်းမွန်သောဥပမာမှာ [[ပလောင်ဆန်]]၏ အမွှာကျောင်းတော်များကို စောင့်ကြပ်နေသော ဒွါရပါလနှစ်စုံဖြစ်သည်။

==== ခြင်္သေ့များ ====
[[File:Borobudur Lion Guardian.jpg|thumb|upright|[[ဗောရောဗုဓော]]၏ ခြင်္သေ့အစောင့်]]
''[[Cultural depictions of lions|ခြင်္သေ့]]'' ရုပ်တု (သက္ကတ: ''သီဟ''၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် ဂျားဗား: ''ဆင်ဂါ'') အစုံကို မုခ်ဝကိုနံဘေးစောင်းတန်းဆင်ကာ ''ကျန္ဒီ'' ဝင်ပေါက်အတွက် အစောင့်များအဖြစ် မကြာခဏ ထားရှိကြသည်။ ခြင်္သေ့များသည် [[မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်း]]အရ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မည်သည့်အခါကမှ မရှိခဲ့ပေ။ ရလဒ်အနေဖြင့် ရှေးခေတ်အရှေ့တောင်အာရှအနုပညာ၊ အထူးသဖြင့် ရှေးခေတ် [[ဂျားဗားကျွန်း]]နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တို့တွင် ခြင်္သေ့များကို သရုပ်ဖော်ခြင်းသည် ဂရိ သို့မဟုတ် ပါရှန်းအနုပညာတွင် သရုပ်ဖော်ထားသော သဘာဝကျသည့်စတိုင်နှင့် ဝေးကွာသည်၊ အကြောင်းမှာ ထိုသရုပ်ဖော်မှုများအားလုံးသည် ခံယူချက်နှင့် စိတ်ကူးကိုသာ အခြေခံသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မွန်မြတ်ပြီး စွမ်းအားကြီးမားသောသတ္တဝါများအဖြစ် ခြင်္သေ့များကို ယဉ်ကျေးမှုအရ သရုပ်ဖော်ခြင်းနှင့် ရိုသေလေးစားခြင်းသည် အထူးသဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သင်္ကေတများမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုခံခဲ့ရသည်။

ခြင်္သေ့ရုပ်တုအစုံကို အရှေ့တောင်အာရှရှိ ကျောင်းတော်များတွင် တံခါးဝစောင့်များအဖြစ် မကြာခဏ တွေ့ရှိရသည်။ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[ဗောရောဗုဓော]] ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံတွင် အန်ဒီဆိုက်ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြင်္သေ့ရုပ်တုများသည် ဗောရောဗုဓော၏ အဓိကဝင်ပေါက်လေးခုကို စောင့်ကြပ်ထားသည်။ ရှေးခေတ်ဂျားဗား၏ [[ကလဆန်]]နှင့် [[မန်ဒုတ်]] ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရသော [[ဗုဒ္ဓ]]နှင့် [[ဘုရားလောင်း]]တို့၏ ပလ္လင်များသည် ဆင်၊ ခြင်္သေ့နှင့် [[မကာရ (ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီ)|မကာရ]]တို့ကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။ အတောင်ပါသော ခြင်္သေ့ရုပ်တုကို [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]ရှိ [[ကျန္ဒီ ပနတာရန်|ပနတာရန်]] ကျောင်းတော်တွင်လည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။

=== စေတီ၊ ရတန နှင့် ဝဇီရ အထွယ်များ ===
[[File:Borobudur (Central Java, Indonesia) (51112274346).jpg|thumb|upright|left|ဗောရောဗုဓော၏ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အပေါက်များပါသည့် စေတီများ]]
ရှေးခေတ်ဂျားဗားကျောင်းတော်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဘာသာတရားများကို ၎င်းတို့၏ခေါင်မိုးထိပ်ရှိ အထွယ်များမှ အလွယ်တကူ ခွဲခြားနိုင်သည်။ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန် [[စေတီတော်]]ကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ ခေါင်မိုးပေါ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ရတန၊ သင်္ကေတအထွယ် အလှဆင်ကျောက်မျက်၊ ကို အများအားဖြင့် ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။

ဂျားဗားဂန္ထဝင်ကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာရှိ ပုံမှန်စေတီများကို [[ဗောရောဗုဓော]]စတိုင်၊ ခေါင်းလောင်းပုံသဏ္ဌာန်စေတီများအဖြစ် အကောင်းဆုံးဖော်ပြနိုင်သည်။ ဗောရောဗုဓော ''အရူပဓာတ်''၏ အပေါ်ပိုင်းအဝိုင်းကျောက်ဖြာဆင့်ရှိ စေတီတွင် အဝိုင်းပုံကြာပဒုမ္မာအောက်ခံ (''[[Lotus throne|ပဒုမာသန]]'' သို့မဟုတ် &quot;ကြာအောက်ခံ&quot;) နှင့် ညင်သာစွာ လျှောချထားသော ခေါင်းလောင်းပုံအမိုးခုံး (''အာန္ဒ'')၊ အမိုးခုံးထိပ်တွင် စတုဂံ သို့မဟုတ် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌာန် (''ဟာမိကာ'')&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-02-22|title=Stupa adalah lambang dari agama Buddha yang berbentuk mangkuk terbalik, dengan bentuk persegi empat dan atau segi delapan (harmika) |url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bkborobudur/stupa/|access-date=2021-07-21|website=Balai Konservasi Borobudur|language=id}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဆဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော တံကျင်ကဲ့သို့သော အထွယ် (''ယစ္စတိ'') ၏အောက်ခြေအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stupa Candi Buddha|work=Balai Arkeologi Provinsi D.I Yogyakarta|url=https://arkeologijawa.kemdikbud.go.id/2020/05/15/stupa-candi-buddha/|access-date=2021-07-21|language=id|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813204110/https://arkeologijawa.kemdikbud.go.id/2020/05/15/stupa-candi-buddha/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

စေတီတစ်ဆူစီသည် စတုဂံ သို့မဟုတ် ရံမ့်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အလှဆင်အပေါက်များစွာဖြင့် ထွင်းဖောက်ထားသည်။ [[ဗုဒ္ဓရူပကာ|ဗုဒ္ဓ]]၏ရုပ်တုများသည် ထွင်းဖောက်ထားသော စေတီအကာအရံများအတွင်းတွင် ထိုင်တော်မူကြသည်။ ဗောရောဗုဓောကို ကျောင်းတော်ထက် ''စေတီတော်''အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေပိုများသည်ဟု ပထမဆုံး ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ ''စေတီတော်'' သည် [[ဗုဒ္ဓ]]အတွက် [[နတ်ကွန်း]]တစ်ခုအဖြစ် ရည်ရွယ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ စေတီတော်များကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှုဆိုင်ရာ သင်္ကေတများအဖြစ်သာ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ကျောင်းတော်ကို ဝတ်ပြုဆုတောင်းရာအိမ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
[[File:Prambanan Java275.jpg|thumb|upright|ပရမ်ဘာနန် ဝဇီရအထွယ်]]
ပုံမှန် ရတနအထွယ်သည် အနားသတ်အလှဆင်ချုပ်ရိုးများ (ဂျားဗား: ''ပလီပစ်'') ဖြင့် အလှဆင်ထားသော အောက်ခြေအဆောက်အအုံများ သို့မဟုတ် ခုံများစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကွေးညွှတ်သော တုံးပိရမစ်ပုံသဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် တစ်ခါတစ်ရံ ဆလင်ဒါပုံရှိသည်။ ဤပုံစံကို ''ကဘန်'' အထွယ်ဟု လူသိများပြီး ''[[Barringtonia asiatica]]'' (ကြည်ဂျုံးသီး) ၏အသီးကို စံနမူနာယူထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=adminpedia|title=KEBEN – BorobudurPedia|url=http://borobudurpedia.id/keben/|access-date=2021-07-18|language=id}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်နှစ်ခုလုံး၏ အထွယ်အဖြစ် တွေ့ရှိနိုင်သော်လည်း ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များတွင် အဖြစ်အများဆုံးဖြစ်သည်။ ရတနအထွယ်များပါသော ထင်ရှားသောကျောင်းတော်များ၏ ဥပမာများမှာ [[ဆမ်ဘီဆာရီ]] နှင့် အီဂျိုကျောင်းတော်တို့ဖြစ်သည်။

ပရမ်ဘာနန်တွင် ပုံစံပြောင်းထားသော [[ဝဇီရ]]သည် ရတန၏နေရာကို ကျောင်းတော်၏အထွယ်အဖြစ် အစားထိုးခဲ့သည်။ ရှေးခေတ်ဂျားဗားကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာတွင် ဝဇီရအထွယ်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီအထွယ်၏ ဟိန္ဒူဘာသာဆိုင်ရာ တွဲဖက်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ ဤအလေ့အထကို နောက်ပိုင်းကာလများ၏ [[ဘာလီကျောင်းတော်များ|ဘာလီဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ]]တွင် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အဆင့်များစွာပါသော [[မေရုမျှော်စင်]]များကို ဝဇီရအထွယ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဝဇီရသည် ဓမ္မဘာသာနှစ်ခုစလုံးတွင် ရင်းနှီးသော သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်သည်။ အရှေ့ဂျားဗားကျောင်းတော်ဗိသုကာလက်ရာ၏ နောက်ပိုင်းကာလများတွင် အတုအယောင်လိင်္ဂ-ယောနိ (သို့မဟုတ်) တုံးပုံစံကို ဟိန္ဒူကျောင်းတော်၏ခေါင်မိုးတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ဆလင်ဒါပုံဒဂိုဘာကို ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၏ ထိပ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။

== တည်နေရာများ ==
[[File:Candi Indonesia id.svg|thumb|300px|&quot;[[အင်ဒိုနီးရှားဂန္ထဝင်ခေတ်]]&quot; သို့မဟုတ် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓခေတ်ဟုခေါ်သည့် အဓိကနေရာများ၏တည်နေရာကိုပြသသောမြေပုံ။ အနက်ရောင်အစက်များသည် ဟိန္ဒူနေရာများကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်အစက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနေရာများကိုလည်းကောင်း ကိုယ်စားပြုသည်။]]
ကျန္ဒီများ၏ စုစည်းမှုသည် [[အထူးဒေသ ယော့ဂျာကာတာ]]ရှိ [[ဆလီမန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[မာဂဲလန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မာဂဲလန်]]နှင့် [[ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ကလာတန်]]တို့တွင် အထူးသဖြင့် သိပ်သည်းပြီး ၎င်းသည် ဂျားဗားယဉ်ကျေးမှု၏ ပုခက်ဖြစ်သော [[ကေဒူလွင်ပြင်]] ([[ပရိုဂိုမြစ်]]ချိုင့်ဝှမ်း၊ တမ်မန်ဂွန်-မာဂဲလန်-မွန်တီလန်ဒေသ) နှင့် [[ကဲဝူလွင်ပြင်]] ([[ဩပက်မြစ်]]ချိုင့်ဝှမ်း၊ ပရမ်ဘာနန်တစ်ဝိုက်) တို့၏ သမိုင်းဝင်ဒေသနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများရှိသည့် အခြားအရေးပါသောနေရာများမှာ [[ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း]]ရှိ [[မာလန်]]၊ [[ဘလီတာ]]နှင့် [[ထရိုဝူလန်]] ဒေသများပါဝင်သည်။ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]တွင်လည်း ဘာတုဂျာယာနှင့် ကန်ကွမ်ကဲ့သို့သော ကျောင်းတော်အနည်းငယ်ရှိသည်။ ဂျားဗားအပြင်ဘက်တွင် ကျန္ဒီကျောင်းတော်အမျိုးအစားကို [[ဘာလီကျွန်း|ဘာလီ]]၊ [[ဆူမတြားကျွန်း|ဆူမတြား]]၊ နှင့် [[ကာလီမန်တန်တောင်ပိုင်း]]တို့တွင် တွေ့ရှိနိုင်သော်လည်း အတော်အတန်ရှားပါးသည်။ ဆူမတြားတွင် ၎င်းတို့၏ ကျောင်းတော်သိပ်သည်းမှုအတွက် ထူးခြားသောနေရာနှစ်ခုမှာ ဂျမ်ဘီရှိ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ]] နှင့် မြောက်ဆူမတြားရှိ [[ပါဒန်လာဝပ်စ် ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|ပါဒန်လာဝပ်စ် သို့မဟုတ် ဘာဟယ်အဆောက်အအုံ]]တို့ဖြစ်သည်။

ကျန္ဒီများကို လွင်ပြင် သို့မဟုတ် မညီညာသောမြေပြင်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ပရမ်ဘာနန်]]နှင့် [[ဆဲဝူ]] ကျောင်းတော်များကို ပြန့်ပြူးနိမ့်ပါးသောမြေပြင်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားပြီး [[ဂါဒုန်ဆောင်ငို]]နှင့် [[အီဂျိုကျောင်းတော်|အီဂျို]] ကျောင်းတော်များကို မြင့်မားသောမြေပြင် သို့မဟုတ် တောင်စောင်းများပေါ်ရှိ တောင်ကုန်းကျောက်ဖြာဆင့်များတွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗောရောဗုဓောကို အခြေခံကျောက်တောင်ကုန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ ရှုခင်းအတွင်းရှိ ကျောင်းတော်များ၏ တည်နေရာ၊ ဦးတည်ချက်နှင့် နေရာအပြင်အဆင်၊ နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗိသုကာဒီဇိုင်းများကို လူမှုယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ၊ ၎င်းတို့ကို တည်ဆောက်ထောက်ပံ့ခဲ့သော လူမျိုး၊ အာဏာပိုင် သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုတို့က ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;DEGROOTp2&quot;&gt;{{harvp|Degroot|2009|p=2}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျားဗား ===

==== အနောက်ဂျားဗား ====
[[File:Cangkuang 1.jpg|thumb|upright|ကန်ကွမ်၊ [[ဂါရုဒ်]]၊ အနောက်ဂျားဗား]]
* [[ဘာတုဂျာယာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|ဘာတုဂျာယာ]]၊ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]၊ [[ကရာဝမ်]]မြို့၊ ဘာတုဂျာယာတွင်တည်ရှိသော အုတ်နီနှင့် အင်္ဂတေဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာ [[စေတီတော်]]များ၏အဆောက်အအုံ။ အေဒီ ၆ ရာစုနှစ် [[တာရူမနာဂါရာ]] ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp36&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=36}}&lt;/ref&gt;
* [[စီဘူအာယာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာ|စီဘူအာယာ]]၊ အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်၊ ကရာဝမ်မြို့၊ ဘာတုဂျာယာတွင်လည်းတည်ရှိသော အုတ်နီနှင့် အင်္ဂတေဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် ဗိဿနိုးကိုးကွယ်သော ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များ၏အဆောက်အအုံ။&lt;ref name=&quot;SEDYAWATIp38&quot;&gt;{{harvp|Sedyawati|2013|p=38}}&lt;/ref&gt; အေဒီ ၆ ရာစုနှစ် တာရူမနာဂါရာ ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်သည်။
* [[ဘိုဂျွန်မန်ဂျယ်]]၊ [[ဘန်ဒေါင်းအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ရန်ချာအယ်ကယ်ရှိ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်အပျက်အစီး။
* [[ကျန္ဒီ ကန်ကွမ်]]၊ ၈ ရာစုအစောပိုင်းအထိ သက်တမ်းရှိသော တစ်ခုတည်းသော ကျန်ရစ်သည့် အနောက်ဂျားဗားဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။ [[အနောက်ဂျားဗားပြည်နယ်]]၊ [[ဂါရုဒ်]]မြို့၊ လယ်လယ်ရှိ ရေနှင်းပန်းများဖုံးလွှမ်းနေသော ရေကန်အလယ်ရှိ ကျွန်းတစ်ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခမ်းနားသော ဗိသုကာလက်ရာဖြင့် ထူးခြားသည့် အခြားဂျားဗားကျောင်းတော်များနှင့်မတူဘဲ ကန်ကွမ်ကျောင်းတော်သည် ပိုမိုရိုးရှင်းပြီး တစ်ဆူတည်းသာ ကျန်ရစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Garut: The Hidden Beauty of West Java |newspaper=The jakarta post|url=http://www.thejakartapost.com/print/317912}}&lt;/ref&gt; [[သိဝ]]ရုပ်တုသည် အရှေ့ဘက်သို့ နေထွက်ရာဆီသို့ မျက်နှာမူထားသည်။ ၎င်း၏ အတိအကျနေ့စွဲမှာ မသေချာပေ။

==== ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း ====

===== ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့် =====
{{main|ဒီယန်းကျောင်းတော်များ}}
[[File:Arjuna Temple Group, Java 1151.jpg|thumb|260px|right|[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ]] ၏ အာဂျူနာအုပ္စု]]
[[ဒီယန်းကျောင်းတော်များ|ဒီယန်းကျောင်းတော်]]အဆောက်အအုံသည် ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ [[ဝိုနိုဆိုဘို]]မြို့အနီး၊ [[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါအဆောက်အအုံတွင် ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုများမှ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ငယ်ရှစ်ခုပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းတွင် သက်တမ်းအရင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ဆူပွက်နေသော ရွှံ့မီးတောင်ခေါင်းများ၊ ရောင်စုံရေကန်များ၊ ဂူများ၊ ဆာလဖာထွက်ပေါက်များ၊ ရေပူစမ်းများနှင့် မြေအောက်လမ်းကြောင်းများဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ကျောင်းတော်များမှာ-
* အာဂျူနာကျောင်းတော်
* ဆေမာကျောင်းတော်
* ဆရီကန်ဒီကျောင်းတော်
* ပွန်တာဒေဝကျောင်းတော်
* ဆမ်ဘာဒြာကျောင်းတော်
* ဒွာရာဝတီကျောင်းတော်
* ဂါတုတ်ကာစာကျောင်းတော်
* ဘီမာကျောင်းတော်

===== ဂါဒုန်ဆောင်ငိုနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် =====
{{main|ဂါဒုန်ဆောင်ငို}}
[[File:Gedong Songo III, 1211.jpg|260px|thumb|ဂါဒုန်ဆောင်ငို III]]
* [[ဂါဒုန်ဆောင်ငို]]အဆောက်အအုံ၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ [[ဆမာရန်]]မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုများတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ကျောင်းတော်ငါးခုပါဝင်သည်။ ထိုနေရာသည် ဟိန္ဒူဘာသာတွင် ကျောင်းတော်၏တည်နေရာသည် အဆောက်အအုံကိုယ်တိုင်ကဲ့သို့ပင် အရေးကြီးပုံကို မီးမောင်းထိုးပြသည်။ ထိုနေရာသည် မီးတောင်သုံးလုံးနှင့် [[ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်]]တို့၏ မြင်ကွင်းကျယ်ရှုခင်းများရှိသည်။
* တန်ဂါရန်ခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ကလဲရို။
* ဘာဂါစ်ခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ငမ်ပွန်။
* ဘန်ယုဘီရူခရိုင်တွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ဒူကု။

===== ဗောရောဗုဓောနှင့် ကေဒူလွင်ပြင် =====
[[File:001 View of Borobudur.jpg|thumb|260px|ဗောရောဗုဓော]]
[[ကေဒူလွင်ပြင်]]သည် [[ယော့ဂျာကာတာ]]၏ အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် [[ဂူနွန်မာရာပီ|မာရာပီတောင်]]၏ အနောက်ဘက်၊ [[ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း]]ရှိ [[မာဂဲလန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။
* [[ဗောရောဗုဓော]]၊ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဟု သတင်းထွက်သော ၉ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံ။ ထိပ်ဆုံးသို့ ကျောက်ဖြာဆင့်ခုနစ်ဆင့်သည် လောကီနယ်ပယ်မှ [[နိဗ္ဗာန်]]သို့ အဆင့်များကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ၎င်းတွင် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]]၏ ဖွားမြင်ခြင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရခြင်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ကြွများပါရှိသည်။ [[ယူနက်စကို]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Borobudur Temple Compounds |url=https://whc.unesco.org/en/list/592/ |access-date=2026-05-06 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[ပဝွန်]]၊ ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[မန်ဒုတ်]]၊ ၈ ရာစု [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[ငဝန်]]၊ မန်ဒုတ်ကျောင်းတော်၏ အရှေ့ဘက်တွင်တည်ရှိသော ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။ ၎င်းတွင် တန်းစီထားသော သန့်ရှင်းရာဌာနငါးခုပါဝင်ပြီး တစ်ခုကို အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော ခြင်္သေ့များဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။ အမည်မှာ &quot;ဝါးတောကျောင်းတော်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ဝေဏုဝနနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
* [[ဘနွန် (ကျောင်းတော်)|ဘနွန်]]၊ ပဝွန်ကျောင်းတော်၏ မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ၈ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ အနည်းငယ်မျှသော အကြွင်းအကျန်များကြောင့် ကျောင်းတော်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဤကျောင်းတော်မှ ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားရုပ်တုသည် ယခုအခါ ဂျကာတာရှိ [[အမျိုးသားပြတိုက် (အင်ဒိုနီးရှား)|အမျိုးသားပြတိုက်]]တွင် တည်ရှိသည်။
* [[အုမ်ဘူလ်ကျောင်းတော်|အုမ်ဘူလ်]]၊ [[မာဂဲလန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မာဂဲလန်]]၊ ဂရာဘဂ်ရှိ ၉ ရာစု ရေချိုးရာအဆောက်အအုံ။
* [[ဂူနွန်ဆာရီ]]၊ အရန်ကျောင်းတော်သုံးခု၏အပျက်အစီးများနှင့် အဓိကကျောင်းတော်၏ခြေဖဝါးတို့ ကျန်ရစ်သည်။
* [[ဂူနွန်ဝူကီယာ]]၊ ၇၃၂ [[ဘုံခေတ်|စီအီး]] တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ဂျားဗားရှိ ရှေးအကျဆုံး ကမ္ပည်းစာများထဲမှတစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့သည့်နေရာ။ အဓိက သန့်ရှင်းရာဌာန၏အောက်ခြေများနှင့် အရန်ကျောင်းတော်သုံးခုသာ ကျန်ရစ်သည်။

===== မာရာပီတောင်စောင်းများ =====
* ဆန်ဂီအဆောက်အအုံတွင် [[ကျန္ဒီ အဆူ]]၊ [[ကျန္ဒီ ပန်ဒမ်]]နှင့် [[ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်၊ ဆန်ဂီ]] ကျောင်းတော်သုံးခုပါဝင်ပြီး [[မာရာပီတောင်]]ဘေးတွင် တည်ရှိသည်။ ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုများအဖြစ် သက်တမ်းသတ်မှတ်ထားသည်။ ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေတွင် နွယ်ပင်ပုံစံရှိသည်။
* [[ဂဘန်]]
* [[မိုရန်ဂန်]]
* [[ပွတ်စကာဆာလာ]]
* [[လာဝမ်]]

===== ယော့ဂျာကာတာအနီး =====
[[File:Candi Sambisari main temple 2013-11-28 03.jpg|thumb|260px|[[ဆမ်ဘီဆာရီ]]]]
* [[ကျန္ဒီ ဆမ်ဘီဆာရီ]]၊ [[မာရာပီတောင်]]မှ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုကြာ မြေအောက်မြုပ်နေခဲ့သော ၁၀ ရာစု မြေအောက်ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ ၎င်းကို ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် လယ်ထွန်နေသော လယ်သမားတစ်ဦးက ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
* [[ကာဒီဆိုကာ|ကျန္ဒီ ကာဒီဆိုကာ]]၊ မာရာပီမှ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများကြောင့် မြေအောက်မြုပ်နေသော မပြီးစီးသေးသော ၈ ရာစုကျောင်းတော်။ ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဟု ထင်မြင်ရပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

===== ပရမ်ဘာနန်လွင်ပြင် =====
[[File:Prambanan Complex 1.jpg|260px|thumb|ပရမ်ဘာနန်ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ]]
* ''ရိုရို ဂျွန်ဂရန်''၊ အဓိက [[ပရမ်ဘာနန်]]အဆောက်အအုံ။ &quot;သွယ်လျသောအပျိုစင်&quot; ဟုခေါ်သော ၉ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။ အဓိကကျောင်းတော်ကို [[သိဝ]]အား ရည်စူးပြီး [[ဗိဿနိုးနတ်|ဗိဿနိုး]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ]]တို့အတွက် ကျောင်းတော်များဖြင့် နံဘေးစောင်းတန်းဆင်ထားသည်။ ရုပ်ကြွများသည် [[ရာမာယဏ]] ဇာတ်လမ်းများကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။
* [[ဆဲဝူ]]၊ ''ရိုရို ဂျွန်ဂရန်'' ထက်စောသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ။ အဓိကသန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခုရှိပြီး သေးငယ်သောကျောင်းတော်များစွာဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ၎င်းတွင် ကောင်းစွာထိန်းသိမ်းထားသော အစောင့်ရုပ်တုများပါရှိပြီး ၎င်းတို့၏ပုံစံတူများသည် ဂျော့ဂျာ ကရတွန်၏ ဗဟိုဝင်းခြံတွင် ရပ်တည်နေသည်။
* [[ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်]]၊ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏တောင်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အပျက်အစီးဖြစ်ပြီး အဓိကကျောင်းတော်တစ်ခုနှင့် သေးငယ်သော ၁၆ ခုဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။
* [[ဘုဘရာ]]၊ ကျန္ဒီ လမ်ဘွန်နှင့် ကျန္ဒီ ဆဲဝူကြားတွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။
* [[ကျန္ဒီ ဂဏ]]၊ ရုပ်တုများ၊ အနိမ့်ရုပ်ကြွများနှင့် ထွင်းထုထားသော ကျောက်တုံးများ ပေါကြွယ်ဝသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အပျက်အစီး။ လက်မြှောက်ထားသော ကလေးများ သို့မဟုတ် အာဠာဝကရုပ်များ၏ ကိုယ်စားပြုမှုများ မကြာခဏရှိသည်။ ၎င်းသည် ဆဲဝူအဆောက်အအုံ၏အရှေ့ဘက်၊ အိမ်ရာအဆောက်အအုံအလယ်တွင် တည်ရှိပြီး ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံလျက်ရှိသည်။
* [[ပလောင်ဆန်]]၊ ဆဲဝူကျောင်းတော်၏အရှေ့ဘက် ကီလိုမီတာအနည်းငယ်အကွာတွင်တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အဆောက်အအုံဖြစ်ပြီး ၉ ရာစုမှဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို ဟိန္ဒူဘုရင်တစ်ပါးက ၎င်း၏ဗုဒ္ဓဘာသာမိဖုရားအတွက် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ အဓိကကျောင်းတော်နှစ်ခုတွင် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးရုပ်ကြွများပါရှိပြီး သွယ်လျသောစေတီများရှိသည်။
* [[အာချာ ဘူဂီဆန်]]၊ ဗုဒ္ဓနှင့် [[ဗောဓိသတ္တ|ဘုရားလောင်း]]ရုပ်တုခုနစ်ဆူ၊ အချို့ပြိုလဲနေပြီး မတူညီသောဟန်အမူအရာများနှင့် အမူအရာများကို ကိုယ်စားပြုသည်။
* [[ဆာဂျီဝမ်]]၊ ပညာရေးနှင့်ပတ်သက်သော ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။ အောက်ခြေနှင့် လှေကားကို တိရစ္ဆာန်ပုံပြင်များဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆာရီ]]၊ တစ်ချိန်က ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများအတွက် သန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခု။ ၈ ရာစုမှဖြစ်သည်။ ထိပ်တွင် စေတီကိုးဆူရှိပြီး အောက်တွင် အခန်းနှစ်ခန်းရှိပြီး တစ်ခုစီသည် ရဟန်းများ တရားထိုင်ရန်နေရာများဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကလဆန်]]၊ ဘုရင်တစ်ပါးနှင့် ၎င်း၏မင်းသမီးသတို့သမီး၏ လက်ထပ်ခြင်းကို အထိမ်းအမှတ်ပြုရန် တည်ဆောက်ခဲ့သော ၈ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်၊ အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကဒူလန်]]၊ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် သဲတူးသမားများက ၄ မီတာအနက်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အဓိကကျောင်းတော်၏ စတုရန်းအောက်ခြေကို မြင်နိုင်သည်။ အရန်ကျောင်းတော်များကို အပြည့်အဝတူးဖော်နိုင်ခြင်းမရှိသေးပါ။

===== ရာတူ ဘိုကိုနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် =====
[[File:Ratuboko Gate.jpg|thumb|ရာတူ ဘိုကိုနန်းတော်အဆောက်အအုံ၏ တံခါးမုခ်]]
[[File:Kompleks Candi Barong.jpg|thumb|ကျန္ဒီ ဘရုန်]]
* [[ရာတူ ဘိုကို]]၊ ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုကြားတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူစတိုင်တို့ ရောနှောထားသည်။ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြန်လည်မွမ်းမံထားသော နန်းတော်ခန်းမကြီးနှင့် အတွင်းဘက်တွင် ရေချိုးကန်ပါရှိသော တော်ဝင်ဥယျာဉ်၏အပျက်အစီးများရှိသည်။
* [[အာချာ ဂိုပိုလို]]၊ စက်ဝိုင်းပုံစံဖြင့် ရုပ်တုခုနစ်ခုအုပ်စုရှိပြီး စည်းဝေးနေသကဲ့သို့ရှိသည်။ အကြီးဆုံး၏အဝတ်ပေါ်ရှိ ပန်းအလှဆင်မှုကို မြင်နေရဆဲဖြစ်သည်။
* [[ဘန်ယုနီဘို]]၊ သေးငယ်သော ၉ ရာစု ဗုဒ္ဓဘာသာအဆောက်အအုံ။ အဓိကကျောင်းတော်တစ်ခုရှိပြီး သေးငယ်သော ခြောက်ခုဖြင့် ဝန်းရံကာ စေတီပုံစံဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်း၏ပြန်လည်မွမ်းမံမှုကို ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။
* [[ဘရုန်ကျောင်းတော်|ဘရုန်]]၊ ကျောက်ဖြာဆင့်များပေါ်ရှိ တူညီလုနီးပါးကျောင်းတော်နှစ်ခု။ ၎င်းတို့သည် ၉ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်များဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အထွယ်ဖြစ်ခဲ့သည့် မြင့်မြတ်သောအဆောက်အအုံတစ်ခု၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဒဝမ်ဆာရီ]]၊ ဖျက်ဆီးခံထားရသော ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီတစ်ဆူ၏နေရာဖြစ်နိုင်ပြီး ယခုအခါ [[အန်ဒီဆိုက်]]ကျောက်တုံးများအဖြစ်သာ ကျန်ရှိတော့သည်။
* [[ကျန္ဒီ အီဂျို]]၊ သုံးဆင့်ကျောင်းတော်များ၏အဆောက်အအုံဖြစ်သော်လည်း တစ်ခုတည်းကိုသာ ပြန်လည်မွမ်းမံပြီးဖြစ်သည်။ ရုပ်တုများပါရှိသော အဓိက သန့်ရှင်းရာဌာနတစ်ခုနှင့် အရန်နတ်ကွန်းသုံးခုရှိသည်။ ကျန်သည်များကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ဆဲဖြစ်သည်။
* [[ဝါတုဂူဒစ်]]၊ ဂျားဗားမောင်းသံပုံစံ တိုင်ထိုင်များအုပ်စု။ ခန့်မှန်းခြေ ၄၀ ခန့်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း အခြားအရာများမှာ မြေအောက်မြုပ်နေနိုင်သည်။ ဒေသခံများက ဤနေရာကို ဘိုကိုဘုရင်၏ အိပ်စက်ရာနေရာဟု ယုံကြည်ကြသည်။
* [[ကျန္ဒီ အာဘန်]]၊ အမှန်တကယ်တွင် အလွန်မြင့်မားသောနံရံများပါသော ပိရမစ်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ရေတွင်းတစ်ခု။ အချို့ကဏ္ဍများတွင် ဗောရောဗုဓောနှင့်တူပြီး ထူးခြားသောဝန်းကျင်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂမ်ပင်ဂန်]]၊ ကျောင်းတော်တစ်ခုနှင့် လှေကားများ၏ မြေအောက် {{Cvt|1.5|m|ft}} အနက်တွင် အပျက်အစီးများ။ ကျောင်းတော်၏ခြေရင်းတွင်ရှိသော တိရစ္ဆာန်ရုပ်ကြွများသည် ပုံပြင်တစ်ပုဒ်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဆန်တိုနို]]၊ အာဘန်ကျောင်းတော်၏အောက်ခြေတွင်။ ၎င်းသည် အခြားဒေသတွင်းကျောင်းတော်များထက် ပိုမိုနုပျိုဖွယ်ရှိသည်။ အဆောက်အအုံကို ပါးစပ်နှစ်ပေါက်ပါသော ဂူများဖြင့် ပြုလုပ်ထားပြီး ဘယ်ဘက်အခန်းတွင် ရုပ်တုနှင့် အနိမ့်ရုပ်ကြွများရှိသည်။
* [[စီတက်စ် ပါယခ်]]၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်းတွင် အကောင်းဆုံးထိန်းသိမ်းထားသော ရေချိုးရာနေရာ။ ၎င်းသည် မြေအောက် ၅ မီတာတွင်ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။

===== ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ် =====
* [[ကျန္ဒီ မာရခ်]]၊ [[ယော့ဂျာကာတာ]]အရှေ့ဘက် [[ကလာတန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]ရှိ ရွာတစ်ရွာအလယ်တွင်တည်ရှိသော ၁၀ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်နှစ်ခု။ ကျောင်းတော်များသည် ရုပ်ကြွများနှင့် အလှဆင်မှုများ ပေါကြွယ်ဝသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကရန်နုန်ကို]]၊ အကြွင်းအကျန်အနည်းငယ်သာရှိသောကြောင့် သက်တမ်းသတ်မှတ်ရန် ခက်ခဲသည်။

===== လားဝူတောင် =====
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်သို]]၊ [[ဆူရာကာတာ]]အနီး၊ [[လားဝူတောင်]] တောင်စောင်းများပေါ်တွင်။ ၎င်းသည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် {{Cvt|1470|m}} တွင်ရှိသော ၁၅ ရာစု ဟိန္ဒူကျောင်းတော်ဖြစ်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူကူ]]၊ လားဝူတောင်တောင်စောင်းများပေါ်တွင်။ ၎င်းသည် [[မာယာယဉ်ကျေးမှု|မာယန်]] ကျောင်းတော်နှင့်ဆင်တူသော ၁၅ ရာစု ဟိန္ဒူအဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ ရုပ်ကြွများသည် [[မွေးဖွားခြင်း]]မတိုင်မီဘဝနှင့် [[လိင်ပညာပေး]]ကို သရုပ်ဖော်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဝါတု ဂျနု]]၊ ၈ ရာစုမှဖြစ်ပြီး [[ဘိုယိုလာလီ]]၊ မိုဂျိုဆွန်ငိုတွင် တည်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်
* ဘိုယိုလာလီ၊ ဆယ်ပိုဂိုရှိ [[မာရာပီတောင်]]နှင့် [[မာဘာဘူတောင်]]အနီးတွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ ဆာရီနှင့် ကျန္ဒီ လာဝမ်

==== ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း ====

===== မာလန်ဒေသ =====
[[File:Candi Singosari B.JPG|thumb|ဆင်ဂိုဆာရီ]]
* [[ဘဒုတ်|ကျန္ဒီ ဘဒုတ်]]၊ [[လစ်ဝါကျောင်းတော်]]ဟုလည်းသိကြပြီး ၈ ရာစုမှစတင်ခဲ့သော [[သိဝ]]ကိုးကွယ်သည့် ကျောင်းတော်ငယ်တစ်ခုဖြစ်ကာ [[မာလန်]]မြို့အနောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆောင်ဂိုရီတီ]]၊ ဒီယန်းရှိ ကျန္ဒီ ဆမ်ဘာဒြာနှင့် အလွန်ဆင်တူသည်။ ဤဟိန္ဒူကျောင်းတော်သည် ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ အာဂျူနာတောင်နှင့် [[ကာဝီတောင်]]ကြားရှိ ချိုင့်ဝှမ်းတစ်ခုတွင် တည်ရှိသည်
* [[ကျန္ဒီ ဂျာဂို]]၊ ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစတင်ခဲ့သည်။ [[မဟာဘာရတ]] ကဗျာနှင့် အပါယ်နတ်ဆိုးများမှ မြင်ကွင်းများဖြင့် ထူးခြားသော ဂျားဗားအရိပ်ရုပ်သေးစတိုင်ဖြင့် ကျောက်ဖြာဆင့်များကို ရုပ်ကြွများဖြင့် အလှဆင်ထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆင်ဂိုဆာရီ]]၊ [[ဆင်ဂိုဆာရီမင်းဆက်]] (၁၂၂၂ မှ ၁၂၉၂ အေဒီ)၊ မာဂျာပါဟစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ရှေ့ပြေးများဖြစ်သော ဘုရင်များအတွက် ရည်စူးသည်။ ၎င်းကို ၁၃၀၄ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
* [[အာချာ ဒွါရပါလ]]၊ ဆင်ဂိုဆာရီမင်းဆက်၏ဘုရင်များအတွက် ရည်စူးသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကီဒယ်]]
* [[ဆမ်ဘယ်ရာဝမ်]]
* [[ကျန္ဒီ ရမ်ဘုတ် မွန်တယ်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်လာကယ်လိယ်]]

===== ဘလီတာဒေသ =====
[[File:RA 3420014.JPG|thumb|upright|ပနတာရန်]]
* [[ပနတာရန်|ကျန္ဒီ ပနတာရန်]]၊ နတ်ကွန်းများနှင့် မဏ္ဍပ်များအတွဲလိုက်ပါဝင်သော ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၏ တစ်ခုတည်းသော အတော်အတန်ကြီးမားသော ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံ။ ၎င်းတို့ကို ၁၂ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး [[မာဂျာပါဟစ်အင်ပါယာ]]၏ နိုင်ငံတော်ကျောင်းတော်ဟု ယူဆရသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဘာချမ်]]
* [[ကျန္ဒီ ဘိုရို]]
* [[ကျန္ဒီ ကာလီစီလစ်]]
* [[ကျန္ဒီ ကိုတက်စ်]]
* [[ကျန္ဒီ ရင်ဂျင် ဘရန်ဂျန်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆာဝမ်တာ]]
* [[ကျန္ဒီ ဆုမ်ဘာနာနပ်စ်]]
* ကျန္ဒီ ဆုမ်ဘာဂျာတီ သို့မဟုတ် [[ကျန္ဒီ ဆင်ပင်း]]
* [[ကျန္ဒီ ဂမ်ဘာ ဝယ်တန်]]
* [[ကျန္ဒီ ပလမ်ဘန်ဂန်]]
* [[ကျန္ဒီ တယ်ပပ်စ်]]

===== ကေဒီရီဒေသ =====
[[File:Candi Surowono 2.jpg|thumb|ဆူရိုဝိုနို]]
* [[ကျန္ဒီ အာဒန်-အာဒန်]]၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း၊ [[ကေဒီရီအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ဂူရာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်ခွဲ၊ အာဒန်-အာဒန်ရွာရှိ [[ကယ်လဒ်]]မီးတောင်၏ အရှေ့မြောက်ဘက်တောင်စောင်းတွင် တည်ရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-07-18|title=Situs Adan-adan di Kediri Dipastikan sebagai Candi Buddha |url=https://www.kompas.id/baca/utama/2019/07/18/situs-adan-adan-di-kediri-dipastikan-sebagai-candi-budha|access-date=2021-07-21|website=kompas.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ကျောင်းတော်ကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Firman|first=Tony|title=Arca Dwarapala Langka dari Kerajaan Kediri Ditemukan Arkenas|url=https://tirto.id/arca-dwarapala-langka-dari-kerajaan-kediri-ditemukan-arkenas-cxDh|access-date=2021-07-21|website=tirto.id|language=id}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတွင် ဘုရားလောင်း၏ ဦးခေါင်းနှင့် ဒွါရပါလအစောင့်၏ လက်ရာမြောက်သော အပိုင်းအစတစ်ခုရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူရိုဝိုနို]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဂျားဗားကျွန်း၊ ကေဒီရီခရိုင်ရှိ ချန်ဂူရွာ၊ ပါရယ်အနီးတွင်တည်ရှိသော မာဂျာပါဟစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ကျောင်းတော်ငယ်။ ၎င်းကို ဝယ်င်ဂါကာ၏မင်းသားကြီး ဝိဇယရာဂျာဆာအတွက် အောက်မေ့ဖွယ်အဖြစ် အေဒီ ၁၃၉၀ တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ကျန္ဒီ တယ်ဂိုဝမ်ဂီ]]
* [[အာချာ တိုတော့ ကေရော့]]
* [[အာချာ ဘာ ဘုဒေါ]]
* [[ကျန္ဒီ ဒေါရော့]]
* [[ကျန္ဒီ တွန်ဒိုဝုန်ဆို]]
* [[ဂူအာ ဆယ်လိုမန်လန်]]
* [[ဂူအာ ဆယ်လိုဘာလယ်]]
* [[စလွန် အာရန်းနေရာ]]၊ [[ဘာလီကျွန်း]]၏ လီးယက်အကကို လှုံ့ဆော်ပေးသည့် နေရာ။
* [[ဘာဘာဒန် သို့မဟုတ် ဆမ်ဘာချန်ကရင်နေရာ]]
* [[ပရာဆာစတီ ပေါ့ဆာရန်]]
* [[ကျန္ဒီ ဆယ်တိုနို ဂျဒေါင်]]၊ ယနေ့ခေတ် ဗလီတစ်ခု၊ [[ဆီဒိုအာဂျို (မြို့)|ဆီဒိုအာဂျို]]၊ [[ထရီတက်စ်]]နှင့် [[ပရိုဘိုလင်ဂို]]အနီးတွင် တွေ့ရှိသည်။
[[File:Candi Jawi A.JPG|thumb|upright|ဂျာဝီ]]
* [[ဒါမိုကျောင်းတော်|ဒါမို]]၊ အုတ်နီဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော ၁၃.၅ မီတာမြင့်သည့် ''ဂါပူရ''၊ [[ဆီဒိုအာဂျိုအုပ်ချုပ်ရေးနယ်|ဆီဒိုအာဂျို]]တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ပါရီကျောင်းတော်|ပါရီ]]၊ ၁၂၉၃ သက္ကရာဇ် (အေဒီ ၁၃၇၁) သက်တမ်းရှိပြီး ဆီဒိုအာဂျိုတွင်တည်ရှိသော ဤမာဂျာပါဟစ်အုတ်နီကျောင်းတော်သည် ချမ်ပါဗိသုကာလက်ရာပါသောကျောင်းတော်များနှင့် ဆင်တူသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဆူမာ]]၊ ကျန္ဒီ ပါရီမှ မီတာတစ်ရာအကွာတွင်တည်ရှိပြီး တူညီသောခေတ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။
* [[ဂူနွန် ဂန်ဆီယာ]]၊ [[ပဆူရုအန်]]မြို့၏အရှေ့ဘက် ၁၈ ကီလိုမီတာအကွာ၊ [[ပဆူရုအန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[ဘယ်ဂျီ]]၊ ဘယ်ဂျီရွာ၊ ဂူနွန်ဂန်ဆီယာအုပ်စုအိမ်တွင်တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | title = Candi Gununggangsir | work = Perpusnas | url = http://candi.perpusnas.go.id/temples/deskripsi-jawa_timur-candi_gununggangsir | access-date = 2017-06-16 | archive-date = 2023-05-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230530012801/https://candi.perpusnas.go.id/temples/deskripsi-jawa_timur-candi_gununggangsir | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 
* [[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ကျန္ဒီ ဂျာဝီ]]၊ ၁၃ ရာစု သင်္ချိုင်းကျောင်းတော်။ ၎င်းသည် ၁၃၀၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် ပြီးစီးခဲ့ပြီး [[ထရီတက်စ်]]တွင်တည်ရှိသော သွယ်လျသော သိဝ-ဗုဒ္ဓနတ်ကွန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။
* [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]]ပေါ်ရှိ ပနန်ဂွန်ဂန်နေရာများတွင် ကျောက်ဖြာဆင့်သန့်ရှင်းရာဌာနများ၊ တရားထိုင်ဂူများနှင့် မြင့်မြတ်သောရေကန်များပါရှိသည်။ [[ကျန္ဒီ ဘယ်လာဟန်]] အပါအဝင် စုစုပေါင်း နေရာ ၈၀ ခန့်ရှိပြီး ၁၀၄၉ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သော ဘုရင် [[အဲရ်လန်ဂါ]]၏ သင်္ချိုင်းနေရာဟု ယုံကြည်ရသည်။
* [[ဂျာဘွန်|ကျန္ဒီ ဂျာဘွန်]]၊ ကျောင်းတော်မုခ်ဝထိပ်ရှိ ကမ္ပည်းစာအရ ၁၂၇၆ သက္ကရာဇ် (အေဒီ ၁၃၅၄) သက်တမ်းရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ကရာက်ဆာအန်]]အနီး၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၏အရှေ့ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကေဒါတွန် ပရိုဘိုလင်ဂို]]၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၊ တီရစ်တွင်တည်ရှိသော အန်ဒီဆိုက်ဟိန္ဒူကျောင်းတော်။

===== ထရိုဝူလန် =====
[[File:Brahu Temple Trowulan.jpg|thumb|upright|ကျန္ဒီ ဘရာဟူ၊ ထရိုဝူလန်]]
* [[ကျန္ဒီ တီးကက်စ်]]၊ [[ထရိုဝူလန်]]တွင်တည်ရှိပြီး ဤနေရာသည် တစ်ချိန်က [[မာဂျာပါဟစ်]]ဘုရင့်နိုင်ငံ၏မြို့တော်ဖြစ်ကာ ထိုခေတ်က အရေးပါသောဆိပ်ကမ်းအများစုကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ခေတ်မီဆည်မြောင်းစနစ်ကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ တီးကက်စ်သည် သန့်ရှင်းရာထုံးတမ်းများအတွက် အသုံးပြုသော [[ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်]]မှ စီးဆင်းလာသောရေကို သိုလှောင်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် နန်းတော်တံခါးမုခ်၊ ဝင်ပေါက်နှင့် ရေစနစ်၏အစိတ်အပိုင်းများလည်းပါဝင်သည်။
* [[ကျန္ဒီ ဘရာဟူ]]၊ ဘယ်ဂျီဂျုံးရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ဘရာဟူကျောင်းတော်သည် ၁၅ ရာစုတွင်တည်ဆောက်ခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်ဖြစ်ပြီး ၁၉၉၀ နှင့် ၁၉၉၅ ခုနှစ်ကြားတွင် ပြန်လည်မွမ်းမံခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်၏လုပ်ဆောင်ချက်ကို မသိရှိရပါ။
* [[ကျန္ဒီ ဂန်တုန်]]၊ [[ဘရာဟူကျောင်းတော်]]၏အရှေ့ဘက် မီတာ ၃၅၀ အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ ဤကျောင်းတော်ဧရိယာတွင် မင်နှင့် ယွမ်မင်းဆက်များမှ ကြွေထည်ပစ္စည်းအများအပြားကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။
* [[ကျန္ဒီ မူတာရန်]]၊ [[ဘရာဟူကျောင်းတော်]]၏မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ ကျောင်းတော်၏လုပ်ဆောင်ချက်ကို မသိရှိရပါ။
* [[ကိုလန် ဆယ်ဂါရန်]]၊ မာဂျာပါဟစ်အမွေအနှစ်ရေကန်တစ်ခု။ ဤရေကန်ကို ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် [[ဟန်နရီ မက်ကလိန်း ပွန့်|ဟန်နရီ မက်ကလိန်း ပွန့်]]က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ပထမဆုံးပြန်လည်မွမ်းမံမှုကို ၁၉၆၆ မှ ၁၉၈၄ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ရေကန်သည် အပန်းဖြေရန်နှင့် နိုင်ငံခြားဧည့်သည်များကို ကြိုဆိုရန်နေရာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အင်ဒိုနီးရှားတွင် တွေ့ရှိခဲ့သော အကြီးဆုံးရှေးဟောင်းရေကန်ဖြစ်သည်။
* [[ဂါပူရ ဘာဂျန်းရာတု]]
* [[ဂါဘန် ရင်ဂျင် လာဝမ်]]

===== မိုဂျိုကာတို =====
* [[ကျန္ဒီ ဘန်ကာ]]၊ [[မိုဂျိုကာတိုအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]တွင် တည်ရှိသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂျိုလိုတွန်ဒို]]၊ ပါတီရတန် ဂျိုလိုတွန်ဒိုဟုလည်း သိကြသည်။
* [[ကျန္ဒီ ဂျဒေါင်]]
* [[ကျန္ဒီ ကေဒါတွန်|ကျန္ဒီ ကေဒါတွန် ထရိုဝူလန်]]၊ ကျန္ဒီတစ်ခု၏အောက်ခြေဖြစ်နိုင်သော အုတ်နီအဆောက်အအုံ။
* [[ကျန္ဒီ မီနက် ဂျိန်ဂို]]

=== ဘာလီ ===
[[File:Gunung Kawi temple.jpg|thumb|ဂူနွန် ကာဝီ၊ ဘာလီ]]
* [[ဂူနွန် ကာဝီ|ကျန္ဒီ ဂူနွန် ကာဝီ]]၊ [[ဂီယန်ယာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ [[တမ်ပက်ဆီရင်း|တမ်ပက်ဆီရင်း]]ဒေသ၊ ဆယ်ဘာတူရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် အေဒီ ၉၈၉ မှစတင်သော ဘာလီရှိ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးကျောင်းတော်များထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ငါးခုကို ကျောက်တောင်စောင်းများပေါ်တွင် ထွင်းထုထားပြီး ဂူများဖွဲ့စည်းထားသည်။
* [[ကျန္ဒီ ကာလီဘတ်ဘတ်]]၊ [[ဘူလယ်လန်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်]]၊ ကာလီဘတ်ဘတ်ရွာတွင်တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဟိန္ဒူဘာသာလွှမ်းမိုးသော ဘာလီရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်အနည်းငယ်ထဲမှတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်သည် ၈ ရာစုမှစတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။
* ဂီယန်ယာအုပ်ချုပ်ရေးနယ်၊ [[တမ်ပက်ဆီရင်း]]ရွာ၊ ဘန်ဂျာ ဆာရာဆာဒါတွင်တည်ရှိသော ကျန္ဒီ မာနင်နင်။ အေဒီ ၁၀၂၂ ခန့်၊ ဘုရင် [[မာရကာတာ ပန်ကာဂျာ|မာရကာတာ]] လက်ထက်မှစတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://diparda.gianyarkab.go.id/index.php/id/news/item/306-pura-mangening|title=Pura Mangening|website=diparda.gianyarkab.go.id|language=id-id|access-date=2019-01-21|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813203858/http://diparda.gianyarkab.go.id/index.php/id/news/item/306-pura-mangening|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ဆူမတြား ===
[[File:Candi Bahal 1.JPG|thumb|ဘီအာရို ဘာဟယ်၊ မြောက်ဆူမတြား]]
* [[ကျန္ဒီ ဘီအာရို ဘာဟယ်]]၊ [[မြောက်ဆူမတြား]]၊ [[တောင်တာပနူလီ]]
* [[ဘူမီအာယုကျောင်းတော်|ကျန္ဒီ ဘူမီအာယု]]၊ [[တောင်ဆူမတြား]]
* [[ကျန္ဒီ မူအာရ တာကက်စ်]]၊ [[ရီအောက်]]
* [[ကျန္ဒီ မူအာရို ဂျမ်ဘီ]]၊ [[ဂျမ်ဘီ]]

=== ကာလီမန်တန် ===
* [[ကျန္ဒီ အဂွမ်]]၊ [[တောင်ကာလီမန်တန်]]၊ [[မြောက်ဟူလူစန်ဂိုင်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|မြောက်ဟူလူစန်ဂိုင်]]တွင် တည်ရှိသော ဟိန္ဒူကျန္ဒီ။ တောင်ကာလီမန်တန်သည် ဟိန္ဒူဘုရင့်နိုင်ငံဖြစ်သော [[နဂရ ဒီပါ]]၏အခြေစိုက်စခန်းဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် [[နဂရ ဒါဟ]]မှ ဆက်ခံခဲ့သည်။
* [[ကျန္ဒီ လာရပ်စ်]]၊ [[တောင်ကာလီမန်တန်]]၊ [[တာပင်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်|တာပင်]]တွင်တည်ရှိသော ဟိန္ဒူကျန္ဒီ။ တောင်ကာလီမန်တန်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင့်နိုင်ငံကို [[တန်ဂျုံပူရီ]]ဘုရင့်နိုင်ငံက ကိုယ်စားပြုသည်။

== ဓာတ်ပုံပြခန်း ==
အင်ဒိုနီးရှား ကျန္ဒီများ၊ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များ၊ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးမှာ အေဒီ ၂ ရာစုခန့်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးမှာ ၁၅ ရာစုခန့်ဖြစ်သည်။
&lt;gallery&gt;
File:Candi Blandongan.JPG|[[ဘာတုဂျာယာ|ဘလန်ဒုန်ဂန်၊ ဘာတုဂျာယာ]]၊ ၂ ရာစုမှ ၁၂ ရာစု၊ ကရာဝမ်၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Candi Gumpung Muarojambi.jpg|ဂမ်ပုန်၊ [[မူအာရို ဂျမ်ဘီ ကျောင်းတော်အဆောက်အအုံများ|မူအာရို ဂျမ်ဘီ]]၊ ၇-၁၂ ရာစု၊ ဂျမ်ဘီ
File:Candi Bojong Menje.jpg|[[ဘိုဂျွန်မန်ဂျယ်]]၊ ၇ ရာစု၊ ရန်ချာအယ်ကယ်၊ ဘန်ဒေါင်း၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Cangkuang 4.jpg|[[ကန်ကွမ်]]၊ ၈ ရာစု၊ လယ်လယ်၊ ဂါရုဒ်၊ အနောက်ဂျားဗား
File:Candi Bima Dieng Plateau.jpg|ကျန္ဒီ ဘီမာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Puntadewa front view.jpg|ကျန္ဒီ ပွန်တာဒေဝ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Arjuna front view.jpg|ကျန္ဒီ အာဂျူနာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Srikandi side view.jpg|ကျန္ဒီ ဆရီကန်ဒီ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Gatotkaca.jpg|ကျန္ဒီ ဂါတုတ်ကာစာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Candi Semar.jpg|ကျန္ဒီ ဆေမာ၊ ၇-၈ ရာစု၊ ဒီယန်းကုန်းပြင်မြင့်
File:Gedong songo.jpg|ကျန္ဒီ ဂါဒုန်ဆောင်ငို၊ ၇-၈ ရာစု၊ အုန်ဂါရန်
File:Gunung Wukir Canggal Main Temple.jpg|[[ဂူနွန်ဝူကီယာ]]၊ ၈ ရာစု၊ မွန်တီလန်
File:039 Stairway to Inner Sanctum, Candi Badut (40417064281).jpg|[[ဘဒုတ်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ မာလန်
File:Kalasan Temple from the north-east, 23 November 2013.jpg|[[ကလဆန်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ပရမ်ဘာနန်အနီး
File:Sari Temple, 2014-04-10, from 52 images.jpg|[[ဆာရီကျောင်းတော်]]၊ ၈ ရာစု
File:Lunbung09 4.jpg|[[လမ်ဘွန်]]၊ ၈ ရာစု
File:Candi Sewu main stupa, 23 November 2013.jpg|[[ဆဲဝူ]]၊ ၈ ရာစု၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Candi Bubrah 2019 corner crop.jpg|[[ဘုဘရာ]]၊ ၈ ရာစု၊ ဆဲဝူမဏ္ဍိုင်၏အစိတ်အပိုင်း
File:Ruins of Gana Temple.jpg|ဂဏကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ဆဲဝူမဏ္ဍိုင်၏အစိတ်အပိုင်း
File:Ngawen temple November 2013.jpg|[[ငဝန်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ မွန်တီလန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Mendut Temple Afternoon.jpg|[[မန်ဒုတ်]] ကျောင်းတော်၊ ၈ ရာစု၊ ဗောရောဗုဓောအနီး
File:Gebang Temple, 29 December 2013 02.jpg|ကျန္ဒီ [[ဂဘန်]]၊ ၈-၉ ရာစု၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Asu Temple, Sengi, 2014-06-20 (02).jpg|[[အဆူကျောင်းတော်]]၊ ၈-၉ ရာစု၊ ဆန်ဂီ၊ မာဂဲလန်
File:Candi Lumbung (Sengi)0.jpg|လမ်ဘွန် ဆန်ဂီကျောင်းတော်၊ ၈-၉ ရာစု၊ ဆန်ဂီ၊ ဆာဝန်ဂန်၊ မာဂဲလန်
File:Pawon.jpg|[[ပဝွန်]] ကျောင်းတော်၊ ၉ ရာစု၊ ဗောရောဗုဓောနှင့် မန်ဒုတ်ကြား
File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|[[ဗောရောဗုဓော]]၊ ၉ ရာစု၊ မာဂဲလန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း၊ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံ
File:Plaosan lor09 4.jpg|[[ပလောင်ဆန်]]၊ ၉ ရာစု
File:Plao kidul09 4.jpg|ပလောင်ဆန် ကီဒူလ်၊ ၉ ရာစု
File:Main shrine of Prambanan temples.JPG|[[ပရမ်ဘာနန်]]၊ ၉ ရာစု၊ အင်ဒိုနီးရှားတွင် အကြီးဆုံး ဟိန္ဒူကျောင်းတော်
File:Sajiwan main.JPG|[[ဆိုဂျီဝမ်]]၊ ၉ ရာစု၊ ပရမ်ဘာနန်အနီး
File:Banyunibo Temple, 2014-05-31 01.jpg|[[ဘန်ယုနီဘို]]၊ ၉ ရာစု
File:Sambisari09 4.jpg|[[ဆမ်ဘီဆာရီ]]၊ ၉ ရာစု
File:Barong Temple (gate and two buildings) 2014-05-31.jpg|[[ဘရုန်ကျောင်းတော်]]၊ ၉ ရာစု
File:Pustakasala 1.jpg|[[ကင်ပူလန်]]၊ ၉-၁၀ ရာစု၊ ကာလီအုရန်၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Candi Morangan di Yogyakarta.jpg|မိုရန်ဂန်ကျောင်းတော်၊ ၉-၁၀ ရာစု၊ ငမ်ပလခ်၊ ဆလီမန်၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:Candi Merak.jpg|[[မာရခ်ကျောင်းတော်]]၊ ၁၀ ရာစု၊ ကလာတန်၊ ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း
File:Main temple at Candi Ijo, Sleman, Yogyakarta, 2014-05-31.jpg|[[အီဂျိုကျောင်းတော်]]၊ ၁၀-၁၁ ရာစု၊ ယော့ဂျာကာတာ
File:041 Fountain Figures, Candi Belahan (25543837107).jpg|ဘယ်လာဟန်ကျောင်းတော်၊ ရေပန်းနှင့် ရေကန်၊ ၁၁ ရာစု၊ ပေနန်ဂွန်ဂန်တောင်၊ ဂမ်ပိုလ်၊ ပဆူရုအန်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:036 View from South, Gunung Gangsir (39519447915).jpg|ကျန္ဒီ [[ဂူနွန် ဂန်ဆီယာ]]၊ ၁၁ ရာစု၊ ပဆူရုအန်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:Candi Mengening.jpg|ကျန္ဒီ မာနင်နင်၊ ၁၁ ရာစု၊ တမ်ပက်ဆီရင်း၊ ဘာလီ
File:1 gunung kawi temple.jpg|[[ဂူနွန် ကာဝီ]]၊ ၁၁ ရာစု၊ တမ်ပက်ဆီရင်း၊ ဘာလီ
File:012 Candi Mahligai from North (27349653009).jpg|[[မူအာရ တာကက်စ်]]၊ ၁၁-၁၂ ရာစု၊ ရီအောက်
File:Candi Bahal ( Candi Portibi ).jpg|[[ဘာဟယ်ကျောင်းတော်]]၊ ၁၁-၁၃ ရာစု၊ မြောက်ဆူမတြား
File:079 Candra Sengkala from South-West (40387330762).jpg|[[ပနတာရန်]]၊ ၁၂-၁၅ ရာစု၊ ဘလီတာ
File:Candi Kidal A.JPG|[[ကီဒယ်ကျောင်းတော်|ကီဒယ်]]၊ ၁၃ ရာစု၊ မာလန်
File:Candi Jago C.JPG|[[ဂျာဂိုကျောင်းတော်|ဂျာဂို]]၊ ၁၃ ရာစု၊ မာလန်
File:001 View from South, Candi Jawi (38605233250).jpg|[[ဂျာဝီကျောင်းတော်|ဂျာဝီ]]၊ ၁၃ ရာစု၊ ပရီဂျန်၊ ပဆူရုအန်
File:Candi Plumbangan.JPG|ကျန္ဒီ ပလမ်ဘန်ဂန်၊ ၁၄ ရာစု၊ ဘလီတာ၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:021 Temple Foundation, Candi Simping (40430431491).jpg|ဆင်ပင်းကျောင်းတော်၊ ၁၄ ရာစု၊ ဆုမ်ဘာဂျာတီ၊ ဘလီတာ၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:015 General View, Candi Boyolangu (26559465278).jpg|ကျန္ဒီ ဂါယာထရီ၊ ၁၄ ရာစု၊ ဘိုယိုလန်ဂူ၊ တူလန်ဂါဂေါင်၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်း
File:002 View from Side, Candi Brahu (39719224244).jpg|ဘရာဟူ၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Wringin Lawang, Trowulan.jpg|ကျန္ဒီ ရင်ဂျင် လာဝမ်၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:017 From the Side, Candi Bajang Ratu (38618878320).jpg|ဘာဂျန်း ရာတု၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Tikus.jpg|ကျန္ဒီ တီးကက်စ်၊ ထရိုဝူလန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Rimbi Temple, Bareng, Jombang, 2017-09-19.jpg|ကျန္ဒီ ရင်ဘီ၊ ဂျုံဘန်၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Surowono 1.jpg|[[ဆူရာဝါနာ]] ကျောင်းတော်၊ ကေဒီရီ၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Jabung, Paiton, Probolinggo, East Java, 2017-09-14 01.jpg|[[ဂျာဘွန်]]၊ ပါအိုင်တွန်၊ ပရိုဘိုလင်ဂို၊ ၁၄ ရာစု
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Candi Bangkal TMnr 10016137.jpg|ကျန္ဒီ ဘန်ကာ၊ မိုဂျိုကာတို၊ ၁၄ ရာစု
File:Candi Pari 1.jpg|ကျန္ဒီ [[ပါရီကျောင်းတော်|ပါရီ]]၊ ၁၄ ရာစု၊ ပိုရုန်၊ ဆီဒိုအာဂျို
File:Candi Sukuh.jpg|[[ဆူကူ]]၊ ၁၅ ရာစု၊ ကရန်အန်ညာ
File:Central building, Cetho Temple, 2016-10-13.jpg|[[ဆယ်သိုကျောင်းတော်|ဆယ်သို]]၊ ၁၅ ရာစု၊ ကရန်အန်ညာ 
File:Candi Dermo.jpg|[[ဒါမိုကျောင်းတော်]]၊ ၁၄ ရာစု၊ ဆီဒိုအာဂျို
&lt;/gallery&gt;

== ကြည့်ရှုပါ ==
{{portal|Indonesia}}

* [[အင်ဒိုနီးရှား၏ ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[ဂျားဗားရှေးဟောင်းကျောင်းတော်များ]]
* [[ဘာလီကျောင်းတော်]] 
* [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[မြန်မာ့စေတီပုထိုးများ]]
* [[ကျန္ဒီ ဘန်တာ]]
* [[စေတီပုထိုးများ]]
* [[စေတိယ]]
* [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာ]]
* [[ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဟိန္ဒူဘာသာ]]
* [[ဟိန္ဒူကျောင်းတော် ဗိသုကာလက်ရာ]]
* [[အရှေ့တောင်အာရှအပေါ် အိန္ဒိယလွှမ်းမိုးမှု သမိုင်း]]
* [[အင်ဒိုနီးရှား Esoteric ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဘုန်းကြီးကျောင်း|ကျောင်း]]၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျောင်းတော်များ 
* [[စေတီ]]
* [[သဲပုံစေတီပွဲ|သဲစေတီ]]
* [[ပုထိုး]]
* [[ဝိဟာရ]]
* [[ဝတ်ကျောင်း|ဝပ်]]၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုရှိ ကျောင်းတော်များ

== ကိုးကားချက်များ ==
{{Reflist|30em}}

===စာစုစာရင်း===
{{refbegin}}
*{{cite book |last=Soekmono |author-link=Soekmono |first=R.|editor=Jan Fontein|editor-link=Jan Fontein| title= The Javanese Candi: Function and Meaning, Volume 17 from Studies in Asian Art and Archaeology, Vol 17| url=https://books.google.com/books?id=7cd2Ha7fT90C |publisher=E.J. BRILL | year=1995 |location=Leiden |isbn=9789004102156 }}
*{{cite book |last=Degroot|first=Véronique|title=Candi, Space and Landscape: A Study on the Distribution, Orientation and Spatial Organization of Central Javanese Temple Remains |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=u2HzduME8OcC |location=Leiden|publisher=Sidestone Press, Issue 38 of Mededelingen van het Rijksmuseum voor Volkenkunde |isbn=9789088900396}}
*{{cite book |last1=Sedyawati|first1=Edi|first2=Hariani|last2=Santiko|first3=Hasan|last3=Djafar|first4=Ratnaesih|last4=Maulana|first5=Wiwin Djuwita Sudjana|last5=Ramelan|first6=Chaidir|last6=Ashari |title= Candi Indonesia: Seri Jawa|language=id, en  |url=https://books.google.com/books?id=MsLiCQAAQBAJ |publisher=Direktorat Jenderal Kebudayaan |year=2013 |location=Jakarta |isbn=9786021766934 |ref={{sfnRef|Sedyawati|2013}}}}
{{refend}}

== ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် ==
* Dumarcay, J. 1986 ''Temples of Java'' Kuala Lumpur: Oxford University Press
* Holt, C. 1967 ''Art in Indonesia'' Ithaca: Cornell University
* Patt, J.A. 1979 ''The Uses and Symbolism of Water in Ancient Indonesian Temple Architecture'' University of California, Berkeley (unublished PhD thesis)
* Prijotomo, J. 1984 ''Ideas and Forms of Javanese Architecture'' Yogyakarta: Gadjah Mada University Press

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [https://web.archive.org/web/20130703051656/http://candi.pnri.go.id/ အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားစာကြည့်တိုက်မှ ကျန္ဒီစာရင်း] (archived 3 July 2013)
* [https://web.archive.org/web/20061025132810/http://www.borobudur.tv/links.htm ဗောရောဗုဓောနှင့် ကျန္ဒီအကြောင်း အထွေထွေဆိုက်] (archived 25 October 2006)

{{အင်ဒိုနီးရှား အကြောင်းအရာ}}
{{အင်ဒိုနီးရှား ဗိသုကာလက်ရာ}}
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်းများ}}
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများ}}
{{ဗုဒ္ဓဘာသာ အကြောင်းအရာ}}


[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းသုတေသန နေရာများ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်းများ]]
[[Category:ဂျားဗား ဗိသုကာလက်ရာ]]
[[Category:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်]]</text>
      <sha1>4d9zsptibiomx2yert93de31jb90td9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ မေ ၁၇</title>
    <ns>100</ns>
    <id>285919</id>
    <revision>
      <id>1032078</id>
      <parentid>1031902</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="gbyertcaxi4i5pseeko1b5nerwqlhzo" xml:space="preserve">{{Current events|year=2026|month=05|day=17|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;


'''အားကစား'''
*အကြိမ် (၂၀)မြောက် အရှေ့တောင်အာရှ ကာယဗလနှင့်ကာယကြံ့ခိုင်မှု အားကစားပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေ ၁၄ ရက်မှ ၁၇ ရက်အထိ ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့ရာ မြန်မာအသင်းအနေဖြင့် ရွှေတံဆိပ် ၁၀ ခု ၊ ငွေတံဆိပ်ခြောက်ခု၊ ကြေးတံဆိပ်ကိုးခု စုစုပေါင်း ဆုတံဆိပ် ၂၅ ခုတို့ကို ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အဆင့်(၁)ကို ထိုက်တန်စွာ ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/82888 (MOI)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>gbyertcaxi4i5pseeko1b5nerwqlhzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိုင်ငံတကာ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285924</id>
    <revision>
      <id>1032101</id>
      <parentid>1031930</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="md8n3mfwsdzgr0rfn8bxvtvp1qebue7" xml:space="preserve">
[[ဖိုင်:World_Health_Organization_Logo.svg|thumb|ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ လိုဂို၊ PHEIC များကို ကြေညာသည့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့]]
[[ဖိုင်:World_Health_Organisation_regional_offices.svg|thumb|WHO ဒေသဆိုင်ရာရုံးများနှင့် ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းလည်ပတ်သည့် ဒေသများ၏ မြေပုံ- ]]
'''နိုင်ငံတကာ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေ''' (Public health emergency of international concern, အတိုကောက် '''PHEIC''') ဆိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့|ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (]]WHO) က ထုတ်ပြန်သည့် တရားဝင် ကြေညာချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကြောင့် အခြားနိုင်ငံများအတွက် [[ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး]] အန္တရာယ်ဖြစ်စေနိုင်ပြီး နိုင်ငံတကာမှ စုပေါင်းတုံ့ပြန်ရန် လိုအပ်သည့် &quot;ထူးခြားပြင်းထန်သော ဖြစ်ရပ်များ&quot; ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် ယင်းအခြေအနေကို သတ်မှတ်ကြေညာလေ့ရှိသည်။

အထူးသဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော အခြေအနေမှာ ပြင်းထန်ခြင်း၊ ရုတ်တရက်ဖြစ်ပွားခြင်း၊ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် မမျှော်လင့်ထားခြင်း စသည့် ဝိသေသများရှိနေပြီး ထိခိုက်ခံရသည့် နိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်ပြင်ပအထိ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး သက်ရောက်မှုများ ရှိလာနိုင်ကာ နိုင်ငံတကာမှ ချက်ချင်းအရေးယူ ဆောင်ရွက်ရန် လိုအပ်သည့်အခါမျိုးတွင် ဤအရေးပေါ်အခြေအနေကို ကြေညာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;WHOIHR1&quot;&gt;WHO Q&amp;A (19 June 2019). {{Cite web |title=International Health Regulations and Emergency Committees |url=https://www.who.int/features/qa/emergency-committees/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072835/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/emergencies-international-health-regulations-and-emergency-committees |archive-date=15 August 2021 |access-date=19 June 2019 |website=WHO}}&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၅ ခုနှစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကျန်းမာရေးစည်းမျဉ်းများ (IHR) အရ၊ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများသည် PHEIC ကို ချက်ချင်းတုံ့ပြန်ရန် တရားဝင်တာဝန်ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Ecc2020&quot;&gt;{{Cite book |last=Eccleston-Turner |first=Mark |date=2020 |title=Infectious Diseases in the New Millennium: Legal and Ethical Challenges |last2=McArdle |first2=Scarlett |publisher=Springer |isbn=978-3-030-39818-7 |editor-last=Eccleston-Turner |editor-first=Mark |location=Switzerland |pages=89–110 |language=en |chapter=The law of responsibility and the World Health Organisation: a case study on the West African ebola outbreak |editor-last2=Brassington |editor-first2=Iain |chapter-url=https://books.google.com/books?id=79TkDwAAQBAJ&amp;pg=PA89}}&lt;/ref&gt; ဤကြေညာချက်ကို ၂၀၀၂-၂၀၀၄ ခုနှစ် SARS ရောဂါဖြစ်ပွားမှုအပြီးတွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် နိုင်ငံတကာကျွမ်းကျင်သူများ ပါဝင်သော IHR အရေးပေါ်ကော်မတီ (EC) က ထုတ်ပြန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Hoffman2018&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hoffman |first=Steven J. |date=18 January 2018 |title=Delays in Global Disease Outbreak Responses: Lessons from H1N1, Ebola, and Zika |journal=[[American Journal of Public Health]] |volume=108 |issue=3 |pages=329–333 |doi=10.2105/AJPH.2017.304245 |issn=0090-0036 |pmc=5803810 |pmid=29345996}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစ၍ PHEIC ကြေညာချက် (၉) ခု ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် -

* ၂၀၀၉-၂၀၁၀ ခုနှစ် - H1N1 (သို့မဟုတ် [[ဝက်တုပ်ကွေးရောဂါ|ဝက်တုပ်ကွေး)]] ကပ်ရောဂါ
* ၂၀၁၄ ခုနှစ် - [[ပိုလီယိုရောဂါ|ပိုလီယို]] (အကြုံးဝင်ဆဲ) ကြေညာချက်
* ၂၀၁၃-၂၀၁၆ ခုနှစ် - အနောက်အာဖရိက အီဘိုလာ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု
* ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ခုနှစ် - [[ဇီကာဗိုင်းရပ်စ်]] (Zika virus) ကပ်ရောဂါ 
* ၂၀၁၈-၂၀၂၀ ခုနှစ် - ကီဗူး (Kivu) အီဘိုလာ ကပ်ရောဂါ 
* ၂၀၂၀-၂၀၂၃ ခုနှစ် - [[ကိုဗစ် ၁၉|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]] ကြေညာချက် 
* ၂၀၂၂-၂၀၂၃ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် - [[မျောက်ကျောက်ရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုများ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ နိုင်ငံတကာပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအရေးပေါ်အခြေအနေ (Public Health Emergency of International Concern - PHEIC) အဖြစ် ကြေညာထားသော Mpox (မျောက်ကျောက်) ရောဂါနှင့်ပတ်သက်၍ သတင်းထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/60501 |access-date=2026-05-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ၂၀၂၆ ခုနှစ် - အီတူရီ (Ituri) ခရိုင် [[အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ|အီဘိုလာ ရောဂါ]]ဖြစ်ပွားမှု

အဆိုပါ ထုတ်ပြန်ချက်ပါ အကြံပြုချက်များသည် ယာယီသဘောသာဖြစ်ပြီး သုံးလတစ်ကြိမ် ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။&lt;ref name=&quot;WHOIHR12&quot;&gt;WHO Q&amp;A (19 June 2019). {{Cite web |title=International Health Regulations and Emergency Committees |url=https://www.who.int/features/qa/emergency-committees/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072835/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/emergencies-international-health-regulations-and-emergency-committees |archive-date=15 August 2021 |access-date=19 June 2019 |website=WHO}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
[[ကဏ္ဍ:အရေးပေါ် စီမံခန့်ခွဲမှု]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့ ကျန်းမာရေး]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>md8n3mfwsdzgr0rfn8bxvtvp1qebue7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:WarrenSoos</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285945</id>
    <revision>
      <id>1031988</id>
      <timestamp>2026-05-17T12:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8525" sha1="efxod3hq03nlujybhf9esc5l0unl90i" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် WarrenSoos ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၆၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>efxod3hq03nlujybhf9esc5l0unl90i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Anaf Ibn Shahibul</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285946</id>
    <revision>
      <id>1031989</id>
      <timestamp>2026-05-17T12:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="b865gydth39i4iish70bw30e8ta7lwd" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Anaf Ibn Shahibul ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၆၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>b865gydth39i4iish70bw30e8ta7lwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Foethar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285947</id>
    <revision>
      <id>1031990</id>
      <timestamp>2026-05-17T12:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="579jgs7kit6bcx9kes75bkhwp9th80v" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Foethar ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>579jgs7kit6bcx9kes75bkhwp9th80v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29607-70</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285948</id>
    <revision>
      <id>1031993</id>
      <timestamp>2026-05-17T13:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="gxh4ujkilx32891le9uqc77i8l1miny" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29607-70 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၃:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>gxh4ujkilx32891le9uqc77i8l1miny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-19880-61</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285949</id>
    <revision>
      <id>1031994</id>
      <timestamp>2026-05-17T13:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="ght4ylhl4p8vk5zy2xj0ij36e4g5fpj" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-19880-61 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၃:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ght4ylhl4p8vk5zy2xj0ij36e4g5fpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Waiting.to.be.urs</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285950</id>
    <revision>
      <id>1031998</id>
      <timestamp>2026-05-17T14:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="24wv45kwm6d1emzbqvx4vdsphv2983n" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Waiting.to.be.urs ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၄:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>24wv45kwm6d1emzbqvx4vdsphv2983n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29524-36</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285951</id>
    <revision>
      <id>1031999</id>
      <timestamp>2026-05-17T14:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1031999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="o8qmx0c3vaqxosbb3htwjytelbmyvom" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29524-36 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၄:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>o8qmx0c3vaqxosbb3htwjytelbmyvom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မွေးဖွားနှုန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285952</id>
    <revision>
      <id>1032003</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Distinguish|စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း}} {{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128564" sha1="0pwi2mfuc77pvtb9frtlj9bsezvkwo4" xml:space="preserve">{{Distinguish|စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း}}
{{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}
{{Blacklisted-links|1=
*http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html
*:''Triggered by &lt;code&gt;\beconlib\.org\b&lt;/code&gt; on the local blacklist''
*https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html
*:''Triggered by &lt;code&gt;\beconlib\.org\b&lt;/code&gt; on the local blacklist''|bot=Cyberbot II|invisible=true}}
{{Use dmy dates|date=March 2020}}

[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းပြ မြေပုံ]]

'''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို ([[သေဆုံးနှုန်း]]နှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) [[လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း]] တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;[[Fertility rates]]&quot;; Economic Geography Glossary at University of Washington&lt;/ref&gt;

အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ [[သဘာဝတိုးပွားနှုန်း]] (RNI) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot; /&gt;

စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;birth rate&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both&quot;
|+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;UN, medium variant, 2019 rev.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&amp;d=PopDiv&amp;f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR
|-
|၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align=&quot;center&quot; |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align=&quot;center&quot; |၂၁.၀
|-
||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align=&quot;center&quot; |၂၀.၃
|-
||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align=&quot;center&quot; |၁၉.၅
|-
||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align=&quot;center&quot; |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align=&quot;center&quot; |၁၈.၅
|-
||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align=&quot;center&quot; |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align=&quot;center&quot; |၁၇.၅
|-
||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align=&quot;center&quot; |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၆
|-
||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၀
|-
||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၅
|-
||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align=&quot;center&quot; |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၀
|-
||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align=&quot;center&quot; |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align=&quot;center&quot; |၁၄.၆
|}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot;&gt;{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot; /&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း [[ပိုလျှံသေဆုံးမှု]]များကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးတွင် ==
[[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]]

မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။

အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း ==
{{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}}

၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &amp;#124; Human Reproduction Update &amp;#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &amp;#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး&lt;ref name=&quot;Kligman short&quot;&gt;Kligman, Gail. &quot;Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania&quot;. In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.&lt;/ref&gt; ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt &amp; Dubner|first=Steven &amp; Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}&lt;/ref&gt;

ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bulte, Heerink, &amp; Zhang, 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု သြစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[သြစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;

ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ ==
CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=NE&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=JP&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။

===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက===
[[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''&quot;[[ဝိရောဓိ]]&quot;'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===အာဖဂန်နစ္စတန်===
[[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &amp;#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &amp;#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}&lt;/ref&gt;

=== ဩစတြေးလျ ===
သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot; /&gt;

ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် &quot;အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်&quot; ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}&lt;/ref&gt; ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt; [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot;&gt;{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt;

=== ပြင်သစ် ===
[[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot; /&gt;

ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt; ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt;

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}&lt;/ref&gt; ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt; မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt;

ထို့ပြင်-
* နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}&lt;/ref&gt;
* ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot; /&gt;

=== ဂျာမနီ ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== အိုင်ယာလန် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျပန် ===
{{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}}

[[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် &quot;[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

=== တောင်ကိုရီးယား ===
{{More sources|section|date=May 2023}}

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&amp;idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes &amp; Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် &quot;အမေခွင့်ရက်&quot; ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် &quot;နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း&quot; ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။

=== ထိုင်ဝမ် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News &amp; Media Limited]]}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;/&gt; သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က &quot;ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ&quot; အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ===
{{Multiple image|total_width=450
| image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=NBCnews_20230112&gt;{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref name=Axios_20240425&gt;{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.&lt;/ref&gt;
}}

[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt; ကျဆင်းမှုသည် &quot;ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ&quot; ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;

[[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt;

အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို &quot;အမီလိုက်&quot; ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &amp;#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt;&lt;!--This does not make sense.--&gt; ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data &amp; Statistics &amp;#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;&gt;{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &amp;#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &amp;#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။&lt;ref&gt;{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt;

== မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ ==
{{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}}

[[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]]

လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။
[[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}&lt;/ref&gt; ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)&lt;/ref&gt; နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;SchaffnitSear2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊&lt;ref name=rai2013&gt;{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊&lt;ref name=sato2006&gt;{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tsdde220&amp;plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး &quot;မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်&quot; (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}&lt;/ref&gt;

ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;/&gt;

အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် &quot;ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု&quot; (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc_sure&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012&lt;/ref&gt;

== အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း ==
အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

== မှတ်စု ==
* [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database]
* {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }}
* {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}}
* {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }}
* [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi]
* http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Commons category-inline|Birth rate}}
* [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank]

{{Population}}


[[Category:အိုမင်းခြင်း]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]]
[[Category:မျိုးအောင်ခြင်း]
[[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]]</text>
      <sha1>0pwi2mfuc77pvtb9frtlj9bsezvkwo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032013</id>
      <parentid>1032003</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T16:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128018" sha1="d5xthr1gfqmchwx321ahgndjblatlq0" xml:space="preserve">{{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းပြ မြေပုံ]]

'''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို (သေဆုံးနှုန်းနှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;[[Fertility rates]]&quot;; Economic Geography Glossary at University of Washington&lt;/ref&gt;

အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ သဘာဝတိုးပွားနှုန်း (RNI) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot; /&gt;

စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;birth rate&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both&quot;
|+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;UN, medium variant, 2019 rev.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&amp;d=PopDiv&amp;f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR
|-
|၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align=&quot;center&quot; |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align=&quot;center&quot; |၂၁.၀
|-
||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align=&quot;center&quot; |၂၀.၃
|-
||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align=&quot;center&quot; |၁၉.၅
|-
||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align=&quot;center&quot; |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align=&quot;center&quot; |၁၈.၅
|-
||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align=&quot;center&quot; |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align=&quot;center&quot; |၁၇.၅
|-
||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align=&quot;center&quot; |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၆
|-
||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၀
|-
||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၅
|-
||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align=&quot;center&quot; |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၀
|-
||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align=&quot;center&quot; |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align=&quot;center&quot; |၁၄.၆
|}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot;&gt;{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot; /&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း ပိုလျှံသေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]]

မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။

အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း ==
{{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}}

၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &amp;#124; Human Reproduction Update &amp;#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &amp;#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး&lt;ref name=&quot;Kligman short&quot;&gt;Kligman, Gail. &quot;Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania&quot;. In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.&lt;/ref&gt; ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt &amp; Dubner|first=Steven &amp; Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}&lt;/ref&gt;

ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bulte, Heerink, &amp; Zhang, 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု သြစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[သြစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;

ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ ==
CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=NE&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=JP&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။

===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက===
[[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''&quot;[[ဝိရောဓိ]]&quot;'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===အာဖဂန်နစ္စတန်===
[[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &amp;#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &amp;#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}&lt;/ref&gt;

=== ဩစတြေးလျ ===
သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot; /&gt;

ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် &quot;အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်&quot; ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}&lt;/ref&gt; ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt; [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot;&gt;{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt;

=== ပြင်သစ် ===
[[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot; /&gt;

ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt; ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt;

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}&lt;/ref&gt; ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt; မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt;

ထို့ပြင်-
* နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}&lt;/ref&gt;
* ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot; /&gt;

=== ဂျာမနီ ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== အိုင်ယာလန် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျပန် ===
{{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}}

[[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် &quot;[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

=== တောင်ကိုရီးယား ===
{{More sources|section|date=May 2023}}

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&amp;idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes &amp; Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် &quot;အမေခွင့်ရက်&quot; ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် &quot;နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း&quot; ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။

=== ထိုင်ဝမ် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News &amp; Media Limited]]}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;/&gt; သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က &quot;ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ&quot; အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ===
{{Multiple image|total_width=450
| image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=NBCnews_20230112&gt;{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref name=Axios_20240425&gt;{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.&lt;/ref&gt;
}}

[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt; ကျဆင်းမှုသည် &quot;ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ&quot; ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;

[[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt;

အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို &quot;အမီလိုက်&quot; ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &amp;#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt;&lt;!--This does not make sense.--&gt; ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data &amp; Statistics &amp;#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;&gt;{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &amp;#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &amp;#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။&lt;ref&gt;{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt;

== မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ ==
{{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}}

[[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]]

လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။
[[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}&lt;/ref&gt; ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)&lt;/ref&gt; နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;SchaffnitSear2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊&lt;ref name=rai2013&gt;{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊&lt;ref name=sato2006&gt;{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tsdde220&amp;plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး &quot;မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်&quot; (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}&lt;/ref&gt;

ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;/&gt;

အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် &quot;ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု&quot; (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc_sure&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012&lt;/ref&gt;

== အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း ==
အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

== မှတ်စု ==
* [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database]
* {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }}
* {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}}
* {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }}
* [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi]
* http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Commons category-inline|Birth rate}}
* [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank]

[[Category:အိုမင်းခြင်း]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]]
[[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]]
[[ကဏ္ဍ:လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>d5xthr1gfqmchwx321ahgndjblatlq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032015</id>
      <parentid>1032013</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T16:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Anchorနိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ */</comment>
      <origin>1032015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128756" sha1="45jqsrtny6iv5egrzeqaxq3gq87l44s" xml:space="preserve">{{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းပြ မြေပုံ]]

'''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို (သေဆုံးနှုန်းနှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;[[Fertility rates]]&quot;; Economic Geography Glossary at University of Washington&lt;/ref&gt;

အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ သဘာဝတိုးပွားနှုန်း (RNI) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot; /&gt;

စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;birth rate&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both&quot;
|+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;UN, medium variant, 2019 rev.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&amp;d=PopDiv&amp;f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR
|-
|၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align=&quot;center&quot; |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align=&quot;center&quot; |၂၁.၀
|-
||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align=&quot;center&quot; |၂၀.၃
|-
||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align=&quot;center&quot; |၁၉.၅
|-
||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align=&quot;center&quot; |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align=&quot;center&quot; |၁၈.၅
|-
||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align=&quot;center&quot; |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align=&quot;center&quot; |၁၇.၅
|-
||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align=&quot;center&quot; |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၆
|-
||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၀
|-
||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၅
|-
||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align=&quot;center&quot; |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၀
|-
||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align=&quot;center&quot; |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align=&quot;center&quot; |၁၄.၆
|}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot;&gt;{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot; /&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း ပိုလျှံသေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]]

မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။

အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း ==
{{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}}

၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &amp;#124; Human Reproduction Update &amp;#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &amp;#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး&lt;ref name=&quot;Kligman short&quot;&gt;Kligman, Gail. &quot;Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania&quot;. In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.&lt;/ref&gt; ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt &amp; Dubner|first=Steven &amp; Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}&lt;/ref&gt;

ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bulte, Heerink, &amp; Zhang, 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု သြစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[သြစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;

ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ ==
CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=NE&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=JP&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။

=== မြန်မာနိုင်ငံ ===
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကလေး(၂)ယောက်နှုန်းခန့်သာ မွေးဖွားနေခြင်းဖြစ်၍ နိုင်ငံ၏ ကလေးမွေးနှုန်းသည် မိဘနှစ်ပါးကို ပြန်လည်အစား ထိုးသည့် Replacement level fertility သို့ ရောက်ရှိနေသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/62cd078f2b0422056505bee8 |access-date=2026-05-17 |website=www.npnewsmm.com}}&lt;/ref&gt;

===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက===
[[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''&quot;[[ဝိရောဓိ]]&quot;'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===အာဖဂန်နစ္စတန်===
[[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &amp;#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &amp;#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}&lt;/ref&gt;

=== ဩစတြေးလျ ===
သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot; /&gt;

ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် &quot;အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်&quot; ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}&lt;/ref&gt; ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt; [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot;&gt;{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt;

=== ပြင်သစ် ===
[[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot; /&gt;

ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt; ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt;

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}&lt;/ref&gt; ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt; မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt;

ထို့ပြင်-
* နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}&lt;/ref&gt;
* ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot; /&gt;

=== ဂျာမနီ ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== အိုင်ယာလန် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျပန် ===
{{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}}

[[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် &quot;[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

=== တောင်ကိုရီးယား ===
{{More sources|section|date=May 2023}}

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&amp;idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes &amp; Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် &quot;အမေခွင့်ရက်&quot; ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် &quot;နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း&quot; ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။

=== ထိုင်ဝမ် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News &amp; Media Limited]]}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;/&gt; သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က &quot;ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ&quot; အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ===
{{Multiple image|total_width=450
| image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=NBCnews_20230112&gt;{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref name=Axios_20240425&gt;{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.&lt;/ref&gt;
}}

[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt; ကျဆင်းမှုသည် &quot;ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ&quot; ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;

[[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt;

အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို &quot;အမီလိုက်&quot; ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &amp;#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt;&lt;!--This does not make sense.--&gt; ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data &amp; Statistics &amp;#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;&gt;{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &amp;#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &amp;#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။&lt;ref&gt;{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt;

== မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ ==
{{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}}

[[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]]

လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။
[[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}&lt;/ref&gt; ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)&lt;/ref&gt; နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;SchaffnitSear2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊&lt;ref name=rai2013&gt;{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊&lt;ref name=sato2006&gt;{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tsdde220&amp;plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး &quot;မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်&quot; (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}&lt;/ref&gt;

ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;/&gt;

အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် &quot;ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု&quot; (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc_sure&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012&lt;/ref&gt;

== အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း ==
အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

== မှတ်စု ==
* [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database]
* {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }}
* {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}}
* {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }}
* [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi]
* http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Commons category-inline|Birth rate}}
* [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank]

[[Category:အိုမင်းခြင်း]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]]
[[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]]
[[ကဏ္ဍ:လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>45jqsrtny6iv5egrzeqaxq3gq87l44s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032092</id>
      <parentid>1032015</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T04:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1032092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128938" sha1="oplnvpcrmz56yi31i9arqqyrv8cw108" xml:space="preserve">{{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းပြ မြေပုံ]]

'''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို (သေဆုံးနှုန်းနှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;[[Fertility rates]]&quot;; Economic Geography Glossary at University of Washington&lt;/ref&gt;

အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ သဘာဝတိုးပွားနှုန်း (RNI) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot; /&gt;

စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;birth rate&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both&quot;
|+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;UN, medium variant, 2019 rev.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&amp;d=PopDiv&amp;f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR
|-
|၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align=&quot;center&quot; |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align=&quot;center&quot; |၂၁.၀
|-
||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align=&quot;center&quot; |၂၀.၃
|-
||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align=&quot;center&quot; |၁၉.၅
|-
||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align=&quot;center&quot; |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align=&quot;center&quot; |၁၈.၅
|-
||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align=&quot;center&quot; |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align=&quot;center&quot; |၁၇.၅
|-
||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align=&quot;center&quot; |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၆
|-
||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၀
|-
||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၅
|-
||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align=&quot;center&quot; |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၀
|-
||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align=&quot;center&quot; |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align=&quot;center&quot; |၁၄.၆
|}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot;&gt;{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot; /&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း ပိုလျှံသေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]]

မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။

အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း ==
{{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}}

၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &amp;#124; Human Reproduction Update &amp;#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &amp;#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး&lt;ref name=&quot;Kligman short&quot;&gt;Kligman, Gail. &quot;Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania&quot;. In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.&lt;/ref&gt; ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt &amp; Dubner|first=Steven &amp; Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}&lt;/ref&gt;

ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bulte, Heerink, &amp; Zhang, 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု သြစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[သြစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;

ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ ==
CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=NE&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=JP&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။

=== မြန်မာနိုင်ငံ ===
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကလေး(၂)ယောက်နှုန်းခန့်သာ မွေးဖွားနေခြင်းဖြစ်၍ နိုင်ငံ၏ ကလေးမွေးနှုန်းသည် မိဘနှစ်ပါးကို ပြန်လည်အစား ထိုးသည့် Replacement level fertility သို့ ရောက်ရှိနေသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/62cd078f2b0422056505bee8 |access-date=2026-05-17 |website=www.npnewsmm.com}}&lt;/ref&gt;

===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက===
[[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''&quot;[[ဝိရောဓိ]]&quot;'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===အာဖဂန်နစ္စတန်===
[[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &amp;#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &amp;#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}&lt;/ref&gt;

=== ဩစတြေးလျ ===
သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot; /&gt;

ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် &quot;အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်&quot; ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}&lt;/ref&gt; ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt; [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot;&gt;{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt;

=== ပြင်သစ် ===
[[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot; /&gt;

ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt; ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt;

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}&lt;/ref&gt; ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt; မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt;

ထို့ပြင်-
* နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}&lt;/ref&gt;
* ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot; /&gt;

=== ဂျာမနီ ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== အိုင်ယာလန် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျပန် ===
{{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}}

[[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် &quot;[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

=== တောင်ကိုရီးယား ===
{{More sources|section|date=May 2023}}

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&amp;idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes &amp; Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် &quot;အမေခွင့်ရက်&quot; ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် &quot;နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း&quot; ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။

=== ထိုင်ဝမ် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News &amp; Media Limited]]}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;/&gt; သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က &quot;ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ&quot; အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ===
{{Multiple image|total_width=450
| image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=NBCnews_20230112&gt;{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref name=Axios_20240425&gt;{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.&lt;/ref&gt;
}}

[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt; ကျဆင်းမှုသည် &quot;ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ&quot; ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;

[[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt;

အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို &quot;အမီလိုက်&quot; ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &amp;#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt;&lt;!--This does not make sense.--&gt; ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data &amp; Statistics &amp;#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;&gt;{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &amp;#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &amp;#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။&lt;ref&gt;{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt;

== မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ ==
{{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}}

[[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]]

လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။
[[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}&lt;/ref&gt; ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)&lt;/ref&gt; နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;SchaffnitSear2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊&lt;ref name=rai2013&gt;{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|archive-date=25 November 2019|access-date=17 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125111417/http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊&lt;ref name=sato2006&gt;{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tsdde220&amp;plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး &quot;မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်&quot; (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}&lt;/ref&gt;

ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;/&gt;

အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် &quot;ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု&quot; (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc_sure&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012&lt;/ref&gt;

== အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်း ==
အကြမ်းမွေးဖွားနှုန်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

== မှတ်စု ==
* [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database]
* {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }}
* {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}}
* {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }}
* [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi]
* http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Commons category-inline|Birth rate}}
* [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank]

[[Category:အိုမင်းခြင်း]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]]
[[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]]
[[ကဏ္ဍ:လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>oplnvpcrmz56yi31i9arqqyrv8cw108</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032100</id>
      <parentid>1032092</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>term per MoH Data Dictionary/လဝက</comment>
      <origin>1032100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128788" sha1="i7o0ri9567va6ht4ebhbjwr2tm0h9sh" xml:space="preserve">{{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် မွေးနှုန်းကြမ်းပြ မြေပုံ]]

'''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''မွေးနှုန်းကြမ်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို (သေဆုံးနှုန်းနှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See &quot;[[Fertility rates]]&quot;; Economic Geography Glossary at University of Washington&lt;/ref&gt;

အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို မွေးနှုန်းကြမ်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ သဘာဝတိုးပွားနှုန်း (RNI) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref name=&quot;worldbank1&quot; /&gt;

စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;birth rate&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both&quot;
|+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ မွေးနှုန်းကြမ်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;UN, medium variant, 2019 rev.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&amp;d=PopDiv&amp;f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR
|-
|၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align=&quot;center&quot; |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align=&quot;center&quot; |၂၁.၀
|-
||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align=&quot;center&quot; |၂၀.၃
|-
||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align=&quot;center&quot; |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align=&quot;center&quot; |၁၉.၅
|-
||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align=&quot;center&quot; |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align=&quot;center&quot; |၁၈.၅
|-
||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align=&quot;center&quot; |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align=&quot;center&quot; |၁၇.၅
|-
||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align=&quot;center&quot; |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၆
|-
||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align=&quot;center&quot; |၁၆.၀
|-
||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align=&quot;center&quot; |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၅
|-
||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align=&quot;center&quot; |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align=&quot;center&quot; |၁၅.၀
|-
||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align=&quot;center&quot; |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align=&quot;center&quot; |၁၄.၆
|}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot;&gt;{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}&lt;/ref&gt; ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။&lt;ref name=&quot;Staff 2024&quot; /&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း ပိုလျှံသေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]]

မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ မွေးနှုန်းကြမ်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မွေးနှုန်းကြမ်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။

အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း ==
{{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}}

၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &amp;#124; Human Reproduction Update &amp;#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &amp;#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး&lt;ref name=&quot;Kligman short&quot;&gt;Kligman, Gail. &quot;Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania&quot;. In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.&lt;/ref&gt; ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt &amp; Dubner|first=Steven &amp; Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}&lt;/ref&gt;

ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bulte, Heerink, &amp; Zhang, 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု သြစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[သြစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;

ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ သြဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ ==
CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=NE&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&amp;locations=JP&amp;start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &amp;#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။

=== မြန်မာနိုင်ငံ ===
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကလေး(၂)ယောက်နှုန်းခန့်သာ မွေးဖွားနေခြင်းဖြစ်၍ နိုင်ငံ၏ ကလေးမွေးနှုန်းသည် မိဘနှစ်ပါးကို ပြန်လည်အစား ထိုးသည့် Replacement level fertility သို့ ရောက်ရှိနေသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/62cd078f2b0422056505bee8 |access-date=2026-05-17 |website=www.npnewsmm.com}}&lt;/ref&gt;

===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက===
[[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''&quot;[[ဝိရောဓိ]]&quot;'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}&lt;/ref&gt;

===အာဖဂန်နစ္စတန်===
[[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &amp;#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt; မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;eurasianet.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &amp;#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}&lt;/ref&gt;

=== ဩစတြေးလျ ===
သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သြစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot; /&gt;

ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် &quot;အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်&quot; ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}&lt;/ref&gt; ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt; [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McCrindle&quot;&gt;{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Staff&quot; /&gt;

=== ပြင်သစ် ===
[[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016558&quot; /&gt;

ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt; ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016561&quot; /&gt;

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}&lt;/ref&gt; ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt; မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016562&quot; /&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016563&quot; /&gt;

ထို့ပြင်-
* နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot;&gt;{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}&lt;/ref&gt;
* ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Yi2016564&quot; /&gt;

=== ဂျာမနီ ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== အိုင်ယာလန် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဂျပန် ===
{{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}}

[[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]]

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် မွေးနှုန်းကြမ်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော မွေးနှုန်းကြမ်းများရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် &quot;[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

=== တောင်ကိုရီးယား ===
{{More sources|section|date=May 2023}}

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&amp;idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes &amp; Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် &quot;အမေခွင့်ရက်&quot; ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် &quot;နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း&quot; ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}&lt;/ref&gt; ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။

=== ထိုင်ဝမ် ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ===
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News &amp; Media Limited]]}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;/&gt; သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က &quot;ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ&quot; အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ===
{{Multiple image|total_width=450
| image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=NBCnews_20230112&gt;{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref name=Axios_20240425&gt;{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.&lt;/ref&gt;
}}

[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt; ကျဆင်းမှုသည် &quot;ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ&quot; ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;KearneyLevinePardue2022&quot; /&gt;

[[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt;

အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို &quot;အမီလိုက်&quot; ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &amp;#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt;&lt;!--This does not make sense.--&gt; ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cdc.gov&quot;/&gt; လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data &amp; Statistics &amp;#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;

ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;&gt;{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &amp;#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &amp;#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။&lt;ref&gt;{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}&lt;/ref&gt;

== မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ ==
{{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}}

[[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]]

လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။
[[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Murphy2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}&lt;/ref&gt; ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)&lt;/ref&gt; နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;SchaffnitSear2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊&lt;ref name=rai2013&gt;{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|archive-date=25 November 2019|access-date=17 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125111417/http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊&lt;ref name=sato2006&gt;{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt; [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tsdde220&amp;plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}&lt;/ref&gt;

မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး &quot;မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်&quot; (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}&lt;/ref&gt;

ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;archive1&quot;/&gt;

အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် &quot;ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု&quot; (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc_sure&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012&lt;/ref&gt;

== မွေးနှုန်းကြမ်း ==
မွေးနှုန်းကြမ်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist|30em}}

== မှတ်စု ==
* [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database]
* {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }}
* {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}}
* {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }}
* [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi]
* http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Commons category-inline|Birth rate}}
* [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank]

[[Category:အိုမင်းခြင်း]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]]
[[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]]
[[ကဏ္ဍ:လူဦးရေ]]</text>
      <sha1>i7o0ri9567va6ht4ebhbjwr2tm0h9sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yurira4</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285953</id>
    <revision>
      <id>1032005</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="hc6k5bmevptp9ksnd3dt3twypaev29y" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yurira4 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၇၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>hc6k5bmevptp9ksnd3dt3twypaev29y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29558-90</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285954</id>
    <revision>
      <id>1032006</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="k2uhx535o75aodwzhy7r8j7xo5buddl" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29558-90 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>k2uhx535o75aodwzhy7r8j7xo5buddl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Lolkee</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285955</id>
    <revision>
      <id>1032007</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8521" sha1="jkksrff2u80jlt5e7l2zkvfeexffvix" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lolkee ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>jkksrff2u80jlt5e7l2zkvfeexffvix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:SawYarMuu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285956</id>
    <revision>
      <id>1032008</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8524" sha1="jxqjje13ip3szfxwxfcjzaa7oe4dufk" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် SawYarMuu ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>jxqjje13ip3szfxwxfcjzaa7oe4dufk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29671-33</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285957</id>
    <revision>
      <id>1032009</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="kt3101o88zjcs7j3u12jkixz3nnlihd" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29671-33 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>kt3101o88zjcs7j3u12jkixz3nnlihd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29668-67</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285958</id>
    <revision>
      <id>1032011</id>
      <timestamp>2026-05-17T16:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="lenr6zwbtjgcfk1hxoc95ovbyk8ad8e" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29668-67 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>lenr6zwbtjgcfk1hxoc95ovbyk8ad8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29450-88</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285959</id>
    <revision>
      <id>1032012</id>
      <timestamp>2026-05-17T16:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="3v4uohmfr81an82zqii6w2iadevb4ze" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29450-88 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၃၈၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>3v4uohmfr81an82zqii6w2iadevb4ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:John Connor369</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285960</id>
    <revision>
      <id>1032014</id>
      <timestamp>2026-05-17T16:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="o6qvh5zk45awf9l0etdqu53dvtyi3bx" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် John Connor369 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၃၉၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>o6qvh5zk45awf9l0etdqu53dvtyi3bx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285961</id>
    <revision>
      <id>1032016</id>
      <timestamp>2026-05-17T17:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhone.bm</username>
        <id>40464</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{short description|ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော နိုင်ငံတကာညီလာခံ}} ပထမဆုံး '''ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ''' (World Population Conference) ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16098" sha1="8m24a9bruspp04r3zoqm73tr5dnbuqh" xml:space="preserve">{{short description|ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော နိုင်ငံတကာညီလာခံ}}
ပထမဆုံး '''ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ''' (World Population Conference) ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်မှ စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်အထိ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နိုင်ငံ၊ [[ဂျီနီဗာမြို့]]ရှိ Salle Centrale ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ရှေ့ပြေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]]နှင့် [[မာဂရက် ဆန်းဂါး]]တို့က စီစဉ်ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယင်းညီလာခံသည် [[လူဦးရေ ပေါက်ကွဲမှု]]ပြဿနာကို ဆွေးနွေးရန် [[လူဦးရေ]]၊ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး၊ မျိုးပွားနှုန်း၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာကျွမ်းကျင်သူများကို စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ညီလာခံကို ဆန်းဂါး၏ခင်ပွန်း ဂျေ နိုအာ စလီမှ လှူဒါန်းသော ရန်ပုံငွေနှင့် [[ရော့ခ်ဖဲလား ဖောင်ဒေးရှင်း]]မှ ထောက်ပံ့ငွေတို့ဖြင့် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nyu.edu/projects/sanger/articles/from_geneva_to_cairo.php|title=&quot;From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference&quot;|last=|first=|date=|website=NYU Edu|archive-url=|archive-date=|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; ဆာ [[ဘားနတ် မာလက်]]က အစည်းအဝေးကို သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး [[ဝီလျံ အိပ်ခ်ျ ဝဲလ်ရှ်]]က ဒုတိယသဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များ တက်ရောက်ခဲ့သော ယင်းညီလာခံသည် လူသားလူဦးရေကို လေ့လာမှုကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂ]]ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]ကို တရားဝင်စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီးကတည်းက [[ကုလသမဂ္ဂ ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံများ|နောက်ဆက်တွဲညီလာခံငါးခု]]ကို လူဦးရေဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များအတွက် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/conference/index.asp|title=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs|website=www.un.org|language=EN|access-date=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;

==ဖြစ်ရပ်==
ညီလာခံသည် အမှန်တကယ်ပင် နိုင်ငံတကာဆန်ခဲ့ပြီး [[အာဂျင်တီးနား]]၊ [[ဩစတြီးယား]]၊ [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်]]၊ [[ဘရာဇီး]]၊ [[ချီလီ]]၊ [[တရုတ်]]၊ [[ချက်ကိုစလိုဗက်ကီးယား]]၊ [[ဒိန်းမတ်]]၊ [[အက်စတိုးနီးယား]]၊ [[ဖင်လန်]]၊ [[ပြင်သစ်]]၊ [[ဂျာမနီ]]၊ [[ဂရိတ်ဗြိတိန်]]၊ [[ဂရိ]]၊ [[နယ်သာလန်]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[အီတလီ]]၊ [[ဂျပန်]]၊ [[နော်ဝေ]]၊ [[ပီရူး]]၊ [[ပိုလန်]]၊ [[ယိုးဒယား]]၊ [[စပိန်]]၊ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]၊ [[ဆွီဒင်]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့မှ ကိုယ်စားလှယ် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်သုံးဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ညီလာခံတွင် လူဦးရေဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအသီးသီးကို ကိုင်တွယ်သည့် ဆွေးနွေးပွဲ ခြောက်ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုစီတွင် ဇီဝဗေဒနှင့် လူဦးရေတိုးပွားမှု၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ၊ ကွဲပြားသော မျိုးပွားနှုန်း၊ ကျဆင်းလာသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]များ၏ စိတ်ပညာ၊ [[နိုင်ငံတကာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ကန့်သတ်ချက်၊ [[မျိုးရိုးဇာတိ]]နှင့် ရောဂါများ အစရှိသည့် အကြောင်းအရာများအပေါ် စာတမ်းများ တင်သွင်းခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းသော ဆွေးနွေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sanger|first=Margaret|title=Proceedings of the World Population Conference|year=1927|publisher=Edward Arnold &amp; Co.|location=London|pages=363–68|url=https://books.google.com/books?id=MyRBAAAAIAAJ&amp;q=%22proceedings+of+the+world+population+conference%22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=G. |first=E. |title= Review of The Proceedings of the World Population Conference, by Margaret Sanger |journal= [[Pacific Affairs]] |volume= 1 |number= 1 |date= May 1928 |page= 28 |doi= 10.2307/3035202 |jstor=3035202 }}&lt;/ref&gt; ညီလာခံတွင် [[ရေမွန် ပါးလ်]]၏ &quot;လူဦးရေတိုးပွားမှု၏ ဇီဝဗေဒ&quot; နှင့် [[အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်]]၏ &quot;စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ&quot; ကဲ့သို့သော စာတမ်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။

==ရလဒ်များ==
ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံသည် လူဦးရေတိုးပွားမှုကို လေ့လာခြင်းသို့ အာရုံစိုက်မှုကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့ပြီး [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂ]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ မားလ်သတ်စ်ဝါဒီ ခေါင်းဆောင် ချားလ်စ် ဗစ်ကာရီ ဒရစ်စ်ဒေးလ်က ယင်းအစည်းအဝေးသည် &quot;ဝါဒဖြန့်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်သည်&quot; ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး &quot;ယင်း၌ ပါဝင်သော အခွင့်အာဏာ၏ အလေးချိန်သည် ယခင် စုဝေးမှုများ အားလုံးကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး တောက်ပြောင်မှုတွင် မည်သည့်အရာနှင့်မျှ မညံ့ခဲ့ပေ။ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[စီးပွားရေး]]နှင့် [[စာရင်းအင်း ပညာ|စာရင်းအင်း]]ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ၊ [[လူမှုဗေဒ]]ပညာရှင်များ၊ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများနှင့် [[သမားတော်]]များထဲမှ အမြင့်မားဆုံးသော ဂုဏ်သတင်းရှိသူ နှစ်ရာနီးပါးသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှ ဤမေးခွန်းကို ဆွေးနွေးရန် ဂျီနီဗာသို့ လာရောက်ခဲ့ကြသည်ဟူသော ရိုးရှင်းသောအချက်က ၎င်းကို လျစ်လျူရှု၍ မရနိုင်ကြောင်းနှင့် နိုင်ငံအားလုံး၏ အစိုးရများက ထည့်သွင်းစဉ်းစားရတော့မည် ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်&quot; ဟု ရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Drysdale|first=C. V.|title=The First World Population Conferrnce: Some Impressions|journal=Birth Control Review|date=October 1927|volume=XI|issue=10|page=255}}&lt;/ref&gt;

==မာဂရက် ဆန်းဂါး၏ အခန်းကဏ္ဍ==
[[မာဂရက် ဆန်းဂါး]]သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် သန္ဓေတားခြင်းလှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်သူဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Margaret-Sanger|title=Margaret Sanger {{!}} Biography, Birth Control, &amp; Significance|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-10-14}}&lt;/ref&gt; သူမသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို စိတ်ကူးထုတ်ခဲ့ပြီး ရေမွန် ပါးလ်၊ အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်နှင့် ကလဲရန့်စ် ကွတ် လစ်တဲလ်တို့ အပါအဝင် သိပ္ပံပညာရှင် အုပ်စုတစ်စုကို စည်းရုံးကာ အစီအစဉ်ရေးဆွဲရန်နှင့် ဟောပြောသူများကို ဖိတ်ကြားရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခြေခံထောက်ခံမှု ရရှိရန်အတွက် သန္ဓေတားခြင်းကို ဆွေးနွေးမည်မဟုတ်ကြောင်း သူမက သဘောတူခဲ့သည်။ ဂျီနီဗာတွင် ညီလာခံစီမံခန့်ခွဲရန် ရုံးတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း ညီလာခံမဖွင့်မီလေးတွင် ဆာ ဘားနတ် မာလက်က စီမံခန့်ခွဲသူများနှင့် စာရေးဝန်ထမ်းများကို သိပ္ပံဆိုင်ရာအစီအစဉ်တွင် စာရင်းမသွင်းသင့်ဟု ဆိုကာ ပုံနှိပ်ထားသော ညီလာခံ အစီအစဉ်များမှ သူမ၏ အမည်နှင့် အမျိုးသမီးချည်းဖြစ်သော သူမ၏ စီမံခန့်ခွဲရေးဝန်ထမ်းများ၏ အမည်များကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ ဆန်းဂါး၏ ဝန်ထမ်းများသည် ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် အလုပ်မှ ထွက်ခဲ့ကြသော်လည်း မည်သူ၏အမည်ကို ဖော်ပြသည်ထက် အစည်းအဝေးက ပိုအရေးကြီးကြောင်း ငြင်းခုံကာ အများစုကို ပြန်လည်ဖျောင်းဖျနိုင်ခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အမည်များ (သူမ၏အမည် အပါအဝင်) ကို ဖော်ပြခြင်း မရှိဘဲ အစီအစဉ်ကို ပုံနှိပ်ရန် သဘောတူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Margaret Sanger Papers Project|title=From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference|url=http://www.nyu.edu/projects/sanger/secure/newsletter/articles/from_geneva_to_cairo.html|work=Margaret Sanger Papers Project Newsletter|accessdate=2013-04-26|date=Spring 1994}}&lt;/ref&gt;  ဆန်းဂါးသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင် အစီရင်ခံစာများ (Proceedings of the World Population Conference) ကို တည်းဖြတ်ခဲ့သည်။

== နောက်ဆက်တွဲ ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံများ ==
{{Main|ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံများ}}

[[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကမကထပြုသည့် ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် [[ရောမ]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအကြိမ်ကို ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် [[ဘဲလ်ဂရိတ်]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ တတိယအကြိမ်ကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအကြိမ်ကို ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် [[မက္ကဆီကိုမြို့]]၌ လည်းကောင်း ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂမှ ကမကထပြုသည့် [[ပဉ္စမအကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]ကို ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် [[ကိုင်ရိုမြို့]]၌ ကျင်းပခဲ့သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
* [https://hdl.handle.net/2027/uc1.$b88362 ၁၉၂၇ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင်အစီရင်ခံစာများ]

{{Population}}

[[Category:ယူဂျင်းနစ်အဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ|ညီလာခံ]]
[[Category:ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာညီလာခံများ]]
[[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ညီလာခံများ]]
[[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင်]]
[[Category:နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီး]]</text>
      <sha1>8m24a9bruspp04r3zoqm73tr5dnbuqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032127</id>
      <parentid>1032016</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပြင်ပလင့် */</comment>
      <origin>1032127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15855" sha1="ejyp56osb9p022rphe22z7mp1zrmten" xml:space="preserve">{{short description|ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော နိုင်ငံတကာညီလာခံ}}
ပထမဆုံး '''ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ''' (World Population Conference) ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်မှ စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်အထိ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နိုင်ငံ၊ [[ဂျီနီဗာမြို့]]ရှိ Salle Centrale ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ရှေ့ပြေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]]နှင့် မာဂရက် ဆန်းဂါးတို့က စီစဉ်ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယင်းညီလာခံသည် လူဦးရေ ပေါက်ကွဲမှုပြဿနာကို ဆွေးနွေးရန် [[လူဦးရေ]]၊ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး၊ မျိုးပွားနှုန်း၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာကျွမ်းကျင်သူများကို စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ညီလာခံကို ဆန်းဂါး၏ခင်ပွန်း ဂျေ နိုအာ စလီမှ လှူဒါန်းသော ရန်ပုံငွေနှင့် ရော့ခ်ဖဲလား ဖောင်ဒေးရှင်းမှ ထောက်ပံ့ငွေတို့ဖြင့် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nyu.edu/projects/sanger/articles/from_geneva_to_cairo.php|title=&quot;From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference&quot;|last=|first=|date=|website=NYU Edu|archive-url=|archive-date=|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; ဆာ ဘားနတ် မာလက်က အစည်းအဝေးကို သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဝီလျံ အိပ်ခ်ျ ဝဲလ်ရှ်က ဒုတိယသဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များ တက်ရောက်ခဲ့သော ယင်းညီလာခံသည် လူသားလူဦးရေကို လေ့လာမှုကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]ကို တရားဝင်စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီးကတည်းက နောက်ဆက်တွဲညီလာခံငါးခုကို လူဦးရေဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များအတွက် ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/conference/index.asp|title=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs|website=www.un.org|language=EN|access-date=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;

==ဖြစ်ရပ်==
ညီလာခံသည် အမှန်တကယ်ပင် နိုင်ငံတကာဆန်ခဲ့ပြီး [[အာဂျင်တီးနား]]၊ [[ဩစတြီးယား]]၊ [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်]]၊ [[ဘရာဇီး]]၊ [[ချီလီ]]၊ [[တရုတ်]]၊ [[ချက်ကိုစလိုဗက်ကီးယား]]၊ [[ဒိန်းမတ်]]၊ အက်စတိုးနီးယား၊ [[ဖင်လန်]]၊ [[ပြင်သစ်]]၊ [[ဂျာမနီ]]၊ [[ဂရိတ်ဗြိတိန်]]၊ [[ဂရိ]]၊ [[နယ်သာလန်]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[အီတလီ]]၊ [[ဂျပန်]]၊ [[နော်ဝေ]]၊ [[ပီရူး]]၊ [[ပိုလန်]]၊ [[ယိုးဒယား]]၊ [[စပိန်]]၊ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]၊ [[ဆွီဒင်]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့မှ ကိုယ်စားလှယ် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်သုံးဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ညီလာခံတွင် လူဦးရေဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအသီးသီးကို ကိုင်တွယ်သည့် ဆွေးနွေးပွဲ ခြောက်ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုစီတွင် ဇီဝဗေဒနှင့် လူဦးရေတိုးပွားမှု၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ၊ ကွဲပြားသော မျိုးပွားနှုန်း၊ ကျဆင်းလာသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]များ၏ စိတ်ပညာ၊ နိုင်ငံတကာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ကန့်သတ်ချက်၊ [[မျိုးရိုးဇာတိ]]နှင့် ရောဂါများ အစရှိသည့် အကြောင်းအရာများအပေါ် စာတမ်းများ တင်သွင်းခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းသော ဆွေးနွေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sanger|first=Margaret|title=Proceedings of the World Population Conference|year=1927|publisher=Edward Arnold &amp; Co.|location=London|pages=363–68|url=https://books.google.com/books?id=MyRBAAAAIAAJ&amp;q=%22proceedings+of+the+world+population+conference%22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=G. |first=E. |title= Review of The Proceedings of the World Population Conference, by Margaret Sanger |journal= [[Pacific Affairs]] |volume= 1 |number= 1 |date= May 1928 |page= 28 |doi= 10.2307/3035202 |jstor=3035202 }}&lt;/ref&gt; ညီလာခံတွင် ရေမွန် ပါးလ်၏ &quot;လူဦးရေတိုးပွားမှု၏ ဇီဝဗေဒ&quot; နှင့် အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်၏ &quot;စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ&quot; ကဲ့သို့သော စာတမ်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။

==ရလဒ်များ==
ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံသည် လူဦးရေတိုးပွားမှုကို လေ့လာခြင်းသို့ အာရုံစိုက်မှုကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ မားလ်သတ်စ်ဝါဒီ ခေါင်းဆောင် ချားလ်စ် ဗစ်ကာရီ ဒရစ်စ်ဒေးလ်က ယင်းအစည်းအဝေးသည် &quot;ဝါဒဖြန့်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်သည်&quot; ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး &quot;ယင်း၌ ပါဝင်သော အခွင့်အာဏာ၏ အလေးချိန်သည် ယခင် စုဝေးမှုများ အားလုံးကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး တောက်ပြောင်မှုတွင် မည်သည့်အရာနှင့်မျှ မညံ့ခဲ့ပေ။ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[စီးပွားရေး]]နှင့် [[စာရင်းအင်း ပညာ|စာရင်းအင်း]]ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ၊ [[လူမှုဗေဒ]]ပညာရှင်များ၊ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများနှင့် [[သမားတော်]]များထဲမှ အမြင့်မားဆုံးသော ဂုဏ်သတင်းရှိသူ နှစ်ရာနီးပါးသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှ ဤမေးခွန်းကို ဆွေးနွေးရန် ဂျီနီဗာသို့ လာရောက်ခဲ့ကြသည်ဟူသော ရိုးရှင်းသောအချက်က ၎င်းကို လျစ်လျူရှု၍ မရနိုင်ကြောင်းနှင့် နိုင်ငံအားလုံး၏ အစိုးရများက ထည့်သွင်းစဉ်းစားရတော့မည် ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်&quot; ဟု ရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Drysdale|first=C. V.|title=The First World Population Conferrnce: Some Impressions|journal=Birth Control Review|date=October 1927|volume=XI|issue=10|page=255}}&lt;/ref&gt;

==မာဂရက် ဆန်းဂါး၏ အခန်းကဏ္ဍ==
မာဂရက် ဆန်းဂါးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် သန္ဓေတားခြင်းလှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်သူဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Margaret-Sanger|title=Margaret Sanger {{!}} Biography, Birth Control, &amp; Significance|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-10-14}}&lt;/ref&gt; သူမသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို စိတ်ကူးထုတ်ခဲ့ပြီး ရေမွန် ပါးလ်၊ အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်နှင့် ကလဲရန့်စ် ကွတ် လစ်တဲလ်တို့ အပါအဝင် သိပ္ပံပညာရှင် အုပ်စုတစ်စုကို စည်းရုံးကာ အစီအစဉ်ရေးဆွဲရန်နှင့် ဟောပြောသူများကို ဖိတ်ကြားရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခြေခံထောက်ခံမှု ရရှိရန်အတွက် သန္ဓေတားခြင်းကို ဆွေးနွေးမည်မဟုတ်ကြောင်း သူမက သဘောတူခဲ့သည်။ ဂျီနီဗာတွင် ညီလာခံစီမံခန့်ခွဲရန် ရုံးတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း ညီလာခံမဖွင့်မီလေးတွင် ဆာ ဘားနတ် မာလက်က စီမံခန့်ခွဲသူများနှင့် စာရေးဝန်ထမ်းများကို သိပ္ပံဆိုင်ရာအစီအစဉ်တွင် စာရင်းမသွင်းသင့်ဟု ဆိုကာ ပုံနှိပ်ထားသော ညီလာခံ အစီအစဉ်များမှ သူမ၏ အမည်နှင့် အမျိုးသမီးချည်းဖြစ်သော သူမ၏ စီမံခန့်ခွဲရေးဝန်ထမ်းများ၏ အမည်များကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ ဆန်းဂါး၏ ဝန်ထမ်းများသည် ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် အလုပ်မှ ထွက်ခဲ့ကြသော်လည်း မည်သူ၏အမည်ကို ဖော်ပြသည်ထက် အစည်းအဝေးက ပိုအရေးကြီးကြောင်း ငြင်းခုံကာ အများစုကို ပြန်လည်ဖျောင်းဖျနိုင်ခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အမည်များ (သူမ၏အမည် အပါအဝင်) ကို ဖော်ပြခြင်း မရှိဘဲ အစီအစဉ်ကို ပုံနှိပ်ရန် သဘောတူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Margaret Sanger Papers Project|title=From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference|url=http://www.nyu.edu/projects/sanger/secure/newsletter/articles/from_geneva_to_cairo.html|work=Margaret Sanger Papers Project Newsletter|accessdate=2013-04-26|date=Spring 1994}}&lt;/ref&gt;  ဆန်းဂါးသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင် အစီရင်ခံစာများ (Proceedings of the World Population Conference) ကို တည်းဖြတ်ခဲ့သည်။

== နောက်ဆက်တွဲ ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံများ ==
[[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကမကထပြုသည့် ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် [[ရောမ]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအကြိမ်ကို ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ဘဲလ်ဂရိတ်မြို့၌ လည်းကောင်း၊ တတိယအကြိမ်ကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအကြိမ်ကို ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် [[မက္ကဆီကိုမြို့]]၌ လည်းကောင်း ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂမှ ကမကထပြုသည့် ပဉ္စမအကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် [[ကိုင်ရိုမြို့]]၌ ကျင်းပခဲ့သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

==ပြင်ပလင့်==
* [https://hdl.handle.net/2027/uc1.$b88362 ၁၉၂၇ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင်အစီရင်ခံစာများ]


[[Category:ယူဂျင်းနစ်အဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ|ညီလာခံ]]
[[Category:ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာညီလာခံများ]]
[[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ညီလာခံများ]]
[[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင်]]
[[Category:နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီး]]</text>
      <sha1>ejyp56osb9p022rphe22z7mp1zrmten</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:မာကာရှီ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285962</id>
    <revision>
      <id>1032020</id>
      <timestamp>2026-05-17T17:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="0ehtk6tccktmhy3z35yo7pu53ezhxk0" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် မာကာရှီ ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၉၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>0ehtk6tccktmhy3z35yo7pu53ezhxk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Oakar Phyoe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285963</id>
    <revision>
      <id>1032021</id>
      <timestamp>2026-05-17T17:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="56b43jt1h6g3k59u6b1073vone5ohcj" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Oakar Phyoe ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၉၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>56b43jt1h6g3k59u6b1073vone5ohcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yakauk47</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285964</id>
    <revision>
      <id>1032022</id>
      <timestamp>2026-05-17T17:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="fhi9l7of2dwplk5tkcoshjppsmc2til" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yakauk47 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၉၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fhi9l7of2dwplk5tkcoshjppsmc2til</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:NeuroJasper</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285965</id>
    <revision>
      <id>1032026</id>
      <timestamp>2026-05-17T18:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="fc8gar3m92066xwapvuciahuzw6wmkk" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် NeuroJasper ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၃၉၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fc8gar3m92066xwapvuciahuzw6wmkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29702-84</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285966</id>
    <revision>
      <id>1032027</id>
      <timestamp>2026-05-17T18:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="lklvkn5r69d2cf8l25nnih8t63flkhe" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29702-84 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၄၀၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>lklvkn5r69d2cf8l25nnih8t63flkhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yemyintmoaung</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285967</id>
    <revision>
      <id>1032028</id>
      <timestamp>2026-05-17T18:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="qqzijbf66531y2h1d8b03uyb4w5qdg7" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yemyintmoaung ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၄၀၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>qqzijbf66531y2h1d8b03uyb4w5qdg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Nyein Chanko22</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285968</id>
    <revision>
      <id>1032048</id>
      <timestamp>2026-05-17T20:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="eld7yl06r3xk8ubqmeffbm8bcvoscku" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nyein Chanko22 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၀:၄၀၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>eld7yl06r3xk8ubqmeffbm8bcvoscku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yehonatan Cap</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285969</id>
    <revision>
      <id>1032049</id>
      <timestamp>2026-05-17T20:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="62gh1vny2qbszo1kkf6bf1nmk0k9wet" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yehonatan Cap ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၀:၄၀၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>62gh1vny2qbszo1kkf6bf1nmk0k9wet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:LFITZY1745</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285970</id>
    <revision>
      <id>1032051</id>
      <timestamp>2026-05-17T21:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8525" sha1="ctcnf3pkmi0oyju8tm2fhoz0taltd2c" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် LFITZY1745 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၁:၄၀၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ctcnf3pkmi0oyju8tm2fhoz0taltd2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-28884-11</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285971</id>
    <revision>
      <id>1032059</id>
      <timestamp>2026-05-17T23:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="iizfxd3vt57enzp9dfff2zt2xdo8x56" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-28884-11 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၃:၄၁၊ ၁၇ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>iizfxd3vt57enzp9dfff2zt2xdo8x56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Malngaji Muhammad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285972</id>
    <revision>
      <id>1032067</id>
      <timestamp>2026-05-18T00:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="00ieopy8amaz141hkfklxh1fa8i2v6h" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Malngaji Muhammad ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၀:၄၁၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>00ieopy8amaz141hkfklxh1fa8i2v6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:AungThihaOo1111</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285973</id>
    <revision>
      <id>1032071</id>
      <timestamp>2026-05-18T01:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="pu6yoa42pt0sjc451q9cs4ant548noh" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် AungThihaOo1111 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၁:၄၁၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>pu6yoa42pt0sjc451q9cs4ant548noh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-21356-54</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285974</id>
    <revision>
      <id>1032073</id>
      <timestamp>2026-05-18T02:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="7jwib4xq6qxtocdycxbytmawbyn459w" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-21356-54 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၂:၄၁၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>7jwib4xq6qxtocdycxbytmawbyn459w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Thidar85</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285975</id>
    <revision>
      <id>1032074</id>
      <timestamp>2026-05-18T02:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="p0tei3suhyl1ws4e35ooue5m1u590nl" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thidar85 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၂:၄၁၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>p0tei3suhyl1ws4e35ooue5m1u590nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ မေ ၁၈</title>
    <ns>100</ns>
    <id>285976</id>
    <revision>
      <id>1032076</id>
      <timestamp>2026-05-18T02:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{Current events|year=2026|month=05|day=18|content=  &lt;!-- All news items below this line --&gt;    &lt;!-- All news items above this line --&gt;}}&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="5h83jy1449i1n6ax2zqpzcul50ofd5d" xml:space="preserve">
{{Current events|year=2026|month=05|day=18|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;


&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>5h83jy1449i1n6ax2zqpzcul50ofd5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032077</id>
      <parentid>1032076</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T03:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="fx4euh7fvg9bma74nspy2mrvvplwu02" xml:space="preserve">
{{Current events|year=2026|month=05|day=18|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ'''
*[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး ဒီကနေ့ မေ ၁၈ ရက် မနက် ၈ နာရီ ၃၅ မိနစ်ဝန်းကျင်က အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိတဲ့ အင်အားအတော်အသင့်ပြင်းထန်တဲ့ မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။ [https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000syg0/executive (US Geological Survey)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>fx4euh7fvg9bma74nspy2mrvvplwu02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032165</id>
      <parentid>1032077</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="883" sha1="h3kqrywucry63q7zalhfxcwfpjpmijx" xml:space="preserve">
{{Current events|year=2026|month=05|day=18|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ'''
*[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိတဲ့ အင်အားအတော်အသင့်ပြင်းထန်တဲ့ မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။ [https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000syg0/executive (US Geological Survey)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>h3kqrywucry63q7zalhfxcwfpjpmijx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032166</id>
      <parentid>1032165</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="gq4h2816mixk8khq46u7206agjf05c3" xml:space="preserve">
{{Current events|year=2026|month=05|day=18|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ'''
*[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိသည့် မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။ [https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000syg0/executive (US Geological Survey)]

&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>gq4h2816mixk8khq46u7206agjf05c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29808-26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285977</id>
    <revision>
      <id>1032083</id>
      <timestamp>2026-05-18T03:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="el4ne25c5s4r5uhpedrn1aum2wxwzga" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29808-26 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>el4ne25c5s4r5uhpedrn1aum2wxwzga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29776-64</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285978</id>
    <revision>
      <id>1032084</id>
      <timestamp>2026-05-18T03:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="cq0y1a7p6zzua7ic97bep5zothid4bh" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29776-64 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>cq0y1a7p6zzua7ic97bep5zothid4bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Hlaingmin69</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285979</id>
    <revision>
      <id>1032085</id>
      <timestamp>2026-05-18T03:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="fl3xv99mcotx240ffr52z2uhdybb9b0" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hlaingmin69 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fl3xv99mcotx240ffr52z2uhdybb9b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:LKtheSP</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285980</id>
    <revision>
      <id>1032086</id>
      <timestamp>2026-05-18T03:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="n1aby2wx28c840mpz89uzht84nisv1q" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် LKtheSP ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>n1aby2wx28c840mpz89uzht84nisv1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:PhilosophyThinker21</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285981</id>
    <revision>
      <id>1032095</id>
      <timestamp>2026-05-18T04:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="65s01sc7reok0hpyxclxduaaohbzil0" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် PhilosophyThinker21 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၄:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>65s01sc7reok0hpyxclxduaaohbzil0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Liang Kai ANT</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285982</id>
    <revision>
      <id>1032096</id>
      <timestamp>2026-05-18T04:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="ljkye32iowv8299t47j61qh5pysbb2l" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Liang Kai ANT ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၄:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ljkye32iowv8299t47j61qh5pysbb2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29109-63</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285983</id>
    <revision>
      <id>1032103</id>
      <timestamp>2026-05-18T05:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="iflrgr7zjcw6z7xlknnzniw4uefzfky" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29109-63 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၂၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>iflrgr7zjcw6z7xlknnzniw4uefzfky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:사랑나무</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285984</id>
    <revision>
      <id>1032104</id>
      <timestamp>2026-05-18T05:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8527" sha1="83ue686vjs7fiwy91w3vgmgkvb800yl" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 사랑나무 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၃၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>83ue686vjs7fiwy91w3vgmgkvb800yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myothanthlaing1995</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285985</id>
    <revision>
      <id>1032111</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="7lsrtpa7rhbz0kap1x46r1h8dt14702" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myothanthlaing1995 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၆:၄၃၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>7lsrtpa7rhbz0kap1x46r1h8dt14702</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:IMAGEPOL</title>
    <ns>4</ns>
    <id>285986</id>
    <redirect title="ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ" />
    <revision>
      <id>1032113</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="lnhb4qvmhzjdt25emru2dinguhd76kz" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]]</text>
      <sha1>lnhb4qvmhzjdt25emru2dinguhd76kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:IUPC</title>
    <ns>4</ns>
    <id>285987</id>
    <redirect title="ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ" />
    <revision>
      <id>1032114</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#မူပိုင်ခွင့်နှင့် လိုင်စင်သတ်မှတ်ချက်များ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="oy8dv5a7536z1el45d6fm1xp53w66v5" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#မူပိုင်ခွင့်နှင့် လိုင်စင်သတ်မှတ်ချက်များ]]</text>
      <sha1>oy8dv5a7536z1el45d6fm1xp53w66v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:AI-IMAGES</title>
    <ns>4</ns>
    <id>285988</id>
    <redirect title="ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ" />
    <revision>
      <id>1032115</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]]

{{Redirect category shell|
{{R from shortcut}}
{{R to project namespace}}
{{R to section}}
}}</text>
      <sha1>3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:AIIMAGE</title>
    <ns>4</ns>
    <id>285989</id>
    <redirect title="ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ" />
    <revision>
      <id>1032116</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]]

{{Redirect category shell|
{{R from shortcut}}
{{R to project namespace}}
{{R to section}}
}}</text>
      <sha1>3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝီကီပီးဒီးယား:AIGI</title>
    <ns>4</ns>
    <id>285990</id>
    <redirect title="ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ" />
    <revision>
      <id>1032117</id>
      <timestamp>2026-05-18T06:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ninjastrikers</username>
        <id>22896</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ#AI အသုံးပြု၍ ဖန်တီးထားသော ရုပ်ပုံများ]]

{{Redirect category shell|
{{R from shortcut}}
{{R to project namespace}}
{{R to section}}
}}</text>
      <sha1>3hydl7bc6sgeo7m3qzarbj4obiju6x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>285991</id>
    <revision>
      <id>1032129</id>
      <timestamp>2026-05-18T07:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="0ugsmsgfcmwu18kil6mk56me6he827i" xml:space="preserve">၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ</text>
      <sha1>0ugsmsgfcmwu18kil6mk56me6he827i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032130</id>
      <parentid>1032129</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="328" sha1="fbdnv22ql99b3nwca8nkyoq2ujl85ye" xml:space="preserve">{{Disasters by year| m = ၂|c=၀|d=၂|y=၀}}
{{Commonscat|2026 disasters|၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ}}

[[Category:နှစ်အလိုက် ဘေးအန္တရာယ်များ]]
[[Category:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ် ဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>fbdnv22ql99b3nwca8nkyoq2ujl85ye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032131</id>
      <parentid>1032130</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1032131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="328" sha1="71lfgpxe82v2lveu5k8g47yw480mp86" xml:space="preserve">{{Disasters by year| m = ၂|c=၀|d=၂|y=၆}}
{{Commonscat|2026 disasters|၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ}}

[[Category:နှစ်အလိုက် ဘေးအန္တရာယ်များ]]
[[Category:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ် ဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>71lfgpxe82v2lveu5k8g47yw480mp86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ တောင်များ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>285992</id>
    <revision>
      <id>1032135</id>
      <timestamp>2026-05-18T07:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ တောင်များ&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="mthy171fsgvc8fpg10y24yn2hxcngud" xml:space="preserve">[[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ တောင်များ</text>
      <sha1>mthy171fsgvc8fpg10y24yn2hxcngud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032136</id>
      <parentid>1032135</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:နိုင်ငံအလိုက် တောင်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="blliagcb8ricn3ht6cajsilwh5cg72m" xml:space="preserve">[[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ တောင်များ

[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် တောင်များ]]</text>
      <sha1>blliagcb8ricn3ht6cajsilwh5cg72m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032137</id>
      <parentid>1032136</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="q1xwkb9e4yjhipbcfs2o4rkrm91s5g2" xml:space="preserve">[[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ တောင်များ

[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် တောင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>q1xwkb9e4yjhipbcfs2o4rkrm91s5g2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032138</id>
      <parentid>1032137</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T07:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="h5j3b6ou0h1cy3c81l40od9qp8t7pgx" xml:space="preserve">[[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]ရှိ တောင်များ

[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် တောင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]]</text>
      <sha1>h5j3b6ou0h1cy3c81l40od9qp8t7pgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mysterious512</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285993</id>
    <revision>
      <id>1032149</id>
      <timestamp>2026-05-18T08:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="avq1s90d4dy1tl2f78ttnzru1lhu4ef" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mysterious512 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၃၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>avq1s90d4dy1tl2f78ttnzru1lhu4ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Its anoop</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285994</id>
    <revision>
      <id>1032150</id>
      <timestamp>2026-05-18T08:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8524" sha1="g9peu7iy2m6bweyq1bveve2x90ylmsg" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Its anoop ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၃၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>g9peu7iy2m6bweyq1bveve2x90ylmsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Thethponeny</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285995</id>
    <revision>
      <id>1032151</id>
      <timestamp>2026-05-18T08:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="cb1ddy0nnj9si31gzrc2y8qa7ms22mf" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thethponeny ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>cb1ddy0nnj9si31gzrc2y8qa7ms22mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myosettnaing1992</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285996</id>
    <revision>
      <id>1032158</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="rk9uhgx6wx09r98izpx2mvhxxnemq0u" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myosettnaing1992 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>rk9uhgx6wx09r98izpx2mvhxxnemq0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Lj lowk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285997</id>
    <revision>
      <id>1032159</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="5lhfnhypnykkeoy2lc5kq4x3ukqs7tc" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lj lowk ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>5lhfnhypnykkeoy2lc5kq4x3ukqs7tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kimurazakinomoto</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285998</id>
    <revision>
      <id>1032160</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="noz67dluwb53qstnscak2pq03qoh0rs" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kimurazakinomoto ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>noz67dluwb53qstnscak2pq03qoh0rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Patin Kaothaik</title>
    <ns>3</ns>
    <id>285999</id>
    <revision>
      <id>1032161</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="sxyrt9kk9j39ipjr0uulzt04ru49xol" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Patin Kaothaik ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>sxyrt9kk9j39ipjr0uulzt04ru49xol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yummei31</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286000</id>
    <revision>
      <id>1032162</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="oiz6qsiwawuez3i9l57lsvamiee9jin" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yummei31 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၄၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>oiz6qsiwawuez3i9l57lsvamiee9jin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Funke</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286001</id>
    <revision>
      <id>1032163</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8520" sha1="fk4fe0780kq4agxt040k7en5ltxgvke" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Funke ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fk4fe0780kq4agxt040k7en5ltxgvke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zyanya0018</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286002</id>
    <revision>
      <id>1032164</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8525" sha1="7cp7iyuhaf3qtaa4oqy2gi31cwv85mp" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zyanya0018 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>7cp7iyuhaf3qtaa4oqy2gi31cwv85mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Skibidi sogma</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286003</id>
    <revision>
      <id>1032169</id>
      <timestamp>2026-05-18T10:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="ofg8cduxuv8lcm8w9xfcklsj5h66gfa" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Skibidi sogma ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၀:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ofg8cduxuv8lcm8w9xfcklsj5h66gfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Bean22.bmg01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286004</id>
    <revision>
      <id>1032170</id>
      <timestamp>2026-05-18T10:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8527" sha1="6p70n3b2khily9c2qlft7f1x09pvp3j" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Bean22.bmg01 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၀:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>6p70n3b2khily9c2qlft7f1x09pvp3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Chomaransk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286005</id>
    <revision>
      <id>1032171</id>
      <timestamp>2026-05-18T10:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8525" sha1="o8t4elyt2prvz8abqu9a6q544is5bfz" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Chomaransk ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၀:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>o8t4elyt2prvz8abqu9a6q544is5bfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29655-13</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286006</id>
    <revision>
      <id>1032172</id>
      <timestamp>2026-05-18T10:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="ceb9od0cdj8tk0fiz4u3i9zff5iz9uy" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29655-13 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၀:၄၅၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ceb9od0cdj8tk0fiz4u3i9zff5iz9uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ချိဘိမရုခိုချန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>286007</id>
    <revision>
      <id>1032181</id>
      <timestamp>2026-05-18T11:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကဏ္ဍ:ချိဘိမရုခိုချန်]]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="9ebjuskzqdtipjooyelgsqn1q106hgz" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ချိဘိမရုခိုချန်]]</text>
      <sha1>9ebjuskzqdtipjooyelgsqn1q106hgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-29320-76</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286008</id>
    <revision>
      <id>1032183</id>
      <timestamp>2026-05-18T11:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1032183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="qjpl74m6yp1jbluc47653k6wxze12ly" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-29320-76 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၁:၄၆၊ ၁၈ မေ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>qjpl74m6yp1jbluc47653k6wxze12ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286009</id>
    <revision>
      <id>1032184</id>
      <timestamp>2026-05-18T11:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox ancient site  | name           = အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း | native_name    =石のカラト古墳 | native_name_lang = | image     =     Ishi-no-Karato Kofun, funkyu.jpg | image_size     =  | alt            =  | caption        = Ishinokarato Kofun | map_type        = Japan Nara Prefecture#...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="kbo24pa8xzck809oj4ng578hm722b2b" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site 
| name           = အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း
| native_name    =石のカラト古墳
| native_name_lang =
| image     =     Ishi-no-Karato Kofun, funkyu.jpg
| image_size     = 
| alt            = 
| caption        = Ishinokarato Kofun
| map_type        = Japan Nara Prefecture#Japan
| map_alt           = Location in Japan
| relief               = 1
| map_caption = Ishinokarato Kofun
| map_size =  270px
| altitude_m     =  
| altitude_ref   =
| coordinates    = {{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E|display=inline, title}}
| map_dot_label  = 
| location       = [[Nara, Nara]], and [[Kizugawa, Kyoto]], [[Japan]]
| region         = [[Kansai region]]
| type           = Kofun
| part_of        = 
| length         =
| width          =
| area           = 
| volume         = 
| diameter       = 
| circumference  = 
| height         = 
| built          = c.8th century
| abandoned      = 
| epochs         =[[Asuka period]]
| cultures       = 
| discovered     = 
| excavations    =
| archaeologists = 
| condition      = 
| ownership      =
| management     = 
| public_access  = Yes (no facilities)
| other_designation =
| website        = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| architectural_styles =
| architectural_details =
|notes               =  {{box|background=white|align=center|wide=yes|border size=3px|border color=brown|text align=center|[[Monuments of Japan|National Historic Site of Japan]]}}
{{maplink2|type=point|frame=yes|plain=yes|zoom=14|frame-align=center|frame-width=200|coord={{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E}}}}}}

'''အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း''' (石のカラト古墳) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုစီရင်စု၊ ခိဇုဂဝမြို့အနီး ခဘုတိုဒိုင်းနှင့် နာရခရိုင်၊ နာရမြို့အနီးရှိ ဂျင်းဂူးတို့၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် ခိုဖွန်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းဝင်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကျိုတိုစီရင်စုဘက်ခြမ်းတွင် ဤခိုဖွန်းကို ခဇဟရှိခိုဖွန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bunka1&quot;&gt;{{cite web |url=https://bunka.nii.ac.jp/db/heritages/detail/173655|title=石のカラト古墳|language=ja |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=August 20, 2024}}&lt;/ref&gt;

==အကြောင်းအရာ==
အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်းကို ခိုဖွန်းခေတ်ကုန်ဆုံးပြီးနောက် အဆုခခေတ်  ၈ ရာစုအစောပိုင်း တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မြှုပ်နှံခဲ့သူနှင့်ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များကို မသိရှိရေပေ။ နာရခေတ်အစောပိုင်းကာလ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တစ်ဦးကို မြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ယုံကြသည်ရသည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် ခိုဖွန်းကို မူလအသွင်အပြင်အတိုင်း ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းထားရှိပြီး ပန်းခြံတစ်ခုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ခိုဖွန်းသို့ [[ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်း]]ပေါ်ရှိ [[တခနိုဟရဘူတာ]]မှ လမ်းလျှောက်ပြီး ၂၀ မိနစ်ကြာမြင့်သည်။&lt;ref name=&quot;Shiseki&quot;&gt;{{cite book |last1=Isomura |first1=Yukio |last2=Sakai |first2=Hideya |title=(国指定史跡事典) National Historic Site Encyclopedia |date=2012 |publisher=学生社 |isbn=4311750404}}{{in lang|ja}}&lt;/ref&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
*[https://www.city.nara.lg.jp/site/bunkazai/203833.html Nara city home page]{{in lang|ja}}
*[https://www.city.kizugawa.lg.jp/index.cfm/8,28706,36,420,html Kizugawa City home page]{{in lang|ja}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kbo24pa8xzck809oj4ng578hm722b2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032185</id>
      <parentid>1032184</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကျိုတိုစီရင်စု၏ သမိုင်းကြောင်း]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="sf1r79h44npg5wlzy22u7voxkzoj86a" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site 
| name           = အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း
| native_name    =石のカラト古墳
| native_name_lang =
| image     =     Ishi-no-Karato Kofun, funkyu.jpg
| image_size     = 
| alt            = 
| caption        = Ishinokarato Kofun
| map_type        = Japan Nara Prefecture#Japan
| map_alt           = Location in Japan
| relief               = 1
| map_caption = Ishinokarato Kofun
| map_size =  270px
| altitude_m     =  
| altitude_ref   =
| coordinates    = {{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E|display=inline, title}}
| map_dot_label  = 
| location       = [[Nara, Nara]], and [[Kizugawa, Kyoto]], [[Japan]]
| region         = [[Kansai region]]
| type           = Kofun
| part_of        = 
| length         =
| width          =
| area           = 
| volume         = 
| diameter       = 
| circumference  = 
| height         = 
| built          = c.8th century
| abandoned      = 
| epochs         =[[Asuka period]]
| cultures       = 
| discovered     = 
| excavations    =
| archaeologists = 
| condition      = 
| ownership      =
| management     = 
| public_access  = Yes (no facilities)
| other_designation =
| website        = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| architectural_styles =
| architectural_details =
|notes               =  {{box|background=white|align=center|wide=yes|border size=3px|border color=brown|text align=center|[[Monuments of Japan|National Historic Site of Japan]]}}
{{maplink2|type=point|frame=yes|plain=yes|zoom=14|frame-align=center|frame-width=200|coord={{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E}}}}}}

'''အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း''' (石のカラト古墳) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုစီရင်စု၊ ခိဇုဂဝမြို့အနီး ခဘုတိုဒိုင်းနှင့် နာရခရိုင်၊ နာရမြို့အနီးရှိ ဂျင်းဂူးတို့၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် ခိုဖွန်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းဝင်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကျိုတိုစီရင်စုဘက်ခြမ်းတွင် ဤခိုဖွန်းကို ခဇဟရှိခိုဖွန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bunka1&quot;&gt;{{cite web |url=https://bunka.nii.ac.jp/db/heritages/detail/173655|title=石のカラト古墳|language=ja |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=August 20, 2024}}&lt;/ref&gt;

==အကြောင်းအရာ==
အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်းကို ခိုဖွန်းခေတ်ကုန်ဆုံးပြီးနောက် အဆုခခေတ်  ၈ ရာစုအစောပိုင်း တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မြှုပ်နှံခဲ့သူနှင့်ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များကို မသိရှိရေပေ။ နာရခေတ်အစောပိုင်းကာလ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တစ်ဦးကို မြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ယုံကြသည်ရသည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် ခိုဖွန်းကို မူလအသွင်အပြင်အတိုင်း ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းထားရှိပြီး ပန်းခြံတစ်ခုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ခိုဖွန်းသို့ [[ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်း]]ပေါ်ရှိ [[တခနိုဟရဘူတာ]]မှ လမ်းလျှောက်ပြီး ၂၀ မိနစ်ကြာမြင့်သည်။&lt;ref name=&quot;Shiseki&quot;&gt;{{cite book |last1=Isomura |first1=Yukio |last2=Sakai |first2=Hideya |title=(国指定史跡事典) National Historic Site Encyclopedia |date=2012 |publisher=学生社 |isbn=4311750404}}{{in lang|ja}}&lt;/ref&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
*[https://www.city.nara.lg.jp/site/bunkazai/203833.html Nara city home page]{{in lang|ja}}
*[https://www.city.kizugawa.lg.jp/index.cfm/8,28706,36,420,html Kizugawa City home page]{{in lang|ja}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စု၏ သမိုင်းကြောင်း]]</text>
      <sha1>sf1r79h44npg5wlzy22u7voxkzoj86a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032186</id>
      <parentid>1032185</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="iygcb71vgcz14jjrkmmw0ns9gsr4v6l" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site 
| name           = အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း
| native_name    =石のカラト古墳
| native_name_lang =
| image     =     Ishi-no-Karato Kofun, funkyu.jpg
| image_size     = 
| alt            = 
| caption        = Ishinokarato Kofun
| map_type        = Japan Nara Prefecture#Japan
| map_alt           = Location in Japan
| relief               = 1
| map_caption = Ishinokarato Kofun
| map_size =  270px
| altitude_m     =  
| altitude_ref   =
| coordinates    = {{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E|display=inline, title}}
| map_dot_label  = 
| location       = [[Nara, Nara]], and [[Kizugawa, Kyoto]], [[Japan]]
| region         = [[Kansai region]]
| type           = Kofun
| part_of        = 
| length         =
| width          =
| area           = 
| volume         = 
| diameter       = 
| circumference  = 
| height         = 
| built          = c.8th century
| abandoned      = 
| epochs         =[[Asuka period]]
| cultures       = 
| discovered     = 
| excavations    =
| archaeologists = 
| condition      = 
| ownership      =
| management     = 
| public_access  = Yes (no facilities)
| other_designation =
| website        = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| architectural_styles =
| architectural_details =
|notes               =  {{box|background=white|align=center|wide=yes|border size=3px|border color=brown|text align=center|[[Monuments of Japan|National Historic Site of Japan]]}}
{{maplink2|type=point|frame=yes|plain=yes|zoom=14|frame-align=center|frame-width=200|coord={{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E}}}}}}

'''အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း''' (石のカラト古墳) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုစီရင်စု၊ ခိဇုဂဝမြို့အနီး ခဘုတိုဒိုင်းနှင့် နာရခရိုင်၊ နာရမြို့အနီးရှိ ဂျင်းဂူးတို့၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် ခိုဖွန်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းဝင်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကျိုတိုစီရင်စုဘက်ခြမ်းတွင် ဤခိုဖွန်းကို ခဇဟရှိခိုဖွန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bunka1&quot;&gt;{{cite web |url=https://bunka.nii.ac.jp/db/heritages/detail/173655|title=石のカラト古墳|language=ja |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=August 20, 2024}}&lt;/ref&gt;

==အကြောင်းအရာ==
အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်းကို ခိုဖွန်းခေတ်ကုန်ဆုံးပြီးနောက် အဆုခခေတ်  ၈ ရာစုအစောပိုင်း တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မြှုပ်နှံခဲ့သူနှင့်ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များကို မသိရှိရေပေ။ နာရခေတ်အစောပိုင်းကာလ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တစ်ဦးကို မြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ယုံကြသည်ရသည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် ခိုဖွန်းကို မူလအသွင်အပြင်အတိုင်း ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းထားရှိပြီး ပန်းခြံတစ်ခုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ခိုဖွန်းသို့ [[ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်း]]ပေါ်ရှိ [[တခနိုဟရဘူတာ]]မှ လမ်းလျှောက်ပြီး ၂၀ မိနစ်ကြာမြင့်သည်။&lt;ref name=&quot;Shiseki&quot;&gt;{{cite book |last1=Isomura |first1=Yukio |last2=Sakai |first2=Hideya |title=(国指定史跡事典) National Historic Site Encyclopedia |date=2012 |publisher=学生社 |isbn=4311750404}}{{in lang|ja}}&lt;/ref&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
*[https://www.city.nara.lg.jp/site/bunkazai/203833.html Nara city home page]{{in lang|ja}}
*[https://www.city.kizugawa.lg.jp/index.cfm/8,28706,36,420,html Kizugawa City home page]{{in lang|ja}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စု၏ သမိုင်းကြောင်း]]
[[ကဏ္ဍ:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို]]</text>
      <sha1>iygcb71vgcz14jjrkmmw0ns9gsr4v6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032187</id>
      <parentid>1032186</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ သမိုင်းဝင်နေရာများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1032187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4908" sha1="hig8xfajcs96ll82u0xt1d02q7sj7c9" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site 
| name           = အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း
| native_name    =石のカラト古墳
| native_name_lang =
| image     =     Ishi-no-Karato Kofun, funkyu.jpg
| image_size     = 
| alt            = 
| caption        = Ishinokarato Kofun
| map_type        = Japan Nara Prefecture#Japan
| map_alt           = Location in Japan
| relief               = 1
| map_caption = Ishinokarato Kofun
| map_size =  270px
| altitude_m     =  
| altitude_ref   =
| coordinates    = {{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E|display=inline, title}}
| map_dot_label  = 
| location       = [[Nara, Nara]], and [[Kizugawa, Kyoto]], [[Japan]]
| region         = [[Kansai region]]
| type           = Kofun
| part_of        = 
| length         =
| width          =
| area           = 
| volume         = 
| diameter       = 
| circumference  = 
| height         = 
| built          = c.8th century
| abandoned      = 
| epochs         =[[Asuka period]]
| cultures       = 
| discovered     = 
| excavations    =
| archaeologists = 
| condition      = 
| ownership      =
| management     = 
| public_access  = Yes (no facilities)
| other_designation =
| website        = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| architectural_styles =
| architectural_details =
|notes               =  {{box|background=white|align=center|wide=yes|border size=3px|border color=brown|text align=center|[[Monuments of Japan|National Historic Site of Japan]]}}
{{maplink2|type=point|frame=yes|plain=yes|zoom=14|frame-align=center|frame-width=200|coord={{coord|34|43|25.72|N|135|46|42.77|E}}}}}}

'''အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်း''' (石のカラト古墳) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုစီရင်စု၊ ခိဇုဂဝမြို့အနီး ခဘုတိုဒိုင်းနှင့် နာရခရိုင်၊ နာရမြို့အနီးရှိ ဂျင်းဂူးတို့၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် ရှိသည့် ခိုဖွန်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းဝင်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကျိုတိုစီရင်စုဘက်ခြမ်းတွင် ဤခိုဖွန်းကို ခဇဟရှိခိုဖွန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bunka1&quot;&gt;{{cite web |url=https://bunka.nii.ac.jp/db/heritages/detail/173655|title=石のカラト古墳|language=ja |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=August 20, 2024}}&lt;/ref&gt;

==အကြောင်းအရာ==
အိရှိနော့ခရတိုခိုဖွန်းကို ခိုဖွန်းခေတ်ကုန်ဆုံးပြီးနောက် အဆုခခေတ်  ၈ ရာစုအစောပိုင်း တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ မြှုပ်နှံခဲ့သူနှင့်ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များကို မသိရှိရေပေ။ နာရခေတ်အစောပိုင်းကာလ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တစ်ဦးကို မြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ယုံကြသည်ရသည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် ခိုဖွန်းကို မူလအသွင်အပြင်အတိုင်း ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းထားရှိပြီး ပန်းခြံတစ်ခုအဖြစ် ထားရှိသည်။ ခိုဖွန်းသို့ [[ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်း]]ပေါ်ရှိ [[တခနိုဟရဘူတာ]]မှ လမ်းလျှောက်ပြီး ၂၀ မိနစ်ကြာမြင့်သည်။&lt;ref name=&quot;Shiseki&quot;&gt;{{cite book |last1=Isomura |first1=Yukio |last2=Sakai |first2=Hideya |title=(国指定史跡事典) National Historic Site Encyclopedia |date=2012 |publisher=学生社 |isbn=4311750404}}{{in lang|ja}}&lt;/ref&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
*[https://www.city.nara.lg.jp/site/bunkazai/203833.html Nara city home page]{{in lang|ja}}
*[https://www.city.kizugawa.lg.jp/index.cfm/8,28706,36,420,html Kizugawa City home page]{{in lang|ja}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စု၏ သမိုင်းကြောင်း]]
[[ကဏ္ဍ:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ သမိုင်းဝင်နေရာများ]]</text>
      <sha1>hig8xfajcs96ll82u0xt1d02q7sj7c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို</title>
    <ns>14</ns>
    <id>286010</id>
    <revision>
      <id>1032188</id>
      <timestamp>2026-05-18T11:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ကဏ္ဍ:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို]]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1032188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="2p4af5xz71fc7tw2jx8rtc68w5diocf" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ခိဇုဂဝမြို့၊ ကျိုတို]]</text>
      <sha1>2p4af5xz71fc7tw2jx8rtc68w5diocf</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>