ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 1636 1036185 1036064 2026-06-05T13:11:00Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036185 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox settlement | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|သမိုင်းဝင် နေပြည်တော်နှင့် ခေတ်]] | name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | native_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | official_name = Konbaung Dynasty | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်အလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က မြေပုံ (၁၈၂၄) | time_period = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | year_start = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၇၅၂ | year_end = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၈၅ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၅၂ | event_end = တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအတွင်း နန်းကျခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၅ | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် | leader_title = ပထမဆုံးမင်း | leader_name = [[အလောင်းမင်းတရား]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀) | leader_title1 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name1 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (၁၇၆၃–၁၇၇၆) | leader_title2 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name2 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃–၁၈၇၈) | leader_title3 = နောက်ဆုံးမင်း | leader_name3 = [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈–၁၈၈၅) | legislative = ဘုရင့်နန်းတော်ရှိ [[လွှတ်တော်]] | currency = [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ကျပ်]] (၁၈၅၂ မှ စတင်ဒင်္ဂါးသွန်းလုပ်သုံးစွဲ) | population_blank1_title = တပ်မတော် | population_blank1 = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | population_blank2_title = ယခင်ခေတ် | population_blank2 = [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] (ဒုတိယအင်းဝ) | population_blank3_title = နောက်ဆက်တွဲခေတ် | population_blank3 = [[ဗြိတိသျှဘားမား|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက် ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ် ရောင်းဝယ်ရေး အခြေအနေကို နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်လာသော အင်္ဂလိပ် လူမျိုး တဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ် ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့် ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက် ချခဲ့သည်။ ဤဒေသတွင် အရင်းငွေ အနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုပါက အမြတ်အစွန်း များများရရန် လွယ်ကူသည်ဟု သူ ဧကန် သိနေဟန် တူသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။ ထိုခေတ်က ပြောကြ ဆိုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက် အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံး သံထည် အချို့ကို နဂဘာရီကျွန်းသို့ တင်ဆောင် သွားနိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်များကို နဂဘာရီ အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်၍ သင်္ဘော အပြည့်တင်ကာ ပဲခူးသို့ ယူလာနိုင်သည်။ ထိုနောက် ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ကို ဆိုလိုသည်) တွင် ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန် လဲလှယ်၍ ထို ကျွန်းသစ်တို့ကို ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ၌ ဖြစ်စေ၊ ဘင်္ဂလား၌ ဖြစ်စေ ရောင်းချပါက၊ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။ [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ(၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက် လိုလားကြသော ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘော ဆောက်လုပ်ရန် အတွက် ရည်ရွယ်သည် ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တဆင့် တင်ပို့ နေခြင်းဖြင့် စရိတ်စက ကုန်ကျခြင်းကို သက်သာရာ ရစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်သည့် နေရာ ဌာန၌ပင် သင်္ဘောများ ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို လိုရာသို့ တင်ပို့၍ သင်္ဘော ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ ပင်လယ် ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘော ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို ယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်၍ ကုန်ကျသည့် စရိတ်က လွန်စွာ သက်သာနေသည့် အတွက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ နိုင်ငံခြားသားများကို ဆွဲဆောင် နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘော တစင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသော အခါ သင်္ဘော တစင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် တတန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ ကလကတ္တားတွင် ဆောက်လုပ်လျှင် သင်္ဘောတစင်း၏ ကုန်ကျငွေသည် တတန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ ဖြစ်၍၊ [[ဘုံဘေ]]တွင် ပေါင် ၁၉ မှ ၂ဝ အထိ ကုန်ကျသည်။ မြန်မာ ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘော ဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲများ ရှိသည်။ ထို အခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်မည့်သူ လိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ ကမ်းခြေသို့ ရောက်လာသော ကုန်သည် များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့် ထုတ်ပြန် ထားသည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာ မင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံ စည်းကြပ်သော အခွန်ငွေသည် များပြားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ရန်ကုန် ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘော ကျောက်ချ ပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ် ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်များ၊ ကုန်ထုပ်များ မည်မျှ ပါကြောင်း အစီရင် ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသော အခါ၌ အားလုံးကို ကုန်လှောင်ရုံ အတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသော အခါ ဝတ္တရား အရ မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက် စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက် ကြည့်ရှု ပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ လက်ဆောင် ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လဘက်ခြောက် သေတ္တာများကို ပေးအပ်ရသည်။ ထိုနောက်မှ ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင် လေတော့သည်။ ကုန်များကို ရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုသေးမီ စစ်ဆေး ကြည့်ရှု၍ အခွန်တော် ကောက်ရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်၍ ပြရသည်။ ဘုရင်မင်းမြတ် အတွက် ၁ဝ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များ နှင့် တံဆိပ်တော် ခပ်နှိပ်သူတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်း အစု ခွဲယူကြသည်။ မင်းတုန်းမင်း လက်ထက် မတိုင်မီကသော် အရာရှိ အရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသော စနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ ဆိပ်ကမ်း အရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်း အမျိုးမျိုးကို တံစိုး လက်ဆောင် အဖြစ်ဖြင့် ယူလို ကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှ အပ၊ နိုင်ငံခြား ကုန်သည်များ အဖို့ ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာ အတွေ့အကြုံ နဲသော မာလိန်မှူးနှင့် ကုန်သည်တို့သည် သင်္ဘောဆိပ် လူလိမ် လူကောက်တို့နှင့် ဆက်သွယ်၍ မိမိတို့ ကုန်ကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်လေသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝ အားကိုး အားထား ပြုနေရသော ဆန်သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ဖြစ်လေသည်။ [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား-၁၇၉၅ ခုနှစ်( မိုက်ကယ် စီမိစ်၏ ဗြိတိသျှသံရုံး)]] ယခုခေတ်တွင် ဆန်ဈေးသည် တတန်လျှင် ကျပ် ၆ဝဝ ရှိ၍ ထိုခေတ် အခါကသော် တတန်လျှင် ၁၄ ကျပ်သာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းသုံး အဖြစ်ဖြင့်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေ၍ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရန် တားမြစ် ထားလေသည်။ ကျွန်းသစ် အပြင် ရန်ကုန်မှ တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်များသည် ရေနံချောင်းမှ ထွက်သော ရေနံချေး ဖြစ်၍ တတန်လျှင် ၃ဝ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကို တနှစ်လျှင် ပိဿာ ၄ဝဝ,ဝဝဝ မက တင်ပို့ ရလေသည်။ ထိုနောက် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ ရောင်းချ၍ တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ခိုးထုတ်လေ့ ရှိသည်။ ငမန်းတောင်၊ ငှက်သို့က်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း ရောင်းချလေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက် ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက် ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြ သော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရဟု တားမြစ်ထားသည်။ နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးများ လိုလားသော အခြား ထွက်ကုန်သည် ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား ဒေသတွင် ထူထောင် ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများ ကလည်း မြန်မာ့ ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင်သာ ဝါဂွမ်းထွက်၍ တရုတ်တို့က ထွက်သမျှသော ဝါဂွမ်းကို ဝယ်ယူ ကြလေသည်။ အပြန်အလှန် အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေခြည်ထိုး အထည်များ၊ ရွှေခြည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို တရုတ်တို့ထံမှ ဝယ်ယူ ကြလေသည်။ == ပြင်သစ် မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[File:-Mindon Min-2.JPG|thumb|[[မင်းတုန်းမင်း]]|252x252px]] သီပေါမင်းက မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်သော ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပ နိုင်ငံကြီးများမှ တပါး ကျန်ရှိသော နိုင်ငံ မှန်သမျှကို ဥရောပ တိုက်သားတို့၏ နယ်ချဲ့ စားကျက် ဒေသ ဟူ၍ ယုံကြည် ယူဆနေသော ဥရောပသားတို့၏ နယ်ချဲ့ ဝါဒ ထွန်းကားနေသော ကာလနှင့် တိုက်ဆိုင် နေလေသည်။ အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံ ချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာ စိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော် ဥရောပတွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များသည် အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့သည့် အတွက် အာရှဘက်သို့ လှည့်၍ အာရှ နိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက် နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ အသရေကို ပြန်လည် ဆယ်တင် နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကောင်း ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါကသော် ပြင်သစ် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဂျူလဖေရီ၏ နယ်ချဲ့ လမ်းစဉ် အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်လေရာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စွက်ဖက်နိုင်ခွင့် ရလာလျှင် လက်လွှတ်ခံမည် မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝ ကျလှသည်။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာ ဆက်ဆံမှု လွန်စွာ ရင်းနှီးလာလျှင် အရေးအခင်းများ ပိုမို ရှုပ်ထွေး လာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကောင်းစွာ သိမြင်ပြီး ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် မူလ ကတည်းက အထက်အောက် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူး အခွင့်အရေးများ ရှိကြောင်းကို ဥရောပ နိုင်ငံကြီးများအား သတိ ပေးထားခဲ့သည်။ သဘောမှာ ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို လက်ဝါးကြီး အုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်လေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှ အင်ပါယာတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက် ရှိနေပေပြီ။ ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်ခြင်း မပြုနိုင်ချေ။ ဖေရီသည် မြန်မာ မစ်ရှင် အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် မည်ရွေ့ မည်မျှအထိ ပြင်သစ်က ဝင်ရောက် စွက်ဖက်နိုင်သည် ဟူသော အချက်တို့ကို လျှို့ဝှက် ထားလေသည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းသည့် အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ် ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟ ဝန်ခံခြင်း ပြုလေသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦး၌ ဖေရီသည် ဗြိတိသျှ သံအမတ်အား ပြင်သစ် မြန်မာ စာချုပ် အကယ်ပင် ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ စာချုပ်သည် ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး စာချုပ် သက်သက်မျှသာ ဖြစ်၍ နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေး၊ လုံးဝ မပါကြောင်း ပြောဆိုသည်။ သို့ရာတွင် ထိုစာချုပ်နှင့် အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက် သဝဏ်လွှာ တစောင် ပါးလိုက်သည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ ပြင်သစ် စစ်အရာရှိများကို ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆလျှင် မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် မှတဆင့် လက်နက် ခဲယမ်း မီးကျောက်များ သွင်း၍ ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါလေသည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော် မြေပုံ မြန်မာဘာသာ]] မြန်မာ ထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ မရောရာလှသော ကတိ စကားကို အားကိုး အားထားကြီး ပြုမိလေသည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ် ခဲ့လိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် တကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ် မြန်မာ စာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ် မရှိကြောင်း သိရတော့သည်။ ပြင်သစ်တို့ လက်နက် အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့မှုသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဘဏ္ဍာရေး အရ စရိတ် ကြီးလွန်း၍ နိုင်ငံရေး အရလည်း မတတ်နိုင်သောကြောင့် ပြင်သစ်တွင် မတ်လ၌ ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျ လေတော့သည်။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေ ဘားမား ကုမ္ပဏီကို မြန်မာ အစိုးရက သစ်ခိုး ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲ၍ ၁၈၈၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လဆန်း၌ ကုမ္ပဏီကို သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာ သစ်တော အရာရှိများအား လျော်ကြေးငွေ စတင်လင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်တပ်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့၏ လျှို့ဝှက် အစီအစဉ်ကို သိပြီး ခဲ့ပေပြီ။ မန္ဈလေးရှိ ပြင်သစ် ကောင်စစ်ဝန် ဟတ်စ်၏ ဇနီး အင်္ဂလိပ် ကပြား ဖြစ်သူသည် လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္ထူကို ခိုးကာ ဗြိတိသျှ အာဏာပိုင်သို့ ပေးအပ် လိုက်လေသည်။ ဤ မိတ္ထူစာကို လက်တွင်း ရလျှင်ပင် ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက် လေတော့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့် အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက် နေကြသော်လည်း ကြာရှည် ခံနိုင်ရည် မရှိသောကြောင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ် အကူအညီကို လွန်စွာ လိုလားနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာ သွားရ လေတော့သည်။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] bp39p922l24ak6hiesy93pruos3uzz9 1036187 1036185 2026-06-05T13:17:06Z Chenzeyan29 141880 /* နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး */ 1036187 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox settlement | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|သမိုင်းဝင် နေပြည်တော်နှင့် ခေတ်]] | name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | native_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | official_name = Konbaung Dynasty | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်အလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က မြေပုံ (၁၈၂၄) | time_period = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | year_start = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၇၅၂ | year_end = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၈၅ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၅၂ | event_end = တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအတွင်း နန်းကျခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၅ | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် | leader_title = ပထမဆုံးမင်း | leader_name = [[အလောင်းမင်းတရား]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀) | leader_title1 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name1 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (၁၇၆၃–၁၇၇၆) | leader_title2 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name2 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃–၁၈၇၈) | leader_title3 = နောက်ဆုံးမင်း | leader_name3 = [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈–၁၈၈၅) | legislative = ဘုရင့်နန်းတော်ရှိ [[လွှတ်တော်]] | currency = [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ကျပ်]] (၁၈၅၂ မှ စတင်ဒင်္ဂါးသွန်းလုပ်သုံးစွဲ) | population_blank1_title = တပ်မတော် | population_blank1 = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | population_blank2_title = ယခင်ခေတ် | population_blank2 = [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] (ဒုတိယအင်းဝ) | population_blank3_title = နောက်ဆက်တွဲခေတ် | population_blank3 = [[ဗြိတိသျှဘားမား|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ် မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[File:-Mindon Min-2.JPG|thumb|[[မင်းတုန်းမင်း]]|252x252px]] သီပေါမင်းက မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်သော ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပ နိုင်ငံကြီးများမှ တပါး ကျန်ရှိသော နိုင်ငံ မှန်သမျှကို ဥရောပ တိုက်သားတို့၏ နယ်ချဲ့ စားကျက် ဒေသ ဟူ၍ ယုံကြည် ယူဆနေသော ဥရောပသားတို့၏ နယ်ချဲ့ ဝါဒ ထွန်းကားနေသော ကာလနှင့် တိုက်ဆိုင် နေလေသည်။ အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံ ချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာ စိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော် ဥရောပတွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များသည် အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့သည့် အတွက် အာရှဘက်သို့ လှည့်၍ အာရှ နိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက် နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ အသရေကို ပြန်လည် ဆယ်တင် နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကောင်း ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါကသော် ပြင်သစ် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဂျူလဖေရီ၏ နယ်ချဲ့ လမ်းစဉ် အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်လေရာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စွက်ဖက်နိုင်ခွင့် ရလာလျှင် လက်လွှတ်ခံမည် မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝ ကျလှသည်။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာ ဆက်ဆံမှု လွန်စွာ ရင်းနှီးလာလျှင် အရေးအခင်းများ ပိုမို ရှုပ်ထွေး လာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကောင်းစွာ သိမြင်ပြီး ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် မူလ ကတည်းက အထက်အောက် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူး အခွင့်အရေးများ ရှိကြောင်းကို ဥရောပ နိုင်ငံကြီးများအား သတိ ပေးထားခဲ့သည်။ သဘောမှာ ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို လက်ဝါးကြီး အုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်လေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှ အင်ပါယာတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက် ရှိနေပေပြီ။ ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်ခြင်း မပြုနိုင်ချေ။ ဖေရီသည် မြန်မာ မစ်ရှင် အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် မည်ရွေ့ မည်မျှအထိ ပြင်သစ်က ဝင်ရောက် စွက်ဖက်နိုင်သည် ဟူသော အချက်တို့ကို လျှို့ဝှက် ထားလေသည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းသည့် အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ် ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟ ဝန်ခံခြင်း ပြုလေသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦး၌ ဖေရီသည် ဗြိတိသျှ သံအမတ်အား ပြင်သစ် မြန်မာ စာချုပ် အကယ်ပင် ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ စာချုပ်သည် ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး စာချုပ် သက်သက်မျှသာ ဖြစ်၍ နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေး၊ လုံးဝ မပါကြောင်း ပြောဆိုသည်။ သို့ရာတွင် ထိုစာချုပ်နှင့် အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက် သဝဏ်လွှာ တစောင် ပါးလိုက်သည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ ပြင်သစ် စစ်အရာရှိများကို ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆလျှင် မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် မှတဆင့် လက်နက် ခဲယမ်း မီးကျောက်များ သွင်း၍ ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါလေသည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော် မြေပုံ မြန်မာဘာသာ]] မြန်မာ ထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ မရောရာလှသော ကတိ စကားကို အားကိုး အားထားကြီး ပြုမိလေသည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ် ခဲ့လိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် တကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ် မြန်မာ စာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ် မရှိကြောင်း သိရတော့သည်။ ပြင်သစ်တို့ လက်နက် အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့မှုသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဘဏ္ဍာရေး အရ စရိတ် ကြီးလွန်း၍ နိုင်ငံရေး အရလည်း မတတ်နိုင်သောကြောင့် ပြင်သစ်တွင် မတ်လ၌ ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျ လေတော့သည်။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေ ဘားမား ကုမ္ပဏီကို မြန်မာ အစိုးရက သစ်ခိုး ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲ၍ ၁၈၈၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လဆန်း၌ ကုမ္ပဏီကို သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာ သစ်တော အရာရှိများအား လျော်ကြေးငွေ စတင်လင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်တပ်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့၏ လျှို့ဝှက် အစီအစဉ်ကို သိပြီး ခဲ့ပေပြီ။ မန္ဈလေးရှိ ပြင်သစ် ကောင်စစ်ဝန် ဟတ်စ်၏ ဇနီး အင်္ဂလိပ် ကပြား ဖြစ်သူသည် လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္ထူကို ခိုးကာ ဗြိတိသျှ အာဏာပိုင်သို့ ပေးအပ် လိုက်လေသည်။ ဤ မိတ္ထူစာကို လက်တွင်း ရလျှင်ပင် ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက် လေတော့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့် အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက် နေကြသော်လည်း ကြာရှည် ခံနိုင်ရည် မရှိသောကြောင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ် အကူအညီကို လွန်စွာ လိုလားနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာ သွားရ လေတော့သည်။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] oabcg8lfk7cbz0r6fnml5kr5s1ze662 1036189 1036187 2026-06-05T13:19:32Z Chenzeyan29 141880 /* ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး */ 1036189 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox settlement | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|သမိုင်းဝင် နေပြည်တော်နှင့် ခေတ်]] | name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | native_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | official_name = Konbaung Dynasty | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်အလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က မြေပုံ (၁၈၂၄) | time_period = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | year_start = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၇၅၂ | year_end = ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၈၅ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၅၂ | event_end = တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအတွင်း နန်းကျခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၁၈၈၅ | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် | leader_title = ပထမဆုံးမင်း | leader_name = [[အလောင်းမင်းတရား]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀) | leader_title1 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name1 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (၁၇၆၃–၁၇၇၆) | leader_title2 = ထင်ရှားသောမင်း | leader_name2 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃–၁၈၇၈) | leader_title3 = နောက်ဆုံးမင်း | leader_name3 = [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈–၁၈၈၅) | legislative = ဘုရင့်နန်းတော်ရှိ [[လွှတ်တော်]] | currency = [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ကျပ်]] (၁၈၅၂ မှ စတင်ဒင်္ဂါးသွန်းလုပ်သုံးစွဲ) | population_blank1_title = တပ်မတော် | population_blank1 = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | population_blank2_title = ယခင်ခေတ် | population_blank2 = [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] (ဒုတိယအင်းဝ) | population_blank3_title = နောက်ဆက်တွဲခေတ် | population_blank3 = [[ဗြိတိသျှဘားမား|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] khw75ufxknlqexizarxin7f8uad44y0 1036198 1036189 2026-06-05T13:34:10Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036198 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] e79nq5l1uvwchuu4ndwazcejnyd7l8n 1036199 1036198 2026-06-05T13:38:55Z Chenzeyan29 141880 /* မင်းဆက်များ */ 1036199 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] nz58b6bo9jywxq8y7ihf3p5zny2zl74 1036200 1036199 2026-06-05T13:40:29Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036200 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာလူမျိုး]]တို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] ow5o4hgu9vs5q6gknllj7pz5fs79vw3 1036269 1036200 2026-06-06T04:40:24Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036269 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာလူမျိုး]]တို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်ပိုင်း ဘုရင်များ သည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက် အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူး၌ [[ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ်]] (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီတပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ (ယနေ့ ရွှေဘိုမြို့) ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို စစ်ရေးမဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်းများဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> အလောင်းမင်းတရားသည် ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အပြင်းအထန် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့၊ ဟင်္သာတတို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ဖြစ်သော သံလျင်ခံတပ်ကို ၁၄ လကြာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီကို ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ကြီးကျယ်သော ရွှေဘို၏အမည် ၅မျိုး ထဲမှ ကုန်းဘောင်ကိုအစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] c89eektv9ebs0js314sd7pcj0douumt 1036273 1036269 2026-06-06T04:49:44Z Chenzeyan29 141880 /* ထူထောင်ခြင်း */ 1036273 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာလူမျိုး]]တို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူး၌ [[ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ်]] (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇NT၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] dpjx0xljj8ajdczijrhokckb3kvw4lb 1036274 1036273 2026-06-06T04:52:30Z Chenzeyan29 141880 /* ထူထောင်ခြင်း */ 1036274 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်မင်းဆက်'''သည် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာလူမျိုး]]တို့၏ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော မင်းဆက်ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 6brwwmuzq7dmcfpr3tfkruxyg2wm1i6 1036308 1036274 2026-06-06T06:21:02Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036308 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သမိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာတို့၏]] နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> == မင်းဆက်များ == {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] kpxe6sy7st5udij8uc1pcna54dnr8q9 1036310 1036308 2026-06-06T06:32:42Z Chenzeyan29 141880 /* မင်းဆက်များ */ 1036310 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သမိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာတို့၏]] နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> === မင်းဆက်များ === {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် == === ဖြစ်ပေါ်လာပုံ === ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ခရစ်နှစ် (၁၇၃၃–၁၇၅၂) နှင့် မိဖုရားတို့ [[ဟံသာဝတီ]]သို့ ပါတော်မူပြီးနောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးသည် အစုအစည်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့တော့သည်။ သို့ကလို အဘက်ဘက်မှ ယိုယွင်းပျက်စီးပြိုလဲနေသော နိုင်ငံတော်ကြီးကို တတိယအကြိမ်မြောက် တစ်လုံးတစ်စည်းတည်း ဖြစ်အောင် ပြန်လည်စုစည်းတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သူမှာ မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) မှ ရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျ (ခေါ်) အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]တွင် အနော်ရထာမင်းမြတ်သည် ပထမဦးစွာ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကိုပါ သိမ်းသွင်းခဲ့၍ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့အာဏာစက်သည် ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးနှင့် တတိယအကြိမ်တွင် အလောင်းမင်းတရားတို့သည်လည်း ပထမအကြိမ် [[အနော်ရထာ]]မင်းမြတ်ကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံတော်ကြီးကို ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနေပြည်တော် မပျက်မီကပင် မုဆိုးဖိုရွာတွင် ဦးအောင်ဇေယျသည် ရွာ၏ အကြီးအကဲပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဦးအောင်ဇေယျသည် ပုဂံမင်းမျိုး၊ မိုးညင်းမင်းတရားအနွယ်ဝင် မုဆိုးဖိုရွာသားဖြစ်ပြီး သူ၏ ဆွေမျိုးစုတွင် အကြီးအကဲ ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။ သတင်းထင်ပေါ်ခဲ့၍ အင်းဝပျက်ပြီးသောအခါ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၉) ရက်နေ့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျထံသို့ မွန်အင်အားစုများ လာရောက်၍ သစ္စာပေးကြသည်။ တစ်နေ့တည်းမှာပင် ကွေ့မင်းဂုဏ္ဏအိန်အဖွဲ့ကလည်း လာရောက်သစ္စာပေးသည်။ ယင်းသို့ သစ္စာပေးသည်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ငြင်းပယ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်အဖြစ် ခံယူခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ကို အမှတ်ရလွယ်ကူစေရန် '''"ဥဩအော်မြည် ကုန်းဘောင်တည်"''' ဟူ၍ မှတ်သားထားခဲ့ကြလေသည်။ === ဘာကြောင့်ခေါ် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်းပေါင်း (၁၁) ဆက် ရှိသည်။ ဒေဝဒဟ၊ ကောလိယ၊ ကပ္ပိလမှ ဆက်၍ အထက်အညာ တကောင်း၊ သရေခေတ္တရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ အဝ (အင်းဝ) တိုင်အောင် သာကီနွယ်ရိုး သတိုးအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ကာ ညောင်ရမ်းဆယ်ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီပါမင်းတရားကြီးလက်ထက် ရတနာပူရ အင်းဝနေပြည်တော်ကြီး၌ သာကီနွယ်ရိုး သတိုးမင်းဆက် ပြတ်သွားပေရာ သင်္ဘော၊ လှေ၊ ဖောင်ကြီးနှင့် ကမ်းပါး ကွာခြားပြတ်ကင်းနေရာတွင် တံတားကုန်းဘောင်သဖွယ် ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သော အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖွားမြင်ရာဌာနကိုပင် ဗေဒင်ကျမ်းအရ ဓာတ်မြတ်ဓာတ်ထူးဖြစ်သော ''ဂဗ္ဘေ'' ဓာတ်ရိုက်၍ '''"ကုန်းဘောင်"''' မြို့တော်ဟု သမုတ်လေသည်။ ဦးမောင်မောင်တင် (K.S.M. A.T.M) ပြုစုသော 'ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရအဘိဓာန်' တွင် 'ကုန်းဘောင်မြို့' ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းကား မုဆိုးဖိုမြို့အရှေ့ဘက် အလောင်းစည်သူမင်း တည်ထားခဲ့သော ကုန်းဘောင်ရိုး၊ တောင်မြောက်တန်းလျက်ရှိသော ကုန်းဘောင်ရိုးကိုစွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ပြည်ကြီးဟူ၍လည်း ကျော်စောထင်ရှားခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီးမှသည် သီပေါမင်းတိုင်အောင် ဤကုန်းဘောင်မင်း ဦးအောင်ဇေယျမှ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ 'ကုန်းဘောင်ဆယ့်တစ်ဆက်' ဟူ၍ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ ကုန်းဘောင်ဟု ခေါ်ခြင်း၏ အခြားအကြောင်းမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဘိုးတော်ဘီတော်အနွယ်ကား မဟာသမ္မတမင်းမှစ၍ အာဒိစ္စဝံသအထိ အနွယ်လာ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်တော် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမင်းဆက်ကို ဟံသာဝတီမင်းက ဖျက်ဆီးပြန်လေသောကြောင့် သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော် ပျက်လေသည်။ ဟံသာဝတီမွန်မင်းတို့ကား ရေနှင့်တူ၏။ ထိုရေကို ဖြတ်သန်းလွှမ်းမိုး၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ရွှေဘုန်းတော်ဖြင့် အထက်က သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော်ကို ပြန်လည်ဆက်စပ်ပြန်သည်ဖြစ်၍ အလောင်းမင်းတရားကြီးကား 'ကုန်းဘောင်' နှင့် တူသဖြင့် မင်းတရားကြီး၏ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက်ကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက်' ဟု နောင်အခါ ထင်ရှားလာသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လင်္ကာ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်သော သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) မှ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်မြောက်ဖြစ်သော သီပေါမင်းတရား အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ပါတော်မူသော သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၅ ခု) အထိ နှစ်ပေါင်း (၁၃၃) နှစ်ကာလကို '''[[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]''' ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တို့၏ နန်းတက်နှစ်နှင့် နန်းသက်ကို နောင်လာနောက်သားတို့ အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ လင်္ကာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။ <blockquote> # '''အ-အာ-အောင်လား၊ လောင်းဘုရား၊ ရွှေဘိုရှစ်နှစ်ထား''' (၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-အား-ကျားခေါ်၊ သားနောင်တော်၊ သုံးနှစ်ရွှေဘိုပျော်''' (၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် သားဖြစ်သူ နောင်တော်ကြီးမင်း နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''ဦး-အောင်-ချီ-မူ၊ ညီဆင်ဖြူ၊ ဆယ့်သုံးရွှေဘိုအင်းဝယူ''' (၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် ညီတော်ဆင်ဖြူရှင် ရွှေဘိုနှင့် အင်းဝတစ်လှည့်စီ ၁၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံ-အူ-စား-ရူး၊ သားစဉ့်ကူး၊ ငါးနှစ် အင်းဝမြူး''' (၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် စဉ့်ကူးမင်း အင်းဝတွင် ၅ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-ဦး၊ လှော်-ဆား၊ နောင်တော်သား ရက်မောင်မောင် အင်းဝထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ကြီးမင်း၏ သားဖြစ်သူ ဖောင်းကားစားမောင်မောင် အင်းဝတွင် ၇ ရက် နန်းစံသည်) # '''လောင်းဘုရားသား ဘိုးတော်ကား ထိုနှစ်တောင်မြို့သွား (သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်) ထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား၏ သားတော် ဘိုးတော်မင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၃၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံး-အား-ရေး-အီး၊ မြေးဘကြီး၊ ဆယ့်ရှစ်အင်းဝမှီး''' (၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် မြေးတော် ဘကြီးတော်မင်းသည် အင်းဝတွင် ၁၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အောင့်-အီး-ဟီ-ဟောင် ညီကုန်းဘောင်၊ ကိုးနှစ်မြို့ရှောင်''' (၁၁၉၉ ခုနှစ်တွင် ညီတော် သာယာဝတီမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၉ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အခေါင်နားရန်၊ သားပုဂံ၊ ခြောက်နှစ်တောင်မြို့ခံ''' (၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် ပုဂံမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အင်း-ကံ-အားလုံး၊ ညီမင်းတုန်း (ဆ-ဝီ) မန်းမြို့ကုန်း''' (၁၂MT၄ ခုနှစ်တွင် ညီတော် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတွင် ၂၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုတ်-ကုန်း-လူနှော၊ သားသီပေါ ခုနစ်မန်းမြို့ပျော်''' (၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် သားတော် သီပေါမင်း မန္တလေးမြို့တွင် ၇ နှစ် နန်းစံသည်) * '''အင်း-ကော-လိပ်-တက်၊ မန်းမြို့ပျက်၊ နန်းသက်ကုန်ခဲ့ပြီ''' (၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။)</blockquote> ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်း (၁၁) ပါးရှိသည်။ ယင်းမင်းတို့၏ အမည်နှင့် အုပ်စိုးခဲ့သော ကာလများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နယ်ချဲ့၏ လက်အောက်သို့ ထိုကုန်းဘောင်မင်းများအနက် မင်းသုံးပါးလက်ထက်တွင် တစ်စတစ်စနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (၇) ဆက်မြောက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက်တွင် ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ (၉) ဆက်မြောက် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း တစ်ဝက်ကျရောက်ခဲ့ပြန်သည်။ (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့တော့သည်။ ပုဂံခေတ် မင်းခွေးချေးလက်ထက်တွင် တရုတ်က မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပုသိန်မြို့အထိ ဆုတ်ခွာပြေးခဲ့ရသဖြင့် မင်းခွေးချေးကို 'တရုတ်ပြေးမင်း' ဟု ခေါ်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက်တွင် မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုမင်းကို 'ဟံသာဝတီရောက်မင်း' ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် တရုတ်ပြေးမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အထက်ပိုင်းသာလျှင် တရုတ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် ဟံသာဝတီရောက်မင်းလက်ထက်တွင်မူ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်းဖြစ်သော မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းမှာ ယခင် ကုန်းဘောင်မင်းနှစ်ပါး (စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် ပုဂံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော မြန်မာနိုင်ငံ သုံးပုံနှစ်ပုံမှ လက်ကျန်တစ်ပုံပါ ပါသွားပြီး တစ်ပြည်လုံးအနေအထားနှင့် ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === အမည်ငါးမျိုး === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် စတင်ရာ ရွှေဘိုမြို့ကို 'ငါးမည်ရပြည်ရွှေဘို' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၎င်းငါးမည်မှာ (၁) ရန်ကြီးအောင်၊ (၂) ကုန်းဘောင်၊ (၃) ရွှေဘို၊ (၄) မုဆိုးဖို၊ (၅) ရတနာသိင်္ဃ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မုဆိုးဖိုတွင် အလောင်းမင်းတရား မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီး ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နန်းတည်သောအခါတွင်မှ ရန်ကြီးအောင်၊ ကုန်းဘောင်၊ ရွှေဘို၊ ရတနာသိင်္ဃ ဟူသော ကျန်လေးမည်သည် 'မုဆိုးဖို' ဟူသော ပင်စည်ပင်ရင်းမှ ဝေဆာ၍ ဖြာထွက်ခဲ့သော အကိုင်းအခက်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မုဆိုးဆက်ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပင်ရင်းမူလဖြစ်သော 'မုဆိုးဖို' အကြောင်းကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၆၇) တွင်- "ဘေးလောင်းတော် နရပတိစည်သူမင်းတရားကြီး တိုင်းခွင်လှည့်လည်တော်မူသောအခါ ဤအရပ်သို့ရောက်လျှင် ငပိုအမည်ရှိသော မုဆိုးအား ပိုမြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်၍ ဗောင်းဝန်းတိုက်အရပ်တွင် ဗောင်းဝန်းတော်ကိုထားသည်" ဟုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မုဆိုးဖိုသည် ပုဂံနရပတိစည်သူမင်း (ဒုတိယစည်သူ) ၏ လက်ထက်မှစ၍ ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ဆိုရမည်။ ဦးကုလား၏ 'မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၂၆၉) တွင်မူ- "နန်းစဉ်စာရင်းချုပ်ကြီးတွင် စစ်မက်ရေးရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက စစ်သားစုဆောင်းပေးရသော အင်အားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် သုံးသိန်းပြုမြို့မှသည် နှစ်ကျိပ်ပြုမြို့အထိ စာရင်းတွင် နှစ်ရာပြုမြို့ (၁၃) မြို့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့ ပါဝင်လျက်ရှိသည်" ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ မုဆိုးဖိုအမည်သည် ရွှေဘိုမြို့၏ မူလအမည် ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးဖို ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ အချို့ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးပို ဟူ၍လည်း တွေ့ရသေးသည်။ မုဆိုးငပိုအား မြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်ရာမှ မုဆိုးငပိုကို အစွဲပြု၍ မုဆိုးပိုမှ မုဆိုးဖို ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ အင်္ဂလိပ်သံအမတ် ကပ်ပတိန် ဂျော့ဘေကာ၏ ရတနာသိင်္ဃခရီးသွားမှတ်တမ်း၌ "မုဆိုးဖိုကား အလောင်းမင်းတရားကြီး စိုးစံသော နေပြည်တော် ဖြစ်သည်။ အုတ်မြေသားတို့ဖြင့် လုပ်သော မြို့ရိုးဝိုင်းရံထားသည့် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ရိုးသည် (၁၂) ပေထုရှိပြီး ပေ (၂၀) မြင့်၏။ မြေမြို့ရိုးတစ်ဖက်စီ၌ အလျားသည် အလှမ်း တာတစ်ထောင်ရှိမည်ဟု ကျွန်ုပ် ခန့်မှန်းမိသည်။ စတုဂံတံတိုင်းခတ် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ နန်းမြို့တွင်း၌ အိမ်ထောင်စု လေးထောင်ခန့် ရှိသည်။ မြစ်ရိုးမှ အတွင်းဘက် (၁၂) မိုင်အကွာ ညီညာသော မြေပြင်တွင် တည်ထားသော နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဲမြေ၊ ဆားမြေ အလွန်ပေါသည်။ နေရာအနှံ့အပြား၌ မြေမည်းများကို တွေ့ရ၏။ ယင်းမြေမည်းကို ကျိုချက်လိုက်ပါက ဆားများစွာ ထွက်သည်။ အနီးအနားဒေသများမှ အနည်းငယ် လုပ်အားစိုက်ထုတ်လိုက်ရုံမျှနှင့် ယမ်းစိမ်းအမျိုးကောင်းရသည်။ လူများများ၏ လုပ်အားကိုသုံးလျှင် ယမ်းစိမ်း အမြောက်အမြား ရနိုင်သည်" ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။ "ရတနာသိင်္ဃ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာ ရတနာများစုဝေးရာ ဆုံရာဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ မဟာအတုလယသဓမ္မရာဇာဂုရုဆရာတော်ကြီး၏ နန်းစဉ်ပုစ္ဆာအဖြေတွင် "သိင်္ဃ ဆိုသည် ဆုံသည့်ရပ်" ဟု ဖြေဆိုခဲ့၏။ မြို့တော်တည်ပြီး နှစ်ပေါင်း (၇၉) နှစ်အကြာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် သီရိမဟာနန္ဒသင်္ကြန်မတ်ကြီး ရေးသားပြုစုသော 'သာသနာဝံသစာတမ်း' အရ 'သိင်္ဃ' ဟူသော ပါဠိဘာသာဖြင့် (လျင်သော) အနက်ကို ဟောသဖြင့် ထိုမင်း၏ စည်းစိမ်သည် (မရှည်) စသည်ဖြင့် သိင်္ဃဟု မသင့်၊ သိခင်ဖြစ်သင့်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့၏။ မည်သို့ဆိုစေ သိင်္ဃကို စတုတ္ထအက္ခရာ (ဃ) ဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်အကန်ဆုံးဖြစ်သည်။ 'ရန်ကြီးအောင်မြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းမှာ အေဒီ ၁၇NT၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့မှစ၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး မင်းဧကရာဇ်အဖြစ် ယူတော်မူကာ ရန်သူအပေါင်းအား အောင်မြင်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုသည်။ 'ရွှေဘိုမြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ မုဆိုးဖိုအမည်ကို ကဏ္ဍသုခဖြစ်စေရန် ရွှေဖို၊ ရွှေပို ဟူ၍ တင်စားခေါ်ဆိုရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ မြို့အမည်ငါးမျိုးမှာ ထင်ရှားသော်လည်း လူသိနည်းသော အမည်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းမှာ ပါဠိဘာသာအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော 'အယုဇ္ဈပူရ' ဖြစ်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်တော်များတွင် 'အယုဇ္ဈပူရမည်သော ရတနာသိင်္ဃ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်ကြီး' ဟူ၍ အမြဲသုံးစွဲသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် အယုဇ္ဈပူရ ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့နိုင်သည်။ အယုဇ္ဈပူရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်ထိုးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောပြည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာသမိုင်း၌ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မင်းဆက်မများဘဲ မှတ်သားရန် လွယ်ကူ၍လည်းကောင်း ယခုတိုင် မြန်မာတိုင်းလိုပင် လက်ချိုးရေတွက် ပြသနိုင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ကို အလွယ်တကူ ရေတွက်ရန် အောက်ပါတေးထပ်ကို ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တေးထပ် === # ဦးအောင်ဇေယျအမှူး မြောက်ထူးတစ်ယောက်တင်မူ၊ # (ဦးလောက်) ပ ဘုရင်တစ်ဆူ၊ # ဆင်ဖြူရှင်စခန်း၊ # စဉ့်ကူးမင်းကောင်းစားမီ၊ # ဖောင်းကားညီလုတဲ့ ရွှေနန်း၊ # ဦးဝိုင်းပ ပထမခေါင်ပျော်၊ # မြနောင်တော်ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာလ၊ ရွှေစာတမ်းဖွဲ့ပြန်၊ # ကုန်းဘောင်ပျော်နေလိုဝင်း၊ # ရွှေမင်းသားမြတ်ပုဂံ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန်၊ # မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၊ # သီပေါအရှင် ထီးနန်းနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက်အုပ်စိုးတင့် မုဆိုးဘုရင်စခန်းမို့လေး။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် ဝမ်းသာစရာ၊ အားရစရာအချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ မင်း (၁၁) ပါးရှိရာ ထိုမင်းများတွင် စွမ်းရည်သတ္တိ၊ ဉာဏ်အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကောင်းမင်းမြတ် ပါဝင်သလို မင်းသာမန်၊ မင်းညံ့များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ ထင်ရှား၍ မြန်မာတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားလောက်သော မင်းများမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်၊ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နှင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အကျယ်ဆုံးအထိ တိုးချဲ့စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည်။ သာသနာရေးကို အထူးဂရုစိုက်၍ ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် သားကြီးငါးကြီး စားသောက်မှု၊ အရက်သေစာ သောက်စားမှုတို့ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းခေတ်တွင် ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိနှင့် စာဆိုတော်များ အများအပြား ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ မဇ္ဈိမဒေသမှ ယူဆောင်လာသော ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ မြင်ကွန်းတောင်ပေါ်ကျောင်းဆရာတော် ဓမ္မဝိလာသ၊ တွင်းသွင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးထွန်းညို၊ ရှင်တေဇောသာရ၊ အတွင်းဝန် ဝဏ္ဏဓမ္မကျော်ထင်၊ ခေမာစာရမထေရ်၊ အမတ်ရာဇဗလ၊ ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျသင်္ကြန်၊ အမတ်လက်ဝဲဘိနန္သူ၊ ကင်းဝန်မင်းကြီး၊ ယောအတွင်းဝန် အစရှိသော ဓမ္မသတ်ဆရာကြီးများ၊ ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဦးတိုး၊ ကျည်းကန်ရှင်ကြီး၊ ဝက်မစွတ်နဝဒေး၊ မင်းကြီးကတော် ခင်ဆုံ၊ စာဆိုတော်ဦးမင်း၊ ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၊ အနောက်နန်းမတော် မမြလေး၊ လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် အစရှိသော စာဆိုတော်များ၊ ဦးကြင်ဥ၊ ဦးပုည အစရှိသော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တေးထပ်၊ လေးဆစ်သဖြန်၊ ဘောလယ်၊ ယိုးဒယား၊ ပတ်ပျိုး၊ သီချင်းကြီးများ စသည်တို့ မြန်မာစာပေတွင် သစ်ဆန်းပေါ်ထွက်လာသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဂီတစာဆိုတော်များအနက် မင်းလက်ဝဲနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးနေ၊ ဦးလွန်းပြေ၊ စာဆိုတော် ဦးမြတ်လှ၊ အမတ်မင်းသိင်္ခရ၊ စာဆိုတော် မယ်လုပ်၊ ဇေယျပတေ့အမတ်၊ ရွှေလိုက်စာရေး ဦးမင်းအောင်၊ ငယ်တိုးအတွင်းဝန် ဦးကျီစိုး၊ မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ၊ ပခန်းမင်းသားကြီး၊ သံတော်ဆင့် ဦးအောင်ပန်း၊ မင်းသားမောင်ကုတ်တေး၊ ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးယား၊ စာဆိုဦးတရုတ်၊ မြင်စိုင်းမင်းသား၊ မြစ်ဝိုင်းမင်းသမီး၊ ပြင်စည်မင်းသား၊ သာယာဝတီဦးဝိုင်း၊ ဦးကျောက်ခဲ၊ ဆောမြို့စား မင်းဦးစီး၊ စုံနံ့သာမြိုင်ဦးကြော့၊ စာရေးတော်ကြီး ဦးမောင်ကလေး၊ တဘက်ဆွဲရွာစား ဦးမြတ်ရစ်၊ မောင်မောင်ဘ၊ မောင်မောင်ဘေ၊ ဆရာမွှန်းကြီး၊ တောင်သမန်လယ်စား ဦးဖေငယ်၊ ဒေဝဣန္ဒာ မောင်မောင်ကြီး၊ ဦးတေနောင်၊ ကန်နီစစ်ကဲ မင်းထင်ရာဇာ၊ မင်းကျော်ရာဇာ၊ နားခံတော်ဝေါကြီးမှူးဦးချုံ၊ စင်တော်ကြီးမင်းသား ဦးသာပြော စသည်တို့မှာ ထင်ရှားလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ပညာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြန်မာစာပေသာမက ပြင်သစ်စာပေ၊ အင်္ဂလိပ်စာပေများကိုလည်း လေ့လာလိုက်စားကြသည်။ မန္တလေးမြို့တွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်ကျောင်းပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် စစ်မှုထမ်းများကို ဘောင်းဘီများ ဝတ်ဆင်စေ၍ အီတလီလူမျိုး၊ ပြင်သစ်လူမျိုးဆရာများနှင့် ကြပ်မတ်သင်ကြားစေသည်။ ရှေးအခါက မင်းမှုထမ်းကိစ္စအတွက် ခြေလျင်တော်၊ လှေလျင်တော်များကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ၁၂၃၅ ခု (၁၈၇၃ ခုနှစ်) မှစ၍ ကြေးနန်းရုံတော်များ ပေါ်လာသည်။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်၌ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများကို သင်ကြားရန် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပညာတော်သင်များ စေလွှတ်သည်။ နေပြည်တော်တွင် ရက်ကန်းရုံတော်ကြီး၊ ဆန်ကြိတ်ရုံများ၊ လက်နက်လုပ်စက်ရုံ၊ လွှစက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ၊ ဖန်ချက်ရုံ၊ မဲနယ်စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံ စသည်ဖြင့် စက်မှုလက်မှုရုံပေါင်း (၅၀) ကျော်တို့ကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးရတနာပုံ နန်းမြို့အတွင်း၌ စာပုံနှိပ်စက်မှ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော 'ရတနာပုံနေပြည်တော်သတင်းစာ' အမည်ဖြင့် သတင်းစာပင် ပေါ်ပေါက်နေလေပြီ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုဘက်၌လည်း တိုးတက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယဉ်ကျေးမှုဟုဆိုရာ၌ အလှအပကို ဖန်တီးသမျှ ပညာရပ်များသာမက လူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို လှပစေရန် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အရေးပါသော ဘာသာကြီးသုံးခုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မင်းနှင့်ပြည်သူအများစု ကိုးကွယ်သောဘာသာဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အင်အားအကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဂါထာမန္တရား၊ လက်ဖွဲ့၊ အင်းအိုင်၊ ခါးလှည့်၊ ယတြာ အစရှိသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ အလေ့အထများကိုလည်း လက်ခံလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အတင်ဂိုဏ်းနှင့် အရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားမှုသည် ညောင်ရမ်းခေတ်မှ စတင်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ရှိနေခဲ့၏။ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်မှာ တင်ရုံလိုသော ရဟန်းသံဃာများက အတင်ဂိုဏ်းတွင် ပါဝင်ပြီး သင်္ကန်းကို လုံလုံခြုံခြုံရုံပြီးသွားမှသာလျှင် ဝိနည်းတော်နှင့် ညီသည်ဟု ယူဆသော ရဟန်းများက အရုံဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြ၏။ ညောင်ရမ်းခေတ်ဘုရင်များက ၎င်းပြဿနာများကို ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ နောင်တော်ကြီးမင်း လက်ထက်တွင်လည်း အတင်ဂိုဏ်းကိုပင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဆင်ဖြူရှင်မင်း မှာလည်း စစ်မက်များ တိုက်ခိုက်နေရသဖြင့် ၎င်းပြဿနာကို မဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပေ။ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဂိုဏ်းနှစ်ခုမှ ပုဂ္ဂိုလ်များကို အချေအတင် ပြောဆိုစေခဲ့သော်လည်း ဘုရင်က ပြတ်ပြတ်သားသား အဆုံးအဖြတ် မပေးနိုင်ခဲ့ပေ။ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် နှစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်များ အချေအတင် ပြောဆိုစေသောအခါ အရုံဂိုဏ်းက ပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အရုံဂိုဏ်းကို မှန်ကန်သောဂိုဏ်းအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဗဒုံမင်းသည် ပြတ်သား၍ အတွေးအခေါ်အယူအဆ ကောင်းသူဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်မှာပင် သာသနာပိုင် ရာထူးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ မင်းတုန်းမင်းသည် ၎င်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို တည်တံ့ခိုင်မြဲသန့်ရှင်းစေရန် ရည်ရွယ်သောအားဖြင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့၏။ ခရစ်ယာန်သာသနာသည် ပေါ်တူဂီများနှင့်အတူ (၁၅) ရာစုမှစ၍ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီတို့သည် လက်နက်အသစ်များ ကိုင်တွယ်တတ်သဖြင့် ဘုရင်တို့က မြှောက်စားခဲ့ကြ၏။ တောင်ငူခေတ်တွင် ရိုမန်ကက်သလစ် သာသနာဝင်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုများ အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်လာခဲ့ကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ သိပ္ပံပညာ၊ ဆေးပညာ ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာပြုရာတွင် အခွင့်သာကြလေသည်။ ညောင်ရမ်းခေတ်တွင် ငဇင်ကာ အုပ်ချုပ်နေသော သံလျင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များကို စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ ချောင်းဦး၊ ဒီပဲယင်းမြို့၊ မုံရွာ၊ အမြင့်၊ နဘက် စသည့် ရွာ (၁၆) ရွာတွင် နေရာချထားပေးခဲ့ကာ မိမိတို့အစုနှင့် နေထိုင်ကြပြီး သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များလည်း မကြာခဏ ရောက်ကြ၏။ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ကျမ်းစာလေ့လာခွင့်များ ရရှိခဲ့ကြ၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးပိုင်း ဟံသာဝတီကို အလောင်းမင်းတရား အောင်မြင်သောအချိန်တွင် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သော ပြင်သစ်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နဘက်၊ ချောင်းဦး စသောရွာများ အပါအဝင် (၁၂) ရွာ၌ နေရာချပေးခဲ့၏။ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များက လက်တင်ဘာသာ သင်ကြားပေးပြီး ပညာထူးချွန်သူများကို ရောမသို့ ပညာသင်ရန် စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ခြင်းဂိုဏ်းမှ ဆရာယုဒသန် (ဒေါက်တာဂျပ်ဆင်) ရောက်လာပြီး သာသနာပြုလုပ်ငန်း စတင်ခဲ့၏။ ၎င်းကိုယ်တိုင် မြန်မာစာပေကို လေ့လာ၍ 'မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်' ကို ပြုစုခဲ့၏။ ၎င်းဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များသည် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်ရှိသဖြင့် ဇနီးပါလာသောကြောင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်း ပိုမိုအောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ဇနီးများက မပြည့်စုံသော ကလေးသူငယ်များကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ ပညာပေးခြင်းစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြ၏။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာပြုကျောင်းများ စတင်ဖွင့်လှစ်လာခဲ့ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိကန်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြု ဒေါက်တာမတ် (ဆရာမှတ်ကြီး) ကို မန္တလေးသို့ ခေါ်ယူ၍ မြေနေရာနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့၏။ သာသနာပြုခွင့်၊ ကျောင်းဖွင့်ခွင့်ပေး၏။ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သားတော်များကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားနိုင်ရေးပင် ဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာထက် စော၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ပုဂံကျောက်စာအချို့တွင် 'ပန်သေး'၊ 'ပသည်' ဟု ရေးသားထားသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ရောက်သောအခါ မွတ်စလင်အများအပြား ရှိနေလေပြီ။ မဏိပူရမှလာသော မွတ်စလင်များကို 'ကသည်းမွတ်စလင်' ဟု ခေါ်ပြီး မြန်မာမွတ်စလင်များကို 'ဇေရ်ဘာဒီ' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။ စစ်မှုရေးရာနှင့် ကုန်သွယ်မှုတွင် ထူးချွန်သူများ ဖြစ်၏။ ကသည်းမြင်းအစုသည် လွန်စွာထင်ရှားသော မြင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်မှစ၍ မွတ်စလင်များ တိုးတက်လာရာ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် မွတ်စလင်စစ်မှုထမ်းများကို ညောင်ရမ်း၊ မိတ္ထီလာ၊ ရမည်းသင်း၊ ပင်းတလဲ၊ တဘက်ဆွဲ၊ မြေဒူး၊ ဒီပဲယင်း စသော ဒေသများ၌ နေမြေ၊ စားမြေပေးသည့်အပြင် အခွန်လွတ်ခွင့်လည်း ပေးခဲ့၏။ မွတ်စလင်တို့၏ ကုလားပျိုသေနတ်အစုမှာ ထင်ရှား၍ ဘုရင်၏ ယုံကြည်မှုခံယူရသူများဖြစ်သောကြောင့် နန်းတော်စောင့်တပ်၊ ကိုယ်ရံတော်တပ်များအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ကြရ၏။ ၎င်းတို့အတွက် ဗလီဆောက်လုပ်ရာတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရွှေပန္နက်စိုက်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယသို့ သတင်းထောက်လှမ်းရန် စေလွှတ်ခံရသူများမှာလည်း မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်ကြပြီး အထင်ရှားဆုံးမှာ ဦးရွှေတုတ် ဖြစ်၏။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ကြွယ်ဝသော မွတ်စလင်များကို ဘုရင်က သူဌေးဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။ ဘုရင်က သင်္ဘောဝယ်ယူအသုံးပြုသောအခါတွင် ဘုရင့်သင်္ဘောကပ္ပိတိန်အဖြစ် အမှုထမ်းသော ဦးမြနှင့် လက်နက်ရုံကြီးကြပ်သူ ဦးပွင့်တို့မှာ မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ ဘာသာကြီးသုံးခုအပြင် ရှေးအခါကစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့သော နတ်နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗြဟ္မဏအယူဝါဒများလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရှင်သန်လျက်ပင် ရှိပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဘာသာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အစရှိသည့် အနုပညာရပ်များ နယ်ပယ်၌လည်း ထွန်းကားခဲ့သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ဗိသုကာပညာရပ်နှင့် နှီးနွယ်နေသော ပန်းရန်၊ ပန်းတော့၊ ပန်းပွတ်၊ ပန်းပု၊ ပန်းချီ ပညာရပ်များ များစွာတိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းချီပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေရေးပန်းချီ၊ ယွန်းထိုးပန်းချီ၊ ဆေးရေးပန်းချီ ဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားနိုင်လေသည်။ ယွန်းထိုးပန်းချီမှာ ပုဂံခေတ်မှ ခေတ်စားခဲ့သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ယွန်းထည်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးခြစ်ပြီး ဆေးရောင်သွင်းသော အတတ်ပညာဖြစ်၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လူသုံးပစ္စည်းအဖြစ် ယွန်းထည်များကို ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ အဆင့်အတန်းအမြင့်ဆုံး ပင်မပန်းချီပညာရပ်မှာ ဆေးရေးပန်းချီ ဖြစ်သည်။ ၎င်းပညာသည် ကမ္ဘာသုံးပန်းချီပညာဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်မှစ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်ခဲ့လေသည်။ မြန်မာ့ဆေးရေးပန်းချီသည် 'ကနုတ်' (ကြာခွေ၊ ကြာလိပ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရွက်၊ ကြာဖူး စသည်တို့ပုံကို အခွေအလိပ်များအဖြစ် ရေးဆွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ခြူးပန်းခြူးနွယ်ဟူ၍လည်း သိရှိကြ၏။)၊ 'နရီ' (မိန်းမရုပ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူရုပ်အမျိုးမျိုး ရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်လာ၏။)၊ 'ကပီ' (မျောက်ရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်လည်း ဘီလူး၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော အရုပ်များကို ကနုတ်ပန်းများနှင့် ရောနှောရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။)၊ 'ဂဇာ' (ဆင်၊ မြင်းစသော တိရစ္ဆာန်များကို ကနုတ်ပန်းစသော အဆင်တန်ဆာမပါဘဲ ရိုးရိုးရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ အခွဲများရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ပန်းချီလက်ရာများတွင် အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင် မှန်ကန်မှုမရှိ၊ ဆေးရောင်အမျိုးအစားလည်း နည်းပါးသော်လည်း ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာပြီး အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင်၊ ဆေးရောင်များ ကောင်းမွန်လာသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆေးရေးပန်းချီအမှုထမ်းများကို ပန်းချီတော်အဖြစ် ခန့်ထား၍ အဆောက်အအုံများအပြင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်များ ဗဟုသုတပွားများစေရေးအတွက် လေ့လာကြည့်ရှုမှတ်သားရန် ငါးရာ့ငါးဆယ် နိပါတ်ရုပ်စုံများ၊ နန်းဓလေ့မှတ်တမ်းများကို ပုရပိုက်ဖြူများတွင် ဆေးရောင်စုံဖြင့် ရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့ပန်းချီ၏ ထူးခြားချက်မှာ အမြင်မှန်ရေးဆွဲနည်း (Perspective) ဖြစ်၏။ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့အရာဝတ်ထုများ ရေးဆွဲရာတွင် အိမ်နံရံစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းမြင်ရပုံ ရေးဆွဲခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသောဆေးများမှာ အနီရောင်အတွက် ဟင်္သပြဒါး၊ အဝါအတွက် ဆေးဒန်း၊ အပြာအတွက် ဒုတ္ထာနှင့် မဲနယ်၊ အနက်အတွက် ကျပ်ခိုး၊ အဖြူအတွက် မြေဖြူနှင့်ထုံး တို့ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်ရရှိရန် ဆေးဒန်းနှင့် ဟင်္သပြဒါးရော၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း သုံးလေ့ရှိ၏။ ၎င်းပင်ရင်းဆေးရောင်များကို ရောစပ်ပြီး ပုစွန်ဆီ၊ ဂဠုန်အန်ဖတ် (အညိုပုတ်) စသော အရောင်များရအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြ၏။ ဆီဆေးဖြင့် ရေးဆွဲရာတွင် ဆေးကို ပိုက်ဆံဆီနှင့် ရောနှောပြီး ရေဆေးဖြင့် ရေးဆွဲသည့်အခါ တမာစေးနှင့် ရောလေ့ရှိ၏။ ပုံကြမ်းရေးဆွဲရန် မီးသွေးတောင့်ငယ်များ ရရှိရေးအတွက် သင့်လျော်သောအရွယ် ထင်းချောင်းငယ်များကို မီးဖုတ်ယူကြရ၏။ စုတ်တံကို နွား၏နားအတွင်းမှ အမွေးနုများဖြင့် ပြုလုပ်ကြပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ကြေးထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပန်းတဉ်းလုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆစ်ပညာဖြစ်သော ပန်းတမော့လုပ်ငန်း၊ မှန်စီရွှေချလုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ပန်းထိမ်လုပ်ငန်း၊ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ရွှေချည်ထိုးလုပ်ငန်း၊ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်းများလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်အတွင်း အခွန်တော်များစွာ ရစေသောလုပ်ငန်းမှာ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ရွှေကို ပါးလွှာအောင်ခတ်၍ ရွှေဆိုင်းများလုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်လေသည်။ ဤအကြောင်းအရာများကား မြန်မာတို့ ခေတ်ကိုအမီလိုက်လာပုံ၊ တိုးတက်လာပုံကို ပြသသဖြင့် ဂုဏ်ယူဖွယ်ရာများ ဖြစ်တော့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်များကား နောင်တော်ကို ညီတော်များက ပုန်ကန်ခြင်း၊ ခမည်းတော်၊ ဘထွေးတော်များကို သားတော်၊ တူတော်များက ပုန်ကန်ခြင်းများနှင့် နန်းတော်ထဲတွင် သူဘက်ငါ့ဘက်ဟူ၍ တကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေကြခြင်းများ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းများသည် မြို့တော်များ မကြာခဏ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းတွင် မြို့တော်မပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းကားနေသော စက်မှုလက်မှု တိုးတက်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်အဆက်အသွယ် မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုသို့မရရှိခဲ့ခြင်းပင်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးဆုံးရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ မည်သို့ဆိုစေကာမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့မြေပေါ်၌ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေကြသည်။ မြန်မာဘုရင်က ပြင်သစ်တို့အား အထူးအခွင့်အရေးများပေးပြီးလျှင် မဟာမိတ်စာချုပ်များ၊ စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က အထူးမခံမရပ် ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဩဇာလွှမ်းမိုးခြင်းများ ပြုလုပ်မည်ကို စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ထက် အလျင်အမြန် လက်ဦးမှုရရှိအောင် သိမ်းယူလိုက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် အနောက်လက်နက်နိုင်ငံကြီးများ စားခွက်လုမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ထီးသုဉ်း၊ နန်းသုဉ်း၊ မင်းသုဉ်းပြီးနောက် တစ်မျိုးသားလုံး ကျွန်ဘဝသို့ ရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် သီပေါမင်းတရားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိသို့ ပါတော်မူခဲ့ရပေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မြန်မာ့သမိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် ထူထောင်ခဲ့သော အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် စုံးစုံးမြုပ်ကာ မြန်မာ့အချုပ်အခြာအာဏာ လုံးဝဥဿုံ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်း ၁၁-ဆက် အကျဉ်း === ==== အလောင်းမင်းတရား ==== (၁) ရွှေချက်သိုစေတီဒါယကာ [[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီးဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ် နာမံတော်နှင့် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။ နန်းစည်းစိမ် ၈ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံတော်မူသည်။ (အချို့ကား အိမ်နိမ့် ၃၇ နှစ်) ==== နောင်တော်ကြီးမင်း ==== (၂) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော်ကြီး စစ်ကိုင်းမင်း ([[နောင်တော်ကြီးမင်း]] ဟုလည်းခေါ်)၊ မဟာနန္ဒကန်တွင်းစည်ခုံစေတီ ဒါယကာ၊ ဒုတိယစစ်ကိုင်းမြို့တည် နောင်တော်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဓမ္မရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၃ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၂၆ နှစ်စံ၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၂၉ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်အမည်မှာ မောင်လောက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ ရဲဘက်တော်ဟောင်း မင်းခေါင်နော်ရထာ၏ ပုန်ကန်မှုနှင့် ဘထွေးတော် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏ ပုန်ကန်မှုကဲ့သို့သော ပုန်ကန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ နှိမ်နင်းနိုင်သည်။ ထူးခြားမှုအနေဖြင့် ပုန်ကန်သူများအား သေဒဏ်မပေးဘဲ နေမြဲစားမြဲအတိုင်းသာ စားစေသဖြင့် စိတ်နှလုံးကြီးမြတ်သော မင်းအဖြစ် နှောင်းဆရာတို့ သတ်မှတ်ထားသည်။ ==== ဆင်ဖြူရှင်မင်း ==== (၃) ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်ခေါ် နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ဦးစေတီတော် ဒါယကာ၊ တတိယအကြိမ် အင်းဝမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၊ သီရိပဝရ သုဓမ္မ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၅ ခုနှစ်၌ နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၃ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၂၇ နှစ်၊ နံတော် တနင်္ဂနွေသား၊ သက်တော် ၄၀ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ (အချို့ကား နန်းစည်းစိမ် ၁၂ နှစ် ဟူသေး၏။) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် ဦးရွ ဖြစ်သည်။ အခြားလူသိများသည့် အမည်မှာ [[မြေဒူးမင်း]] ဖြစ်သည်။ ==== စဉ့်ကူးမင်း ==== (၄) သားတော် [[စဉ့်ကူးမင်း]]၊ မိုးထိကျောင်းဒါယကာ၊ ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၅ နှစ်စံ (အချို့မူတွင် ၆ နှစ်)၊ အိမ်နိမ့် ၂၀ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၂၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ရဲလှ ဖြစ်သည်။ ==== ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ==== (၅) ဖောင်းကားမင်း၊ ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ ရက်မျှသာ စံရသည်။ အိမ်နိမ့် ၁၈ နှစ်စံ၊ နံတော် ကြာသပတေးသား၊ သက်တော် ၁၈ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ နောင်တော်ကြီးဘုရား၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်မောင် ဖြစ်သည်။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] ဟု လူသိများသည်။ ==== ဗဒုံမင်း ==== (၆) [[ဗဒုံမင်း]] (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း (ခေါ်) ဆင်ဖြူများရှင်မင်းတရားကြီး (ခေါ်) [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ခေါ်) အောင်မြေလောကစေတီဒါယကာ၊ အမရပူရ ပထမမြို့တည်နန်းတည် မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဝိဇယာနန္တ ယသတြိ ဘဝနာဒိတျာဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၃၈ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၇၅၌ ကံတော်ကုန်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဆဋ္ဌမမြောက်သားတော်၊ ငယ်မည် ဦးဝိုင်းဟူ၏။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အောက်ပြည်အရပ်မှ မွန်တို့ သူပုန်ထသဖြင့် နှိမ်နင်းရသေးသည်ဟု ဆိုသည်။ ==== ဘကြီးတော် ==== (၇) [[ဘကြီးတော်]]မင်း (ဖန်နန်းရှင်)၊ မှန်နန်းရှင်ဘုရားခေါ် မဟာဝိဇယရံသီ စေတီဒါယကာ၊ စတုတ္ထအကြိမ် အင်းဝမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီ တြိဘဝနာဒိတျ ပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဘွဲ့ တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၈ နှစ် (၁၉ နှစ်ဟုလည်း မူကွဲရှိသည်။)၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၄ နှစ်၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၆၁ ၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်စိန် ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ။ နန်းကျပြီးနောက် ၈ နှစ်ကြာမှ နတ်ရွာစံသည် ဟူ၏။ ==== သာယာဝတီမင်း ==== (၈) ညီတော် [[သာယာဝတီမင်း]]၊ ကုန်းဘောင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ရွှေဘိုမင်းဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လောကမဏိစူဠစေတီ ဒါယကာ၊ အမရပူရ ဒုတိယမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရာဒိတျ လောကာဓိပတိ ဝိဇယမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁运行၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၉ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၅၀ နှစ်စံ၊ နံတော် ဗုဒ္ဓဟူးသား၊ သက်တော် ၅၉ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ ဘကြီးတော်စစ်ကိုင်းမင်း၏ ညီတော်၊ ငယ်မည် မောင်ခင်ဟူ၏။ ==== ပုဂံမင်း ==== (၉) သားတော် [[ပုဂံမင်း]] ခေါ် မဟာလောကရံသီစေတီ ဒါယကာ၊ သိရီသုဓမ္မ တိလောကပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၆ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၅ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၁ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ သာယာဝတီမင်း၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ထောင်၊ ပုဂံမြို့စားဟူ၏။ ==== မင်းတုန်းမင်း ==== (၁၀) ပုဂံမင်း၏ ညီတော် [[မင်းတုန်းမင်း]] ခေါ် မဟာလောကမာရဇိန်စေတီဒါယကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ မြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသပဏ္ဍိတ တြိဘာဝနာဓိတျာဓိပတိ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၂၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၂၆ နှစ်၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၈ နှစ်၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၆၄ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်လွင်ဟူ၏။ ==== သီပေါမင်း ==== (၁၁) သားတော် [[သီပေါမင်း]]၊ မာန်အောင်ရတနာစေတီ ဒါယိကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ၊ သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသတိလောကာ ဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်၌ နန်းတက်စံမြန်း၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ နှစ်၊ နံတော် စနေသား၊ ငယ်မည် မောင်ရေစက် ဖြစ်လေသည်။ ၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့က မင်းနှစ်ပါးအား ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လျက် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ကြီးစိုးကာ မြန်မာလူမျိုးတို့အား ကျွန်သပေါက်ဘဝ ထားခဲ့ကြလေတော့သည်။ === သုံးသပ်ချက် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာနိုင်ငံကို နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် မြန်မာမင်းဆက်ဖြစ်သည်။ စတင်ထူထောင်သူ [[အလောင်းဘုရား|အလောင်းမင်းတရား]] မှသည် နောက်ဆုံး [[သီပေါမင်း]] အထိ မင်းဆက် ၁၁ ဆက်တိတိ ရှိသည်။ ထိုမင်းဆက်၏ အစောပိုင်းမင်းများလက်ထက်တွင် ကာလရှည်ကြာရှိခဲ့သည့် မွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ပြိုလဲကာ မွန်လူမျိုးတို့မှာလည်း လူမျိုးကြီးအဖြစ်မှ ကျဆင်းသွားသည်။ နောက်ပိုင်းမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တိုးတက်ရေးအတွက် များစွာအားထုတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တည်မြဲရေး၊ ရယူပိုင်ဆိုင်ရေး အစရှိသည့် နန်းတွင်းအရေးတော်ပုံများနှင့်သာ လုံးပန်းနေရသည်။ သို့သော် ဘာသာရေးတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းနှစ်ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] နှင့် [[မင်းတုန်းမင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားသည် [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အငြင်းအခုန် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အားထုတ်မှုတို့ဖြင့် သမိုင်းတွင်သကဲ့သို့၊ မင်းတုန်းမင်းအနေဖြင့်လည်း ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် ထိုမှတစ်ဆင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ကျောက်ထက်[[အက္ခရာ]]တင်ပြီး ပူဇော်ခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားရသည်။ ထိုမင်းဆက်သည် အခြားမြန်မာမင်းဆက်များနည်းတူ ကုန်းတွင်းပိတ်သဘာဝကြောင့် ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ရသည့် အခွင့်အရေးကို အသုံးမချနိုင်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ပဒေသရာဇ်ပီသစွာပင် ထီးနန်းတည်မြဲရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့သောကြောင့် ကျူးကျော်လာသည့် အင်္ဂလိပ်တို့ရန်ကို တွန်းလှန်ကာကွယ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် အချိန်နှောင်းခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည့် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ရန်သူနယ်ချဲ့[[အင်္ဂလိပ်]]တို့၏ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ == ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများ == သီပေါမင်းမြတ် နတ်ရွာစံပြီး၍ အရှင်နန်းမတော်စုဖုရားလတ် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာခဲ့ရာတွင် ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများသည် ဘုရင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းသည့်တိုင် ကျန်ရှိနေသေးရာ သမီးတော် အရှင်ထိပ်စုမြတ်ဖုရားလတ်မှစပြီး ရေတွက်ထားသည်။ == ကိုးကား == <references/> == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 4vt6m5cgu3joj9iwuklpq65s21d1nx0 1036311 1036310 2026-06-06T06:33:01Z Chenzeyan29 141880 1036311 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သမိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာတို့၏]] နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> === မင်းဆက်များ === {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် == === ဖြစ်ပေါ်လာပုံ === ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ခရစ်နှစ် (၁၇၃၃–၁၇၅၂) နှင့် မိဖုရားတို့ [[ဟံသာဝတီ]]သို့ ပါတော်မူပြီးနောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးသည် အစုအစည်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့တော့သည်။ သို့ကလို အဘက်ဘက်မှ ယိုယွင်းပျက်စီးပြိုလဲနေသော နိုင်ငံတော်ကြီးကို တတိယအကြိမ်မြောက် တစ်လုံးတစ်စည်းတည်း ဖြစ်အောင် ပြန်လည်စုစည်းတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သူမှာ မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) မှ ရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျ (ခေါ်) အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]တွင် အနော်ရထာမင်းမြတ်သည် ပထမဦးစွာ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကိုပါ သိမ်းသွင်းခဲ့၍ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့အာဏာစက်သည် ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးနှင့် တတိယအကြိမ်တွင် အလောင်းမင်းတရားတို့သည်လည်း ပထမအကြိမ် [[အနော်ရထာ]]မင်းမြတ်ကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံတော်ကြီးကို ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနေပြည်တော် မပျက်မီကပင် မုဆိုးဖိုရွာတွင် ဦးအောင်ဇေယျသည် ရွာ၏ အကြီးအကဲပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဦးအောင်ဇေယျသည် ပုဂံမင်းမျိုး၊ မိုးညင်းမင်းတရားအနွယ်ဝင် မုဆိုးဖိုရွာသားဖြစ်ပြီး သူ၏ ဆွေမျိုးစုတွင် အကြီးအကဲ ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။ သတင်းထင်ပေါ်ခဲ့၍ အင်းဝပျက်ပြီးသောအခါ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၉) ရက်နေ့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျထံသို့ မွန်အင်အားစုများ လာရောက်၍ သစ္စာပေးကြသည်။ တစ်နေ့တည်းမှာပင် ကွေ့မင်းဂုဏ္ဏအိန်အဖွဲ့ကလည်း လာရောက်သစ္စာပေးသည်။ ယင်းသို့ သစ္စာပေးသည်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ငြင်းပယ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်အဖြစ် ခံယူခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ကို အမှတ်ရလွယ်ကူစေရန် '''"ဥဩအော်မြည် ကုန်းဘောင်တည်"''' ဟူ၍ မှတ်သားထားခဲ့ကြလေသည်။ === ဘာကြောင့်ခေါ် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်းပေါင်း (၁၁) ဆက် ရှိသည်။ ဒေဝဒဟ၊ ကောလိယ၊ ကပ္ပိလမှ ဆက်၍ အထက်အညာ တကောင်း၊ သရေခေတ္တရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ အဝ (အင်းဝ) တိုင်အောင် သာကီနွယ်ရိုး သတိုးအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ကာ ညောင်ရမ်းဆယ်ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီပါမင်းတရားကြီးလက်ထက် ရတနာပူရ အင်းဝနေပြည်တော်ကြီး၌ သာကီနွယ်ရိုး သတိုးမင်းဆက် ပြတ်သွားပေရာ သင်္ဘော၊ လှေ၊ ဖောင်ကြီးနှင့် ကမ်းပါး ကွာခြားပြတ်ကင်းနေရာတွင် တံတားကုန်းဘောင်သဖွယ် ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သော အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖွားမြင်ရာဌာနကိုပင် ဗေဒင်ကျမ်းအရ ဓာတ်မြတ်ဓာတ်ထူးဖြစ်သော ''ဂဗ္ဘေ'' ဓာတ်ရိုက်၍ '''"ကုန်းဘောင်"''' မြို့တော်ဟု သမုတ်လေသည်။ ဦးမောင်မောင်တင် (K.S.M. A.T.M) ပြုစုသော 'ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရအဘိဓာန်' တွင် 'ကုန်းဘောင်မြို့' ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းကား မုဆိုးဖိုမြို့အရှေ့ဘက် အလောင်းစည်သူမင်း တည်ထားခဲ့သော ကုန်းဘောင်ရိုး၊ တောင်မြောက်တန်းလျက်ရှိသော ကုန်းဘောင်ရိုးကိုစွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ပြည်ကြီးဟူ၍လည်း ကျော်စောထင်ရှားခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီးမှသည် သီပေါမင်းတိုင်အောင် ဤကုန်းဘောင်မင်း ဦးအောင်ဇေယျမှ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ 'ကုန်းဘောင်ဆယ့်တစ်ဆက်' ဟူ၍ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ ကုန်းဘောင်ဟု ခေါ်ခြင်း၏ အခြားအကြောင်းမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဘိုးတော်ဘီတော်အနွယ်ကား မဟာသမ္မတမင်းမှစ၍ အာဒိစ္စဝံသအထိ အနွယ်လာ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်တော် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမင်းဆက်ကို ဟံသာဝတီမင်းက ဖျက်ဆီးပြန်လေသောကြောင့် သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော် ပျက်လေသည်။ ဟံသာဝတီမွန်မင်းတို့ကား ရေနှင့်တူ၏။ ထိုရေကို ဖြတ်သန်းလွှမ်းမိုး၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ရွှေဘုန်းတော်ဖြင့် အထက်က သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော်ကို ပြန်လည်ဆက်စပ်ပြန်သည်ဖြစ်၍ အလောင်းမင်းတရားကြီးကား 'ကုန်းဘောင်' နှင့် တူသဖြင့် မင်းတရားကြီး၏ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက်ကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက်' ဟု နောင်အခါ ထင်ရှားလာသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လင်္ကာ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်သော သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) မှ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်မြောက်ဖြစ်သော သီပေါမင်းတရား အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ပါတော်မူသော သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၅ ခု) အထိ နှစ်ပေါင်း (၁၃၃) နှစ်ကာလကို '''[[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]''' ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တို့၏ နန်းတက်နှစ်နှင့် နန်းသက်ကို နောင်လာနောက်သားတို့ အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ လင်္ကာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။ <blockquote> # '''အ-အာ-အောင်လား၊ လောင်းဘုရား၊ ရွှေဘိုရှစ်နှစ်ထား''' (၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-အား-ကျားခေါ်၊ သားနောင်တော်၊ သုံးနှစ်ရွှေဘိုပျော်''' (၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် သားဖြစ်သူ နောင်တော်ကြီးမင်း နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''ဦး-အောင်-ချီ-မူ၊ ညီဆင်ဖြူ၊ ဆယ့်သုံးရွှေဘိုအင်းဝယူ''' (၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် ညီတော်ဆင်ဖြူရှင် ရွှေဘိုနှင့် အင်းဝတစ်လှည့်စီ ၁၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံ-အူ-စား-ရူး၊ သားစဉ့်ကူး၊ ငါးနှစ် အင်းဝမြူး''' (၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် စဉ့်ကူးမင်း အင်းဝတွင် ၅ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-ဦး၊ လှော်-ဆား၊ နောင်တော်သား ရက်မောင်မောင် အင်းဝထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ကြီးမင်း၏ သားဖြစ်သူ ဖောင်းကားစားမောင်မောင် အင်းဝတွင် ၇ ရက် နန်းစံသည်) # '''လောင်းဘုရားသား ဘိုးတော်ကား ထိုနှစ်တောင်မြို့သွား (သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်) ထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား၏ သားတော် ဘိုးတော်မင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၃၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံး-အား-ရေး-အီး၊ မြေးဘကြီး၊ ဆယ့်ရှစ်အင်းဝမှီး''' (၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် မြေးတော် ဘကြီးတော်မင်းသည် အင်းဝတွင် ၁၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အောင့်-အီး-ဟီ-ဟောင် ညီကုန်းဘောင်၊ ကိုးနှစ်မြို့ရှောင်''' (၁၁၉၉ ခုနှစ်တွင် ညီတော် သာယာဝတီမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၉ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အခေါင်နားရန်၊ သားပုဂံ၊ ခြောက်နှစ်တောင်မြို့ခံ''' (၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် ပုဂံမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အင်း-ကံ-အားလုံး၊ ညီမင်းတုန်း (ဆ-ဝီ) မန်းမြို့ကုန်း''' (၁၂MT၄ ခုနှစ်တွင် ညီတော် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတွင် ၂၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုတ်-ကုန်း-လူနှော၊ သားသီပေါ ခုနစ်မန်းမြို့ပျော်''' (၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် သားတော် သီပေါမင်း မန္တလေးမြို့တွင် ၇ နှစ် နန်းစံသည်) * '''အင်း-ကော-လိပ်-တက်၊ မန်းမြို့ပျက်၊ နန်းသက်ကုန်ခဲ့ပြီ''' (၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။)</blockquote> ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်း (၁၁) ပါးရှိသည်။ ယင်းမင်းတို့၏ အမည်နှင့် အုပ်စိုးခဲ့သော ကာလများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နယ်ချဲ့၏ လက်အောက်သို့ ထိုကုန်းဘောင်မင်းများအနက် မင်းသုံးပါးလက်ထက်တွင် တစ်စတစ်စနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (၇) ဆက်မြောက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက်တွင် ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ (၉) ဆက်မြောက် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း တစ်ဝက်ကျရောက်ခဲ့ပြန်သည်။ (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့တော့သည်။ ပုဂံခေတ် မင်းခွေးချေးလက်ထက်တွင် တရုတ်က မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပုသိန်မြို့အထိ ဆုတ်ခွာပြေးခဲ့ရသဖြင့် မင်းခွေးချေးကို 'တရုတ်ပြေးမင်း' ဟု ခေါ်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက်တွင် မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုမင်းကို 'ဟံသာဝတီရောက်မင်း' ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် တရုတ်ပြေးမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အထက်ပိုင်းသာလျှင် တရုတ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် ဟံသာဝတီရောက်မင်းလက်ထက်တွင်မူ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်းဖြစ်သော မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းမှာ ယခင် ကုန်းဘောင်မင်းနှစ်ပါး (စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် ပုဂံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော မြန်မာနိုင်ငံ သုံးပုံနှစ်ပုံမှ လက်ကျန်တစ်ပုံပါ ပါသွားပြီး တစ်ပြည်လုံးအနေအထားနှင့် ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === အမည်ငါးမျိုး === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် စတင်ရာ ရွှေဘိုမြို့ကို 'ငါးမည်ရပြည်ရွှေဘို' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၎င်းငါးမည်မှာ (၁) ရန်ကြီးအောင်၊ (၂) ကုန်းဘောင်၊ (၃) ရွှေဘို၊ (၄) မုဆိုးဖို၊ (၅) ရတနာသိင်္ဃ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မုဆိုးဖိုတွင် အလောင်းမင်းတရား မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီး ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နန်းတည်သောအခါတွင်မှ ရန်ကြီးအောင်၊ ကုန်းဘောင်၊ ရွှေဘို၊ ရတနာသိင်္ဃ ဟူသော ကျန်လေးမည်သည် 'မုဆိုးဖို' ဟူသော ပင်စည်ပင်ရင်းမှ ဝေဆာ၍ ဖြာထွက်ခဲ့သော အကိုင်းအခက်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မုဆိုးဆက်ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပင်ရင်းမူလဖြစ်သော 'မုဆိုးဖို' အကြောင်းကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၆၇) တွင်- "ဘေးလောင်းတော် နရပတိစည်သူမင်းတရားကြီး တိုင်းခွင်လှည့်လည်တော်မူသောအခါ ဤအရပ်သို့ရောက်လျှင် ငပိုအမည်ရှိသော မုဆိုးအား ပိုမြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်၍ ဗောင်းဝန်းတိုက်အရပ်တွင် ဗောင်းဝန်းတော်ကိုထားသည်" ဟုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မုဆိုးဖိုသည် ပုဂံနရပတိစည်သူမင်း (ဒုတိယစည်သူ) ၏ လက်ထက်မှစ၍ ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ဆိုရမည်။ ဦးကုလား၏ 'မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၂၆၉) တွင်မူ- "နန်းစဉ်စာရင်းချုပ်ကြီးတွင် စစ်မက်ရေးရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက စစ်သားစုဆောင်းပေးရသော အင်အားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် သုံးသိန်းပြုမြို့မှသည် နှစ်ကျိပ်ပြုမြို့အထိ စာရင်းတွင် နှစ်ရာပြုမြို့ (၁၃) မြို့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့ ပါဝင်လျက်ရှိသည်" ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ မုဆိုးဖိုအမည်သည် ရွှေဘိုမြို့၏ မူလအမည် ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးဖို ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ အချို့ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးပို ဟူ၍လည်း တွေ့ရသေးသည်။ မုဆိုးငပိုအား မြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်ရာမှ မုဆိုးငပိုကို အစွဲပြု၍ မုဆိုးပိုမှ မုဆိုးဖို ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ အင်္ဂလိပ်သံအမတ် ကပ်ပတိန် ဂျော့ဘေကာ၏ ရတနာသိင်္ဃခရီးသွားမှတ်တမ်း၌ "မုဆိုးဖိုကား အလောင်းမင်းတရားကြီး စိုးစံသော နေပြည်တော် ဖြစ်သည်။ အုတ်မြေသားတို့ဖြင့် လုပ်သော မြို့ရိုးဝိုင်းရံထားသည့် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ရိုးသည် (၁၂) ပေထုရှိပြီး ပေ (၂၀) မြင့်၏။ မြေမြို့ရိုးတစ်ဖက်စီ၌ အလျားသည် အလှမ်း တာတစ်ထောင်ရှိမည်ဟု ကျွန်ုပ် ခန့်မှန်းမိသည်။ စတုဂံတံတိုင်းခတ် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ နန်းမြို့တွင်း၌ အိမ်ထောင်စု လေးထောင်ခန့် ရှိသည်။ မြစ်ရိုးမှ အတွင်းဘက် (၁၂) မိုင်အကွာ ညီညာသော မြေပြင်တွင် တည်ထားသော နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဲမြေ၊ ဆားမြေ အလွန်ပေါသည်။ နေရာအနှံ့အပြား၌ မြေမည်းများကို တွေ့ရ၏။ ယင်းမြေမည်းကို ကျိုချက်လိုက်ပါက ဆားများစွာ ထွက်သည်။ အနီးအနားဒေသများမှ အနည်းငယ် လုပ်အားစိုက်ထုတ်လိုက်ရုံမျှနှင့် ယမ်းစိမ်းအမျိုးကောင်းရသည်။ လူများများ၏ လုပ်အားကိုသုံးလျှင် ယမ်းစိမ်း အမြောက်အမြား ရနိုင်သည်" ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။ "ရတနာသိင်္ဃ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာ ရတနာများစုဝေးရာ ဆုံရာဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ မဟာအတုလယသဓမ္မရာဇာဂုရုဆရာတော်ကြီး၏ နန်းစဉ်ပုစ္ဆာအဖြေတွင် "သိင်္ဃ ဆိုသည် ဆုံသည့်ရပ်" ဟု ဖြေဆိုခဲ့၏။ မြို့တော်တည်ပြီး နှစ်ပေါင်း (၇၉) နှစ်အကြာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် သီရိမဟာနန္ဒသင်္ကြန်မတ်ကြီး ရေးသားပြုစုသော 'သာသနာဝံသစာတမ်း' အရ 'သိင်္ဃ' ဟူသော ပါဠိဘာသာဖြင့် (လျင်သော) အနက်ကို ဟောသဖြင့် ထိုမင်း၏ စည်းစိမ်သည် (မရှည်) စသည်ဖြင့် သိင်္ဃဟု မသင့်၊ သိခင်ဖြစ်သင့်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့၏။ မည်သို့ဆိုစေ သိင်္ဃကို စတုတ္ထအက္ခရာ (ဃ) ဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်အကန်ဆုံးဖြစ်သည်။ 'ရန်ကြီးအောင်မြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းမှာ အေဒီ ၁၇NT၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့မှစ၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး မင်းဧကရာဇ်အဖြစ် ယူတော်မူကာ ရန်သူအပေါင်းအား အောင်မြင်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုသည်။ 'ရွှေဘိုမြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ မုဆိုးဖိုအမည်ကို ကဏ္ဍသုခဖြစ်စေရန် ရွှေဖို၊ ရွှေပို ဟူ၍ တင်စားခေါ်ဆိုရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ မြို့အမည်ငါးမျိုးမှာ ထင်ရှားသော်လည်း လူသိနည်းသော အမည်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းမှာ ပါဠိဘာသာအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော 'အယုဇ္ဈပူရ' ဖြစ်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်တော်များတွင် 'အယုဇ္ဈပူရမည်သော ရတနာသိင်္ဃ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်ကြီး' ဟူ၍ အမြဲသုံးစွဲသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် အယုဇ္ဈပူရ ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့နိုင်သည်။ အယုဇ္ဈပူရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်ထိုးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောပြည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာသမိုင်း၌ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မင်းဆက်မများဘဲ မှတ်သားရန် လွယ်ကူ၍လည်းကောင်း ယခုတိုင် မြန်မာတိုင်းလိုပင် လက်ချိုးရေတွက် ပြသနိုင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ကို အလွယ်တကူ ရေတွက်ရန် အောက်ပါတေးထပ်ကို ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တေးထပ် === # ဦးအောင်ဇေယျအမှူး မြောက်ထူးတစ်ယောက်တင်မူ၊ # (ဦးလောက်) ပ ဘုရင်တစ်ဆူ၊ # ဆင်ဖြူရှင်စခန်း၊ # စဉ့်ကူးမင်းကောင်းစားမီ၊ # ဖောင်းကားညီလုတဲ့ ရွှေနန်း၊ # ဦးဝိုင်းပ ပထမခေါင်ပျော်၊ # မြနောင်တော်ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာလ၊ ရွှေစာတမ်းဖွဲ့ပြန်၊ # ကုန်းဘောင်ပျော်နေလိုဝင်း၊ # ရွှေမင်းသားမြတ်ပုဂံ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန်၊ # မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၊ # သီပေါအရှင် ထီးနန်းနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက်အုပ်စိုးတင့် မုဆိုးဘုရင်စခန်းမို့လေး။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် ဝမ်းသာစရာ၊ အားရစရာအချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ မင်း (၁၁) ပါးရှိရာ ထိုမင်းများတွင် စွမ်းရည်သတ္တိ၊ ဉာဏ်အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကောင်းမင်းမြတ် ပါဝင်သလို မင်းသာမန်၊ မင်းညံ့များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ ထင်ရှား၍ မြန်မာတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားလောက်သော မင်းများမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်၊ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နှင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အကျယ်ဆုံးအထိ တိုးချဲ့စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည်။ သာသနာရေးကို အထူးဂရုစိုက်၍ ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် သားကြီးငါးကြီး စားသောက်မှု၊ အရက်သေစာ သောက်စားမှုတို့ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းခေတ်တွင် ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိနှင့် စာဆိုတော်များ အများအပြား ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ မဇ္ဈိမဒေသမှ ယူဆောင်လာသော ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ မြင်ကွန်းတောင်ပေါ်ကျောင်းဆရာတော် ဓမ္မဝိလာသ၊ တွင်းသွင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးထွန်းညို၊ ရှင်တေဇောသာရ၊ အတွင်းဝန် ဝဏ္ဏဓမ္မကျော်ထင်၊ ခေမာစာရမထေရ်၊ အမတ်ရာဇဗလ၊ ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျသင်္ကြန်၊ အမတ်လက်ဝဲဘိနန္သူ၊ ကင်းဝန်မင်းကြီး၊ ယောအတွင်းဝန် အစရှိသော ဓမ္မသတ်ဆရာကြီးများ၊ ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဦးတိုး၊ ကျည်းကန်ရှင်ကြီး၊ ဝက်မစွတ်နဝဒေး၊ မင်းကြီးကတော် ခင်ဆုံ၊ စာဆိုတော်ဦးမင်း၊ ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၊ အနောက်နန်းမတော် မမြလေး၊ လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် အစရှိသော စာဆိုတော်များ၊ ဦးကြင်ဥ၊ ဦးပုည အစရှိသော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တေးထပ်၊ လေးဆစ်သဖြန်၊ ဘောလယ်၊ ယိုးဒယား၊ ပတ်ပျိုး၊ သီချင်းကြီးများ စသည်တို့ မြန်မာစာပေတွင် သစ်ဆန်းပေါ်ထွက်လာသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဂီတစာဆိုတော်များအနက် မင်းလက်ဝဲနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးနေ၊ ဦးလွန်းပြေ၊ စာဆိုတော် ဦးမြတ်လှ၊ အမတ်မင်းသိင်္ခရ၊ စာဆိုတော် မယ်လုပ်၊ ဇေယျပတေ့အမတ်၊ ရွှေလိုက်စာရေး ဦးမင်းအောင်၊ ငယ်တိုးအတွင်းဝန် ဦးကျီစိုး၊ မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ၊ ပခန်းမင်းသားကြီး၊ သံတော်ဆင့် ဦးအောင်ပန်း၊ မင်းသားမောင်ကုတ်တေး၊ ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးယား၊ စာဆိုဦးတရုတ်၊ မြင်စိုင်းမင်းသား၊ မြစ်ဝိုင်းမင်းသမီး၊ ပြင်စည်မင်းသား၊ သာယာဝတီဦးဝိုင်း၊ ဦးကျောက်ခဲ၊ ဆောမြို့စား မင်းဦးစီး၊ စုံနံ့သာမြိုင်ဦးကြော့၊ စာရေးတော်ကြီး ဦးမောင်ကလေး၊ တဘက်ဆွဲရွာစား ဦးမြတ်ရစ်၊ မောင်မောင်ဘ၊ မောင်မောင်ဘေ၊ ဆရာမွှန်းကြီး၊ တောင်သမန်လယ်စား ဦးဖေငယ်၊ ဒေဝဣန္ဒာ မောင်မောင်ကြီး၊ ဦးတေနောင်၊ ကန်နီစစ်ကဲ မင်းထင်ရာဇာ၊ မင်းကျော်ရာဇာ၊ နားခံတော်ဝေါကြီးမှူးဦးချုံ၊ စင်တော်ကြီးမင်းသား ဦးသာပြော စသည်တို့မှာ ထင်ရှားလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ပညာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြန်မာစာပေသာမက ပြင်သစ်စာပေ၊ အင်္ဂလိပ်စာပေများကိုလည်း လေ့လာလိုက်စားကြသည်။ မန္တလေးမြို့တွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်ကျောင်းပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် စစ်မှုထမ်းများကို ဘောင်းဘီများ ဝတ်ဆင်စေ၍ အီတလီလူမျိုး၊ ပြင်သစ်လူမျိုးဆရာများနှင့် ကြပ်မတ်သင်ကြားစေသည်။ ရှေးအခါက မင်းမှုထမ်းကိစ္စအတွက် ခြေလျင်တော်၊ လှေလျင်တော်များကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ၁၂၃၅ ခု (၁၈၇၃ ခုနှစ်) မှစ၍ ကြေးနန်းရုံတော်များ ပေါ်လာသည်။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်၌ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများကို သင်ကြားရန် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပညာတော်သင်များ စေလွှတ်သည်။ နေပြည်တော်တွင် ရက်ကန်းရုံတော်ကြီး၊ ဆန်ကြိတ်ရုံများ၊ လက်နက်လုပ်စက်ရုံ၊ လွှစက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ၊ ဖန်ချက်ရုံ၊ မဲနယ်စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံ စသည်ဖြင့် စက်မှုလက်မှုရုံပေါင်း (၅၀) ကျော်တို့ကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးရတနာပုံ နန်းမြို့အတွင်း၌ စာပုံနှိပ်စက်မှ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော 'ရတနာပုံနေပြည်တော်သတင်းစာ' အမည်ဖြင့် သတင်းစာပင် ပေါ်ပေါက်နေလေပြီ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုဘက်၌လည်း တိုးတက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယဉ်ကျေးမှုဟုဆိုရာ၌ အလှအပကို ဖန်တီးသမျှ ပညာရပ်များသာမက လူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို လှပစေရန် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အရေးပါသော ဘာသာကြီးသုံးခုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မင်းနှင့်ပြည်သူအများစု ကိုးကွယ်သောဘာသာဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အင်အားအကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဂါထာမန္တရား၊ လက်ဖွဲ့၊ အင်းအိုင်၊ ခါးလှည့်၊ ယတြာ အစရှိသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ အလေ့အထများကိုလည်း လက်ခံလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အတင်ဂိုဏ်းနှင့် အရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားမှုသည် ညောင်ရမ်းခေတ်မှ စတင်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ရှိနေခဲ့၏။ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်မှာ တင်ရုံလိုသော ရဟန်းသံဃာများက အတင်ဂိုဏ်းတွင် ပါဝင်ပြီး သင်္ကန်းကို လုံလုံခြုံခြုံရုံပြီးသွားမှသာလျှင် ဝိနည်းတော်နှင့် ညီသည်ဟု ယူဆသော ရဟန်းများက အရုံဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြ၏။ ညောင်ရမ်းခေတ်ဘုရင်များက ၎င်းပြဿနာများကို ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ နောင်တော်ကြီးမင်း လက်ထက်တွင်လည်း အတင်ဂိုဏ်းကိုပင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဆင်ဖြူရှင်မင်း မှာလည်း စစ်မက်များ တိုက်ခိုက်နေရသဖြင့် ၎င်းပြဿနာကို မဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပေ။ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဂိုဏ်းနှစ်ခုမှ ပုဂ္ဂိုလ်များကို အချေအတင် ပြောဆိုစေခဲ့သော်လည်း ဘုရင်က ပြတ်ပြတ်သားသား အဆုံးအဖြတ် မပေးနိုင်ခဲ့ပေ။ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် နှစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်များ အချေအတင် ပြောဆိုစေသောအခါ အရုံဂိုဏ်းက ပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အရုံဂိုဏ်းကို မှန်ကန်သောဂိုဏ်းအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဗဒုံမင်းသည် ပြတ်သား၍ အတွေးအခေါ်အယူအဆ ကောင်းသူဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်မှာပင် သာသနာပိုင် ရာထူးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ မင်းတုန်းမင်းသည် ၎င်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို တည်တံ့ခိုင်မြဲသန့်ရှင်းစေရန် ရည်ရွယ်သောအားဖြင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့၏။ ခရစ်ယာန်သာသနာသည် ပေါ်တူဂီများနှင့်အတူ (၁၅) ရာစုမှစ၍ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီတို့သည် လက်နက်အသစ်များ ကိုင်တွယ်တတ်သဖြင့် ဘုရင်တို့က မြှောက်စားခဲ့ကြ၏။ တောင်ငူခေတ်တွင် ရိုမန်ကက်သလစ် သာသနာဝင်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုများ အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်လာခဲ့ကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ သိပ္ပံပညာ၊ ဆေးပညာ ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာပြုရာတွင် အခွင့်သာကြလေသည်။ ညောင်ရမ်းခေတ်တွင် ငဇင်ကာ အုပ်ချုပ်နေသော သံလျင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များကို စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ ချောင်းဦး၊ ဒီပဲယင်းမြို့၊ မုံရွာ၊ အမြင့်၊ နဘက် စသည့် ရွာ (၁၆) ရွာတွင် နေရာချထားပေးခဲ့ကာ မိမိတို့အစုနှင့် နေထိုင်ကြပြီး သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များလည်း မကြာခဏ ရောက်ကြ၏။ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ကျမ်းစာလေ့လာခွင့်များ ရရှိခဲ့ကြ၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးပိုင်း ဟံသာဝတီကို အလောင်းမင်းတရား အောင်မြင်သောအချိန်တွင် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သော ပြင်သစ်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နဘက်၊ ချောင်းဦး စသောရွာများ အပါအဝင် (၁၂) ရွာ၌ နေရာချပေးခဲ့၏။ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များက လက်တင်ဘာသာ သင်ကြားပေးပြီး ပညာထူးချွန်သူများကို ရောမသို့ ပညာသင်ရန် စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ခြင်းဂိုဏ်းမှ ဆရာယုဒသန် (ဒေါက်တာဂျပ်ဆင်) ရောက်လာပြီး သာသနာပြုလုပ်ငန်း စတင်ခဲ့၏။ ၎င်းကိုယ်တိုင် မြန်မာစာပေကို လေ့လာ၍ 'မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်' ကို ပြုစုခဲ့၏။ ၎င်းဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များသည် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်ရှိသဖြင့် ဇနီးပါလာသောကြောင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်း ပိုမိုအောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ဇနီးများက မပြည့်စုံသော ကလေးသူငယ်များကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ ပညာပေးခြင်းစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြ၏။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာပြုကျောင်းများ စတင်ဖွင့်လှစ်လာခဲ့ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိကန်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြု ဒေါက်တာမတ် (ဆရာမှတ်ကြီး) ကို မန္တလေးသို့ ခေါ်ယူ၍ မြေနေရာနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့၏။ သာသနာပြုခွင့်၊ ကျောင်းဖွင့်ခွင့်ပေး၏။ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သားတော်များကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားနိုင်ရေးပင် ဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာထက် စော၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ပုဂံကျောက်စာအချို့တွင် 'ပန်သေး'၊ 'ပသည်' ဟု ရေးသားထားသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ရောက်သောအခါ မွတ်စလင်အများအပြား ရှိနေလေပြီ။ မဏိပူရမှလာသော မွတ်စလင်များကို 'ကသည်းမွတ်စလင်' ဟု ခေါ်ပြီး မြန်မာမွတ်စလင်များကို 'ဇေရ်ဘာဒီ' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။ စစ်မှုရေးရာနှင့် ကုန်သွယ်မှုတွင် ထူးချွန်သူများ ဖြစ်၏။ ကသည်းမြင်းအစုသည် လွန်စွာထင်ရှားသော မြင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်မှစ၍ မွတ်စလင်များ တိုးတက်လာရာ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် မွတ်စလင်စစ်မှုထမ်းများကို ညောင်ရမ်း၊ မိတ္ထီလာ၊ ရမည်းသင်း၊ ပင်းတလဲ၊ တဘက်ဆွဲ၊ မြေဒူး၊ ဒီပဲယင်း စသော ဒေသများ၌ နေမြေ၊ စားမြေပေးသည့်အပြင် အခွန်လွတ်ခွင့်လည်း ပေးခဲ့၏။ မွတ်စလင်တို့၏ ကုလားပျိုသေနတ်အစုမှာ ထင်ရှား၍ ဘုရင်၏ ယုံကြည်မှုခံယူရသူများဖြစ်သောကြောင့် နန်းတော်စောင့်တပ်၊ ကိုယ်ရံတော်တပ်များအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ကြရ၏။ ၎င်းတို့အတွက် ဗလီဆောက်လုပ်ရာတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရွှေပန္နက်စိုက်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယသို့ သတင်းထောက်လှမ်းရန် စေလွှတ်ခံရသူများမှာလည်း မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်ကြပြီး အထင်ရှားဆုံးမှာ ဦးရွှေတုတ် ဖြစ်၏။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ကြွယ်ဝသော မွတ်စလင်များကို ဘုရင်က သူဌေးဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။ ဘုရင်က သင်္ဘောဝယ်ယူအသုံးပြုသောအခါတွင် ဘုရင့်သင်္ဘောကပ္ပိတိန်အဖြစ် အမှုထမ်းသော ဦးမြနှင့် လက်နက်ရုံကြီးကြပ်သူ ဦးပွင့်တို့မှာ မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ ဘာသာကြီးသုံးခုအပြင် ရှေးအခါကစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့သော နတ်နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗြဟ္မဏအယူဝါဒများလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရှင်သန်လျက်ပင် ရှိပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဘာသာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အစရှိသည့် အနုပညာရပ်များ နယ်ပယ်၌လည်း ထွန်းကားခဲ့သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ဗိသုကာပညာရပ်နှင့် နှီးနွယ်နေသော ပန်းရန်၊ ပန်းတော့၊ ပန်းပွတ်၊ ပန်းပု၊ ပန်းချီ ပညာရပ်များ များစွာတိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းချီပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေရေးပန်းချီ၊ ယွန်းထိုးပန်းချီ၊ ဆေးရေးပန်းချီ ဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားနိုင်လေသည်။ ယွန်းထိုးပန်းချီမှာ ပုဂံခေတ်မှ ခေတ်စားခဲ့သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ယွန်းထည်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးခြစ်ပြီး ဆေးရောင်သွင်းသော အတတ်ပညာဖြစ်၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လူသုံးပစ္စည်းအဖြစ် ယွန်းထည်များကို ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ အဆင့်အတန်းအမြင့်ဆုံး ပင်မပန်းချီပညာရပ်မှာ ဆေးရေးပန်းချီ ဖြစ်သည်။ ၎င်းပညာသည် ကမ္ဘာသုံးပန်းချီပညာဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်မှစ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်ခဲ့လေသည်။ မြန်မာ့ဆေးရေးပန်းချီသည် 'ကနုတ်' (ကြာခွေ၊ ကြာလိပ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရွက်၊ ကြာဖူး စသည်တို့ပုံကို အခွေအလိပ်များအဖြစ် ရေးဆွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ခြူးပန်းခြူးနွယ်ဟူ၍လည်း သိရှိကြ၏။)၊ 'နရီ' (မိန်းမရုပ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူရုပ်အမျိုးမျိုး ရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်လာ၏။)၊ 'ကပီ' (မျောက်ရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်လည်း ဘီလူး၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော အရုပ်များကို ကနုတ်ပန်းများနှင့် ရောနှောရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။)၊ 'ဂဇာ' (ဆင်၊ မြင်းစသော တိရစ္ဆာန်များကို ကနုတ်ပန်းစသော အဆင်တန်ဆာမပါဘဲ ရိုးရိုးရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ အခွဲများရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ပန်းချီလက်ရာများတွင် အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင် မှန်ကန်မှုမရှိ၊ ဆေးရောင်အမျိုးအစားလည်း နည်းပါးသော်လည်း ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာပြီး အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင်၊ ဆေးရောင်များ ကောင်းမွန်လာသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆေးရေးပန်းချီအမှုထမ်းများကို ပန်းချီတော်အဖြစ် ခန့်ထား၍ အဆောက်အအုံများအပြင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်များ ဗဟုသုတပွားများစေရေးအတွက် လေ့လာကြည့်ရှုမှတ်သားရန် ငါးရာ့ငါးဆယ် နိပါတ်ရုပ်စုံများ၊ နန်းဓလေ့မှတ်တမ်းများကို ပုရပိုက်ဖြူများတွင် ဆေးရောင်စုံဖြင့် ရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့ပန်းချီ၏ ထူးခြားချက်မှာ အမြင်မှန်ရေးဆွဲနည်း (Perspective) ဖြစ်၏။ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့အရာဝတ်ထုများ ရေးဆွဲရာတွင် အိမ်နံရံစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းမြင်ရပုံ ရေးဆွဲခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသောဆေးများမှာ အနီရောင်အတွက် ဟင်္သပြဒါး၊ အဝါအတွက် ဆေးဒန်း၊ အပြာအတွက် ဒုတ္ထာနှင့် မဲနယ်၊ အနက်အတွက် ကျပ်ခိုး၊ အဖြူအတွက် မြေဖြူနှင့်ထုံး တို့ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်ရရှိရန် ဆေးဒန်းနှင့် ဟင်္သပြဒါးရော၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း သုံးလေ့ရှိ၏။ ၎င်းပင်ရင်းဆေးရောင်များကို ရောစပ်ပြီး ပုစွန်ဆီ၊ ဂဠုန်အန်ဖတ် (အညိုပုတ်) စသော အရောင်များရအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြ၏။ ဆီဆေးဖြင့် ရေးဆွဲရာတွင် ဆေးကို ပိုက်ဆံဆီနှင့် ရောနှောပြီး ရေဆေးဖြင့် ရေးဆွဲသည့်အခါ တမာစေးနှင့် ရောလေ့ရှိ၏။ ပုံကြမ်းရေးဆွဲရန် မီးသွေးတောင့်ငယ်များ ရရှိရေးအတွက် သင့်လျော်သောအရွယ် ထင်းချောင်းငယ်များကို မီးဖုတ်ယူကြရ၏။ စုတ်တံကို နွား၏နားအတွင်းမှ အမွေးနုများဖြင့် ပြုလုပ်ကြပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ကြေးထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပန်းတဉ်းလုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆစ်ပညာဖြစ်သော ပန်းတမော့လုပ်ငန်း၊ မှန်စီရွှေချလုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ပန်းထိမ်လုပ်ငန်း၊ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ရွှေချည်ထိုးလုပ်ငန်း၊ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်းများလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်အတွင်း အခွန်တော်များစွာ ရစေသောလုပ်ငန်းမှာ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ရွှေကို ပါးလွှာအောင်ခတ်၍ ရွှေဆိုင်းများလုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်လေသည်။ ဤအကြောင်းအရာများကား မြန်မာတို့ ခေတ်ကိုအမီလိုက်လာပုံ၊ တိုးတက်လာပုံကို ပြသသဖြင့် ဂုဏ်ယူဖွယ်ရာများ ဖြစ်တော့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်များကား နောင်တော်ကို ညီတော်များက ပုန်ကန်ခြင်း၊ ခမည်းတော်၊ ဘထွေးတော်များကို သားတော်၊ တူတော်များက ပုန်ကန်ခြင်းများနှင့် နန်းတော်ထဲတွင် သူဘက်ငါ့ဘက်ဟူ၍ တကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေကြခြင်းများ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းများသည် မြို့တော်များ မကြာခဏ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းတွင် မြို့တော်မပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းကားနေသော စက်မှုလက်မှု တိုးတက်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်အဆက်အသွယ် မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုသို့မရရှိခဲ့ခြင်းပင်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးဆုံးရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ မည်သို့ဆိုစေကာမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့မြေပေါ်၌ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေကြသည်။ မြန်မာဘုရင်က ပြင်သစ်တို့အား အထူးအခွင့်အရေးများပေးပြီးလျှင် မဟာမိတ်စာချုပ်များ၊ စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က အထူးမခံမရပ် ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဩဇာလွှမ်းမိုးခြင်းများ ပြုလုပ်မည်ကို စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ထက် အလျင်အမြန် လက်ဦးမှုရရှိအောင် သိမ်းယူလိုက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် အနောက်လက်နက်နိုင်ငံကြီးများ စားခွက်လုမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ထီးသုဉ်း၊ နန်းသုဉ်း၊ မင်းသုဉ်းပြီးနောက် တစ်မျိုးသားလုံး ကျွန်ဘဝသို့ ရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် သီပေါမင်းတရားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိသို့ ပါတော်မူခဲ့ရပေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မြန်မာ့သမိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် ထူထောင်ခဲ့သော အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် စုံးစုံးမြုပ်ကာ မြန်မာ့အချုပ်အခြာအာဏာ လုံးဝဥဿုံ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်း ၁၁-ဆက် အကျဉ်း === ==== အလောင်းမင်းတရား ==== (၁) ရွှေချက်သိုစေတီဒါယကာ [[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီးဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ် နာမံတော်နှင့် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။ နန်းစည်းစိမ် ၈ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံတော်မူသည်။ (အချို့ကား အိမ်နိမ့် ၃၇ နှစ်) ==== နောင်တော်ကြီးမင်း ==== (၂) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော်ကြီး စစ်ကိုင်းမင်း ([[နောင်တော်ကြီးမင်း]] ဟုလည်းခေါ်)၊ မဟာနန္ဒကန်တွင်းစည်ခုံစေတီ ဒါယကာ၊ ဒုတိယစစ်ကိုင်းမြို့တည် နောင်တော်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဓမ္မရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၃ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၂၆ နှစ်စံ၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၂၉ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်အမည်မှာ မောင်လောက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ ရဲဘက်တော်ဟောင်း မင်းခေါင်နော်ရထာ၏ ပုန်ကန်မှုနှင့် ဘထွေးတော် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏ ပုန်ကန်မှုကဲ့သို့သော ပုန်ကန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ နှိမ်နင်းနိုင်သည်။ ထူးခြားမှုအနေဖြင့် ပုန်ကန်သူများအား သေဒဏ်မပေးဘဲ နေမြဲစားမြဲအတိုင်းသာ စားစေသဖြင့် စိတ်နှလုံးကြီးမြတ်သော မင်းအဖြစ် နှောင်းဆရာတို့ သတ်မှတ်ထားသည်။ ==== ဆင်ဖြူရှင်မင်း ==== (၃) ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်ခေါ် နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ဦးစေတီတော် ဒါယကာ၊ တတိယအကြိမ် အင်းဝမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၊ သီရိပဝရ သုဓမ္မ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၅ ခုနှစ်၌ နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၃ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၂၇ နှစ်၊ နံတော် တနင်္ဂနွေသား၊ သက်တော် ၄၀ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ (အချို့ကား နန်းစည်းစိမ် ၁၂ နှစ် ဟူသေး၏။) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် ဦးရွ ဖြစ်သည်။ အခြားလူသိများသည့် အမည်မှာ [[မြေဒူးမင်း]] ဖြစ်သည်။ ==== စဉ့်ကူးမင်း ==== (၄) သားတော် [[စဉ့်ကူးမင်း]]၊ မိုးထိကျောင်းဒါယကာ၊ ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၅ နှစ်စံ (အချို့မူတွင် ၆ နှစ်)၊ အိမ်နိမ့် ၂၀ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၂၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ရဲလှ ဖြစ်သည်။ ==== ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ==== (၅) ဖောင်းကားမင်း၊ ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ ရက်မျှသာ စံရသည်။ အိမ်နိမ့် ၁၈ နှစ်စံ၊ နံတော် ကြာသပတေးသား၊ သက်တော် ၁၈ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ နောင်တော်ကြီးဘုရား၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်မောင် ဖြစ်သည်။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] ဟု လူသိများသည်။ ==== ဗဒုံမင်း ==== (၆) [[ဗဒုံမင်း]] (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း (ခေါ်) ဆင်ဖြူများရှင်မင်းတရားကြီး (ခေါ်) [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ခေါ်) အောင်မြေလောကစေတီဒါယကာ၊ အမရပူရ ပထမမြို့တည်နန်းတည် မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဝိဇယာနန္တ ယသတြိ ဘဝနာဒိတျာဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၃၈ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၇၅၌ ကံတော်ကုန်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဆဋ္ဌမမြောက်သားတော်၊ ငယ်မည် ဦးဝိုင်းဟူ၏။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အောက်ပြည်အရပ်မှ မွန်တို့ သူပုန်ထသဖြင့် နှိမ်နင်းရသေးသည်ဟု ဆိုသည်။ ==== ဘကြီးတော် ==== (၇) [[ဘကြီးတော်]]မင်း (ဖန်နန်းရှင်)၊ မှန်နန်းရှင်ဘုရားခေါ် မဟာဝိဇယရံသီ စေတီဒါယကာ၊ စတုတ္ထအကြိမ် အင်းဝမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီ တြိဘဝနာဒိတျ ပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဘွဲ့ တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၈ နှစ် (၁၉ နှစ်ဟုလည်း မူကွဲရှိသည်။)၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၄ နှစ်၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၆၁ ၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်စိန် ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ။ နန်းကျပြီးနောက် ၈ နှစ်ကြာမှ နတ်ရွာစံသည် ဟူ၏။ ==== သာယာဝတီမင်း ==== (၈) ညီတော် [[သာယာဝတီမင်း]]၊ ကုန်းဘောင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ရွှေဘိုမင်းဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လောကမဏိစူဠစေတီ ဒါယကာ၊ အမရပူရ ဒုတိယမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရာဒိတျ လောကာဓိပတိ ဝိဇယမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁运行၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၉ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၅၀ နှစ်စံ၊ နံတော် ဗုဒ္ဓဟူးသား၊ သက်တော် ၅၉ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ ဘကြီးတော်စစ်ကိုင်းမင်း၏ ညီတော်၊ ငယ်မည် မောင်ခင်ဟူ၏။ ==== ပုဂံမင်း ==== (၉) သားတော် [[ပုဂံမင်း]] ခေါ် မဟာလောကရံသီစေတီ ဒါယကာ၊ သိရီသုဓမ္မ တိလောကပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၆ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၅ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၁ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ သာယာဝတီမင်း၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ထောင်၊ ပုဂံမြို့စားဟူ၏။ ==== မင်းတုန်းမင်း ==== (၁၀) ပုဂံမင်း၏ ညီတော် [[မင်းတုန်းမင်း]] ခေါ် မဟာလောကမာရဇိန်စေတီဒါယကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ မြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသပဏ္ဍိတ တြိဘာဝနာဓိတျာဓိပတိ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၂၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၂၆ နှစ်၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၈ နှစ်၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၆၄ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်လွင်ဟူ၏။ ==== သီပေါမင်း ==== (၁၁) သားတော် [[သီပေါမင်း]]၊ မာန်အောင်ရတနာစေတီ ဒါယိကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ၊ သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသတိလောကာ ဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်၌ နန်းတက်စံမြန်း၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ နှစ်၊ နံတော် စနေသား၊ ငယ်မည် မောင်ရေစက် ဖြစ်လေသည်။ ၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့က မင်းနှစ်ပါးအား ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လျက် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ကြီးစိုးကာ မြန်မာလူမျိုးတို့အား ကျွန်သပေါက်ဘဝ ထားခဲ့ကြလေတော့သည်။ === သုံးသပ်ချက် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာနိုင်ငံကို နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် မြန်မာမင်းဆက်ဖြစ်သည်။ စတင်ထူထောင်သူ [[အလောင်းဘုရား|အလောင်းမင်းတရား]] မှသည် နောက်ဆုံး [[သီပေါမင်း]] အထိ မင်းဆက် ၁၁ ဆက်တိတိ ရှိသည်။ ထိုမင်းဆက်၏ အစောပိုင်းမင်းများလက်ထက်တွင် ကာလရှည်ကြာရှိခဲ့သည့် မွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ပြိုလဲကာ မွန်လူမျိုးတို့မှာလည်း လူမျိုးကြီးအဖြစ်မှ ကျဆင်းသွားသည်။ နောက်ပိုင်းမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တိုးတက်ရေးအတွက် များစွာအားထုတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တည်မြဲရေး၊ ရယူပိုင်ဆိုင်ရေး အစရှိသည့် နန်းတွင်းအရေးတော်ပုံများနှင့်သာ လုံးပန်းနေရသည်။ သို့သော် ဘာသာရေးတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းနှစ်ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] နှင့် [[မင်းတုန်းမင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားသည် [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အငြင်းအခုန် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အားထုတ်မှုတို့ဖြင့် သမိုင်းတွင်သကဲ့သို့၊ မင်းတုန်းမင်းအနေဖြင့်လည်း ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် ထိုမှတစ်ဆင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ကျောက်ထက်[[အက္ခရာ]]တင်ပြီး ပူဇော်ခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားရသည်။ ထိုမင်းဆက်သည် အခြားမြန်မာမင်းဆက်များနည်းတူ ကုန်းတွင်းပိတ်သဘာဝကြောင့် ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ရသည့် အခွင့်အရေးကို အသုံးမချနိုင်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ပဒေသရာဇ်ပီသစွာပင် ထီးနန်းတည်မြဲရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့သောကြောင့် ကျူးကျော်လာသည့် အင်္ဂလိပ်တို့ရန်ကို တွန်းလှန်ကာကွယ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် အချိန်နှောင်းခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည့် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ရန်သူနယ်ချဲ့[[အင်္ဂလိပ်]]တို့၏ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ == ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများ == သီပေါမင်းမြတ် နတ်ရွာစံပြီး၍ အရှင်နန်းမတော်စုဖုရားလတ် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာခဲ့ရာတွင် ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများသည် ဘုရင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းသည့်တိုင် ကျန်ရှိနေသေးရာ သမီးတော် အရှင်ထိပ်စုမြတ်ဖုရားလတ်မှစပြီး ရေတွက်ထားသည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 50xwyhzmhkr2wtxvx3vjn7l7kqbwqou 1036322 1036311 2026-06-06T06:40:24Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1036322 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သမိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာတို့၏]] နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန် တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေးများအတွင်း အနောက်ဘက် [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]၊ [[မဏိပူရ]]နှင့် ရခိုင်ကမ်းမြောင်ဒေသများမှသည် အရှေ့ဘက် [[ယိုးဒယား]] (ထိုင်းနိုင်ငံ) အထိလည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက် [[ယူနန်ပြည်နယ်|တရုတ်ပြည်နယ်စပ်]] လွယ်လင်တောင်တန်းမှသည် တောင်ဘက် [[ကရင်နီပြည်နယ်|ကရင်နီ]]နှင့် တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းအထိလည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်သော နယ်နမိတ်ကို အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးမားဆုံးသော လက်နက်အင်ပါယာအဖြစ် သမိုင်းတွင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ ထူးခြားချက်မှာ ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး [[ချင်းမင်းဆက်|တရုတ်မန်ချူးတို့၏]] ကျူးကျော်စစ်ကြီး (၄) ကြိမ်တိုင်တိုင်ကို အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်း၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာတော်နှင့် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြန်လည်မွမ်းမံ အခြေချပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတွင်း ပထဝီနိုင်ငံရေး ဗျူဟာကို ပြောင်းလဲစေခဲ့ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> === မင်းဆက်များ === {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် == === ဖြစ်ပေါ်လာပုံ === ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ခရစ်နှစ် (၁၇၃၃–၁၇၅၂) နှင့် မိဖုရားတို့ [[ဟံသာဝတီ]]သို့ ပါတော်မူပြီးနောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးသည် အစုအစည်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့တော့သည်။ သို့ကလို အဘက်ဘက်မှ ယိုယွင်းပျက်စီးပြိုလဲနေသော နိုင်ငံတော်ကြီးကို တတိယအကြိမ်မြောက် တစ်လုံးတစ်စည်းတည်း ဖြစ်အောင် ပြန်လည်စုစည်းတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သူမှာ မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) မှ ရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျ (ခေါ်) အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]တွင် အနော်ရထာမင်းမြတ်သည် ပထမဦးစွာ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကိုပါ သိမ်းသွင်းခဲ့၍ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့အာဏာစက်သည် ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးနှင့် တတိယအကြိမ်တွင် အလောင်းမင်းတရားတို့သည်လည်း ပထမအကြိမ် [[အနော်ရထာ]]မင်းမြတ်ကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံတော်ကြီးကို ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနေပြည်တော် မပျက်မီကပင် မုဆိုးဖိုရွာတွင် ဦးအောင်ဇေယျသည် ရွာ၏ အကြီးအကဲပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဦးအောင်ဇေယျသည် ပုဂံမင်းမျိုး၊ မိုးညင်းမင်းတရားအနွယ်ဝင် မုဆိုးဖိုရွာသားဖြစ်ပြီး သူ၏ ဆွေမျိုးစုတွင် အကြီးအကဲ ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။ သတင်းထင်ပေါ်ခဲ့၍ အင်းဝပျက်ပြီးသောအခါ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၉) ရက်နေ့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျထံသို့ မွန်အင်အားစုများ လာရောက်၍ သစ္စာပေးကြသည်။ တစ်နေ့တည်းမှာပင် ကွေ့မင်းဂုဏ္ဏအိန်အဖွဲ့ကလည်း လာရောက်သစ္စာပေးသည်။ ယင်းသို့ သစ္စာပေးသည်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ငြင်းပယ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်အဖြစ် ခံယူခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ကို အမှတ်ရလွယ်ကူစေရန် '''"ဥဩအော်မြည် ကုန်းဘောင်တည်"''' ဟူ၍ မှတ်သားထားခဲ့ကြလေသည်။ === ဘာကြောင့်ခေါ် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်းပေါင်း (၁၁) ဆက် ရှိသည်။ ဒေဝဒဟ၊ ကောလိယ၊ ကပ္ပိလမှ ဆက်၍ အထက်အညာ တကောင်း၊ သရေခေတ္တရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ အဝ (အင်းဝ) တိုင်အောင် သာကီနွယ်ရိုး သတိုးအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ကာ ညောင်ရမ်းဆယ်ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီပါမင်းတရားကြီးလက်ထက် ရတနာပူရ အင်းဝနေပြည်တော်ကြီး၌ သာကီနွယ်ရိုး သတိုးမင်းဆက် ပြတ်သွားပေရာ သင်္ဘော၊ လှေ၊ ဖောင်ကြီးနှင့် ကမ်းပါး ကွာခြားပြတ်ကင်းနေရာတွင် တံတားကုန်းဘောင်သဖွယ် ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သော အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖွားမြင်ရာဌာနကိုပင် ဗေဒင်ကျမ်းအရ ဓာတ်မြတ်ဓာတ်ထူးဖြစ်သော ''ဂဗ္ဘေ'' ဓာတ်ရိုက်၍ '''"ကုန်းဘောင်"''' မြို့တော်ဟု သမုတ်လေသည်။ ဦးမောင်မောင်တင် (K.S.M. A.T.M) ပြုစုသော 'ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရအဘိဓာန်' တွင် 'ကုန်းဘောင်မြို့' ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းကား မုဆိုးဖိုမြို့အရှေ့ဘက် အလောင်းစည်သူမင်း တည်ထားခဲ့သော ကုန်းဘောင်ရိုး၊ တောင်မြောက်တန်းလျက်ရှိသော ကုန်းဘောင်ရိုးကိုစွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ပြည်ကြီးဟူ၍လည်း ကျော်စောထင်ရှားခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီးမှသည် သီပေါမင်းတိုင်အောင် ဤကုန်းဘောင်မင်း ဦးအောင်ဇေယျမှ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ 'ကုန်းဘောင်ဆယ့်တစ်ဆက်' ဟူ၍ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ ကုန်းဘောင်ဟု ခေါ်ခြင်း၏ အခြားအကြောင်းမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဘိုးတော်ဘီတော်အနွယ်ကား မဟာသမ္မတမင်းမှစ၍ အာဒိစ္စဝံသအထိ အနွယ်လာ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်တော် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမင်းဆက်ကို ဟံသာဝတီမင်းက ဖျက်ဆီးပြန်လေသောကြောင့် သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော် ပျက်လေသည်။ ဟံသာဝတီမွန်မင်းတို့ကား ရေနှင့်တူ၏။ ထိုရေကို ဖြတ်သန်းလွှမ်းမိုး၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ရွှေဘုန်းတော်ဖြင့် အထက်က သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော်ကို ပြန်လည်ဆက်စပ်ပြန်သည်ဖြစ်၍ အလောင်းမင်းတရားကြီးကား 'ကုန်းဘောင်' နှင့် တူသဖြင့် မင်းတရားကြီး၏ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက်ကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက်' ဟု နောင်အခါ ထင်ရှားလာသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လင်္ကာ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်သော သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) မှ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်မြောက်ဖြစ်သော သီပေါမင်းတရား အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ပါတော်မူသော သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၅ ခု) အထိ နှစ်ပေါင်း (၁၃၃) နှစ်ကာလကို '''[[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]''' ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တို့၏ နန်းတက်နှစ်နှင့် နန်းသက်ကို နောင်လာနောက်သားတို့ အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ လင်္ကာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။ <blockquote> # '''အ-အာ-အောင်လား၊ လောင်းဘုရား၊ ရွှေဘိုရှစ်နှစ်ထား''' (၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-အား-ကျားခေါ်၊ သားနောင်တော်၊ သုံးနှစ်ရွှေဘိုပျော်''' (၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် သားဖြစ်သူ နောင်တော်ကြီးမင်း နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''ဦး-အောင်-ချီ-မူ၊ ညီဆင်ဖြူ၊ ဆယ့်သုံးရွှေဘိုအင်းဝယူ''' (၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် ညီတော်ဆင်ဖြူရှင် ရွှေဘိုနှင့် အင်းဝတစ်လှည့်စီ ၁၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံ-အူ-စား-ရူး၊ သားစဉ့်ကူး၊ ငါးနှစ် အင်းဝမြူး''' (၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် စဉ့်ကူးမင်း အင်းဝတွင် ၅ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-ဦး၊ လှော်-ဆား၊ နောင်တော်သား ရက်မောင်မောင် အင်းဝထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ကြီးမင်း၏ သားဖြစ်သူ ဖောင်းကားစားမောင်မောင် အင်းဝတွင် ၇ ရက် နန်းစံသည်) # '''လောင်းဘုရားသား ဘိုးတော်ကား ထိုနှစ်တောင်မြို့သွား (သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်) ထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား၏ သားတော် ဘိုးတော်မင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၃၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံး-အား-ရေး-အီး၊ မြေးဘကြီး၊ ဆယ့်ရှစ်အင်းဝမှီး''' (၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် မြေးတော် ဘကြီးတော်မင်းသည် အင်းဝတွင် ၁၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အောင့်-အီး-ဟီ-ဟောင် ညီကုန်းဘောင်၊ ကိုးနှစ်မြို့ရှောင်''' (၁၁၉၉ ခုနှစ်တွင် ညီတော် သာယာဝတီမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၉ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အခေါင်နားရန်၊ သားပုဂံ၊ ခြောက်နှစ်တောင်မြို့ခံ''' (၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် ပုဂံမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အင်း-ကံ-အားလုံး၊ ညီမင်းတုန်း (ဆ-ဝီ) မန်းမြို့ကုန်း''' (၁၂MT၄ ခုနှစ်တွင် ညီတော် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတွင် ၂၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုတ်-ကုန်း-လူနှော၊ သားသီပေါ ခုနစ်မန်းမြို့ပျော်''' (၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် သားတော် သီပေါမင်း မန္တလေးမြို့တွင် ၇ နှစ် နန်းစံသည်) * '''အင်း-ကော-လိပ်-တက်၊ မန်းမြို့ပျက်၊ နန်းသက်ကုန်ခဲ့ပြီ''' (၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။)</blockquote> ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်း (၁၁) ပါးရှိသည်။ ယင်းမင်းတို့၏ အမည်နှင့် အုပ်စိုးခဲ့သော ကာလများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နယ်ချဲ့၏ လက်အောက်သို့ ထိုကုန်းဘောင်မင်းများအနက် မင်းသုံးပါးလက်ထက်တွင် တစ်စတစ်စနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (၇) ဆက်မြောက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက်တွင် ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ (၉) ဆက်မြောက် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း တစ်ဝက်ကျရောက်ခဲ့ပြန်သည်။ (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့တော့သည်။ ပုဂံခေတ် မင်းခွေးချေးလက်ထက်တွင် တရုတ်က မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပုသိန်မြို့အထိ ဆုတ်ခွာပြေးခဲ့ရသဖြင့် မင်းခွေးချေးကို 'တရုတ်ပြေးမင်း' ဟု ခေါ်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက်တွင် မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုမင်းကို 'ဟံသာဝတီရောက်မင်း' ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် တရုတ်ပြေးမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အထက်ပိုင်းသာလျှင် တရုတ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် ဟံသာဝတီရောက်မင်းလက်ထက်တွင်မူ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်းဖြစ်သော မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းမှာ ယခင် ကုန်းဘောင်မင်းနှစ်ပါး (စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် ပုဂံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော မြန်မာနိုင်ငံ သုံးပုံနှစ်ပုံမှ လက်ကျန်တစ်ပုံပါ ပါသွားပြီး တစ်ပြည်လုံးအနေအထားနှင့် ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === အမည်ငါးမျိုး === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် စတင်ရာ ရွှေဘိုမြို့ကို 'ငါးမည်ရပြည်ရွှေဘို' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၎င်းငါးမည်မှာ (၁) ရန်ကြီးအောင်၊ (၂) ကုန်းဘောင်၊ (၃) ရွှေဘို၊ (၄) မုဆိုးဖို၊ (၅) ရတနာသိင်္ဃ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မုဆိုးဖိုတွင် အလောင်းမင်းတရား မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီး ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နန်းတည်သောအခါတွင်မှ ရန်ကြီးအောင်၊ ကုန်းဘောင်၊ ရွှေဘို၊ ရတနာသိင်္ဃ ဟူသော ကျန်လေးမည်သည် 'မုဆိုးဖို' ဟူသော ပင်စည်ပင်ရင်းမှ ဝေဆာ၍ ဖြာထွက်ခဲ့သော အကိုင်းအခက်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မုဆိုးဆက်ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပင်ရင်းမူလဖြစ်သော 'မုဆိုးဖို' အကြောင်းကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၆၇) တွင်- "ဘေးလောင်းတော် နရပတိစည်သူမင်းတရားကြီး တိုင်းခွင်လှည့်လည်တော်မူသောအခါ ဤအရပ်သို့ရောက်လျှင် ငပိုအမည်ရှိသော မုဆိုးအား ပိုမြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်၍ ဗောင်းဝန်းတိုက်အရပ်တွင် ဗောင်းဝန်းတော်ကိုထားသည်" ဟုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မုဆိုးဖိုသည် ပုဂံနရပတိစည်သူမင်း (ဒုတိယစည်သူ) ၏ လက်ထက်မှစ၍ ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ဆိုရမည်။ ဦးကုလား၏ 'မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၂၆၉) တွင်မူ- "နန်းစဉ်စာရင်းချုပ်ကြီးတွင် စစ်မက်ရေးရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက စစ်သားစုဆောင်းပေးရသော အင်အားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် သုံးသိန်းပြုမြို့မှသည် နှစ်ကျိပ်ပြုမြို့အထိ စာရင်းတွင် နှစ်ရာပြုမြို့ (၁၃) မြို့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့ ပါဝင်လျက်ရှိသည်" ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ မုဆိုးဖိုအမည်သည် ရွှေဘိုမြို့၏ မူလအမည် ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးဖို ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ အချို့ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးပို ဟူ၍လည်း တွေ့ရသေးသည်။ မုဆိုးငပိုအား မြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်ရာမှ မုဆိုးငပိုကို အစွဲပြု၍ မုဆိုးပိုမှ မုဆိုးဖို ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ အင်္ဂလိပ်သံအမတ် ကပ်ပတိန် ဂျော့ဘေကာ၏ ရတနာသိင်္ဃခရီးသွားမှတ်တမ်း၌ "မုဆိုးဖိုကား အလောင်းမင်းတရားကြီး စိုးစံသော နေပြည်တော် ဖြစ်သည်။ အုတ်မြေသားတို့ဖြင့် လုပ်သော မြို့ရိုးဝိုင်းရံထားသည့် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ရိုးသည် (၁၂) ပေထုရှိပြီး ပေ (၂၀) မြင့်၏။ မြေမြို့ရိုးတစ်ဖက်စီ၌ အလျားသည် အလှမ်း တာတစ်ထောင်ရှိမည်ဟု ကျွန်ုပ် ခန့်မှန်းမိသည်။ စတုဂံတံတိုင်းခတ် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ နန်းမြို့တွင်း၌ အိမ်ထောင်စု လေးထောင်ခန့် ရှိသည်။ မြစ်ရိုးမှ အတွင်းဘက် (၁၂) မိုင်အကွာ ညီညာသော မြေပြင်တွင် တည်ထားသော နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဲမြေ၊ ဆားမြေ အလွန်ပေါသည်။ နေရာအနှံ့အပြား၌ မြေမည်းများကို တွေ့ရ၏။ ယင်းမြေမည်းကို ကျိုချက်လိုက်ပါက ဆားများစွာ ထွက်သည်။ အနီးအနားဒေသများမှ အနည်းငယ် လုပ်အားစိုက်ထုတ်လိုက်ရုံမျှနှင့် ယမ်းစိမ်းအမျိုးကောင်းရသည်။ လူများများ၏ လုပ်အားကိုသုံးလျှင် ယမ်းစိမ်း အမြောက်အမြား ရနိုင်သည်" ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။ "ရတနာသိင်္ဃ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာ ရတနာများစုဝေးရာ ဆုံရာဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ မဟာအတုလယသဓမ္မရာဇာဂုရုဆရာတော်ကြီး၏ နန်းစဉ်ပုစ္ဆာအဖြေတွင် "သိင်္ဃ ဆိုသည် ဆုံသည့်ရပ်" ဟု ဖြေဆိုခဲ့၏။ မြို့တော်တည်ပြီး နှစ်ပေါင်း (၇၉) နှစ်အကြာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် သီရိမဟာနန္ဒသင်္ကြန်မတ်ကြီး ရေးသားပြုစုသော 'သာသနာဝံသစာတမ်း' အရ 'သိင်္ဃ' ဟူသော ပါဠိဘာသာဖြင့် (လျင်သော) အနက်ကို ဟောသဖြင့် ထိုမင်း၏ စည်းစိမ်သည် (မရှည်) စသည်ဖြင့် သိင်္ဃဟု မသင့်၊ သိခင်ဖြစ်သင့်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့၏။ မည်သို့ဆိုစေ သိင်္ဃကို စတုတ္ထအက္ခရာ (ဃ) ဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်အကန်ဆုံးဖြစ်သည်။ 'ရန်ကြီးအောင်မြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းမှာ အေဒီ ၁၇NT၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့မှစ၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး မင်းဧကရာဇ်အဖြစ် ယူတော်မူကာ ရန်သူအပေါင်းအား အောင်မြင်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုသည်။ 'ရွှေဘိုမြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ မုဆိုးဖိုအမည်ကို ကဏ္ဍသုခဖြစ်စေရန် ရွှေဖို၊ ရွှေပို ဟူ၍ တင်စားခေါ်ဆိုရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ မြို့အမည်ငါးမျိုးမှာ ထင်ရှားသော်လည်း လူသိနည်းသော အမည်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းမှာ ပါဠိဘာသာအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော 'အယုဇ္ဈပူရ' ဖြစ်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်တော်များတွင် 'အယုဇ္ဈပူရမည်သော ရတနာသိင်္ဃ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်ကြီး' ဟူ၍ အမြဲသုံးစွဲသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် အယုဇ္ဈပူရ ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့နိုင်သည်။ အယုဇ္ဈပူရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်ထိုးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောပြည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာသမိုင်း၌ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မင်းဆက်မများဘဲ မှတ်သားရန် လွယ်ကူ၍လည်းကောင်း ယခုတိုင် မြန်မာတိုင်းလိုပင် လက်ချိုးရေတွက် ပြသနိုင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ကို အလွယ်တကူ ရေတွက်ရန် အောက်ပါတေးထပ်ကို ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တေးထပ် === # ဦးအောင်ဇေယျအမှူး မြောက်ထူးတစ်ယောက်တင်မူ၊ # (ဦးလောက်) ပ ဘုရင်တစ်ဆူ၊ # ဆင်ဖြူရှင်စခန်း၊ # စဉ့်ကူးမင်းကောင်းစားမီ၊ # ဖောင်းကားညီလုတဲ့ ရွှေနန်း၊ # ဦးဝိုင်းပ ပထမခေါင်ပျော်၊ # မြနောင်တော်ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာလ၊ ရွှေစာတမ်းဖွဲ့ပြန်၊ # ကုန်းဘောင်ပျော်နေလိုဝင်း၊ # ရွှေမင်းသားမြတ်ပုဂံ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန်၊ # မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၊ # သီပေါအရှင် ထီးနန်းနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက်အုပ်စိုးတင့် မုဆိုးဘုရင်စခန်းမို့လေး။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် ဝမ်းသာစရာ၊ အားရစရာအချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ မင်း (၁၁) ပါးရှိရာ ထိုမင်းများတွင် စွမ်းရည်သတ္တိ၊ ဉာဏ်အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကောင်းမင်းမြတ် ပါဝင်သလို မင်းသာမန်၊ မင်းညံ့များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ ထင်ရှား၍ မြန်မာတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားလောက်သော မင်းများမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်၊ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နှင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အကျယ်ဆုံးအထိ တိုးချဲ့စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည်။ သာသနာရေးကို အထူးဂရုစိုက်၍ ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် သားကြီးငါးကြီး စားသောက်မှု၊ အရက်သေစာ သောက်စားမှုတို့ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းခေတ်တွင် ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိနှင့် စာဆိုတော်များ အများအပြား ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ မဇ္ဈိမဒေသမှ ယူဆောင်လာသော ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ မြင်ကွန်းတောင်ပေါ်ကျောင်းဆရာတော် ဓမ္မဝိလာသ၊ တွင်းသွင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးထွန်းညို၊ ရှင်တေဇောသာရ၊ အတွင်းဝန် ဝဏ္ဏဓမ္မကျော်ထင်၊ ခေမာစာရမထေရ်၊ အမတ်ရာဇဗလ၊ ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျသင်္ကြန်၊ အမတ်လက်ဝဲဘိနန္သူ၊ ကင်းဝန်မင်းကြီး၊ ယောအတွင်းဝန် အစရှိသော ဓမ္မသတ်ဆရာကြီးများ၊ ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဦးတိုး၊ ကျည်းကန်ရှင်ကြီး၊ ဝက်မစွတ်နဝဒေး၊ မင်းကြီးကတော် ခင်ဆုံ၊ စာဆိုတော်ဦးမင်း၊ ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၊ အနောက်နန်းမတော် မမြလေး၊ လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် အစရှိသော စာဆိုတော်များ၊ ဦးကြင်ဥ၊ ဦးပုည အစရှိသော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တေးထပ်၊ လေးဆစ်သဖြန်၊ ဘောလယ်၊ ယိုးဒယား၊ ပတ်ပျိုး၊ သီချင်းကြီးများ စသည်တို့ မြန်မာစာပေတွင် သစ်ဆန်းပေါ်ထွက်လာသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဂီတစာဆိုတော်များအနက် မင်းလက်ဝဲနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးနေ၊ ဦးလွန်းပြေ၊ စာဆိုတော် ဦးမြတ်လှ၊ အမတ်မင်းသိင်္ခရ၊ စာဆိုတော် မယ်လုပ်၊ ဇေယျပတေ့အမတ်၊ ရွှေလိုက်စာရေး ဦးမင်းအောင်၊ ငယ်တိုးအတွင်းဝန် ဦးကျီစိုး၊ မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ၊ ပခန်းမင်းသားကြီး၊ သံတော်ဆင့် ဦးအောင်ပန်း၊ မင်းသားမောင်ကုတ်တေး၊ ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးယား၊ စာဆိုဦးတရုတ်၊ မြင်စိုင်းမင်းသား၊ မြစ်ဝိုင်းမင်းသမီး၊ ပြင်စည်မင်းသား၊ သာယာဝတီဦးဝိုင်း၊ ဦးကျောက်ခဲ၊ ဆောမြို့စား မင်းဦးစီး၊ စုံနံ့သာမြိုင်ဦးကြော့၊ စာရေးတော်ကြီး ဦးမောင်ကလေး၊ တဘက်ဆွဲရွာစား ဦးမြတ်ရစ်၊ မောင်မောင်ဘ၊ မောင်မောင်ဘေ၊ ဆရာမွှန်းကြီး၊ တောင်သမန်လယ်စား ဦးဖေငယ်၊ ဒေဝဣန္ဒာ မောင်မောင်ကြီး၊ ဦးတေနောင်၊ ကန်နီစစ်ကဲ မင်းထင်ရာဇာ၊ မင်းကျော်ရာဇာ၊ နားခံတော်ဝေါကြီးမှူးဦးချုံ၊ စင်တော်ကြီးမင်းသား ဦးသာပြော စသည်တို့မှာ ထင်ရှားလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ပညာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြန်မာစာပေသာမက ပြင်သစ်စာပေ၊ အင်္ဂလိပ်စာပေများကိုလည်း လေ့လာလိုက်စားကြသည်။ မန္တလေးမြို့တွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်ကျောင်းပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် စစ်မှုထမ်းများကို ဘောင်းဘီများ ဝတ်ဆင်စေ၍ အီတလီလူမျိုး၊ ပြင်သစ်လူမျိုးဆရာများနှင့် ကြပ်မတ်သင်ကြားစေသည်။ ရှေးအခါက မင်းမှုထမ်းကိစ္စအတွက် ခြေလျင်တော်၊ လှေလျင်တော်များကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ၁၂၃၅ ခု (၁၈၇၃ ခုနှစ်) မှစ၍ ကြေးနန်းရုံတော်များ ပေါ်လာသည်။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်၌ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများကို သင်ကြားရန် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပညာတော်သင်များ စေလွှတ်သည်။ နေပြည်တော်တွင် ရက်ကန်းရုံတော်ကြီး၊ ဆန်ကြိတ်ရုံများ၊ လက်နက်လုပ်စက်ရုံ၊ လွှစက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ၊ ဖန်ချက်ရုံ၊ မဲနယ်စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံ စသည်ဖြင့် စက်မှုလက်မှုရုံပေါင်း (၅၀) ကျော်တို့ကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးရတနာပုံ နန်းမြို့အတွင်း၌ စာပုံနှိပ်စက်မှ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော 'ရတနာပုံနေပြည်တော်သတင်းစာ' အမည်ဖြင့် သတင်းစာပင် ပေါ်ပေါက်နေလေပြီ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုဘက်၌လည်း တိုးတက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယဉ်ကျေးမှုဟုဆိုရာ၌ အလှအပကို ဖန်တီးသမျှ ပညာရပ်များသာမက လူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို လှပစေရန် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အရေးပါသော ဘာသာကြီးသုံးခုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မင်းနှင့်ပြည်သူအများစု ကိုးကွယ်သောဘာသာဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အင်အားအကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဂါထာမန္တရား၊ လက်ဖွဲ့၊ အင်းအိုင်၊ ခါးလှည့်၊ ယတြာ အစရှိသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ အလေ့အထများကိုလည်း လက်ခံလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အတင်ဂိုဏ်းနှင့် အရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားမှုသည် ညောင်ရမ်းခေတ်မှ စတင်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ရှိနေခဲ့၏။ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်မှာ တင်ရုံလိုသော ရဟန်းသံဃာများက အတင်ဂိုဏ်းတွင် ပါဝင်ပြီး သင်္ကန်းကို လုံလုံခြုံခြုံရုံပြီးသွားမှသာလျှင် ဝိနည်းတော်နှင့် ညီသည်ဟု ယူဆသော ရဟန်းများက အရုံဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြ၏။ ညောင်ရမ်းခေတ်ဘုရင်များက ၎င်းပြဿနာများကို ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ နောင်တော်ကြီးမင်း လက်ထက်တွင်လည်း အတင်ဂိုဏ်းကိုပင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဆင်ဖြူရှင်မင်း မှာလည်း စစ်မက်များ တိုက်ခိုက်နေရသဖြင့် ၎င်းပြဿနာကို မဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပေ။ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဂိုဏ်းနှစ်ခုမှ ပုဂ္ဂိုလ်များကို အချေအတင် ပြောဆိုစေခဲ့သော်လည်း ဘုရင်က ပြတ်ပြတ်သားသား အဆုံးအဖြတ် မပေးနိုင်ခဲ့ပေ။ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် နှစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်များ အချေအတင် ပြောဆိုစေသောအခါ အရုံဂိုဏ်းက ပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အရုံဂိုဏ်းကို မှန်ကန်သောဂိုဏ်းအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဗဒုံမင်းသည် ပြတ်သား၍ အတွေးအခေါ်အယူအဆ ကောင်းသူဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်မှာပင် သာသနာပိုင် ရာထူးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ မင်းတုန်းမင်းသည် ၎င်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို တည်တံ့ခိုင်မြဲသန့်ရှင်းစေရန် ရည်ရွယ်သောအားဖြင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့၏။ ခရစ်ယာန်သာသနာသည် ပေါ်တူဂီများနှင့်အတူ (၁၅) ရာစုမှစ၍ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီတို့သည် လက်နက်အသစ်များ ကိုင်တွယ်တတ်သဖြင့် ဘုရင်တို့က မြှောက်စားခဲ့ကြ၏။ တောင်ငူခေတ်တွင် ရိုမန်ကက်သလစ် သာသနာဝင်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုများ အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်လာခဲ့ကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ သိပ္ပံပညာ၊ ဆေးပညာ ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာပြုရာတွင် အခွင့်သာကြလေသည်။ ညောင်ရမ်းခေတ်တွင် ငဇင်ကာ အုပ်ချုပ်နေသော သံလျင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များကို စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ ချောင်းဦး၊ ဒီပဲယင်းမြို့၊ မုံရွာ၊ အမြင့်၊ နဘက် စသည့် ရွာ (၁၆) ရွာတွင် နေရာချထားပေးခဲ့ကာ မိမိတို့အစုနှင့် နေထိုင်ကြပြီး သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များလည်း မကြာခဏ ရောက်ကြ၏။ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ကျမ်းစာလေ့လာခွင့်များ ရရှိခဲ့ကြ၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးပိုင်း ဟံသာဝတီကို အလောင်းမင်းတရား အောင်မြင်သောအချိန်တွင် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သော ပြင်သစ်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နဘက်၊ ချောင်းဦး စသောရွာများ အပါအဝင် (၁၂) ရွာ၌ နေရာချပေးခဲ့၏။ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များက လက်တင်ဘာသာ သင်ကြားပေးပြီး ပညာထူးချွန်သူများကို ရောမသို့ ပညာသင်ရန် စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ခြင်းဂိုဏ်းမှ ဆရာယုဒသန် (ဒေါက်တာဂျပ်ဆင်) ရောက်လာပြီး သာသနာပြုလုပ်ငန်း စတင်ခဲ့၏။ ၎င်းကိုယ်တိုင် မြန်မာစာပေကို လေ့လာ၍ 'မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်' ကို ပြုစုခဲ့၏။ ၎င်းဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များသည် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်ရှိသဖြင့် ဇနီးပါလာသောကြောင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်း ပိုမိုအောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ဇနီးများက မပြည့်စုံသော ကလေးသူငယ်များကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ ပညာပေးခြင်းစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြ၏။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာပြုကျောင်းများ စတင်ဖွင့်လှစ်လာခဲ့ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိကန်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြု ဒေါက်တာမတ် (ဆရာမှတ်ကြီး) ကို မန္တလေးသို့ ခေါ်ယူ၍ မြေနေရာနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့၏။ သာသနာပြုခွင့်၊ ကျောင်းဖွင့်ခွင့်ပေး၏။ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သားတော်များကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားနိုင်ရေးပင် ဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာထက် စော၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ပုဂံကျောက်စာအချို့တွင် 'ပန်သေး'၊ 'ပသည်' ဟု ရေးသားထားသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ရောက်သောအခါ မွတ်စလင်အများအပြား ရှိနေလေပြီ။ မဏိပူရမှလာသော မွတ်စလင်များကို 'ကသည်းမွတ်စလင်' ဟု ခေါ်ပြီး မြန်မာမွတ်စလင်များကို 'ဇေရ်ဘာဒီ' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။ စစ်မှုရေးရာနှင့် ကုန်သွယ်မှုတွင် ထူးချွန်သူများ ဖြစ်၏။ ကသည်းမြင်းအစုသည် လွန်စွာထင်ရှားသော မြင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်မှစ၍ မွတ်စလင်များ တိုးတက်လာရာ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် မွတ်စလင်စစ်မှုထမ်းများကို ညောင်ရမ်း၊ မိတ္ထီလာ၊ ရမည်းသင်း၊ ပင်းတလဲ၊ တဘက်ဆွဲ၊ မြေဒူး၊ ဒီပဲယင်း စသော ဒေသများ၌ နေမြေ၊ စားမြေပေးသည့်အပြင် အခွန်လွတ်ခွင့်လည်း ပေးခဲ့၏။ မွတ်စလင်တို့၏ ကုလားပျိုသေနတ်အစုမှာ ထင်ရှား၍ ဘုရင်၏ ယုံကြည်မှုခံယူရသူများဖြစ်သောကြောင့် နန်းတော်စောင့်တပ်၊ ကိုယ်ရံတော်တပ်များအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ကြရ၏။ ၎င်းတို့အတွက် ဗလီဆောက်လုပ်ရာတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရွှေပန္နက်စိုက်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယသို့ သတင်းထောက်လှမ်းရန် စေလွှတ်ခံရသူများမှာလည်း မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်ကြပြီး အထင်ရှားဆုံးမှာ ဦးရွှေတုတ် ဖြစ်၏။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ကြွယ်ဝသော မွတ်စလင်များကို ဘုရင်က သူဌေးဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။ ဘုရင်က သင်္ဘောဝယ်ယူအသုံးပြုသောအခါတွင် ဘုရင့်သင်္ဘောကပ္ပိတိန်အဖြစ် အမှုထမ်းသော ဦးမြနှင့် လက်နက်ရုံကြီးကြပ်သူ ဦးပွင့်တို့မှာ မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ ဘာသာကြီးသုံးခုအပြင် ရှေးအခါကစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့သော နတ်နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗြဟ္မဏအယူဝါဒများလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရှင်သန်လျက်ပင် ရှိပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဘာသာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အစရှိသည့် အနုပညာရပ်များ နယ်ပယ်၌လည်း ထွန်းကားခဲ့သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ဗိသုကာပညာရပ်နှင့် နှီးနွယ်နေသော ပန်းရန်၊ ပန်းတော့၊ ပန်းပွတ်၊ ပန်းပု၊ ပန်းချီ ပညာရပ်များ များစွာတိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းချီပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေရေးပန်းချီ၊ ယွန်းထိုးပန်းချီ၊ ဆေးရေးပန်းချီ ဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားနိုင်လေသည်။ ယွန်းထိုးပန်းချီမှာ ပုဂံခေတ်မှ ခေတ်စားခဲ့သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ယွန်းထည်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးခြစ်ပြီး ဆေးရောင်သွင်းသော အတတ်ပညာဖြစ်၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လူသုံးပစ္စည်းအဖြစ် ယွန်းထည်များကို ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ အဆင့်အတန်းအမြင့်ဆုံး ပင်မပန်းချီပညာရပ်မှာ ဆေးရေးပန်းချီ ဖြစ်သည်။ ၎င်းပညာသည် ကမ္ဘာသုံးပန်းချီပညာဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်မှစ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်ခဲ့လေသည်။ မြန်မာ့ဆေးရေးပန်းချီသည် 'ကနုတ်' (ကြာခွေ၊ ကြာလိပ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရွက်၊ ကြာဖူး စသည်တို့ပုံကို အခွေအလိပ်များအဖြစ် ရေးဆွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ခြူးပန်းခြူးနွယ်ဟူ၍လည်း သိရှိကြ၏။)၊ 'နရီ' (မိန်းမရုပ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူရုပ်အမျိုးမျိုး ရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်လာ၏။)၊ 'ကပီ' (မျောက်ရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်လည်း ဘီလူး၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော အရုပ်များကို ကနုတ်ပန်းများနှင့် ရောနှောရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။)၊ 'ဂဇာ' (ဆင်၊ မြင်းစသော တိရစ္ဆာန်များကို ကနုတ်ပန်းစသော အဆင်တန်ဆာမပါဘဲ ရိုးရိုးရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ အခွဲများရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ပန်းချီလက်ရာများတွင် အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင် မှန်ကန်မှုမရှိ၊ ဆေးရောင်အမျိုးအစားလည်း နည်းပါးသော်လည်း ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာပြီး အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင်၊ ဆေးရောင်များ ကောင်းမွန်လာသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆေးရေးပန်းချီအမှုထမ်းများကို ပန်းချီတော်အဖြစ် ခန့်ထား၍ အဆောက်အအုံများအပြင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်များ ဗဟုသုတပွားများစေရေးအတွက် လေ့လာကြည့်ရှုမှတ်သားရန် ငါးရာ့ငါးဆယ် နိပါတ်ရုပ်စုံများ၊ နန်းဓလေ့မှတ်တမ်းများကို ပုရပိုက်ဖြူများတွင် ဆေးရောင်စုံဖြင့် ရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့ပန်းချီ၏ ထူးခြားချက်မှာ အမြင်မှန်ရေးဆွဲနည်း (Perspective) ဖြစ်၏။ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့အရာဝတ်ထုများ ရေးဆွဲရာတွင် အိမ်နံရံစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းမြင်ရပုံ ရေးဆွဲခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသောဆေးများမှာ အနီရောင်အတွက် ဟင်္သပြဒါး၊ အဝါအတွက် ဆေးဒန်း၊ အပြာအတွက် ဒုတ္ထာနှင့် မဲနယ်၊ အနက်အတွက် ကျပ်ခိုး၊ အဖြူအတွက် မြေဖြူနှင့်ထုံး တို့ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်ရရှိရန် ဆေးဒန်းနှင့် ဟင်္သပြဒါးရော၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း သုံးလေ့ရှိ၏။ ၎င်းပင်ရင်းဆေးရောင်များကို ရောစပ်ပြီး ပုစွန်ဆီ၊ ဂဠုန်အန်ဖတ် (အညိုပုတ်) စသော အရောင်များရအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြ၏။ ဆီဆေးဖြင့် ရေးဆွဲရာတွင် ဆေးကို ပိုက်ဆံဆီနှင့် ရောနှောပြီး ရေဆေးဖြင့် ရေးဆွဲသည့်အခါ တမာစေးနှင့် ရောလေ့ရှိ၏။ ပုံကြမ်းရေးဆွဲရန် မီးသွေးတောင့်ငယ်များ ရရှိရေးအတွက် သင့်လျော်သောအရွယ် ထင်းချောင်းငယ်များကို မီးဖုတ်ယူကြရ၏။ စုတ်တံကို နွား၏နားအတွင်းမှ အမွေးနုများဖြင့် ပြုလုပ်ကြပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ကြေးထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပန်းတဉ်းလုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆစ်ပညာဖြစ်သော ပန်းတမော့လုပ်ငန်း၊ မှန်စီရွှေချလုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ပန်းထိမ်လုပ်ငန်း၊ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ရွှေချည်ထိုးလုပ်ငန်း၊ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်းများလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်အတွင်း အခွန်တော်များစွာ ရစေသောလုပ်ငန်းမှာ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ရွှေကို ပါးလွှာအောင်ခတ်၍ ရွှေဆိုင်းများလုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်လေသည်။ ဤအကြောင်းအရာများကား မြန်မာတို့ ခေတ်ကိုအမီလိုက်လာပုံ၊ တိုးတက်လာပုံကို ပြသသဖြင့် ဂုဏ်ယူဖွယ်ရာများ ဖြစ်တော့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်များကား နောင်တော်ကို ညီတော်များက ပုန်ကန်ခြင်း၊ ခမည်းတော်၊ ဘထွေးတော်များကို သားတော်၊ တူတော်များက ပုန်ကန်ခြင်းများနှင့် နန်းတော်ထဲတွင် သူဘက်ငါ့ဘက်ဟူ၍ တကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေကြခြင်းများ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းများသည် မြို့တော်များ မကြာခဏ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းတွင် မြို့တော်မပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းကားနေသော စက်မှုလက်မှု တိုးတက်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်အဆက်အသွယ် မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုသို့မရရှိခဲ့ခြင်းပင်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးဆုံးရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ မည်သို့ဆိုစေကာမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့မြေပေါ်၌ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေကြသည်။ မြန်မာဘုရင်က ပြင်သစ်တို့အား အထူးအခွင့်အရေးများပေးပြီးလျှင် မဟာမိတ်စာချုပ်များ၊ စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က အထူးမခံမရပ် ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဩဇာလွှမ်းမိုးခြင်းများ ပြုလုပ်မည်ကို စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ထက် အလျင်အမြန် လက်ဦးမှုရရှိအောင် သိမ်းယူလိုက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် အနောက်လက်နက်နိုင်ငံကြီးများ စားခွက်လုမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ထီးသုဉ်း၊ နန်းသုဉ်း၊ မင်းသုဉ်းပြီးနောက် တစ်မျိုးသားလုံး ကျွန်ဘဝသို့ ရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် သီပေါမင်းတရားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိသို့ ပါတော်မူခဲ့ရပေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မြန်မာ့သမိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် ထူထောင်ခဲ့သော အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် စုံးစုံးမြုပ်ကာ မြန်မာ့အချုပ်အခြာအာဏာ လုံးဝဥဿုံ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်း ၁၁-ဆက် အကျဉ်း === ==== အလောင်းမင်းတရား ==== (၁) ရွှေချက်သိုစေတီဒါယကာ [[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီးဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ် နာမံတော်နှင့် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။ နန်းစည်းစိမ် ၈ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံတော်မူသည်။ (အချို့ကား အိမ်နိမ့် ၃၇ နှစ်) ==== နောင်တော်ကြီးမင်း ==== (၂) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော်ကြီး စစ်ကိုင်းမင်း ([[နောင်တော်ကြီးမင်း]] ဟုလည်းခေါ်)၊ မဟာနန္ဒကန်တွင်းစည်ခုံစေတီ ဒါယကာ၊ ဒုတိယစစ်ကိုင်းမြို့တည် နောင်တော်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဓမ္မရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၃ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၂၆ နှစ်စံ၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၂၉ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်အမည်မှာ မောင်လောက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ ရဲဘက်တော်ဟောင်း မင်းခေါင်နော်ရထာ၏ ပုန်ကန်မှုနှင့် ဘထွေးတော် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏ ပုန်ကန်မှုကဲ့သို့သော ပုန်ကန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ နှိမ်နင်းနိုင်သည်။ ထူးခြားမှုအနေဖြင့် ပုန်ကန်သူများအား သေဒဏ်မပေးဘဲ နေမြဲစားမြဲအတိုင်းသာ စားစေသဖြင့် စိတ်နှလုံးကြီးမြတ်သော မင်းအဖြစ် နှောင်းဆရာတို့ သတ်မှတ်ထားသည်။ ==== ဆင်ဖြူရှင်မင်း ==== (၃) ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်ခေါ် နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ဦးစေတီတော် ဒါယကာ၊ တတိယအကြိမ် အင်းဝမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၊ သီရိပဝရ သုဓမ္မ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၅ ခုနှစ်၌ နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၃ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၂၇ နှစ်၊ နံတော် တနင်္ဂနွေသား၊ သက်တော် ၄၀ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ (အချို့ကား နန်းစည်းစိမ် ၁၂ နှစ် ဟူသေး၏။) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် ဦးရွ ဖြစ်သည်။ အခြားလူသိများသည့် အမည်မှာ [[မြေဒူးမင်း]] ဖြစ်သည်။ ==== စဉ့်ကူးမင်း ==== (၄) သားတော် [[စဉ့်ကူးမင်း]]၊ မိုးထိကျောင်းဒါယကာ၊ ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၅ နှစ်စံ (အချို့မူတွင် ၆ နှစ်)၊ အိမ်နိမ့် ၂၀ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၂၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ရဲလှ ဖြစ်သည်။ ==== ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ==== (၅) ဖောင်းကားမင်း၊ ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ ရက်မျှသာ စံရသည်။ အိမ်နိမ့် ၁၈ နှစ်စံ၊ နံတော် ကြာသပတေးသား၊ သက်တော် ၁၈ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ နောင်တော်ကြီးဘုရား၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်မောင် ဖြစ်သည်။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] ဟု လူသိများသည်။ ==== ဗဒုံမင်း ==== (၆) [[ဗဒုံမင်း]] (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း (ခေါ်) ဆင်ဖြူများရှင်မင်းတရားကြီး (ခေါ်) [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ခေါ်) အောင်မြေလောကစေတီဒါယကာ၊ အမရပူရ ပထမမြို့တည်နန်းတည် မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဝိဇယာနန္တ ယသတြိ ဘဝနာဒိတျာဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၃၈ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၇၅၌ ကံတော်ကုန်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဆဋ္ဌမမြောက်သားတော်၊ ငယ်မည် ဦးဝိုင်းဟူ၏။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အောက်ပြည်အရပ်မှ မွန်တို့ သူပုန်ထသဖြင့် နှိမ်နင်းရသေးသည်ဟု ဆိုသည်။ ==== ဘကြီးတော် ==== (၇) [[ဘကြီးတော်]]မင်း (ဖန်နန်းရှင်)၊ မှန်နန်းရှင်ဘုရားခေါ် မဟာဝိဇယရံသီ စေတီဒါယကာ၊ စတုတ္ထအကြိမ် အင်းဝမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီ တြိဘဝနာဒိတျ ပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဘွဲ့ တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၈ နှစ် (၁၉ နှစ်ဟုလည်း မူကွဲရှိသည်။)၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၄ နှစ်၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၆၁ ၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်စိန် ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ။ နန်းကျပြီးနောက် ၈ နှစ်ကြာမှ နတ်ရွာစံသည် ဟူ၏။ ==== သာယာဝတီမင်း ==== (၈) ညီတော် [[သာယာဝတီမင်း]]၊ ကုန်းဘောင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ရွှေဘိုမင်းဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လောကမဏိစူဠစေတီ ဒါယကာ၊ အမရပူရ ဒုတိယမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရာဒိတျ လောကာဓိပတိ ဝိဇယမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁运行၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၉ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၅၀ နှစ်စံ၊ နံတော် ဗုဒ္ဓဟူးသား၊ သက်တော် ၅၉ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ ဘကြီးတော်စစ်ကိုင်းမင်း၏ ညီတော်၊ ငယ်မည် မောင်ခင်ဟူ၏။ ==== ပုဂံမင်း ==== (၉) သားတော် [[ပုဂံမင်း]] ခေါ် မဟာလောကရံသီစေတီ ဒါယကာ၊ သိရီသုဓမ္မ တိလောကပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၆ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၅ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၁ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ သာယာဝတီမင်း၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ထောင်၊ ပုဂံမြို့စားဟူ၏။ ==== မင်းတုန်းမင်း ==== (၁၀) ပုဂံမင်း၏ ညီတော် [[မင်းတုန်းမင်း]] ခေါ် မဟာလောကမာရဇိန်စေတီဒါယကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ မြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသပဏ္ဍိတ တြိဘာဝနာဓိတျာဓိပတိ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၂၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၂၆ နှစ်၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၈ နှစ်၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၆၄ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်လွင်ဟူ၏။ ==== သီပေါမင်း ==== (၁၁) သားတော် [[သီပေါမင်း]]၊ မာန်အောင်ရတနာစေတီ ဒါယိကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ၊ သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသတိလောကာ ဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်၌ နန်းတက်စံမြန်း၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ နှစ်၊ နံတော် စနေသား၊ ငယ်မည် မောင်ရေစက် ဖြစ်လေသည်။ ၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့က မင်းနှစ်ပါးအား ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လျက် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ကြီးစိုးကာ မြန်မာလူမျိုးတို့အား ကျွန်သပေါက်ဘဝ ထားခဲ့ကြလေတော့သည်။ === သုံးသပ်ချက် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာနိုင်ငံကို နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် မြန်မာမင်းဆက်ဖြစ်သည်။ စတင်ထူထောင်သူ [[အလောင်းဘုရား|အလောင်းမင်းတရား]] မှသည် နောက်ဆုံး [[သီပေါမင်း]] အထိ မင်းဆက် ၁၁ ဆက်တိတိ ရှိသည်။ ထိုမင်းဆက်၏ အစောပိုင်းမင်းများလက်ထက်တွင် ကာလရှည်ကြာရှိခဲ့သည့် မွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ပြိုလဲကာ မွန်လူမျိုးတို့မှာလည်း လူမျိုးကြီးအဖြစ်မှ ကျဆင်းသွားသည်။ နောက်ပိုင်းမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တိုးတက်ရေးအတွက် များစွာအားထုတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တည်မြဲရေး၊ ရယူပိုင်ဆိုင်ရေး အစရှိသည့် နန်းတွင်းအရေးတော်ပုံများနှင့်သာ လုံးပန်းနေရသည်။ သို့သော် ဘာသာရေးတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းနှစ်ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] နှင့် [[မင်းတုန်းမင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားသည် [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အငြင်းအခုန် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အားထုတ်မှုတို့ဖြင့် သမိုင်းတွင်သကဲ့သို့၊ မင်းတုန်းမင်းအနေဖြင့်လည်း ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် ထိုမှတစ်ဆင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ကျောက်ထက်[[အက္ခရာ]]တင်ပြီး ပူဇော်ခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားရသည်။ ထိုမင်းဆက်သည် အခြားမြန်မာမင်းဆက်များနည်းတူ ကုန်းတွင်းပိတ်သဘာဝကြောင့် ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ရသည့် အခွင့်အရေးကို အသုံးမချနိုင်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ပဒေသရာဇ်ပီသစွာပင် ထီးနန်းတည်မြဲရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့သောကြောင့် ကျူးကျော်လာသည့် အင်္ဂလိပ်တို့ရန်ကို တွန်းလှန်ကာကွယ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် အချိန်နှောင်းခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည့် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ရန်သူနယ်ချဲ့[[အင်္ဂလိပ်]]တို့၏ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ == ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများ == သီပေါမင်းမြတ် နတ်ရွာစံပြီး၍ အရှင်နန်းမတော်စုဖုရားလတ် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာခဲ့ရာတွင် ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများသည် ဘုရင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းသည့်တိုင် ကျန်ရှိနေသေးရာ သမီးတော် အရှင်ထိပ်စုမြတ်ဖုရားလတ်မှစပြီး ရေတွက်ထားသည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း (Literacy Rate) အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] chf4ftqlvnd19fqnly8v0p6owexgkxj 1036349 1036322 2026-06-06T10:27:45Z Chenzeyan29 141880 /* ယဉ်ကျေးမှု */ 1036349 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြန်မာ့နောက်ဆုံးမင်းဆက်နှင့် သမိုင်းဝင်ခေတ် (၁၇၅၂–၁၈၈၅)}} {{Infobox former country | native_name = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ | conventional_long_name = တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် | common_name = ကုန်းဘောင်ခေတ် | continent = အာရှ | region = အရှေ့တောင်အာရှ | country = မြန်မာနိုင်ငံ | era = ခေတ်သစ်ဦးကာလ ([[Early modern period]]) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ် | | <!-- သမိုင်းဝင် ကာလအပိုင်းအခြား --> | year_start = ၁၇၅၂ | year_end = ၁၈၈၅ | date_start = ၂၉ ဖေဖော်ဝါရီ | event_start = [[အလောင်းမင်းတရား]] မင်းဆက်စတင်ထူထောင်ခြင်း | date_end = ၂၉ နိုဝင်ဘာ | event_end = [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ|တတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]]အတွင်း နန်းကျခြင်း | | <!-- ယခင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲခေတ်ပြ အလံများနှင့် စာတွဲများ --> | p1 = ညောင်ရမ်းခေတ် | flag_p1 = Peacock Flag of Burma.svg | s1 = ဗြိတိသျှရာဇ် | flag_s1 = British Raj Flag.svg | s2 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s2 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | | <!-- အလံနှင့် တံဆိပ်တော်များ --> | image_flag = National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg | flag_size = 120px | flag_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းအလံတော် | flag_type = ခေတ်သုံး တော်ဝင်ရွှေဒေါင်းအလံတော် | image_coat = Coat of arms of the Konbaung dynasty.svg | coat_size = 100px | coat_alt = ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ဒေါင်းရုပ်တော်ဝင်တံဆိပ်တံဆိပ်တော် | coat_type = တော်ဝင်ဒေါင်းရုပ်တံဆိပ်တော် (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) | | <!-- မြေပုံနှင့် နန်းတော်ပုံများ --> | image_map = Konbaung dynasty.png | map_caption = ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်ရောက်စဉ်က နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ (၁၈၂၄) | image_skyline = Lion throne, Amarapura Palace.jpg | image_caption = အမရပူရနန်းတော်ရှိ ခြင်္သေ့ပလ္လင်တော် (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅) | | <!-- မြို့တော်များ (Capital) --> | capital = [[ရွှေဘိုမြို့|ရတနာသိင်္ခ]] (၁၇၅၂–၁၇၆၀)<br />[[စစ်ကိုင်းမြို့]] (၁၇၆၀–၁၇၆၅)<br />[[အင်းဝမြို့]] (၁၇၆၅–၁၇၈၃၊ ၁၈၂၁–၁၈၄၂)<br />[[အမရပူရမြို့]] (၁၇၈၃–၁၈၂၁၊ ၁၈၄၂–၁၈၅၉)<br />[[မန္တလေးမြို့|ရတနာပုံ မန္တလေး]] (၁၈၅၉–၁၈၈၅) | | <!-- လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနှင့် ကိုးကွယ်မှု --> | common_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာ]] (ရုံးသုံး)<br />[[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] (သာသနာရေးသုံး)<br />[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]နှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားစကားများ | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] (နိုင်ငံတော်ဘာသာ)<br />[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု | demographics_hdr = လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ | demographics1 = [[မြန်မာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ ယူနန်တရုတ်၊ မူဆလင်ကပြားများနှင့် အခြားအာရှ/ဥရောပနွယ်ဖွားများ | | <!-- အုပ်ချုပ်သူ မင်းအဆက်ဆက် --> | title_leader = ဧကရာဇ်မင်းမြတ် | leader1 = [[အလောင်းမင်းတရား]] (ပထမဆုံးမင်း) | year_leader1 = ၁၇၅၂–၁၇၆၀ | leader2 = [[မြေဒူးမင်း|ဆင်ဖြူရှင်မင်း]] (ထင်ရှားသောမင်း) | year_leader2 = ၁၇၆၃–၁၇၇၆ | leader3 = [[ဘိုးတော်ဘုရား|ဗဒုံမင်း]] (အင်ပါယာချဲ့ထွင်သူ) | year_leader3 = ၁၇၈၂–၁၈၁၉ | leader4 = [[မင်းတုန်းမင်း]] (ခေတ်မီပြုပြင်ရေးမင်း) | year_leader4 = ၁၈hash၃–၁၈၇၈ | leader5 = [[သီပေါမင်း]] (နောက်ဆုံးမင်း) | year_leader5 = ၁၈၇၈–၁၈၈၅ | | <!-- အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံ --> | legislative = ဘုရင့်နန်းတော် တော်ဝင် [[လွှတ်တော်]] | military = ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်တပ်မတော် | | <!-- စီးပွားရေး --> | currency = ဒင်္ဂါးမသွန်းလုပ်မီ: ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ ကြေးနီ (အလေးချိန်စနစ်)<br />၁၈၅၂ နောက်ပိုင်း: [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ဒေါင်းဒင်္ဂါးကျပ်ငွေ]] }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]သမိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာတို့၏]] နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နမိတ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်တိုင်တိုင် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးကာ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာသည် အစောပိုင်းကာလတွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ယိုးဒယားနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်မင်းဆက်|ချင်အင်ပါယာ (တရုတ်)]] တို့နှင့် ဖြစ်ပွားသော စစ်ပွဲများတွင် အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီအင်ပါယာများ၏ ရေရှည်ရည်မှန်းချက်နှင့် ဗျူဟာများကို ကောင်းစွာ အကဲမဖြတ်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် [[ဗြိတိသျှ|ဗြိတိန်]]တို့နှင့် စစ်သုံးကြိမ်တိုင် ဖြစ်ပွားကာ နောက်ဆုံးတွင် [[ဗြိတိသျှရာဇ|ဗြိတိသျှနေမဝင်အင်ပါယာ]]၏ ပြည်နယ်အဖြစ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ တိုင်းပြည်သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် သွတ်သွင်းခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန် တိုးချဲ့စစ်ဆင်ရေးများအတွင်း အနောက်ဘက် [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]၊ [[မဏိပူရ]]နှင့် ရခိုင်ကမ်းမြောင်ဒေသများမှသည် အရှေ့ဘက် [[ယိုးဒယား]] (ထိုင်းနိုင်ငံ) အထိလည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက် [[ယူနန်ပြည်နယ်|တရုတ်ပြည်နယ်စပ်]] လွယ်လင်တောင်တန်းမှသည် တောင်ဘက် [[ကရင်နီပြည်နယ်|ကရင်နီ]]နှင့် တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းအထိလည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်သော နယ်နမိတ်ကို အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးမားဆုံးသော လက်နက်အင်ပါယာအဖြစ် သမိုင်းတွင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ ထူးခြားချက်မှာ ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး [[ချင်းမင်းဆက်|တရုတ်မန်ချူးတို့၏]] ကျူးကျော်စစ်ကြီး (၄) ကြိမ်တိုင်တိုင်ကို အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်း၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာတော်နှင့် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ၊ ဓမ္မသတ်ဥပဒေများကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြန်လည်မွမ်းမံ အခြေချပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသတွင်း ပထဝီနိုင်ငံရေး ဗျူဟာကို ပြောင်းလဲစေခဲ့ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ == ထူထောင်ခြင်း == ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည် အင်းဝနေပြည်တော်ကို ဗဟိုပြုသည့် [[ညောင်ရမ်းခေတ်|ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း)]]၏ နှောင်းပိုင်းဘုရင်များသည် အုပ်ချုပ်ရေးညံ့ဖျင်းခြင်း၊ ကသည်းမြင်းသည်များနှင့် တရုတ်ဓားပြများ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လုယက်ခြင်းတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အာဏာစက်အလွန်ယိုင်နဲ့နေခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Conquest, c. 1580–1760''. Princeton University Press. pp. 210–215.</ref> ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် တော်လှန်ပုန်ကန်ကာ ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]]၌ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co. p. 211.</ref> ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်သည် တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် အင်းဝမြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီရောက်မင်းကို ဖမ်းဆီးကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ညောင်ရမ်းဆက်)။</ref> အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မွန်ဗိုလ်မှူး ဥပရာဇာသည် စစ်ဗျူဟာအရ အမှားအယွင်းပြုကာ မှူးမတ်အချို့နှင့် မွန်တပ်သားအနည်းငယ်ကိုသာ အင်းဝတွင် စောင့်ကြပ်စေခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသော ဒေသခံရွာသူကြီးများကို ဟံသာဝတီသို့ သစ္စာခံရန် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထိုစဉ် အင်းဝမြောက်ဘက် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်းရှိ မုဆိုးဖိုရွာ၏ ရွာသူကြီးဖြစ်သော [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ပြတ်သားစွာ ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး'' (ပထမတွဲ)။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၈–၂၅။</ref> ဦးအောင်ဇေယျသည် မိမိ၏ ရွာသူရွာသားများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ကျေးရွာပေါင်း (၄၆) ရွာမှ လူအင်အားများကို စည်းရုံးကာ မုဆိုးဖိုရွာတွင် သစ်တုံးခံတပ် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ပြီး မွန်တို့၏ ကျူးကျော်မှုကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဘုန်းလက်ရုံးနှင့် ပြည့်စုံသော "အလောင်းမင်းတရား" ဟု ဘွဲ့အမည်ခံယူကာ ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ကုန်းမြေကို အစွဲပြုကာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co. pp. 150–153.</ref> မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျတို့သည် စစ်ပရိယာယ်နှင့် စစ်မဟာဗျူဟာမြောက် ထောင်ချောက်ဆင်ခြင်း၊ ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ခြင်း အတတ်ပညာတို့တွင် အလွန်ကြွယ်ဝပြောင်မြောက်လှသည်။ မုဆိုးဖိုခံတပ်သို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တောတောင်ရေမြေ သဘာဝအတားအဆီးများကို အသုံးချကာ ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ရန်သူ့ထောက်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရိက္ခာလမ်းကြောင်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည့် စစ်ပရိယာယ်များဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် အပြတ်အသတ် ခြေမှုန်းပြခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စစ်ရေးခေါင်းဆောင်မှု စွမ်းရည်ထက်မြက်ပုံကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြန်မာလူမျိုးခေါင်းဆောင်များနှင့် တပ်သားများ ၎င်း၏အောက်သို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်ခိုလှုံလာကြသည်။<ref name="MaungMaungTin" /> ၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အလောင်းမင်းတရားသည် ဟံသာဝတီတပ်များ၏ ခံစစ်ကြောင်း အားနည်းချက်ကို စူးစမ်းကာ လျှပ်တပြက် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မွန်တို့လက်အောက်သို့ ကျရောက်နေသော အင်းဝမြို့တော်ဟောင်းကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့က အင်းဝကို ပြန်လည်ရရှိရန် ကုန်းရေနှစ်ဖက်ညှပ်၍ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ဆန်တက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အလောင်းမင်းတရားနှင့် ၎င်း၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်တို့က ရန်သူ့တပ်ဦးကို ထိန်းချုပ်ကာ အပြန်အလှန် စိတ္တဗေဒစစ်ဆင်ရေးနှင့် ထိုးစစ်ဆင်မှုများဖြင့် အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အောက်သို့ အပိုင်သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Phayre" /> အထက်မြန်မာပြည်တွင် အခြေခိုင်ပြီးနောက် အလောင်းမင်းတရားသည် "ခံစစ်မှ ထိုးစစ်" သို့ ကူးပြောင်းသည့် စစ်ဗျူဟာအတိုင်း အောက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်မျက်နှာဖွင့်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နှင့် ဟင်္သာတတို့ကို လျင်မြန်စွာ စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဒဂုံမြို့ကို ဗျူဟာမြောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ "ရန်ကုန်" (ရန်ငြိမ်းရာမြေ) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Harvey" /> ထို့နောက် ပြင်သစ်တို့ နောက်ကွယ်မှ လက်နက်ကူညီနေသည့် မွန်တို့၏ အချက်အချာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် သံလျင်ခံတပ်ကို တိုက်ရိုက်မတိုက်ဘဲ ၁၄ လကြာ စိတ်ရှည်စွာ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ ရိက္ခာဖြတ်တောက်သည့် တိုက်ကွက်ကို သုံးခဲ့ပြီး ၁၇၅၆ ခုနှစ်တွင် "ရဲထွန်းတပ်" အသေခံရဲမက်များဖြင့် တက်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မွန်တို့၏ ဗဟိုချက်မဖြစ်သော ပဲခူးဟံသာဝတီ မြို့တော်ကြီးကို ဝိုင်းရံကာ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပရိယာယ်များကို အကွက်ကျကျ ပေါင်းစပ်လျက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaungTin" /> မုဆိုးဖိုရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် သာမန်အရပ်သားဘဝမှထကာ တိုင်းပြည်အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်နေမှုကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာမြောက် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့ပြီး ရွှေဘို၏ သမိုင်းဝင်အမည် (၅) မျိုးဖြစ်သော မုဆိုးဖို၊ ကုန်းဘောင်၊ ရန်ကြီးအောင်၊ အယုဇ္ဈပူရ၊ ရတနာသိင်္ဃ အနက် မူလကုန်းမြေမြင့်ကို အစွဲပြုကာ "ကုန်းဘောင်မင်းဆက်" ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤမင်းဆက်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အင်အားအကြီးဆုံးနှင့် နယ်မြေအကျယ်ပြန့်ဆုံး စစ်အင်ပါယာတစ်ခုဖြစ်သည့် "တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၅ ခုနှစ် သီပေါမင်းလက်ထက် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအထိ နှစ်ပေါင်း ၁၃၃ နှစ်တိုင်တိုင် မြန်မာနိုင်ငံကို အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်ချုပ်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman" /> === မင်းဆက်များ === {{main|ကုန်းဘောင်မင်းဆက်}} [[File:Flag of Burma (Alaungpaya Dynasty).svg|180px|thumb|မြန်မာနိုင်ငံအလံ]] '''ကုန်းဘောင်ခေတ်'''တွင် အုပ်ချုပ် မင်းပြုခဲ့သော မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ − * [[အလောင်းမင်းတရား]] (သို့) ဦးအောင်ဇေယျ (၁၇၅၂ – ၁၇၆၀) * [[နောင်တော်ကြီးမင်း]] (သို့) ဒီပဲယင်းမင်း (၁၇၆ဝ– ၁၇၆၃) * [[မြေဒူးမင်း]] (သို့) ဆင်ဖြူရှင်‌မင်း (၁၇၆၃ – ၁၇၇၆) * [[စဉ့်ကူးမင်း]] (၁၇၇၆ – ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] (၅ – ၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇၈၂) * [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (သို့) ဗဒုံမင်း (၁၇၈၂ – ၁၈၁၉) * [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)]]‌ (၁၈၁၉ – ၁၈၃၇) * [[သာယာဝတီမင်း]] (၁၈၃၇ – ၁၈၄၆) * [[ပုဂံမင်း]] (၁၈၄၆ – ၁၈၅၃) * [[မင်းတုန်းမင်း]] (၁၈၅၃ – ၁၈၇၈) * [[သီပေါမင်း]] (၁၈၇၈ – ၁၈၈၅) အတိုကောက်အားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စဉ့်၊ မောင်၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာ၊ ပု၊ မင်း၊ သီ" ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်။ ကဗျာအားဖြင့် "လောင်း၊ နောင်၊ ဆင်၊ စ၊ မင်းမောင်လှ၊ ဘိုး၊ ဘ၊ သာယာဝတီ၊ ပုဂံ၊ မင်းတုန်း၊ သီပေါဆုံး ပေါင်းရုံးဆယ့်တစ်လီ" ဟူ၍ဖြစ်သည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် == === ဖြစ်ပေါ်လာပုံ === ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ခရစ်နှစ် (၁၇၃၃–၁၇၅၂) နှင့် မိဖုရားတို့ [[ဟံသာဝတီ]]သို့ ပါတော်မူပြီးနောက် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံးသည် အစုအစည်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့တော့သည်။ သို့ကလို အဘက်ဘက်မှ ယိုယွင်းပျက်စီးပြိုလဲနေသော နိုင်ငံတော်ကြီးကို တတိယအကြိမ်မြောက် တစ်လုံးတစ်စည်းတည်း ဖြစ်အောင် ပြန်လည်စုစည်းတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သူမှာ မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) မှ ရွာသူကြီး ဦးအောင်ဇေယျ (ခေါ်) အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]]တွင် အနော်ရထာမင်းမြတ်သည် ပထမဦးစွာ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကိုပါ သိမ်းသွင်းခဲ့၍ အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့အာဏာစက်သည် ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ အလားတူပင် ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးနှင့် တတိယအကြိမ်တွင် အလောင်းမင်းတရားတို့သည်လည်း ပထမအကြိမ် [[အနော်ရထာ]]မင်းမြတ်ကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံတော်ကြီးကို ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အာဏာစက်ကိုလည်း ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနေပြည်တော် မပျက်မီကပင် မုဆိုးဖိုရွာတွင် ဦးအောင်ဇေယျသည် ရွာ၏ အကြီးအကဲပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဦးအောင်ဇေယျသည် ပုဂံမင်းမျိုး၊ မိုးညင်းမင်းတရားအနွယ်ဝင် မုဆိုးဖိုရွာသားဖြစ်ပြီး သူ၏ ဆွေမျိုးစုတွင် အကြီးအကဲ ဩဇာအာဏာရှိသူ ဖြစ်သည်။ သတင်းထင်ပေါ်ခဲ့၍ အင်းဝပျက်ပြီးသောအခါ ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၉) ရက်နေ့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျထံသို့ မွန်အင်အားစုများ လာရောက်၍ သစ္စာပေးကြသည်။ တစ်နေ့တည်းမှာပင် ကွေ့မင်းဂုဏ္ဏအိန်အဖွဲ့ကလည်း လာရောက်သစ္စာပေးသည်။ ယင်းသို့ သစ္စာပေးသည်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ငြင်းပယ်၍ ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြို့သူကြီး ဦးအောင်ဇေယျသည် "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်အဖြစ် ခံယူခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ကို အမှတ်ရလွယ်ကူစေရန် '''"ဥဩအော်မြည် ကုန်းဘောင်တည်"''' ဟူ၍ မှတ်သားထားခဲ့ကြလေသည်။ === ဘာကြောင့်ခေါ် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်းပေါင်း (၁၁) ဆက် ရှိသည်။ ဒေဝဒဟ၊ ကောလိယ၊ ကပ္ပိလမှ ဆက်၍ အထက်အညာ တကောင်း၊ သရေခေတ္တရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ အဝ (အင်းဝ) တိုင်အောင် သာကီနွယ်ရိုး သတိုးအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ကာ ညောင်ရမ်းဆယ်ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော ဟံသာဝတီပါမင်းတရားကြီးလက်ထက် ရတနာပူရ အင်းဝနေပြည်တော်ကြီး၌ သာကီနွယ်ရိုး သတိုးမင်းဆက် ပြတ်သွားပေရာ သင်္ဘော၊ လှေ၊ ဖောင်ကြီးနှင့် ကမ်းပါး ကွာခြားပြတ်ကင်းနေရာတွင် တံတားကုန်းဘောင်သဖွယ် ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သော အလောင်းမင်းတရားကြီး ဖွားမြင်ရာဌာနကိုပင် ဗေဒင်ကျမ်းအရ ဓာတ်မြတ်ဓာတ်ထူးဖြစ်သော ''ဂဗ္ဘေ'' ဓာတ်ရိုက်၍ '''"ကုန်းဘောင်"''' မြို့တော်ဟု သမုတ်လေသည်။ ဦးမောင်မောင်တင် (K.S.M. A.T.M) ပြုစုသော 'ရွှေနန်းသုံး ဝေါဟာရအဘိဓာန်' တွင် 'ကုန်းဘောင်မြို့' ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းကား မုဆိုးဖိုမြို့အရှေ့ဘက် အလောင်းစည်သူမင်း တည်ထားခဲ့သော ကုန်းဘောင်ရိုး၊ တောင်မြောက်တန်းလျက်ရှိသော ကုန်းဘောင်ရိုးကိုစွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ပြည်ကြီးဟူ၍လည်း ကျော်စောထင်ရှားခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီးမှသည် သီပေါမင်းတိုင်အောင် ဤကုန်းဘောင်မင်း ဦးအောင်ဇေယျမှ စတင်ပေါက်ဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ 'ကုန်းဘောင်ဆယ့်တစ်ဆက်' ဟူ၍ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ ကုန်းဘောင်ဟု ခေါ်ခြင်း၏ အခြားအကြောင်းမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဘိုးတော်ဘီတော်အနွယ်ကား မဟာသမ္မတမင်းမှစ၍ အာဒိစ္စဝံသအထိ အနွယ်လာ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်တော် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမင်းဆက်ကို ဟံသာဝတီမင်းက ဖျက်ဆီးပြန်လေသောကြောင့် သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော် ပျက်လေသည်။ ဟံသာဝတီမွန်မင်းတို့ကား ရေနှင့်တူ၏။ ထိုရေကို ဖြတ်သန်းလွှမ်းမိုး၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ရွှေဘုန်းတော်ဖြင့် အထက်က သကျနန်းရိုး သတိုးအနွယ်တော်ကို ပြန်လည်ဆက်စပ်ပြန်သည်ဖြစ်၍ အလောင်းမင်းတရားကြီးကား 'ကုန်းဘောင်' နှင့် တူသဖြင့် မင်းတရားကြီး၏ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက်ကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက်' ဟု နောင်အခါ ထင်ရှားလာသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လင်္ကာ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်မှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်သော သက္ကရာဇ် ၁၁၁၄ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၇၅၂ ခုနှစ်) မှ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်မြောက်ဖြစ်သော သီပေါမင်းတရား အင်္ဂလိပ်လက်သို့ ပါတော်မူသော သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇ ခု (ခရစ်နှစ် ၁၈၈၅ ခု) အထိ နှစ်ပေါင်း (၁၃၃) နှစ်ကာလကို '''[[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]''' ဟူ၍ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တို့၏ နန်းတက်နှစ်နှင့် နန်းသက်ကို နောင်လာနောက်သားတို့ အလွယ်တကူ မှတ်မိစေရန် ရည်ရွယ်၍ လင်္ကာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။ <blockquote> # '''အ-အာ-အောင်လား၊ လောင်းဘုရား၊ ရွှေဘိုရှစ်နှစ်ထား''' (၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် အလောင်းမင်းတရား ဦးအောင်ဇေယျသည် နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-အား-ကျားခေါ်၊ သားနောင်တော်၊ သုံးနှစ်ရွှေဘိုပျော်''' (၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် သားဖြစ်သူ နောင်တော်ကြီးမင်း နန်းတက်၍ ရွှေဘိုတွင် ၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''ဦး-အောင်-ချီ-မူ၊ ညီဆင်ဖြူ၊ ဆယ့်သုံးရွှေဘိုအင်းဝယူ''' (၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် ညီတော်ဆင်ဖြူရှင် ရွှေဘိုနှင့် အင်းဝတစ်လှည့်စီ ၁၃ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံ-အူ-စား-ရူး၊ သားစဉ့်ကူး၊ ငါးနှစ် အင်းဝမြူး''' (၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် စဉ့်ကူးမင်း အင်းဝတွင် ၅ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အိမ်-ဦး၊ လှော်-ဆား၊ နောင်တော်သား ရက်မောင်မောင် အင်းဝထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နောင်တော်ကြီးမင်း၏ သားဖြစ်သူ ဖောင်းကားစားမောင်မောင် အင်းဝတွင် ၇ ရက် နန်းစံသည်) # '''လောင်းဘုရားသား ဘိုးတော်ကား ထိုနှစ်တောင်မြို့သွား (သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်) ထား''' (၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် အလောင်းဘုရား၏ သားတော် ဘိုးတော်မင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၃၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုံး-အား-ရေး-အီး၊ မြေးဘကြီး၊ ဆယ့်ရှစ်အင်းဝမှီး''' (၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် မြေးတော် ဘကြီးတော်မင်းသည် အင်းဝတွင် ၁၈ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အောင့်-အီး-ဟီ-ဟောင် ညီကုန်းဘောင်၊ ကိုးနှစ်မြို့ရှောင်''' (၁၁၉၉ ခုနှစ်တွင် ညီတော် သာယာဝတီမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၉ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အခေါင်နားရန်၊ သားပုဂံ၊ ခြောက်နှစ်တောင်မြို့ခံ''' (၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် သားတော် ပုဂံမင်းသည် တောင်မြို့ (အမရပူရ) တွင် ၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အင်း-ကံ-အားလုံး၊ ညီမင်းတုန်း (ဆ-ဝီ) မန်းမြို့ကုန်း''' (၁၂MT၄ ခုနှစ်တွင် ညီတော် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတွင် ၂၆ နှစ် နန်းစံသည်) # '''အုတ်-ကုန်း-လူနှော၊ သားသီပေါ ခုနစ်မန်းမြို့ပျော်''' (၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် သားတော် သီပေါမင်း မန္တလေးမြို့တွင် ၇ နှစ် နန်းစံသည်) * '''အင်း-ကော-လိပ်-တက်၊ မန်းမြို့ပျက်၊ နန်းသက်ကုန်ခဲ့ပြီ''' (၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။)</blockquote> ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် မင်း (၁၁) ပါးရှိသည်။ ယင်းမင်းတို့၏ အမည်နှင့် အုပ်စိုးခဲ့သော ကာလများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် နယ်ချဲ့၏ လက်အောက်သို့ ထိုကုန်းဘောင်မင်းများအနက် မင်းသုံးပါးလက်ထက်တွင် တစ်စတစ်စနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (၇) ဆက်မြောက် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက်တွင် ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီတို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ (၉) ဆက်မြောက် ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း တစ်ဝက်ကျရောက်ခဲ့ပြန်သည်။ (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင်မူ တစ်နိုင်ငံလုံး ကျရောက်ခဲ့တော့သည်။ ပုဂံခေတ် မင်းခွေးချေးလက်ထက်တွင် တရုတ်က မြန်မာနိုင်ငံကို ဝင်ရောက်ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပုသိန်မြို့အထိ ဆုတ်ခွာပြေးခဲ့ရသဖြင့် မင်းခွေးချေးကို 'တရုတ်ပြေးမင်း' ဟု ခေါ်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိမင်းလက်ထက်တွင် မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုမင်းကို 'ဟံသာဝတီရောက်မင်း' ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် တရုတ်ပြေးမင်းလက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အထက်ပိုင်းသာလျှင် တရုတ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ အင်းဝခေတ် ဟံသာဝတီရောက်မင်းလက်ထက်တွင်မူ တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်းဖြစ်သော မွန်တို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ခြင်းမှာ ယခင် ကုန်းဘောင်မင်းနှစ်ပါး (စစ်ကိုင်းမင်းနှင့် ပုဂံမင်း) လက်ထက်တွင် ကျရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော မြန်မာနိုင်ငံ သုံးပုံနှစ်ပုံမှ လက်ကျန်တစ်ပုံပါ ပါသွားပြီး တစ်ပြည်လုံးအနေအထားနှင့် ကျရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === အမည်ငါးမျိုး === ကုန်းဘောင်မင်းဆက် စတင်ရာ ရွှေဘိုမြို့ကို 'ငါးမည်ရပြည်ရွှေဘို' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၎င်းငါးမည်မှာ (၁) ရန်ကြီးအောင်၊ (၂) ကုန်းဘောင်၊ (၃) ရွှေဘို၊ (၄) မုဆိုးဖို၊ (၅) ရတနာသိင်္ဃ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မုဆိုးဖိုတွင် အလောင်းမင်းတရား မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီး ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် မြို့နန်းတည်သောအခါတွင်မှ ရန်ကြီးအောင်၊ ကုန်းဘောင်၊ ရွှေဘို၊ ရတနာသိင်္ဃ ဟူသော ကျန်လေးမည်သည် 'မုဆိုးဖို' ဟူသော ပင်စည်ပင်ရင်းမှ ဝေဆာ၍ ဖြာထွက်ခဲ့သော အကိုင်းအခက်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို မုဆိုးဆက်ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပင်ရင်းမူလဖြစ်သော 'မုဆိုးဖို' အကြောင်းကို 'ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၆၇) တွင်- "ဘေးလောင်းတော် နရပတိစည်သူမင်းတရားကြီး တိုင်းခွင်လှည့်လည်တော်မူသောအခါ ဤအရပ်သို့ရောက်လျှင် ငပိုအမည်ရှိသော မုဆိုးအား ပိုမြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်၍ ဗောင်းဝန်းတိုက်အရပ်တွင် ဗောင်းဝန်းတော်ကိုထားသည်" ဟုရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မုဆိုးဖိုသည် ပုဂံနရပတိစည်သူမင်း (ဒုတိယစည်သူ) ၏ လက်ထက်မှစ၍ ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ဆိုရမည်။ ဦးကုလား၏ 'မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး' ပထမတွဲ စာမျက်နှာ (၂၆၉) တွင်မူ- "နန်းစဉ်စာရင်းချုပ်ကြီးတွင် စစ်မက်ရေးရာ ပေါ်ပေါက်လာပါက စစ်သားစုဆောင်းပေးရသော အင်အားသတ်မှတ်ချက်အလိုက် သုံးသိန်းပြုမြို့မှသည် နှစ်ကျိပ်ပြုမြို့အထိ စာရင်းတွင် နှစ်ရာပြုမြို့ (၁၃) မြို့တွင် မုဆိုးဖိုမြို့ ပါဝင်လျက်ရှိသည်" ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ မုဆိုးဖိုအမည်သည် ရွှေဘိုမြို့၏ မူလအမည် ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးဖို ဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ အချို့ကျောက်စာများတွင် မုဆိုးပို ဟူ၍လည်း တွေ့ရသေးသည်။ မုဆိုးငပိုအား မြေနယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ပေးအပ်ရာမှ မုဆိုးငပိုကို အစွဲပြု၍ မုဆိုးပိုမှ မုဆိုးဖို ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ အင်္ဂလိပ်သံအမတ် ကပ်ပတိန် ဂျော့ဘေကာ၏ ရတနာသိင်္ဃခရီးသွားမှတ်တမ်း၌ "မုဆိုးဖိုကား အလောင်းမင်းတရားကြီး စိုးစံသော နေပြည်တော် ဖြစ်သည်။ အုတ်မြေသားတို့ဖြင့် လုပ်သော မြို့ရိုးဝိုင်းရံထားသည့် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ မြို့ရိုးသည် (၁၂) ပေထုရှိပြီး ပေ (၂၀) မြင့်၏။ မြေမြို့ရိုးတစ်ဖက်စီ၌ အလျားသည် အလှမ်း တာတစ်ထောင်ရှိမည်ဟု ကျွန်ုပ် ခန့်မှန်းမိသည်။ စတုဂံတံတိုင်းခတ် နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ နန်းမြို့တွင်း၌ အိမ်ထောင်စု လေးထောင်ခန့် ရှိသည်။ မြစ်ရိုးမှ အတွင်းဘက် (၁၂) မိုင်အကွာ ညီညာသော မြေပြင်တွင် တည်ထားသော နန်းမြို့ဖြစ်သည်။ သို့သော် သဲမြေ၊ ဆားမြေ အလွန်ပေါသည်။ နေရာအနှံ့အပြား၌ မြေမည်းများကို တွေ့ရ၏။ ယင်းမြေမည်းကို ကျိုချက်လိုက်ပါက ဆားများစွာ ထွက်သည်။ အနီးအနားဒေသများမှ အနည်းငယ် လုပ်အားစိုက်ထုတ်လိုက်ရုံမျှနှင့် ယမ်းစိမ်းအမျိုးကောင်းရသည်။ လူများများ၏ လုပ်အားကိုသုံးလျှင် ယမ်းစိမ်း အမြောက်အမြား ရနိုင်သည်" ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်။ "ရတနာသိင်္ဃ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာ ရတနာများစုဝေးရာ ဆုံရာဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ မဟာအတုလယသဓမ္မရာဇာဂုရုဆရာတော်ကြီး၏ နန်းစဉ်ပုစ္ဆာအဖြေတွင် "သိင်္ဃ ဆိုသည် ဆုံသည့်ရပ်" ဟု ဖြေဆိုခဲ့၏။ မြို့တော်တည်ပြီး နှစ်ပေါင်း (၇၉) နှစ်အကြာ စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်) လက်ထက် သီရိမဟာနန္ဒသင်္ကြန်မတ်ကြီး ရေးသားပြုစုသော 'သာသနာဝံသစာတမ်း' အရ 'သိင်္ဃ' ဟူသော ပါဠိဘာသာဖြင့် (လျင်သော) အနက်ကို ဟောသဖြင့် ထိုမင်း၏ စည်းစိမ်သည် (မရှည်) စသည်ဖြင့် သိင်္ဃဟု မသင့်၊ သိခင်ဖြစ်သင့်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့၏။ မည်သို့ဆိုစေ သိင်္ဃကို စတုတ္ထအက္ခရာ (ဃ) ဖြင့် ရေးသားခြင်းသာလျှင် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်အကန်ဆုံးဖြစ်သည်။ 'ရန်ကြီးအောင်မြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအကြောင်းမှာ အေဒီ ၁၇NT၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့မှစ၍ အလောင်းမင်းတရားကြီး မင်းဧကရာဇ်အဖြစ် ယူတော်မူကာ ရန်သူအပေါင်းအား အောင်မြင်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုသည်။ 'ရွှေဘိုမြို့' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ မုဆိုးဖိုအမည်ကို ကဏ္ဍသုခဖြစ်စေရန် ရွှေဖို၊ ရွှေပို ဟူ၍ တင်စားခေါ်ဆိုရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ မြို့အမည်ငါးမျိုးမှာ ထင်ရှားသော်လည်း လူသိနည်းသော အမည်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်းမှာ ပါဠိဘာသာအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော 'အယုဇ္ဈပူရ' ဖြစ်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး ထုတ်ပြန်ခဲ့သော အမိန့်တော်များတွင် 'အယုဇ္ဈပူရမည်သော ရတနာသိင်္ဃ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်ကြီး' ဟူ၍ အမြဲသုံးစွဲသည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် အယုဇ္ဈပူရ ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့နိုင်သည်။ အယုဇ္ဈပူရ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စစ်ထိုးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသောပြည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာသမိုင်း၌ နောက်ဆုံးမင်းဆက်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မင်းဆက်မများဘဲ မှတ်သားရန် လွယ်ကူ၍လည်းကောင်း ယခုတိုင် မြန်မာတိုင်းလိုပင် လက်ချိုးရေတွက် ပြသနိုင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် (၁၁) ဆက်ကို အလွယ်တကူ ရေတွက်ရန် အောက်ပါတေးထပ်ကို ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တေးထပ် === # ဦးအောင်ဇေယျအမှူး မြောက်ထူးတစ်ယောက်တင်မူ၊ # (ဦးလောက်) ပ ဘုရင်တစ်ဆူ၊ # ဆင်ဖြူရှင်စခန်း၊ # စဉ့်ကူးမင်းကောင်းစားမီ၊ # ဖောင်းကားညီလုတဲ့ ရွှေနန်း၊ # ဦးဝိုင်းပ ပထမခေါင်ပျော်၊ # မြနောင်တော်ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာလ၊ ရွှေစာတမ်းဖွဲ့ပြန်၊ # ကုန်းဘောင်ပျော်နေလိုဝင်း၊ # ရွှေမင်းသားမြတ်ပုဂံ ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန်၊ # မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် မင်းတုန်းမင်း၊ # သီပေါအရှင် ထီးနန်းနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက်အုပ်စိုးတင့် မုဆိုးဘုရင်စခန်းမို့လေး။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် ဝမ်းသာစရာ၊ အားရစရာအချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ မင်း (၁၁) ပါးရှိရာ ထိုမင်းများတွင် စွမ်းရည်သတ္တိ၊ ဉာဏ်အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကောင်းမင်းမြတ် ပါဝင်သလို မင်းသာမန်၊ မင်းညံ့များလည်း ပါဝင်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၌ ထင်ရှား၍ မြန်မာတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားလောက်သော မင်းများမှာ အလောင်းမင်းတရားကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်၊ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) နှင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အကျယ်ဆုံးအထိ တိုးချဲ့စည်းရုံးနိုင်ခဲ့သည်။ သာသနာရေးကို အထူးဂရုစိုက်၍ ပြုစုခဲ့ကြသည်။ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် သားကြီးငါးကြီး စားသောက်မှု၊ အရက်သေစာ သောက်စားမှုတို့ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းခေတ်တွင် ရဟန်းပညာရှိ၊ လူပညာရှိနှင့် စာဆိုတော်များ အများအပြား ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ မဇ္ဈိမဒေသမှ ယူဆောင်လာသော ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ မြင်ကွန်းတောင်ပေါ်ကျောင်းဆရာတော် ဓမ္မဝိလာသ၊ တွင်းသွင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူဘွဲ့ခံ ဦးထွန်းညို၊ ရှင်တေဇောသာရ၊ အတွင်းဝန် ဝဏ္ဏဓမ္မကျော်ထင်၊ ခေမာစာရမထေရ်၊ အမတ်ရာဇဗလ၊ ကျုံးဝန်ဘုမ္မဇေယျသင်္ကြန်၊ အမတ်လက်ဝဲဘိနန္သူ၊ ကင်းဝန်မင်းကြီး၊ ယောအတွင်းဝန် အစရှိသော ဓမ္မသတ်ဆရာကြီးများ၊ ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဦးတိုး၊ ကျည်းကန်ရှင်ကြီး၊ ဝက်မစွတ်နဝဒေး၊ မင်းကြီးကတော် ခင်ဆုံ၊ စာဆိုတော်ဦးမင်း၊ ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၊ အနောက်နန်းမတော် မမြလေး၊ လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် အစရှိသော စာဆိုတော်များ၊ ဦးကြင်ဥ၊ ဦးပုည အစရှိသော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တေးထပ်၊ လေးဆစ်သဖြန်၊ ဘောလယ်၊ ယိုးဒယား၊ ပတ်ပျိုး၊ သီချင်းကြီးများ စသည်တို့ မြန်မာစာပေတွင် သစ်ဆန်းပေါ်ထွက်လာသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဂီတစာဆိုတော်များအနက် မင်းလက်ဝဲနော်ရထာဘွဲ့ခံ ဦးနေ၊ ဦးလွန်းပြေ၊ စာဆိုတော် ဦးမြတ်လှ၊ အမတ်မင်းသိင်္ခရ၊ စာဆိုတော် မယ်လုပ်၊ ဇေယျပတေ့အမတ်၊ ရွှေလိုက်စာရေး ဦးမင်းအောင်၊ ငယ်တိုးအတွင်းဝန် ဦးကျီစိုး၊ မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ၊ ပခန်းမင်းသားကြီး၊ သံတော်ဆင့် ဦးအောင်ပန်း၊ မင်းသားမောင်ကုတ်တေး၊ ဆိုင်းဆရာကြီး ဦးယား၊ စာဆိုဦးတရုတ်၊ မြင်စိုင်းမင်းသား၊ မြစ်ဝိုင်းမင်းသမီး၊ ပြင်စည်မင်းသား၊ သာယာဝတီဦးဝိုင်း၊ ဦးကျောက်ခဲ၊ ဆောမြို့စား မင်းဦးစီး၊ စုံနံ့သာမြိုင်ဦးကြော့၊ စာရေးတော်ကြီး ဦးမောင်ကလေး၊ တဘက်ဆွဲရွာစား ဦးမြတ်ရစ်၊ မောင်မောင်ဘ၊ မောင်မောင်ဘေ၊ ဆရာမွှန်းကြီး၊ တောင်သမန်လယ်စား ဦးဖေငယ်၊ ဒေဝဣန္ဒာ မောင်မောင်ကြီး၊ ဦးတေနောင်၊ ကန်နီစစ်ကဲ မင်းထင်ရာဇာ၊ မင်းကျော်ရာဇာ၊ နားခံတော်ဝေါကြီးမှူးဦးချုံ၊ စင်တော်ကြီးမင်းသား ဦးသာပြော စသည်တို့မှာ ထင်ရှားလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ပညာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မြန်မာစာပေသာမက ပြင်သစ်စာပေ၊ အင်္ဂလိပ်စာပေများကိုလည်း လေ့လာလိုက်စားကြသည်။ မန္တလေးမြို့တွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်ကျောင်းပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် စစ်မှုထမ်းများကို ဘောင်းဘီများ ဝတ်ဆင်စေ၍ အီတလီလူမျိုး၊ ပြင်သစ်လူမျိုးဆရာများနှင့် ကြပ်မတ်သင်ကြားစေသည်။ ရှေးအခါက မင်းမှုထမ်းကိစ္စအတွက် ခြေလျင်တော်၊ လှေလျင်တော်များကိုသာ အသုံးပြုသော်လည်း ၁၂၃၅ ခု (၁၈၇၃ ခုနှစ်) မှစ၍ ကြေးနန်းရုံတော်များ ပေါ်လာသည်။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်၌ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများကို သင်ကြားရန် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ ပညာတော်သင်များ စေလွှတ်သည်။ နေပြည်တော်တွင် ရက်ကန်းရုံတော်ကြီး၊ ဆန်ကြိတ်ရုံများ၊ လက်နက်လုပ်စက်ရုံ၊ လွှစက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ၊ ဖန်ချက်ရုံ၊ မဲနယ်စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံ စသည်ဖြင့် စက်မှုလက်မှုရုံပေါင်း (၅၀) ကျော်တို့ကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးရတနာပုံ နန်းမြို့အတွင်း၌ စာပုံနှိပ်စက်မှ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေသော 'ရတနာပုံနေပြည်တော်သတင်းစာ' အမည်ဖြင့် သတင်းစာပင် ပေါ်ပေါက်နေလေပြီ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုဘက်၌လည်း တိုးတက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယဉ်ကျေးမှုဟုဆိုရာ၌ အလှအပကို ဖန်တီးသမျှ ပညာရပ်များသာမက လူတို့၏ အတွင်းစိတ်ကို လှပစေရန် ပြုပြင်ဖန်တီးပေးသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အရေးပါသော ဘာသာကြီးသုံးခုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မင်းနှင့်ပြည်သူအများစု ကိုးကွယ်သောဘာသာဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမှာ အင်အားအကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဂါထာမန္တရား၊ လက်ဖွဲ့၊ အင်းအိုင်၊ ခါးလှည့်၊ ယတြာ အစရှိသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ အလေ့အထများကိုလည်း လက်ခံလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရ၏။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အတင်ဂိုဏ်းနှင့် အရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားမှုသည် ညောင်ရမ်းခေတ်မှ စတင်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ်အထိ ရှိနေခဲ့၏။ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်မှာ တင်ရုံလိုသော ရဟန်းသံဃာများက အတင်ဂိုဏ်းတွင် ပါဝင်ပြီး သင်္ကန်းကို လုံလုံခြုံခြုံရုံပြီးသွားမှသာလျှင် ဝိနည်းတော်နှင့် ညီသည်ဟု ယူဆသော ရဟန်းများက အရုံဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကြ၏။ ညောင်ရမ်းခေတ်ဘုရင်များက ၎င်းပြဿနာများကို ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ နောင်တော်ကြီးမင်း လက်ထက်တွင်လည်း အတင်ဂိုဏ်းကိုပင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဆင်ဖြူရှင်မင်း မှာလည်း စစ်မက်များ တိုက်ခိုက်နေရသဖြင့် ၎င်းပြဿနာကို မဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပေ။ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဂိုဏ်းနှစ်ခုမှ ပုဂ္ဂိုလ်များကို အချေအတင် ပြောဆိုစေခဲ့သော်လည်း ဘုရင်က ပြတ်ပြတ်သားသား အဆုံးအဖြတ် မပေးနိုင်ခဲ့ပေ။ ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် နှစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်များ အချေအတင် ပြောဆိုစေသောအခါ အရုံဂိုဏ်းက ပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အရုံဂိုဏ်းကို မှန်ကန်သောဂိုဏ်းအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ဗဒုံမင်းသည် ပြတ်သား၍ အတွေးအခေါ်အယူအဆ ကောင်းသူဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်မှာပင် သာသနာပိုင် ရာထူးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ မင်းတုန်းမင်းသည် ၎င်းလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို တည်တံ့ခိုင်မြဲသန့်ရှင်းစေရန် ရည်ရွယ်သောအားဖြင့် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့၏။ ခရစ်ယာန်သာသနာသည် ပေါ်တူဂီများနှင့်အတူ (၁၅) ရာစုမှစ၍ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီတို့သည် လက်နက်အသစ်များ ကိုင်တွယ်တတ်သဖြင့် ဘုရင်တို့က မြှောက်စားခဲ့ကြ၏။ တောင်ငူခေတ်တွင် ရိုမန်ကက်သလစ် သာသနာဝင်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုများ အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်လာခဲ့ကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ သိပ္ပံပညာ၊ ဆေးပညာ ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်သောကြောင့် သာသနာပြုရာတွင် အခွင့်သာကြလေသည်။ ညောင်ရမ်းခေတ်တွင် ငဇင်ကာ အုပ်ချုပ်နေသော သံလျင်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များကို စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ ချောင်းဦး၊ ဒီပဲယင်းမြို့၊ မုံရွာ၊ အမြင့်၊ နဘက် စသည့် ရွာ (၁၆) ရွာတွင် နေရာချထားပေးခဲ့ကာ မိမိတို့အစုနှင့် နေထိုင်ကြပြီး သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များလည်း မကြာခဏ ရောက်ကြ၏။ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ကျမ်းစာလေ့လာခွင့်များ ရရှိခဲ့ကြ၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးပိုင်း ဟံသာဝတီကို အလောင်းမင်းတရား အောင်မြင်သောအချိန်တွင် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သော ပြင်သစ်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ နဘက်၊ ချောင်းဦး စသောရွာများ အပါအဝင် (၁၂) ရွာ၌ နေရာချပေးခဲ့၏။ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များက လက်တင်ဘာသာ သင်ကြားပေးပြီး ပညာထူးချွန်သူများကို ရောမသို့ ပညာသင်ရန် စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၁၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ခြင်းဂိုဏ်းမှ ဆရာယုဒသန် (ဒေါက်တာဂျပ်ဆင်) ရောက်လာပြီး သာသနာပြုလုပ်ငန်း စတင်ခဲ့၏။ ၎င်းကိုယ်တိုင် မြန်မာစာပေကို လေ့လာ၍ 'မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်' ကို ပြုစုခဲ့၏။ ၎င်းဂိုဏ်းမှ သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်များသည် အိမ်ထောင်ပြုခွင့်ရှိသဖြင့် ဇနီးပါလာသောကြောင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်း ပိုမိုအောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ဇနီးများက မပြည့်စုံသော ကလေးသူငယ်များကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ ပညာပေးခြင်းစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြ၏။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာပြုကျောင်းများ စတင်ဖွင့်လှစ်လာခဲ့ပြီး မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိကန်ဂိုဏ်းမှ သာသနာပြု ဒေါက်တာမတ် (ဆရာမှတ်ကြီး) ကို မန္တလေးသို့ ခေါ်ယူ၍ မြေနေရာနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့ခဲ့၏။ သာသနာပြုခွင့်၊ ကျောင်းဖွင့်ခွင့်ပေး၏။ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သားတော်များကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားနိုင်ရေးပင် ဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာထက် စော၍ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ပုဂံကျောက်စာအချို့တွင် 'ပန်သေး'၊ 'ပသည်' ဟု ရေးသားထားသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ရောက်သောအခါ မွတ်စလင်အများအပြား ရှိနေလေပြီ။ မဏိပူရမှလာသော မွတ်စလင်များကို 'ကသည်းမွတ်စလင်' ဟု ခေါ်ပြီး မြန်မာမွတ်စလင်များကို 'ဇေရ်ဘာဒီ' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။ စစ်မှုရေးရာနှင့် ကုန်သွယ်မှုတွင် ထူးချွန်သူများ ဖြစ်၏။ ကသည်းမြင်းအစုသည် လွန်စွာထင်ရှားသော မြင်းမှုထမ်းများ ဖြစ်လေသည်။ အလောင်းမင်းတရားလက်ထက်မှစ၍ မွတ်စလင်များ တိုးတက်လာရာ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် မွတ်စလင်စစ်မှုထမ်းများကို ညောင်ရမ်း၊ မိတ္ထီလာ၊ ရမည်းသင်း၊ ပင်းတလဲ၊ တဘက်ဆွဲ၊ မြေဒူး၊ ဒီပဲယင်း စသော ဒေသများ၌ နေမြေ၊ စားမြေပေးသည့်အပြင် အခွန်လွတ်ခွင့်လည်း ပေးခဲ့၏။ မွတ်စလင်တို့၏ ကုလားပျိုသေနတ်အစုမှာ ထင်ရှား၍ ဘုရင်၏ ယုံကြည်မှုခံယူရသူများဖြစ်သောကြောင့် နန်းတော်စောင့်တပ်၊ ကိုယ်ရံတော်တပ်များအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ကြရ၏။ ၎င်းတို့အတွက် ဗလီဆောက်လုပ်ရာတွင် ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရွှေပန္နက်စိုက်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရပေသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယသို့ သတင်းထောက်လှမ်းရန် စေလွှတ်ခံရသူများမှာလည်း မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်ကြပြီး အထင်ရှားဆုံးမှာ ဦးရွှေတုတ် ဖြစ်၏။ မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်တွင် ကြွယ်ဝသော မွတ်စလင်များကို ဘုရင်က သူဌေးဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့၏။ ဘုရင်က သင်္ဘောဝယ်ယူအသုံးပြုသောအခါတွင် ဘုရင့်သင်္ဘောကပ္ပိတိန်အဖြစ် အမှုထမ်းသော ဦးမြနှင့် လက်နက်ရုံကြီးကြပ်သူ ဦးပွင့်တို့မှာ မွတ်စလင်များပင် ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ ဘာသာကြီးသုံးခုအပြင် ရှေးအခါကစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့သော နတ်နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗြဟ္မဏအယူဝါဒများလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆက်လက်ရှင်သန်လျက်ပင် ရှိပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဘာသာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗိသုကာ၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အစရှိသည့် အနုပညာရပ်များ နယ်ပယ်၌လည်း ထွန်းကားခဲ့သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ဗိသုကာပညာရပ်နှင့် နှီးနွယ်နေသော ပန်းရန်၊ ပန်းတော့၊ ပန်းပွတ်၊ ပန်းပု၊ ပန်းချီ ပညာရပ်များ များစွာတိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ပန်းချီပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေရေးပန်းချီ၊ ယွန်းထိုးပန်းချီ၊ ဆေးရေးပန်းချီ ဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစား ခွဲခြားနိုင်လေသည်။ ယွန်းထိုးပန်းချီမှာ ပုဂံခေတ်မှ ခေတ်စားခဲ့သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ယွန်းထည်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးခြစ်ပြီး ဆေးရောင်သွင်းသော အတတ်ပညာဖြစ်၏။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် လူသုံးပစ္စည်းအဖြစ် ယွန်းထည်များကို ကျယ်ပြန့်စွာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ အဆင့်အတန်းအမြင့်ဆုံး ပင်မပန်းချီပညာရပ်မှာ ဆေးရေးပန်းချီ ဖြစ်သည်။ ၎င်းပညာသည် ကမ္ဘာသုံးပန်းချီပညာဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်မှစ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်ခဲ့လေသည်။ မြန်မာ့ဆေးရေးပန်းချီသည် 'ကနုတ်' (ကြာခွေ၊ ကြာလိပ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာစွယ်၊ ကြာရွက်၊ ကြာဖူး စသည်တို့ပုံကို အခွေအလိပ်များအဖြစ် ရေးဆွဲခြင်းဖြစ်ပြီး ခြူးပန်းခြူးနွယ်ဟူ၍လည်း သိရှိကြ၏။)၊ 'နရီ' (မိန်းမရုပ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆိုလိုသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူရုပ်အမျိုးမျိုး ရေးဆွဲခြင်း ပါဝင်လာ၏။)၊ 'ကပီ' (မျောက်ရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်လည်း ဘီလူး၊ ဂဠုန်၊ နဂါး စသော အရုပ်များကို ကနုတ်ပန်းများနှင့် ရောနှောရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။)၊ 'ဂဇာ' (ဆင်၊ မြင်းစသော တိရစ္ဆာန်များကို ကနုတ်ပန်းစသော အဆင်တန်ဆာမပါဘဲ ရိုးရိုးရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ အခွဲများရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး ပန်းချီလက်ရာများတွင် အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင် မှန်ကန်မှုမရှိ၊ ဆေးရောင်အမျိုးအစားလည်း နည်းပါးသော်လည်း ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာပြီး အနီးအဝေး၊ အလင်းအမှောင်၊ ဆေးရောင်များ ကောင်းမွန်လာသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဆေးရေးပန်းချီအမှုထမ်းများကို ပန်းချီတော်အဖြစ် ခန့်ထား၍ အဆောက်အအုံများအပြင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ သမီးတော်များ ဗဟုသုတပွားများစေရေးအတွက် လေ့လာကြည့်ရှုမှတ်သားရန် ငါးရာ့ငါးဆယ် နိပါတ်ရုပ်စုံများ၊ နန်းဓလေ့မှတ်တမ်းများကို ပုရပိုက်ဖြူများတွင် ဆေးရောင်စုံဖြင့် ရေးဆွဲစေခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့ပန်းချီ၏ ထူးခြားချက်မှာ အမြင်မှန်ရေးဆွဲနည်း (Perspective) ဖြစ်၏။ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့အရာဝတ်ထုများ ရေးဆွဲရာတွင် အိမ်နံရံစသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်းမြင်ရပုံ ရေးဆွဲခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသောဆေးများမှာ အနီရောင်အတွက် ဟင်္သပြဒါး၊ အဝါအတွက် ဆေးဒန်း၊ အပြာအတွက် ဒုတ္ထာနှင့် မဲနယ်၊ အနက်အတွက် ကျပ်ခိုး၊ အဖြူအတွက် မြေဖြူနှင့်ထုံး တို့ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင်ရရှိရန် ဆေးဒန်းနှင့် ဟင်္သပြဒါးရော၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ရည်ကိုသော်လည်းကောင်း သုံးလေ့ရှိ၏။ ၎င်းပင်ရင်းဆေးရောင်များကို ရောစပ်ပြီး ပုစွန်ဆီ၊ ဂဠုန်အန်ဖတ် (အညိုပုတ်) စသော အရောင်များရအောင် လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြ၏။ ဆီဆေးဖြင့် ရေးဆွဲရာတွင် ဆေးကို ပိုက်ဆံဆီနှင့် ရောနှောပြီး ရေဆေးဖြင့် ရေးဆွဲသည့်အခါ တမာစေးနှင့် ရောလေ့ရှိ၏။ ပုံကြမ်းရေးဆွဲရန် မီးသွေးတောင့်ငယ်များ ရရှိရေးအတွက် သင့်လျော်သောအရွယ် ထင်းချောင်းငယ်များကို မီးဖုတ်ယူကြရ၏။ စုတ်တံကို နွား၏နားအတွင်းမှ အမွေးနုများဖြင့် ပြုလုပ်ကြပေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ကြေးထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ပန်းတဉ်းလုပ်ငန်း၊ ကျောက်ဆစ်ပညာဖြစ်သော ပန်းတမော့လုပ်ငန်း၊ မှန်စီရွှေချလုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ပန်းထိမ်လုပ်ငန်း၊ ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ရွှေချည်ထိုးလုပ်ငန်း၊ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်းများလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်အတွင်း အခွန်တော်များစွာ ရစေသောလုပ်ငန်းမှာ မျက်ပါးခတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ရွှေကို ပါးလွှာအောင်ခတ်၍ ရွှေဆိုင်းများလုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်လေသည်။ ဤအကြောင်းအရာများကား မြန်မာတို့ ခေတ်ကိုအမီလိုက်လာပုံ၊ တိုးတက်လာပုံကို ပြသသဖြင့် ဂုဏ်ယူဖွယ်ရာများ ဖြစ်တော့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဝမ်းနည်းစရာ အဖြစ်အပျက်များကား နောင်တော်ကို ညီတော်များက ပုန်ကန်ခြင်း၊ ခမည်းတော်၊ ဘထွေးတော်များကို သားတော်၊ တူတော်များက ပုန်ကန်ခြင်းများနှင့် နန်းတော်ထဲတွင် သူဘက်ငါ့ဘက်ဟူ၍ တကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်နေကြခြင်းများ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းများသည် မြို့တော်များ မကြာခဏ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းတွင် မြို့တော်မပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာတွင် ထွန်းကားနေသော စက်မှုလက်မှု တိုးတက်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်အဆက်အသွယ် မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုသို့မရရှိခဲ့ခြင်းပင်လျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးဆုံးရှုံးရခြင်း၏ အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ မည်သို့ဆိုစေကာမူ ကုန်းဘောင်ခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့မြေပေါ်၌ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေကြသည်။ မြန်မာဘုရင်က ပြင်သစ်တို့အား အထူးအခွင့်အရေးများပေးပြီးလျှင် မဟာမိတ်စာချုပ်များ၊ စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က အထူးမခံမရပ် ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဩဇာလွှမ်းမိုးခြင်းများ ပြုလုပ်မည်ကို စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ကြသဖြင့် အင်္ဂလိပ်တို့က မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းကို ပြင်သစ်တို့ထက် အလျင်အမြန် လက်ဦးမှုရရှိအောင် သိမ်းယူလိုက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် အနောက်လက်နက်နိုင်ငံကြီးများ စားခွက်လုမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ထီးသုဉ်း၊ နန်းသုဉ်း၊ မင်းသုဉ်းပြီးနောက် တစ်မျိုးသားလုံး ကျွန်ဘဝသို့ ရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် သီပေါမင်းတရားသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိသို့ ပါတော်မူခဲ့ရပေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မြန်မာ့သမိုင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် ထူထောင်ခဲ့သော အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် (၁၁) ဆက်မြောက် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် စုံးစုံးမြုပ်ကာ မြန်မာ့အချုပ်အခြာအာဏာ လုံးဝဥဿုံ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပေသည်။ === ကုန်းဘောင်မင်း ၁၁-ဆက် အကျဉ်း === ==== အလောင်းမင်းတရား ==== (၁) ရွှေချက်သိုစေတီဒါယကာ [[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီးဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ် နာမံတော်နှင့် ၁၁၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။ နန်းစည်းစိမ် ၈ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံတော်မူသည်။ (အချို့ကား အိမ်နိမ့် ၃၇ နှစ်) ==== နောင်တော်ကြီးမင်း ==== (၂) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော်ကြီး စစ်ကိုင်းမင်း ([[နောင်တော်ကြီးမင်း]] ဟုလည်းခေါ်)၊ မဟာနန္ဒကန်တွင်းစည်ခုံစေတီ ဒါယကာ၊ ဒုတိယစစ်ကိုင်းမြို့တည် နောင်တော်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဓမ္မရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၂ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၃ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၂၆ နှစ်စံ၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၂၉ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်အမည်မှာ မောင်လောက် ဖြစ်သည်။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အလောင်းမင်းတရား၏ ရဲဘက်တော်ဟောင်း မင်းခေါင်နော်ရထာ၏ ပုန်ကန်မှုနှင့် ဘထွေးတော် တောင်ငူဘုရင်ခံ မင်းရဲသိင်္ခသူတို့၏ ပုန်ကန်မှုကဲ့သို့သော ပုန်ကန်မှုများကို အောင်မြင်စွာ နှိမ်နင်းနိုင်သည်။ ထူးခြားမှုအနေဖြင့် ပုန်ကန်သူများအား သေဒဏ်မပေးဘဲ နေမြဲစားမြဲအတိုင်းသာ စားစေသဖြင့် စိတ်နှလုံးကြီးမြတ်သော မင်းအဖြစ် နှောင်းဆရာတို့ သတ်မှတ်ထားသည်။ ==== ဆင်ဖြူရှင်မင်း ==== (၃) ညီတော် ဆင်ဖြူရှင်ခေါ် နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ဦးစေတီတော် ဒါယကာ၊ တတိယအကြိမ် အင်းဝမြို့တည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၊ သီရိပဝရ သုဓမ္မ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၂၅ ခုနှစ်၌ နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၃ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၂၇ နှစ်၊ နံတော် တနင်္ဂနွေသား၊ သက်တော် ၄၀ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ (အချို့ကား နန်းစည်းစိမ် ၁၂ နှစ် ဟူသေး၏။) အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် ဦးရွ ဖြစ်သည်။ အခြားလူသိများသည့် အမည်မှာ [[မြေဒူးမင်း]] ဖြစ်သည်။ ==== စဉ့်ကူးမင်း ==== (၄) သားတော် [[စဉ့်ကူးမင်း]]၊ မိုးထိကျောင်းဒါယကာ၊ ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၅ နှစ်စံ (အချို့မူတွင် ၆ နှစ်)၊ အိမ်နိမ့် ၂၀ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၂၆ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား၏ ဒုတိယသားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ရဲလှ ဖြစ်သည်။ ==== ဖောင်းကားစား မောင်မောင် ==== (၅) ဖောင်းကားမင်း၊ ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ ရက်မျှသာ စံရသည်။ အိမ်နိမ့် ၁၈ နှစ်စံ၊ နံတော် ကြာသပတေးသား၊ သက်တော် ၁၈ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ နောင်တော်ကြီးဘုရား၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်မောင် ဖြစ်သည်။ [[ဖောင်းကားစား မောင်မောင်]] ဟု လူသိများသည်။ ==== ဗဒုံမင်း ==== (၆) [[ဗဒုံမင်း]] (ခေါ်) ဘိုးတော်ဦးဝိုင်း (ခေါ်) ဆင်ဖြူများရှင်မင်းတရားကြီး (ခေါ်) [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ခေါ်) အောင်မြေလောကစေတီဒါယကာ၊ အမရပူရ ပထမမြို့တည်နန်းတည် မင်းတရားကြီး သိရီပဝရဝိဇယာနန္တ ယသတြိ ဘဝနာဒိတျာဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁၄၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၃၈ နှစ်၊ အိမ်နိမ့် ၃၈ နှစ်စံ၊ နံတော် တနင်္လာသား၊ သက်တော် ၇၅၌ ကံတော်ကုန်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ဆဋ္ဌမမြောက်သားတော်၊ ငယ်မည် ဦးဝိုင်းဟူ၏။ ၎င်းလက်ထက်တွင် အောက်ပြည်အရပ်မှ မွန်တို့ သူပုန်ထသဖြင့် နှိမ်နင်းရသေးသည်ဟု ဆိုသည်။ ==== ဘကြီးတော် ==== (၇) [[ဘကြီးတော်]]မင်း (ဖန်နန်းရှင်)၊ မှန်နန်းရှင်ဘုရားခေါ် မဟာဝိဇယရံသီ စေတီဒါယကာ၊ စတုတ္ထအကြိမ် အင်းဝမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီ တြိဘဝနာဒိတျ ပဝရပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာဘွဲ့ တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၁၈၁ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၁၈ နှစ် (၁၉ နှစ်ဟုလည်း မူကွဲရှိသည်။)၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၄ နှစ်၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၆၁ ၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်စိန် ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ။ နန်းကျပြီးနောက် ၈ နှစ်ကြာမှ နတ်ရွာစံသည် ဟူ၏။ ==== သာယာဝတီမင်း ==== (၈) ညီတော် [[သာယာဝတီမင်း]]၊ ကုန်းဘောင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ရွှေဘိုမင်းဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လောကမဏိစူဠစေတီ ဒါယကာ၊ အမရပူရ ဒုတိယမြို့တည်နန်းတည်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရာဒိတျ လောကာဓိပတိ ဝိဇယမဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၁运行၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၉ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၅၀ နှစ်စံ၊ နံတော် ဗုဒ္ဓဟူးသား၊ သက်တော် ၅၉ နှစ်၌ ကံတော်ကုန်သည်။ ဘကြီးတော်စစ်ကိုင်းမင်း၏ ညီတော်၊ ငယ်မည် မောင်ခင်ဟူ၏။ ==== ပုဂံမင်း ==== (၉) သားတော် [[ပုဂံမင်း]] ခေါ် မဟာလောကရံသီစေတီ ဒါယကာ၊ သိရီသုဓမ္မ တိလောကပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၀၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၆ နှစ်စံ၊ အိမ်နိမ့် ၃၅ နှစ်စံ၊ နံတော် သောကြာသား၊ သက်တော် ၄၁ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ သာယာဝတီမင်း၏ သားတော်၊ ငယ်မည် မောင်ထောင်၊ ပုဂံမြို့စားဟူ၏။ ==== မင်းတုန်းမင်း ==== (၁၀) ပုဂံမင်း၏ ညီတော် [[မင်းတုန်းမင်း]] ခေါ် မဟာလောကမာရဇိန်စေတီဒါယကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ မြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသပဏ္ဍိတ တြိဘာဝနာဓိတျာဓိပတိ မဟာဓမ္မ ရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ဖြင့် ၁၂၁၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ၍ နန်းစည်းစိမ် ၂၆ နှစ်၊ အိမ်နိမ့်စံ ၃၈ နှစ်၊ နံတော် အင်္ဂါသား၊ သက်တော် ၆၄ နှစ်၌ နတ်ရွာစံသည်။ ငယ်မည် မောင်လွင်ဟူ၏။ ==== သီပေါမင်း ==== (၁၁) သားတော် [[သီပေါမင်း]]၊ မာန်အောင်ရတနာစေတီ ဒါယိကာ၊ မန္တလေးရတနာပုံ ဒုတိယနန်းစံ၊ သိရီပဝရ ဝိဇယာနန္တ ယသတိလောကာ ဓိပတိ ပဏ္ဍိတ မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇာ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမံတော်ဖြင့် ၁၂၄၀ ပြည့်နှစ်၌ နန်းတက်စံမြန်း၍ နန်းစည်းစိမ် ၇ နှစ်၊ နံတော် စနေသား၊ ငယ်မည် မောင်ရေစက် ဖြစ်လေသည်။ ၁၂၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့က မင်းနှစ်ပါးအား ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လျက် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ကြီးစိုးကာ မြန်မာလူမျိုးတို့အား ကျွန်သပေါက်ဘဝ ထားခဲ့ကြလေတော့သည်။ === သုံးသပ်ချက် === ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြန်မာနိုင်ငံကို နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် မြန်မာမင်းဆက်ဖြစ်သည်။ စတင်ထူထောင်သူ [[အလောင်းဘုရား|အလောင်းမင်းတရား]] မှသည် နောက်ဆုံး [[သီပေါမင်း]] အထိ မင်းဆက် ၁၁ ဆက်တိတိ ရှိသည်။ ထိုမင်းဆက်၏ အစောပိုင်းမင်းများလက်ထက်တွင် ကာလရှည်ကြာရှိခဲ့သည့် မွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ပြိုလဲကာ မွန်လူမျိုးတို့မှာလည်း လူမျိုးကြီးအဖြစ်မှ ကျဆင်းသွားသည်။ နောက်ပိုင်းမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တိုးတက်ရေးအတွက် များစွာအားထုတ်ဆောင်ရွက်ခြင်း မရှိဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တည်မြဲရေး၊ ရယူပိုင်ဆိုင်ရေး အစရှိသည့် နန်းတွင်းအရေးတော်ပုံများနှင့်သာ လုံးပန်းနေရသည်။ သို့သော် ဘာသာရေးတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းနှစ်ပါးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ [[ဘိုးတော်ဘုရား]] နှင့် [[မင်းတုန်းမင်း]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရားသည် [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]] တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အငြင်းအခုန် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် အားထုတ်မှုတို့ဖြင့် သမိုင်းတွင်သကဲ့သို့၊ မင်းတုန်းမင်းအနေဖြင့်လည်း ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် ထိုမှတစ်ဆင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ကျောက်ထက်[[အက္ခရာ]]တင်ပြီး ပူဇော်ခြင်းတို့ဖြင့် ကျော်ကြားရသည်။ ထိုမင်းဆက်သည် အခြားမြန်မာမင်းဆက်များနည်းတူ ကုန်းတွင်းပိတ်သဘာဝကြောင့် ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ရသည့် အခွင့်အရေးကို အသုံးမချနိုင်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ပဒေသရာဇ်ပီသစွာပင် ထီးနန်းတည်မြဲရေးကိုသာ အဓိကထားခဲ့သောကြောင့် ကျူးကျော်လာသည့် အင်္ဂလိပ်တို့ရန်ကို တွန်းလှန်ကာကွယ်ရန်အတွက် ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ရန် အချိန်နှောင်းခဲ့သဖြင့် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည့် သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် ရန်သူနယ်ချဲ့[[အင်္ဂလိပ်]]တို့၏ အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ == ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများ == သီပေါမင်းမြတ် နတ်ရွာစံပြီး၍ အရှင်နန်းမတော်စုဖုရားလတ် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာခဲ့ရာတွင် ကုန်းဘောင်အိမ်တော်အကြီးအကဲများသည် ဘုရင်စနစ်ချုပ်ငြိမ်းသည့်တိုင် ကျန်ရှိနေသေးရာ သမီးတော် အရှင်ထိပ်စုမြတ်ဖုရားလတ်မှစပြီး ရေတွက်ထားသည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးများ == ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ လူဦးရေသည် မင်းဆက်တစ်လျှောက် အတက်အကျရှိခဲ့ပြီး အင်ပါယာအထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ (၂) သန်းမှ (၄) သန်းခွဲဝန်းကျင်အထိ ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်<ref name="Lieberman">{{cite book |last1=Lieberman |first1=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=180–205}}</ref>။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း လူဦးရေနှင့် အခွန်အတုတ် ကောက်ခံနိုင်မှု အခြေအနေကို သိရှိနိုင်ရန် စစ်တမ်း များ (၁၇၈၃ နှင့် ၁၈၀၂ စစ်တမ်းများ) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် အကြီးအကျယ် ကောက်ခံခဲ့သည်<ref name="Trager">{{cite journal |last1=Trager |first1=Frank N. |title=The Burma Surveys of 1783 and 1802 |journal=Journal of the Burma Research Society |volume=42 |year=1959 |pages=31–43}}</ref>။ နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်ကြသော လူမျိုးများမှာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသများတွင် ဗမာလူမျိုးများ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ အောက်မြန်မာပြည်တွင် မွန်လူမျိုး၊ ရခိုင်ဒေသတွင် ရခိုင်လူမျိုး၊ ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကယားနှင့် ပအိုဝ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ကိုယ်ပိုင်ပဒေသရာဇ်စနစ်များဖြင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ချဲ့ထွင်စဉ် စစ်ပွဲများ (မဏိပူရ၊ ယိုးဒယား၊ မွန်ဒေသ) မှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည့် သုံ့ပန်းအနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသော ကသည်းလူမျိုး (မဏိပူရသား)၊ ယိုးဒယားလူမျိုး (ထိုင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးများသည် နေပြည်တော်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ရင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပျော်ဝင်ခဲ့ကြသည်။တရုတ်ပြည် (ယူနန်) မှ ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်နွယ်ဖွားများ၊ အိန္ဒိယမြေမှ ကုန်သည်များနှင့် မူဆလင်ကပြားများ (ပသီလူမျိုး)၊ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်ပြည်မှ တက်လာသည့် ဘင်္ဂါလီများနှင့် ဥရောပတိုက်သား သံတမန်/နည်းပညာရှင်များလည်း မြို့ကြီးများတွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် စာပေ၊ အနုပညာ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေးယဉ်ကျေးမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မင်းညီမင်းသားများနှင့် အထက်တန်းလွှာများသာမက ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ် ကြောင့် သာမန်အရပ်သားများကြားတွင်ပါ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း အလွန်မြင့်မားခဲ့သည်<ref name="Lieberman" />။ === အလံတော်နှင့် ဒေါင်းအမှတ်တံဆိပ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပုံ === မြန်မာ့ရိုးရာ အစဉ်အလာအရ မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး နေမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ် (ဥဒေါင်းငှက်) ကို အမြတ်တနိုး သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Tin">မောင်မောင်တင်၊ ဦး။ (၁၉၆၇)။ ''ကုန်းဘောင်ဆက် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး''။ ရန်ကုန်: လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက်။</ref> ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည့် [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) လက်ထက် (၁၇၅၂–၁၇၆၀) ကတည်းက နိုင်ငံတော်အဆင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများနှင့် နန်းတွင်းသုံး တံဆိပ်တုံးကြီးများတွင် အမြီးစွင့်နေသည့် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို တရားဝင် စတင်ခတ်နှိပ် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း [[မင်းတုန်းမင်း]]တရားကြီး လက်ထက် (၁၈၅၃–၁၈၇၈) တွင် အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ရေးအရ ကူးလူးဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြားလာသောအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော နိုင်ငံတော်အလံ ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၎င်းအလံမှာ အလျားစတုရန်းပုံစံ "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်" ကို အလယ်ဗဟို၌ ထည့်သွင်းထားသည့် အလံတော်ဖြစ်သည်။<ref name="Singer">Singer, Noel F. (1993). ''Burmah: A Sourcebook on Archaeology and History''. Saffron Books. pp. 45–48.</ref> ထို့ပြင် မင်းတုန်းမင်းသည် ရတနာပုံနေပြည်တော် (မန္တလေး) တွင် ဒင်္ဂါးစက်ရုံကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၈၅၃ ခုနှစ်မှစ၍ ခေတ်မီရွှေဒင်္ဂါးနှင့် ငွေဒင်္ဂါးများကို သွန်းလုပ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းဒင်္ဂါးများ၏ ဗဟိုချက်တွင် နေမင်းအနွယ်စု၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် အဆိုပါဒင်္ဂါးများကို ပြည်သူများက "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု လူသိများလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို ကိုယ်စားပြုသည့် တရားဝင် အမှတ်တံဆိပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester. pp. 78–82.</ref> ဤအဖြူရောင်နောက်ခံနှင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါဝင်သော နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းအမှတ်တံဆိပ်ကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်အထိ တော်ဝင်အလံတော်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စစ်သင်္ဘောများနှင့် ဆိပ်ကမ်းခံတပ်များတွင်လည်းကောင်း လွှင့်ထူအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ တတိယစစ်ပွဲအပြီး ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ ကျရှုံးသွားချိန်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ဤဒေါင်းအလံတော်ကို ဖြုတ်ချခဲ့သော်လည်း၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်က စတင်ခဲ့သည့် "ဒေါင်းရုပ်" သည် မြန်မာ(ဗမာ)လူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲတွင် မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်နှင့် အမျိုးသားရေး အမှတ်အသားအဖြစ် ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ကိန်းအောင်းကျန်ရစ်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> === စာပေအနုပညာ === စာပေလောကတွင် ရတု၊ ရကန်၊ အိုင်ချင်း၊ အဲချင်း၊ ပျို့နှင့် လူးတားများအပြင် "ပြဇာတ်စာပေ" များပါ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးပဒေသရာဇာ (ညောင်ရမ်းခေတ်နှောင်းမှ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး)၊ အတွင်းဝန် ဦးတိုး (ရာမရကန် စာဆို)၊ လူဦးမင်း၊ စာဆိုတော် ဦးပုည (စလေဦးပုည)၊ ကန်ဒီမင်းကျောင်းဆရာတော်နှင့် အမျိုးသမီးစာဆိုတော်များ ဖြစ်ကြသည့် လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်၊ မမြကလေး တို့သည် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ယိုးဒယားတော်ဝင်ဇာတ်သဘင်၊ အကအလှနှင့် အတီးအမှုတ်များ (ဥပမာ - ရာမယဏဇာတ်တော်ကြီးနှင့် အီနောင်ဇာတ်တော်) သည် မြန်မာ့နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှုအဖြစ်သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲ ကူးစက်ထွန်းကားခဲ့သည်<ref name="HtinAung1967">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=170–175}}</ref>။ === ဗိသုကာနှင့် ပန်းချီပန်းပု === ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများသည် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် တော်ဝင်နန်းတော်များတွင် အလွန်တရာ ခန့်ညားထည်ဝါခဲ့သည်။ ကျွန်းသစ်များကို အခြေခံ၍ မွမ်းမံထားသော ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် နန်းဆောင်များ၊ ပြာသာဒ်အဆင့်ဆင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန်ဆောင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ (ဥပမာ - မန္တလေး [[ရွှေနန်းတော်ကျောင်း]] နှင့် အမရပူရ [[ဦးပိန်တံတား]])။မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ရတနာပုံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ ဗြိတိန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသည့် ဥရောပဗိသုကာပညာရှင်များ၏ အကူအညီဖြင့် အနောက်တိုင်းပုံစံ အဆောက်အအုံများ (ဥပမာ - မြင်းကွန်းမင်းသားစံခဲ့သည့် မြေနန်းပြာသာဒ်၊ ဒင်္ဂါးစက်ရုံများ) ကိုပါ ရောနှောဆောက်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ဘုရားလိုဏ်ဂူများနှင့် သိမ်တော်များတွင် တရုတ်နှင့် အနောက်တိုင်း ပန်းချီစနစ်များ အနည်းငယ်လွှမ်းမိုးထားသည့်၊ သဘာဝကျသော လူနေမှုစရိုက်များကို ဖော်ပြသည့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/ခေတ်လယ် နံရံဆေးရေးပန်းချီလက်ရာများ (ဥပမာ - စစ်ကိုင်း တလိုင်းမြေဘုရား၊ အမရပူရ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား နံရံပန်းချီများ) သည် ယနေ့တိုင် လေ့လာစရာအဖြစ် ကျန်ရှိနေပါသေးသည်။ == ကုန်းဘောင်မင်းဆက် တေးထပ် == '''ဦးအောင်ဇေယျ'''^၁ အမှူးမြောက် ထူးတစ်ယောက် တင်မှု '''(ဦးလောက်)'''^၂ ပ ဘုရင်တစ်ဆူ '''ဆင်ဖြူရှင်'''^၃ စခန်း '''စဉ့်ကူးမင်း'''^၄ ကောင်းစားမီ '''ဖောင်းကားညီ'''^၅ လုတဲ့ ရွှေနန်း '''ဦးဝိုင်း'''^၆ ပ၊ ပထမခေါင်ပျော် '''မြနောင်တော်'''^၇ ရေဖျန်း အမရဆောင်ပေါ် ဗွေကြငှန်းမှာ လ ရွှေစာတမ်း ဖွဲ့ပြန် '''ကုန်းဘောင်ပျော်'''^၈ နေလိုဝင်း ရွှေဘိုမင်းသား '''မြတ်ပုဂံ^၉''' ချမ်းအေးဖို့ ပန်းမွှေးပန် မန္တလေးစံ တောင်လက်ရုံးရယ်နှင့် '''မင်းတုန်းမင်း^၁၀''' '''သီပေါအရှင်^၁၁''' ထီးနှင့်ပလ္လင် ဆယ့်တစ်ဆက် အုပ်စိုးတင် မုဆိုးဘုရင် စခန်းမို့လေး။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ == [[File:Lion throne, Amarapura Palace.jpg|thumb|[[အမရပူရနန်းတော်]] (ခရစ်နှစ် ၁၈၅၅)|241x241px]] နိုင်ငံ၏ပိုင်နက် ကျယ်ဝန်းလာနှင့်အတူ အုပ်ချုပ်မှုချောမွေ့စေရန် ဌာနများ ဖွဲ့စည်းထားရှိရာ လွှတ်ရုံးငါးရပ်ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။<ref>ဒေါက်တာ တိုးလှ, "အလောင်းမင်းတရားကြီး၏ ကုန်းဘောင်ရွှေပြည်", ၁၉၉၃</ref> ၎င်းတို့မှာ − * လွှတ်တော် * ဗြဲတိုက် * အရှေ့ရုံး * အနောက်ရုံး * တရားရုံး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ဤလွှတ်ရုံးငါးရပ်ဖြင့် နိုင်ငံကို စီမံအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ === လွှတ်တော် === ဥပုသ်နေ့မှအပ ကျန်နေ့များတွင် တနေ့နှစ်ကြိမ် လွှတ်တော်ဝင်ရသည်။ တက်ရောက်ရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ − * ဝန်ကြီး * ဝန်ထောက် * စာရေးတော်ကြီး * မြင်းစုဝန်ကြီး * မြင်းစာရေးကြီး * အသည်ဝန် * အသည်စာရေး * မြေတိုင် အမတ် * နားခံတော် * အမိန့်တော်ရ * အမိန့်တော်ရေး * အမှာတော်ရေး * အသုံးစာရေး * အဝေးရောက် * မြန်မာသံခံ * ရှမ်းသံခံ * ယွန်းသံခံ * ကသည်းစာပြန် * တရုတ်စာပြန် * သစ္စာတော်ရေး * ပြော့နေရာချ သွေးသောက်ကြီး * လွှတ်စောင့် သွေးသောက်ကြီး * လက်နက်တိုက်ဝန် * လက်နက်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စိုး * ကသောင်းမြောင်တိုက်စာရေး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စိုး * လက်ဆောင်ယူတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[File:Burmese Court Officials 1795.jpg|thumb|237x237px|အတွင်းဝန် နှင့် အတွင်းဝန်ကတော် (ခရစ်နှစ် ၁၇၉၂)]] === ဗြဲတိုက် === လွှတ်တော်မှ ပြန်ကြားသည့်စာတို့ကို သက်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွင်းရန် တာဝန်ရှိသည်။ လွှတ်တော်နှင့် ရုံးတက်ချိန် အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဗြဲတိုက်ဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အတွင်းဝန် * သံတော်ဆင့် * ဗြဲတိုက်သံဆင့် * စာရေးတော် * သံတိုက်စိုး * သံတိုက်စာရေး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Minister of State in Konbaung uniform.jpg|thumb|350x350px|ဘုရင့်သစ္စာခံဗိုလ်ချုပ်]] === ရှေ့ရုံး === မြို့ဝန်က ရုံးထိုင်ကာ ရာဇဝတ်မှုများကို စစ်ဆေးသည်။ ရုံးထိုင်သည့် အရာရှိများမှာ − * မြို့ဝန် * ထောင်မှူး * ရွှေပြည်စိုး * ထောင်စချီ * တံခါးဗိုလ် * အပြင် မြို့ကြီးတံခါးဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === နောက်ရုံး === မောင်းမမိဿံများနှင့်ပတ်သက်သည့် ကိစ္စရပ်များကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိများမှာ − * အနောက်ဝန် * အနောက်ဝန်စာရေး * ကတော်စာရေး * နောက်ရုံးစာရေးတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>ဦးတင်, "မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း၊ စတုတ္ထပိုင်း"</ref> === တရားရုံး === တရားမမှုများကို မျက်နှာစုံညီ ခေါ်ယူဖြေရှင်းသည့်ရုံး ဖြစ်သည်။ ပါဝင်ရသည့် အရာရှိတို့မှာ − * တရားသူကြီး * တရားနာခံ * တရားစာရေး * အမိန့်တော်ရ * ကွမ်းဘိုးထိန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Great Audience Hall, Mandalay.jpg|thumb|မန္တ​လေးနန်း​တော်]] [[File:Amarapura palace British Embassy Michael Symes 1795.jpg|250px|thumb|[[အမရပူရ]]နန်းတော်၊ ၁၇၉၅ ခုနှစ်]] == နိုင်ငံခြား ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေး == ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ခရီး မည်မျှ ပေါက်ရောက်ခဲ့သည်ကို ဆန်းစစ်လျှင် ထိုခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်မှု အခြေအနေကို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်စရာ အကြောင်း ရှိလေသည်။ ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိလာသော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တစ်ဦးက ကုန်းဘောင်ခေတ်၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးသည် ကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးခြင်း မရှိဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆိုရခြင်းမှာ ဤဒေသတွင် အရင်းအနှီး ငွေကြေးအနည်းငယ်မျှဖြင့်ပင် အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ပါက အမြတ်အစွန်း အဆမတန် ရရှိရန် လွယ်ကူသည်ကို ၎င်းက ဧကန်သိရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်လေသည်။<ref name="Symes1800">Symes, Michael (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London: W. Bulmer and Co.</ref> === နီကိုဘား ကျွန်းနှင့် ပဲခူး ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်း === ထိုခေတ်က စီးပွားရှာသူ ကုန်သည်များအကြား ပြောစမှတ်ပြုကြသည်မှာ မည်သူမဆို အိန္ဒိယရှိ ကိုရိုမန်ဒယ် ကမ်းခြေ (Coromandel Coast) ၌ ရွက်သင်္ဘောငယ် တစ်စင်းကို ဝယ်ယူနိုင်သည့် အခြေအနေရှိလျှင် ထိုသင်္ဘော၌ ဆေးရွက်အနည်းငယ်၊ ချည်ထည်နှင့် အိမ်သုံးသံထည် အချို့ကို တင်ဆောင်၍ နီကိုဘားကျွန်း (Nicobar Islands) သို့ သွားရောက်နိုင်သည်။ ထို့နောက် ထိုကုန်ပစ္စည်းများကို နဂဘာရီကျွန်းထွက် အုန်းသီးများနှင့် လဲလှယ်ကာ သင်္ဘောအပြည့်တင်၍ ပဲခူးဒေသ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းကို ဆိုလိုသည်) သို့ ယူဆောင်လာနိုင်သည်။ ၎င်းနောက် ရန်ကုန်တွင် မြန်မာ့ကျွန်းသစ်များနှင့် တဖန်ပြန်လည်လဲလှယ်၍ ထိုကျွန်းသစ်များကို ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ သို့မဟုတ် ဘင်္ဂလား (Calcutta) သို့ သယ်ဆောင်ရောင်းချပါက၊ ကုန်သည်များအဖို့ အမြတ်အစွန်း ကြီးစွာ ရရှိနိုင်သည်ဟု အပြောအဆို ရှိခဲ့လေသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:Burmese peacock flag (National and Commercial Flags of All Nations, 1868).JPG|thumb|150px|left|မြန်မာ့ဒေါင်းအလံ (၁၈၆၈ ခုနှစ်)]] === ကျွန်းသစ် ကုန်သွယ်မှုနှင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်း === မြန်မာ့ကျွန်းသစ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ လွန်စွာ တပ်မက်လိုလားကြသော အဓိက ကုန်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်လေသည်။ အများအားဖြင့် ကျွန်းသစ်ကို နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချရာ၌ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်သည်ဖြစ်ရာ ကျွန်းသစ်များကို တစ်ဆင့်သယ်ယူ တင်ပို့နေခြင်းဖြင့် ကုန်ကျမည့် စရိတ်စကများကို သက်သာစေရန် ကျွန်းသစ်ထွက်ရှိရာ မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ၌ပင် သင်္ဘောများကို တိုက်ရိုက်ဆောက်လုပ်ရန် ကြိုးစားကြမည်မှာ မလွဲပေ။ ကျွန်းသစ်ကို မိမိတို့နိုင်ငံသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်၍ သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရသည့် စရိတ်နှင့် မြန်မာ့ပင်လယ်ကမ်းခြေ (ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်း) ၌ပင် အပြီးသတ်ဆောက်လုပ်သည့် စရိတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် မြန်မာ့ကမ်းခြေ၌ ဆောက်လုပ်ခြင်းက ကုန်ကျစရိတ် လွန်စွာ သက်သာနေသည့်အတွက် နိုင်ငံခြားသား သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများကို ဆွဲဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Phayre1883">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောတစ်စင်း ဆောက်လုပ်၍ အစုံအလင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် ရေချရန် အသင့်ရှိသောအခါ သင်္ဘောတစ်စင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် သင်္ဘောတင်ဆံ့မှု ကုန်တန်ချိန် (Tonnage) တစ်တန်လျှင် စတာလင်ပေါင် ၁၂ မှ ၁၃ အထိသာ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖက်တွင် ကလကတ္တား၌ ဆောက်လုပ်လျှင် ကုန်ကျငွေသည် တစ်တန်လျှင် ပေါင် ၁၆ မှ ၁၇ အထိရှိပြီး၊ [[ဘုံဘေ]] (Mumbai) တွင် ဆောက်လုပ်ပါက ပေါင် ၁၉ မှ ၂၀ အထိ ကုန်ကျသည်။ သို့သော် မြန်မာဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောဆောက်လုပ်ရာ၌ အခက်အခဲအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခက်အခဲများမှာ ပထမတွင် ရန်ကုန်၌ လုပ်ငန်းကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမည့် အတတ်ပညာရှင် လိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယတွင် မြန်မာ့ကမ်းခြေသို့ ရောက်ရှိလာသော ကုန်သည်များနှင့် သင်္ဘောများကို လွတ်လပ်စွာ ဆိုက်ကပ်ခွင့် ပေးထားသည်ဟု မြန်မာဘုရင်က အမိန့်ထုတ်ပြန်ထားသော်လည်း၊ ရန်ကုန်ရှိ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတို့က ကောက်ခံစည်းကြပ်သော အခွန်အတုတ်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များမှာ များပြားရှုပ်ထွေးနေခြင်း ဖြစ်လေသည်။<ref name="Cox1821">Cox, Hiram (1821). ''Journal of a Residence in the Burmhan Empire''. London: Warren and Whittaker.</ref> === ဆိပ်ကမ်း စစ်ဆေးရေးနှင့် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ် === ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် နိုင်ငံခြားသင်္ဘော ကျောက်ချပြီးသည်နှင့် တပြိုင်နက် သင်္ဘော၌ ပါရှိသော သင်္ဘောသားဦးရေ၊ ပစ်ခတ်ကာကွယ်ရန် ယူဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ၊ ကုန်ထုပ်ပစ္စည်း မည်မျှ ပါဝင်ကြောင်းတို့ကို ဆိပ်ကမ်းအရာရှိများထံ အစီရင်ခံရသည်။ သင်္ဘောပါ ပစ္စည်းများကို စစ်ဆေးပြီးသောအခါ အားလုံးကို ရကောက် (အကောက်ဂိုဒေါင်) ကုန်လှောင်ရုံအတွင်းသို့ ပို့ဆောင်ရသည်။ ထိုကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ဝတ္တရားအရ ရန်ကုန်မြို့ဝန် ဖြစ်သူက သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ရောက်စစ်ဆေးသည်။ မြို့ဝန် ကြွရောက်ကြည့်ရှုပြီးသည့်နောက် ပေးဆပ်နေကြ ထုံးစံအတိုင်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဖြစ်သည့် ကြွေပန်းကန်များ၊ သကြားနှင့် လက်ဖက်ခြောက် သေတ္တာများကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ပေးအပ်ရသည်။<ref name="Cox1821"/> ထိုနောက်မှသာ ကုန်ရောင်းဝယ်ရေးကို စတင်ခွင့်ပြုလေတော့သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ် မပြုလုပ်မီ စစ်ဆေးကြည့်ရှု၍ အခွန်တော်ကောက်ခံရန် ကုန်ထုတ်များကို ဖွင့်လှစ်ပြသရသည်။ အကောက်ခွန်အဖြစ် ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ကောက်ခံ၍ အကောက်စာရေးများ၊ ကုန်ရုံစောင့်များနှင့် တံဆိပ်တော်ခပ်နှိပ်သူ အရာရှိတို့က ၂.၅ ရာခိုင်နှုန်းကို အစုခွဲ၍ ယူကြသည်။ [[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက် (၁၈၅၃ ခုနှစ်) မတိုင်မီကာလက အရာရှိအရာခံများအား လစာ မှန်မှန်ပေးသောစနစ် မရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာဆိပ်ကမ်းအရာရှိ အချို့တို့သည် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို တံစိုးလက်ဆောင်အဖြစ် ယူလိုကြသည်မှာ သဘာဝပင် ဖြစ်လေသည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> တစ်ဦး၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ဦးက နားလည်မှု နည်းပါးသောကြောင့် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော အထင်လွဲမှုများမှအပ၊ ဆိပ်ကမ်းဥပဒေများသည် နိုင်ငံခြားကုန်သည်များအဖို့ ခြုံငုံကြည့်လျှင် ကျေနပ်လောက်ဖွယ် ရှိလေသည်။ သို့သော် မကြာခဏ အခက်အခဲ ပေါ်ပေါက်တတ်ခြင်းမှာမူ အတွေ့အကြုံနည်းပါးသော မာလိန်မှူးများနှင့် ကုန်သည်များသည် သင်္ဘောဆိပ်ရှိ လူလိမ်လူကောက် ပွဲစားများနှင့် ဆက်သွယ်မိ၍ မိမိတို့ကုန်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချရာ၌ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။<ref name="Symes1800"/> [[File:King Bodawpaya in 1795.jpg|thumb|right|150px|ဘိုးတော်ဘုရား ပုံတူ ပန်းချီကား (၁၇၉၅ ခုနှစ်၊ မိုက်ကယ်ဆင်းမ်၏ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ဝင် ပန်းချီဆရာ ရေးဆွဲသည်)]] === အဓိက ထွက်ကုန်များနှင့် ပိတ်ပင်မှု ကန့်သတ်ချက်များ === မျက်မှောက်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လုံးဝအားကိုးအားထား ပြုနေရသော "ဆန်" သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် လွန်စွာ ဈေးပေါသည့် ကုန်ပစ္စည်း ဖြစ်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆန်ဈေးသည် တစ်တန်လျှင် ကျပ် ၆၀၀ ခန့် ရှိတတ်သော်လည်း ထိုခေတ်အခါကသော် တစ်တန်လျှင် ၁၄ ကျပ်မျှသာ ရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်ကသော် ဆန်ကို ပြည်တွင်းစားနပ်ရိက္ခာ ဖူလုံရေးအတွက် ပြည်တွင်းသုံးအဖြစ်သာ အဓိက စိုက်ပျိုးစေပြီး၊ မတ်မတ်စောက်စောက် ကပ်ဘေးမကြုံစေရန် နိုင်ငံခြားသို့ ဆန်တင်ပို့ခြင်းကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားလေသည်။<ref name="Furnivall1931">Furnivall, J. S. (1931). ''An Introduction to the Political Economy of Burma''. Rangoon: Burma Book Club.</ref> ကျွန်းသစ်အပြင် ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းမှ အဓိက တင်ပို့သော ကုန်းဘောင်ခေတ်ထွက် ကုန်ပစ္စည်းများမှာ [[ရေနံချောင်းမြို့|ရေနံချောင်း]]မှ ထွက်ရှိသော ရေနံချေးဖြစ်ပြီး တစ်တန်လျှင် ၃၀ ကျပ်ခန့် ပေးရသည်။ ရှားစေးကိုလည်း တစ်နှစ်လျှင် ပိဿာ ၄၀၀,၀၀၀ မက တင်ပို့ရလေသည်။ ထို့ပြင် ဖာလာစေ့ကိုလည်း တင်ပို့ရောင်းချပြီး တခါတရံ ဆင်စွယ်နှင့် ငွေသားများကို ဆိပ်ကမ်းမှ ခိုးထုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ၎င်းအပြင် ငါးမန်းတောင်၊ ငှက်သိုက်၊ ချိပ်၊ ထန်းလျက်၊ ခဲ၊ သံဖြူ၊ ပယင်း၊ မဲနယ်၊ ပုရပိုက်၊ စက္ကူနက်နှင့် ထီးများကိုလည်း နိုင်ငံခြားသို့ ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref name="Furnivall1931"/> မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများကို နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များက အထူးသဖြင့် တပ်မက်ကြလေသည်။ ပတ္တမြားနှင့် ကျောက်စိမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသော်လည်း ဘုရင်က ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း မပြုရ၊ နန်းတော်ကသာ ကွပ်ကဲရမည်ဟု တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref name="HtinAung1967"/> === တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ် ကုန်သွယ်ရေး === နိုင်ငံခြားသား ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ) လိုလားသော အခြားထွက်ကုန်တစ်ခုမှာ ဝါဂွမ်း ဖြစ်လေသည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ လန်ကက်ရှားယား (Lancashire) ဒေသတွင် ထူထောင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ချည်စက်ရုံကြီးများကလည်း မြန်မာ့ဝါဂွမ်းကို လွန်စွာ လိုလားကြသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းတွင် ထွက်ရှိသမျှသော ဝါဂွမ်းအများစုကို ဗန်းမော် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်ကုန်သည်များကသာ အကုန်အစင် ဝယ်ယူကြလေသည်။<ref name="Burney1837">Burney, Henry (1837). "On the Population of the Burman Empire". ''Journal of the Statistical Society of London''.</ref> အပြန်အလှန်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံက တရုတ်တို့ထံမှ ပိုးရိုင်း၊ ပိုးထည်၊ ကတ္တီပါ၊ ရွှေချည်ထိုးအထည်များ၊ ရွှေချည်၊ ရွှေဆိုင်း၊ ကော်ဇော၊ ဆေး၊ ကြေးနီ၊ ရောင်စုံစက္ကူ၊ သစ်သီးခြောက်၊ လက်ဖက်ရည်အိုး၊ သံထည်နှင့် ကစားစရာ အရုပ်များကို ပြန်လည်ဝယ်ယူ တင်သွင်းကြလေသည်။<ref name="Burney1837"/> == ပြင်သစ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး == [[သီပေါမင်း]]တရားဟောင်းလက်ထက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်မစ်ရှင်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည့် ကာလသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံမှန်သမျှကို ဥရောပတိုက်သားတို့က နယ်ချဲ့စားကျက်ဒေသအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး နယ်ချဲ့ဝါဒ အထွန်းကားဆုံးအချိန်နှင့် တိုက်ဆိုင်နေခဲ့သည်<ref name="HtinAung">{{cite book |last1=Htin Aung |first1=Maung |title=A History of Burma |publisher=Columbia University Press |year=1967 |pages=234–240}}</ref>။ ထိုစဉ်က ပြင်သစ်တို့သည် နိုင်ငံချဲ့ထွင်ရန် လွန်စွာစိတ်ထက်သန်လျက် ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယမြောက် နပိုလီယံ (Napoleon III) ၏ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ချက်များသည် မျှော်မှန်းသလောက် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သဖြင့် အာရှဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ အာရှနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့် ပြင်သစ်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ပြန်လည်ဆယ်တင်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုခေတ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီ (Jules Ferry) ၏ နယ်ချဲ့လမ်းစဉ်အရ ပြင်သစ်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနား (အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်) အရေးတွင် စွက်ဖက်ခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါ စွက်ဖက်နိုင်ခွင့်ရလာပါက လက်လွှတ်ခံမည်မဟုတ်သည်မှာ သဘာဝကျလှပေသည်<ref name="Keeton1974">{{cite book |last1=Keeton |first1=C. L. |title=King Thebaw and the Ecological Rape of Burma |publisher=Manohar Book Service |year=1974 |pages=65–70}}</ref>။ ပြင်သစ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဆက်ဆံရေး လွန်စွာရင်းနှီးလာပါက အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်း အရေးအခင်းများ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာမည်ကို ဗြိတိသျှတို့က ကြိုတင်ကောင်းစွာ သိမြင်ထားပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူလကတည်းက အထက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှတို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများရှိကြောင်း ဥရောပနိုင်ငံကြီးများကို သတိပေးတားမြစ်ထားခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်ရာ ကုန်းဘောင်မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ရန် နီးကပ်လျက်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ [[File:The map of Konbaung dynasty of Burma (1752–1885).JPG|thumb|ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြမြေပုံ]] ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့ကို အတိအလင်း ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ပေ။ ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် မြန်မာမစ်ရှင်အဖွဲ့၏ လိုလားချက်နှင့် ပြင်သစ်တို့က မည်ရွေ့မည်မျှအထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကူညီနိုင်မည်ဟူသော အချက်များကို လျှို့ဝှက်ထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က အဖန်တလဲလဲ အတင်းအကြပ် မေးမြန်းလာသည့်အခါကျမှ ဖေရီသည် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်နှင့် စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် လိုလားကြောင်းကို ဖွင့်ဟဝန်ခံခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ဦးတွင် ဖေရီသည် ဗြိတိသျှသံအမတ်အား ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် အကယ်ပင်ချုပ်ဆိုပြီးခဲ့ကြောင်း၊ သို့ရာတွင် အဆိုပါစာချုပ်သည် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးစာချုပ် သက်သက်မျှသာဖြစ်၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ လုံးဝမပါဝင်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောဆိုခဲ့သည်<ref name="Singhal1960">{{cite book |last1=Singhal |first1=D. P. |title=The Annexation of Upper Burma |publisher=Eastern Universities Press |year=1960 |pages=45–52}}</ref>။ သို့သော်လည်း ထိုစာချုပ်နှင့်အတူ မြန်မာတို့ထံသို့ လျှို့ဝှက်သဝဏ်လွှာတစ်စောင် ပါးလိုက်သေးသည်။ ထိုစာ၌ အကယ်၍ အင်ဒိုချိုင်းနား (တွန်ကင်နယ်) ရှိ ပြင်သစ်စစ်အရာရှိများက ဖြစ်နိုင်မည်ဟု ယူဆပါက မြန်မာတို့ထံသို့ တုံကင်းနယ် (Tonkin) မှတစ်ဆင့် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပါရှိလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ မြန်မာထီးနန်းသည် ပြင်သစ်တို့၏ ရေရေရာရာမရှိလှသော အဆိုပါကတိစကားကို အားကိုးအားထားကြီး ပြုမိခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့သည် ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခဲယမ်းမီးကျောက် သွင်းပေးရန် အကယ်ပင် ရည်ရွယ်ကောင်း ရည်ရွယ်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ တစ်ကြိမ်တခါမျှ မသွင်းဖြစ်ခဲ့ချေ။ ပြင်သစ်–မြန်မာစာချုပ် ချုပ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ်တို့၏ ကူညီမှုသည် အားကိုးလောက်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် လက်နက်အားကိုးဖြင့် နယ်ချဲ့သည့်လုပ်ငန်းသည် ဘဏ္ဍာရေးအရ စရိတ်စကကြီးလွန်းပြီး နိုင်ငံရေးအရလည်း မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် ၁၈၈၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီး ဂျူးလ် ဖေရီသည် ရာထူးမှ လျှောကျသွားခဲ့လေတော့သည်<ref name="Singhal1960" />။ ထိုအချိန်၌ပင် ဗြိတိသျှပိုင် ဘုံဘေဘားမား သစ်ကုမ္ပဏီ (Bombay Burmah Trading Corporation) ကို မြန်မာအစိုးရက သစ်ခိုးထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲကာ ၁၈၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လဆန်းတွင် ကုမ္ပဏီအား သစ်ဖိုး စတာလင်ပေါင် ၁၄၆,၆၆၆ နှင့် မြန်မာသစ်တောအရာရှိများအတွက် လျော်ကြေးငွေ စတာလင်ပေါင် ၃၃,ဝဝဝ ပေးဆပ်ရမည်ဟု ဒဏ်ရိုက်လိုက်သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဖေရီနှင့် မြန်မာတို့အကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည့် လျှို့ဝှက်အစီအစဉ်ကို ကြိုတင်သိရှိထားခဲ့ကြပြီး ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့ရှိ ပြင်သစ်ကောင်စစ်ဝန် ဟက်စ် (Frederic Haas) ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အင်္ဂလိပ်ကပြားအမျိုးသမီးသည် အဆိုပါ လျှို့ဝှက်စာ၏ မိတ္တူကို ခိုးယူကာ ဗြိတိသျှအာဏာပိုင်များထံ ပေးအပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HtinAung" />။ ဤမိတ္တူစာကို လက်ဝယ်ရရှိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဗြိတိသျှနိုင်ငံခြားရေးရုံးသည် ပြင်သစ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်လေတော့သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ပြင်သစ်တို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်ခြေကုပ်ယူရန် ကြိုးစားသော်လည်း ရေရှည်တွင် ဗြိတိသျှတို့ကို ခံနိုင်ရည်မရှိတော့သဖြင့် မြန်မာတို့က ပြင်သစ်အကူအညီကို လွန်စွာလိုလားတောင့်တနေသည့် အချိန်၌ပင် မြန်မာနိုင်ငံမှ လုံးဝထွက်ခွာသွားရလေတော့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်သည် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်<ref name="Keeton1974" />။ == အင်္ဂလိပ်တို့ ဆက်ဆံမှု တင်းမာလာခြင်း == [[File:Burmese mission to France.jpg|thumb|ပြင်သစ်နိုင်ငံရောက် မြန်မာသံအဖွဲ့]] တင်းမာချင်သော ဆန္ဒရှိသည့် ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၇၆ ခုနှစ်၌ မန္တလေး ကိုယ်စားလှယ် ရှော ကွယ်လွန်သော အခါ ပိုမို၍ ခက်ထန်လာသည်။ ရှော၏ နေရာတွင် ကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ခြင်း မပြုတော့ချေ။ မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ်ကို မြန်မာတို့က လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ်ရန် ကြံစည်ကြသည် ဟူသော သတင်းကို ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာ နိုင်ငံ၌ ပျံ့နှံ့အောင် လွှင့်ကြလေသည်။ စင်စစ်မှာ မြန်မာတို့သည် မိမိ လည်ပင်းကို မိမိ ကြိုးတပ်သည့် အမှားမျိုးကို ကျူးလွန်ရန် အိပ်မက်မျှပင် မက်ရဲကြမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုအချိန်၌ မန္တလေးသို့ ဗြိတိသျှ ကုန်သည်များ ရောက်လာကြသော အခါ မြန်မာမင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည်ဖြူ လေးစားစွာ လက်ခံကြသည်ကို ထောက်ထားခြင်း အားဖြင့် သိနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာတို့နှင့် ဆက်ဆံရန် မဖြစ်တော့ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် မန္တလေးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုယ်စားလှယ် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးကို ရွှေ့ပြောင်းရန် အမိန့် ထုတ်လိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ရ ရက်နေ့တွင် သံရုံး အရာရှိ အားလုံးတို့သည် မန္တလေးမှ ထွက်ခွာ ကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍ ဗြိတိသျှ မြန်မာ နှစ်ဦး နှစ်ဖက် ပြေလည်စွာ ဆက်ဆံရေး အတွက် စည်းကမ်း နည်းလမ်း အတိုင်း ဆောင်ရွက်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်တော့ချေ။ == ဥရောပသို့ မစ်ရှင် အဖွဲ့စေလွှတ်ခြင်း == မြန်မာတို့နှင့် တင်းမာစွာ ဆက်ဆံမည် ဟူသော ဗြိတိသျှတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် ဥရောပ သတင်းစာများ၌ လည်းကောင်း၊ ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မကျေမနပ် သံများ၌ လည်းကောင်း၊ သိသာ ထင်ရှား နေပေပြီ။ ထိုကြောင့် မြန်မာမင်းသည် အခက်အခဲ ကြုံတွေ့ နေရလေတော့သည်။ အခွန်တော်များမှာလည်း လျော့ပါး၍သာ လာရာ မန္တလေး အစိုးရသည် အစွန်အဖျား ဒေသများကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း မအုပ်ချုပ်နိုင်ဘဲ တနေ့တခြား လက်လွှတ် ထားရဘိ သကဲ့သို့ ရှိလာလေသည်။ ထို့ပြင် မန္တလေး အစိုးရသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြိမ်းခြောက်မှု များပြားလာခြင်းကို အာရုံ စိုက်နေရ သဖြင့် မိမိ၏ ပြည်တွင်းရေး ကိစ္စများကို အာရုံ စူးစိုက်ခြင်း မပြုနိုင် ရှိခဲ့ရာ တိုင်းပြည်တွင် မငြိမ်မသက် ဖြစ်၍ လာသည်။ ထိုသို့ ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေခြင်းသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ခြေလှမ်းကို ရှေ့သို့ တလှမ်း တိုးစေရန် ဖန်တီးပေး သကဲ့သို့ ဖြစ်လေသည်။ အခြေအနေ တနေ့တခြား ဆိုးဝါးလာသည့် အတွက် မန္တလေး နန်းတော်သည် အကာအကွယ် အလို့ငှါ ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံကြီးများ၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ရယူရန် ကြိုးစား လာကြ ရလေသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သို့ တကြိမ် ထပ်မံ၍ ချစ်ကြည်ရေး မစ်ရှင် အဖွဲ့ စေလွှတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=irrawaddymedia.com - This website is for sale! - Resources and Information<!-- Bot generated title --> |url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 |accessdate=13 September 2010 |archivedate=10 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210144354/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=1967 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar's last royal laments a crumbling nation {{!}} Reuters<!-- Bot generated title --> |url=http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 |access-date=13 September 2010 |archive-date=15 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120715170640/http://uk.reuters.com/article/idUKBKK8341620080310 }}</ref> == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ကုန်းဘောင်ခေတ်}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 8y4sy0qhednweae42ul31ixupvgehtb 1 2246 1036359 1030686 2026-06-06T10:57:53Z ~2026-33532-04 143921 /* အမှတ်(၃၀)အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း မန္တလေးမြို့၊ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ် */ အပိုင်းသစ် 1036359 wikitext text/x-wiki ချမ်းငြိမ်း (ကဗျာဆရာ) ကဗျာဆရာချမ်းငြိမ်းကို ၁၉၈၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၅ ရက်တွင် ရန်ကုန်တိုင်း၊ ကျောက်တန်းမြို့နယ်၊ ကမာကလုပ်ကျေးရွာတွင်မွေးဖွားသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ပြည်ပသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့သည်။ ချမ်းငြိမ်းသည် မြန်မာစာတန်းထိုးနိုင်ငံခြားရုပ်ရှင်လောကကို ရှေ့ဆောင်ခဲ့သူအဖြစ် ချမ်းငြိမ်း-မှော်ဝန်း အမည်နှင့် လူသိများသည်။ လက်ရှိတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နေထိုင်လျက်ရှိပြီး ကဗျာနှင့် အက်ဆေးများရေးသားလျက်ရှိသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံမှ ဘာသာဓကားများမှ မည့်သည့် ဘာသာစကားတွေ အသုံးပြုသနည်း။" == မြန်မာဘာသာမှ စကောကရင်ဘာသာပြန်ခြင်း။ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/202.165.82.145|202.165.82.145]] ၀၁:၄၅၊ ၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ == I'm new bot == No Understand [[အသုံးပြုသူ:Nga Htun|Nga Htun]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Nga Htun|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၁၀၊ ၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) == ရွာလွတ် == @ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2025-66893-1|&#126;2025-66893-1]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2025-66893-1|talk]]) ၂၀:၁၆၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == Yangon State Academy == စာအမြဲတမ်းသင်သည့်ကျောင်းဖြစ်ပြီးအတန်းလစ်လို့မရ [[အသုံးပြုသူ:မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာလူမျိုး]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:မြန်မာလူမျိုး|ဆွေးနွေး]])တစ်ကျောင်းစာရေးသားလက်မှတ်ထိုးနေလူနှစ်နာရီသာအချိန်ကားဒုတိယတတိယသုံးနှစ်လေးနှစ်သားလေးရဲမျက်နှာအသားငါးဘတ်စ်ကားဆရာဆရာမအခွင့်အရေးရုံး ၀၄:၅၁၊ ၂၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ (UTC) [[ဖဲဂိမ်း|Aungkolatt]] [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-23617-4|&#126;2026-23617-4]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-23617-4|talk]]) ၀၀:၂၀၊ ၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC) == အမှတ်(၃၀)အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း မန္တလေးမြို့၊ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ် == အမှတ်(၃၀)အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း မန္တလေးမြို့၊ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ် ကို ထ(၃၀)၊အ.ထ.က(၃၀)ဟု အများက တိုတိုခေါ်ကြပါတယ် ၂၀၂၃-၂၀၂၄ပညာသင်နှစ်မှ ယခု(၂၀၂၆-၂၀၂၆ပညာသင်နှစ်)အထိ ‌ေ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-33532-04|&#126;2026-33532-04]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-33532-04|talk]]) ၁၀:၅၇၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 2itdsdqapm1k1sjkr4bj0icrc4srmhi 0 2641 1036264 1034685 2026-06-06T04:10:59Z Chenzeyan29 141880 1036264 wikitext text/x-wiki '''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}၊ {{lang-en|Mon people}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားနွယ်ဝင် [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်အခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း (ရာမညဒေသ) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် မြို့ပြနိုင်ငံတော်များဖြင့် ထူထောင်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica">{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref name="Coedes">Coedès, George (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press. pp. 76–77.</ref> {{Infobox ethnic group |group= Mon |native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}<br>{{native name|my|မွန်လူမျိုး}} |native_name_lang = mnw။ | image = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG | image_caption = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]] | flag = Flag of Mon State (2018).svg | flag_caption = မွန်ပြည်နယ်အလံ |pop = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း |region1 = {{flag|Myanmar}} |pop1 = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့် |region2 = {{flag|Thailand}} |pop2 = ခန့်မှန်း ၁သန်းခန့် | region3 = {{flag|Laos}} | pop3 = 9000{{efn|name=burmese}} | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = 8000{{efn|name=burmese}} | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = 650{{efn|name=burmese}} |rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] |langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] |related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ |image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်) }} သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ်ကတည်းက စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံ၍ [[သထုံပြည်|သထုံ]] (သုဝဏ္ဏဘူမိ)၊ [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် အင်ပါယာနှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။မွန်တို့သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ပါဠိစာပေ၊ အိန္ဒိယမှဆင်းသက် အက္ခရာများနှင့် ဗိသုကာယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးဆုံးသော ပေါင်းကူးတံတားအဖြစ် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Southworth">Southworth, William A. (2018). "The Mon-Khmer Contribution to Southeast Asian Civilisation". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 49(2), 210–215.</ref> ၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း တည်ထောင်ခဲ့သော ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံတော်သည် မွန်တို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားသည့် မင်းမြတ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}</ref><ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press. pp. 130–135.</ref> သို့သော် ၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ အလောင်းဘုရား၏ စစ်ပွဲအောင်မြင်မှုများကြောင့် မွန်တို့၏ ဟံသာဝတီနောက်ဆုံးနိုင်ငံတော် ပျက်စီးသွားခဲ့ရပြီးနောက်၊ မွန်လူမျိုး အမြောက်အမြားသည် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ (ယိုးဒယား) သို့ အစုအဝေးလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Hall">Hall, D.G.E. (1981). ''A History of South-East Asia''. Macmillan. pp. 462–465.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့တွင် အဓိကပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး မိမိတို့၏ ထူးခြားလှပသော ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၊ ဘာသာစကားနှင့် စာပေတို့ကို စနစ်တကျ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။ == ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ == မွန်-ခမာနွယ်ဖွားများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း ဒေသတွင် စတင်အခြေတည်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရှေးအကျဆုံး ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း ပါမောက္ခ G.H. Luce က ၎င်း၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin.</ref>မွန်လူမျိုးတို့သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မသက်ဆိုင်သည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒနှင့် ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများအရလည်း မွန်တို့၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့် ရှမ်း-ထိုင်းနွယ်ဝင်များ၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံနှင့် သိသာစွာ ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများ၏ မူလလက္ခဏာများကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="Trejaut2014">Trejaut, J.A., et al. (2014). "Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas)၊ ဘင်္ဂလားရှိ ဆန်သာလ် (Santals)၊ အာသံရှိ ခါဆီး (Khasi) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက မျိုးနွယ်တူများ ဖြစ်ကြကာ အာရှတောင်ပိုင်းသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်းသုတေသီများက ယူဆကြသည်။<ref>မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။</ref> မွန်အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးချက်အရ ၎င်းတို့တွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြောလူမျိုးများ၏ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည့် ဗီဇအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref name="Karmin2015">Karmin, M., et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". ''Genome Research''.</ref> ဤ O-M95 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက ယန်စီမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည့် ရှေးဦးမွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၏ မူလဗီဇအမှတ်အသားဟု ယူဆကြပြီး၊ အလားတူ ဗီဇအမျိုးအစားကို အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]များနှင့် အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas) လူမျိုးများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသဖြင့် အထက်ပါ သမိုင်းအယူအဆများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော Mitochondrial DNA (mtDNA) လေ့လာချက်များအရ မွန်တို့တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရင်း ဗီဇများအပြင်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဘက်မှ စီးဝင်လာသော ဗီဇအမှတ်အသားများကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ခြင်းတို့၏ သမိုင်းဝင် ဗီဇအထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref>Kutanan, W., et al. (2017). "Genetic structure of Thai-Mon people from different origins". ''PLOS ONE''.</ref> မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ ပွတ်တိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မွန်လူမျိုးအချို့တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော Haplogroup O-M122 ဗီဇအချို့ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော်လည်း မွန်တို့၏ ပင်မမျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) အနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး အခြေချသူများဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သမိုင်း == ခေတ်ဦးကာလတွင် မွန်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း) တွင် အခြေချလျက် ၆ ရာစုမှ ၁၁ ရာစုအထိ ဒွါရဝတီ (Dvaravati) နိုင်ငံတော်နှင့် ၇ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအထိ ဟရိပုဉ္စယ (Haripunjaya/Haribhunchai) နိုင်ငံတော်တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံကာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အနုပညာဗိသုကာနှင့် ပလ္လဝအက္ခရာကို အခြေခံသည့် ကိုယ်ပိုင်စာပေတို့ကို အစောဆုံး လက်ခံကျင့်သုံး ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ၉ ရာစုခန့်တွင် မွန်တို့သည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ စစ်တောင်းနှင့် တနင်္သာရီဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံသည့် သထုံနိုင်ငံတော် (သုဝဏ္ဏဘူမိ) နှင့် ဥဿာပဲခူး (ခေတ်ဦးပဲခူး) နိုင်ငံတို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအထဲမှ သထုံနိုင်ငံတော်သည် ၁၀၅၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံပြည့်ရှင် [[အနော်ရထာမင်း]]၏ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် မွန်တို့၏ သာသနာတော်၊ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များသည် ပုဂံနေပြည်တော်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် စီးဆင်းပျော်ဝင်သွားခဲ့သည်။ ဤသို့ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း မွန်နိုင်ငံများ ပုဂံအောက် ကျရောက်သွားချိန်တွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မွန်တို့၏ ဟရိပုဉ္စယနိုင်ငံတော်သည် တောင်ဘက်မှ တန်ခိုးထွားလာသော ခမာအင်ပါယာ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် အနောက်ဘက်မှ ပုဂံအင်ပါယာ၏ စစ်ရေးရည်မှန်းချက်များကြား ညှပ်ကာ ထူးခြားသော ဒေသတွင်း ပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး ကစားကွက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူမင်း]] လက်ထက်တွင် ပုဂံတပ်မတော်သည် ဟရိပုဉ္စယနယ်စပ်အထိ စစ်ချီလာခဲ့သဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမွန်တို့သည် မိမိတို့ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်မြဲရေးအတွက် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တဖြည်းဖြည်း အင်အားကောင်းလာသော ရှမ်း-ထိုင်း အနွယ်စုများနှင့် စစ်ရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အပေးအယူလုပ်ခြင်းများဖြင့် ပုဂံ၏ရန်ကို တန်ပြန်ခုခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း ပုဂံအင်ပါယာ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုကြောင့် အားနည်းသွားချိန်တွင် ပထဝီနိုင်ငံရေးအခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မွန်ဂိုရန်ကြောင့် တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာသော လာအို-ထိုင်းနွယ်ဖွား လန်နား (Lanna) ဘုရင် မန်ရိုင်း (King Mangrai) သည် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် လျှို့ဝှက်သူလျှိုဗျူဟာကို အသုံးပြုကာ ဟရိပုဉ္စယမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မွန်တို့၏ မြောက်ပိုင်းအင်ပါယာကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမှ ကွဲလွင့်သွားသော မွန်ပညာရှင်များနှင့် ဗိသုကာပညာရှင်များသည် ထိုင်းတို့၏ လန်နားနှင့် ဇင်းမယ် နိုင်ငံတော်သစ်များတွင် ပေါင်းစည်းအမှုထမ်းခဲ့ကြပြီး ယနေ့ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည့် မွန်-ထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုစပ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းတွင်မူ ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့သည် တစ်ကျော့ပြန် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ကာ ကာလရှည်ကြာဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံးသော "ဒုတိယ ဟံသာဝတီခေတ်" (ဝါရီရူမင်းဆက် သို့မဟုတ် မဂဒူးမင်းဆက်) ကို ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ မုတ္တမမြို့တွင် အခြေပြု၍ မွန်နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သူ ဝါရီရူမင်းသည် အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းတို့၏ သုခေါဒယ (ဆူကိုထိုင်း) နိုင်ငံတော်နှင့် မဟာမိတ်ပြုကာ အပြန်အလှန် နိုင်ငံရေးအရ အသိအမှတ်ပြုမှု ရယူခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ ဥပဒေလောကတွင် ထင်ရှားသည့် "ဝါရီရူဓမ္မသတ်" ကျမ်းကို ပြုစုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက်တွင် မြို့တော်ကို ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ပဲခူးမြို့ကို မွန်တို့၏ ရွှေခေတ်ဗဟိုချက် ဖြစ်လာစေရန် အုတ်မြစ်ချခဲ့သည်။ ၎င်း၏သားတော် အာဇာနည်ဘုရင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (၁၃၈၄–၁၄၂၁) လက်ထက်တွင် မွန်သုံးရပ် (ပုသိမ်၊ မြောင်းမြ၊ ဟံသာဝတီ) ကို အောင်မြင်စွာ စည်းလုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝမင်းဆက်နှင့် နာမည်ကျော် [[နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ်]]ကို အကြိတ်အနယ် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ရာဇာဓိရာဇ်လွန်ပြီးနောက် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထူးခြားထင်ရှားသည့် မွန်ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]] (၁၄၅၃–၁၄၇၂) ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်အေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရှင်စောပု၏ သားမက်တော် ဓမ္မစေတီမင်း (၁၄၇၂–၁၄၉၂) လက်ထက်တွင်မူ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) သို့ ရဟန်းတော်များ စေလွှတ်၍ ကလျာဏီသိမ်တော်ကို သမုတ်စေကာ သာသနာသန့်ရှင်းရေးနှင့် စီးပွားရေးကို အထူးပြုပြင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ "ကလျာဏီကျောက်စာများ" မှာ ယနေ့တိုင် အရေးပါသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မဂဒူးမင်းဆက်သည် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော သုရှင်တကာရွတ်ပိလက်ထက် ၁၅၃၉ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]တို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ ညောင်ရမ်းခေတ် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း) အားနည်းလာချိန် ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် မွန်တို့သည် ပဲခူးဟံသာဝတီ၌ နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် "တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်" (ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ်) ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိန်ထောဗုဒ္ဓကိတ္တိ (၁၇၄၀–၁၇၄၇) က အင်းဝကို တော်လှန်၍ မွန်နိုင်ငံသစ်ကို ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နောက်တက်သည့် ဗညားဒလ (၁၇၄၇–၁၇၅၇) မင်းလက်ထက် ၁၇၅၂ ခုနှစ်တွင် အင်းဝနေပြည်တော်အထိ တက်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အလောင်းမင်းတရား [[ဦးအောင်ဇေယျ]] ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပေါ်ထွန်းလာပြီးနောက် ၁၇၅၇ ခုနှစ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမြို့တော်ကြီး လုံးဝတိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ မွန်တို့၏ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် သမိုင်းဝင်မင်းဆက် ခေတ်တစ်ခုလုံး နိဋ္ဌိတံခဲ့ရသည်။ မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်ဗိသုကာအတတ်ပညာ၊ သက္ကတနှင့် ပါဠိစာပေတို့ကို ထိန်းသိမ်းကာ (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃) ရာစုမှ (၁၆) ရာစုနှင့် (၁၈) ရာစုအတွင်း မြင့်မားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသဖြင့် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ယနေ့တိုင် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ == ရိုးရာဝတ်စုံ == ရှေးဟောင်း မွန်နိုင်ငံတော်များဖြစ်သည့် [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ်များတွင် မွန်တို့သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သထုံခေတ်တွင် အမျိုးသားများသည် ခါးတောင်းကျိုက် ဝတ်ဆင်၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်းတွင် ပုခုံးစောင်းတဘက်များ အသုံးပြုကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို မြင့်မားစွာထုံးဖွဲ့ပြီး နားတောင်းကြီးများ ပန်ဆင်လေ့ရှိကာ ရင်စည်း နှင့် လုံချည်ရှည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>ဦးချစ်သိန်း၊ "မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်"၊ ပြည်ထောင်စုယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန။</ref>ဟံသာဝတီခေတ်အောက်မြန်မာပြည်၏ ရာသီဥတုနှင့်အညီ ပါးလွှာသော ချည်ထည်များကို အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်နှင့် အရာရှိကြီးများသည် ပိုးထည်များကို ခန့်ညားစွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး ပုခုံးစောင်းတဘက် (ဆဘိုင်) မှာ အဆင့်အတန်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bauer |first=Christian |title=The Mon Language and Culture |year=1982}}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ရိုးရာဝတ်စုံကို အခါအားလျော်စွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်ကို အဓိကထား အသုံးပြုကြသည်။အမျိုးသားဝတ်စုံတွင် အဖြူရောင် ရင်စေ့ (သို့မဟုတ်) တိုက်ပုံအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်၍ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်အဆင်းကြောင်းပါသော မွန်ရိုးရာကွက်ကျားလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ပခုံးတွင် မွန်ရိုးရာတဘက် ကို တင်လေ့ရှိသည်။အမျိုးသမီးဝတ်စုံတွင် အနီရောင် (သို့မဟုတ်) အဖြူရောင် ရင်စေ့အင်္ကျီ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကာ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်အခြေခံသော မွန်ရိုးရာ အပေါင်းလက္ခာပုံ လုံချည် သို့မဟုတ် ရက်ကန်းလုံချည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့၊ "မွန်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ" (၂၀၁၈)။</ref> အနီရောင် တဘက်ကို ပုခုံးတွင် စနစ်တကျ ဆင်ယင်လေ့ရှိသည်။<ref>နိုင်ဘရှင်၊ "မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"၊ မွန်စာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှု စာစောင်။</ref> == ဘာသာစကား နှင့် စာပေ == မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။ မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.</ref> မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။ === တူရိယာ === မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။ ==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ== *ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ *[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ *[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း *[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ - [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင် *[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး *[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း * [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး <ref>{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version<!-- Bot generated title --> |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}</ref> * [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]] (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင် * [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း * အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] - ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ *[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း *[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်<ref>{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော် *[[ဗညားဒလ]] - ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင် *မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား *[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ *[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ *ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး *[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]] - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ *[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ *[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]] * ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်) * [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] - [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅ *[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင် *[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို *[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် *[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ *[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ *ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် *ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ *[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ် *[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး *[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ *[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော် *မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}</ref> *ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ *ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ် == မွန်အလံများ == ({{mnw|အလာံဂကူမန်}}) <gallery> ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈ ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} <references/> ff291y05g75909289w0ny5r0sxzq997 1036265 1036264 2026-06-06T04:23:49Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်း */ 1036265 wikitext text/x-wiki '''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}၊ {{lang-en|Mon people}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားနွယ်ဝင် [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်အခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း (ရာမညဒေသ) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် မြို့ပြနိုင်ငံတော်များဖြင့် ထူထောင်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica">{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref name="Coedes">Coedès, George (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press. pp. 76–77.</ref> {{Infobox ethnic group |group= Mon |native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}<br>{{native name|my|မွန်လူမျိုး}} |native_name_lang = mnw။ | image = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG | image_caption = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]] | flag = Flag of Mon State (2018).svg | flag_caption = မွန်ပြည်နယ်အလံ |pop = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း |region1 = {{flag|Myanmar}} |pop1 = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့် |region2 = {{flag|Thailand}} |pop2 = ခန့်မှန်း ၁သန်းခန့် | region3 = {{flag|Laos}} | pop3 = 9000{{efn|name=burmese}} | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = 8000{{efn|name=burmese}} | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = 650{{efn|name=burmese}} |rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] |langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] |related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ |image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်) }} သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ်ကတည်းက စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံ၍ [[သထုံပြည်|သထုံ]] (သုဝဏ္ဏဘူမိ)၊ [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် အင်ပါယာနှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။မွန်တို့သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ပါဠိစာပေ၊ အိန္ဒိယမှဆင်းသက် အက္ခရာများနှင့် ဗိသုကာယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးဆုံးသော ပေါင်းကူးတံတားအဖြစ် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Southworth">Southworth, William A. (2018). "The Mon-Khmer Contribution to Southeast Asian Civilisation". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 49(2), 210–215.</ref> ၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း တည်ထောင်ခဲ့သော ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံတော်သည် မွန်တို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားသည့် မင်းမြတ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}</ref><ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press. pp. 130–135.</ref> သို့သော် ၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ အလောင်းဘုရား၏ စစ်ပွဲအောင်မြင်မှုများကြောင့် မွန်တို့၏ ဟံသာဝတီနောက်ဆုံးနိုင်ငံတော် ပျက်စီးသွားခဲ့ရပြီးနောက်၊ မွန်လူမျိုး အမြောက်အမြားသည် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ (ယိုးဒယား) သို့ အစုအဝေးလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Hall">Hall, D.G.E. (1981). ''A History of South-East Asia''. Macmillan. pp. 462–465.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့တွင် အဓိကပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး မိမိတို့၏ ထူးခြားလှပသော ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၊ ဘာသာစကားနှင့် စာပေတို့ကို စနစ်တကျ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။ == ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ == မွန်-ခမာနွယ်ဖွားများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း ဒေသတွင် စတင်အခြေတည်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရှေးအကျဆုံး ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း ပါမောက္ခ G.H. Luce က ၎င်း၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin.</ref>မွန်လူမျိုးတို့သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မသက်ဆိုင်သည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒနှင့် ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများအရလည်း မွန်တို့၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့် ရှမ်း-ထိုင်းနွယ်ဝင်များ၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံနှင့် သိသာစွာ ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများ၏ မူလလက္ခဏာများကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="Trejaut2014">Trejaut, J.A., et al. (2014). "Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas)၊ ဘင်္ဂလားရှိ ဆန်သာလ် (Santals)၊ အာသံရှိ ခါဆီး (Khasi) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက မျိုးနွယ်တူများ ဖြစ်ကြကာ အာရှတောင်ပိုင်းသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်းသုတေသီများက ယူဆကြသည်။<ref>မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။</ref> မွန်အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးချက်အရ ၎င်းတို့တွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြောလူမျိုးများ၏ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည့် ဗီဇအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref name="Karmin2015">Karmin, M., et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". ''Genome Research''.</ref> ဤ O-M95 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက ယန်စီမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည့် ရှေးဦးမွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၏ မူလဗီဇအမှတ်အသားဟု ယူဆကြပြီး၊ အလားတူ ဗီဇအမျိုးအစားကို အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]များနှင့် အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas) လူမျိုးများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသဖြင့် အထက်ပါ သမိုင်းအယူအဆများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော Mitochondrial DNA (mtDNA) လေ့လာချက်များအရ မွန်တို့တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရင်း ဗီဇများအပြင်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဘက်မှ စီးဝင်လာသော ဗီဇအမှတ်အသားများကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ခြင်းတို့၏ သမိုင်းဝင် ဗီဇအထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref>Kutanan, W., et al. (2017). "Genetic structure of Thai-Mon people from different origins". ''PLOS ONE''.</ref> မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ ပွတ်တိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မွန်လူမျိုးအချို့တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော Haplogroup O-M122 ဗီဇအချို့ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော်လည်း မွန်တို့၏ ပင်မမျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) အနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး အခြေချသူများဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သမိုင်း == ခေတ်ဦးကာလတွင် မွန်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း) တွင် အခြေချလျက် ၆ ရာစုမှ ၁၁ ရာစုအထိ ဒွါရဝတီ (Dvaravati) နိုင်ငံတော်နှင့် ၇ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအထိ ဟရိပုဉ္စယ (Haripunjaya/Haribhunchai) နိုင်ငံတော်တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံကာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အနုပညာဗိသုကာနှင့် ပလ္လဝအက္ခရာကို အခြေခံသည့် ကိုယ်ပိုင်စာပေတို့ကို အစောဆုံး လက်ခံကျင့်သုံး ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ၉ ရာစုခန့်တွင် မွန်တို့သည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ စစ်တောင်းနှင့် တနင်္သာရီဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံသည့် သထုံနိုင်ငံတော် (သုဝဏ္ဏဘူမိ) နှင့် ဥဿာပဲခူး (ခေတ်ဦးပဲခူး) နိုင်ငံတို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအထဲမှ သထုံနိုင်ငံတော်သည် ၁၀၅၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံပြည့်ရှင် [[အနော်ရထာမင်း]]၏ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် မွန်တို့၏ သာသနာတော်၊ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များသည် ပုဂံနေပြည်တော်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် စီးဆင်းပျော်ဝင်သွားခဲ့သည်။ ဤသို့ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း မွန်နိုင်ငံများ ပုဂံအောက် ကျရောက်သွားချိန်တွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မွန်တို့၏ ဟရိပုဉ္စယနိုင်ငံတော်သည် တောင်ဘက်မှ တန်ခိုးထွားလာသော ခမာအင်ပါယာ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် အနောက်ဘက်မှ ပုဂံအင်ပါယာ၏ စစ်ရေးရည်မှန်းချက်များကြား ညှပ်ကာ ထူးခြားသော ဒေသတွင်း ပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး ကစားကွက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူမင်း]] လက်ထက်တွင် ပုဂံတပ်မတော်သည် ဟရိပုဉ္စယနယ်စပ်အထိ စစ်ချီလာခဲ့သဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမွန်တို့သည် မိမိတို့ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်မြဲရေးအတွက် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တဖြည်းဖြည်း အင်အားကောင်းလာသော ရှမ်း-ထိုင်း အနွယ်စုများနှင့် စစ်ရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အပေးအယူလုပ်ခြင်းများဖြင့် ပုဂံ၏ရန်ကို တန်ပြန်ခုခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း ပုဂံအင်ပါယာ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုကြောင့် အားနည်းသွားချိန်တွင် ပထဝီနိုင်ငံရေးအခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မွန်ဂိုရန်ကြောင့် တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာသော လာအို-ထိုင်းနွယ်ဖွား လန်နား (Lanna) ဘုရင် မန်ရိုင်း (King Mangrai) သည် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် လျှို့ဝှက်သူလျှိုဗျူဟာကို အသုံးပြုကာ ဟရိပုဉ္စယမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မွန်တို့၏ မြောက်ပိုင်းအင်ပါယာကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမှ ကွဲလွင့်သွားသော မွန်ပညာရှင်များနှင့် ဗိသုကာပညာရှင်များသည် ထိုင်းတို့၏ လန်နားနှင့် ဇင်းမယ် နိုင်ငံတော်သစ်များတွင် ပေါင်းစည်းအမှုထမ်းခဲ့ကြပြီး ယနေ့ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည့် မွန်-ထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုစပ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းတွင်မူ ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့သည် တစ်ကျော့ပြန် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ကာ ကာလရှည်ကြာဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံးသော "ဒုတိယ ဟံသာဝတီခေတ်" (ဝါရီရူမင်းဆက် သို့မဟုတ် မဂဒူးမင်းဆက်) ကို ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ မုတ္တမမြို့တွင် အခြေပြု၍ မွန်နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သူ ဝါရီရူမင်းသည် အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းတို့၏ သုခေါဒယ (ဆူကိုထိုင်း) နိုင်ငံတော်နှင့် မဟာမိတ်ပြုကာ အပြန်အလှန် နိုင်ငံရေးအရ အသိအမှတ်ပြုမှု ရယူခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ ဥပဒေလောကတွင် ထင်ရှားသည့် "ဝါရီရူဓမ္မသတ်" ကျမ်းကို ပြုစုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက်တွင် မြို့တော်ကို ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ပဲခူးမြို့ကို မွန်တို့၏ ရွှေခေတ်ဗဟိုချက် ဖြစ်လာစေရန် အုတ်မြစ်ချခဲ့သည်။ ၎င်း၏သားတော် အာဇာနည်ဘုရင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (၁၃၈၄–၁၄၂၁) လက်ထက်တွင် မွန်သုံးရပ် (ပုသိမ်၊ မြောင်းမြ၊ ဟံသာဝတီ) ကို အောင်မြင်စွာ စည်းလုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝမင်းဆက်နှင့် နာမည်ကျော် [[နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ်]]ကို အကြိတ်အနယ် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ရာဇာဓိရာဇ်လွန်ပြီးနောက် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထူးခြားထင်ရှားသည့် မွန်ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]] (၁၄၅၃–၁၄၇၂) ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်အေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရှင်စောပု၏ သားမက်တော် ဓမ္မစေတီမင်း (၁၄၇၂–၁၄၉၂) လက်ထက်တွင်မူ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) သို့ ရဟန်းတော်များ စေလွှတ်၍ ကလျာဏီသိမ်တော်ကို သမုတ်စေကာ သာသနာသန့်ရှင်းရေးနှင့် စီးပွားရေးကို အထူးပြုပြင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ "ကလျာဏီကျောက်စာများ" မှာ ယနေ့တိုင် အရေးပါသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မဂဒူးမင်းဆက်သည် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော သုရှင်တကာရွတ်ပိလက်ထက် ၁၅၃၉ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]တို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း) အားနည်းလာချိန်တွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူးကို ဗဟိုပြု၍ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ မွန်တို့သည် အထက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်ချီတက်ခဲ့ပြီး ၁၁၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် အင်းဝမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မြန်မာပြည်တစ်ဝန်းလုံး ဟံသာဝတီမွန်တို့၏ အာဏာစက်အောက်သို့ ကျရောက်လုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်းဝမြောက်ဘက် မုဆိုးဖိုရွာ (ယနေ့ ရွှေဘိုမြို့) မှ ရွာသူကြီး [[ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းပယ်ပြီး "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ကာ ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ရာမှ ကုန်းဘောင်–ဟံသာဝတီ စစ်ပွဲကြီး စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ကုန်းဘောင်တပ်များသည် မွန်တို့လက်အောက်ခံ အင်းဝမြို့တော်ကြီးကိုပြန်လှယ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ပဲခူးမြို့တံခါးကို ဖောက်ဖျက်ကာ မြို့တော်ကြီးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဟံသာဝတီမင်း ဗညားဒလနှင့် မှူးမတ်များ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ မွန်တို့၏ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် သမိုင်းဝင်မင်းဆက် ခေတ်တစ်ခုလုံး နိဋ္ဌိတံခဲ့ရသည်။မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်ဗိသုကာအတတ်ပညာ၊ သက္ကတနှင့် ပါဠိစာပေတို့ကို ထိန်းသိမ်းကာ (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃) ရာစုမှ (၁၆) ရာစုနှင့် (၁၈) ရာစုအတွင်း မြင့်မားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသဖြင့် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ယနေ့တိုင် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ == ရိုးရာဝတ်စုံ == ရှေးဟောင်း မွန်နိုင်ငံတော်များဖြစ်သည့် [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ်များတွင် မွန်တို့သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သထုံခေတ်တွင် အမျိုးသားများသည် ခါးတောင်းကျိုက် ဝတ်ဆင်၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်းတွင် ပုခုံးစောင်းတဘက်များ အသုံးပြုကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို မြင့်မားစွာထုံးဖွဲ့ပြီး နားတောင်းကြီးများ ပန်ဆင်လေ့ရှိကာ ရင်စည်း နှင့် လုံချည်ရှည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>ဦးချစ်သိန်း၊ "မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်"၊ ပြည်ထောင်စုယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန။</ref>ဟံသာဝတီခေတ်အောက်မြန်မာပြည်၏ ရာသီဥတုနှင့်အညီ ပါးလွှာသော ချည်ထည်များကို အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်နှင့် အရာရှိကြီးများသည် ပိုးထည်များကို ခန့်ညားစွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး ပုခုံးစောင်းတဘက် (ဆဘိုင်) မှာ အဆင့်အတန်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bauer |first=Christian |title=The Mon Language and Culture |year=1982}}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ရိုးရာဝတ်စုံကို အခါအားလျော်စွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်ကို အဓိကထား အသုံးပြုကြသည်။အမျိုးသားဝတ်စုံတွင် အဖြူရောင် ရင်စေ့ (သို့မဟုတ်) တိုက်ပုံအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်၍ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်အဆင်းကြောင်းပါသော မွန်ရိုးရာကွက်ကျားလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ပခုံးတွင် မွန်ရိုးရာတဘက် ကို တင်လေ့ရှိသည်။အမျိုးသမီးဝတ်စုံတွင် အနီရောင် (သို့မဟုတ်) အဖြူရောင် ရင်စေ့အင်္ကျီ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကာ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်အခြေခံသော မွန်ရိုးရာ အပေါင်းလက္ခာပုံ လုံချည် သို့မဟုတ် ရက်ကန်းလုံချည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့၊ "မွန်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ" (၂၀၁၈)။</ref> အနီရောင် တဘက်ကို ပုခုံးတွင် စနစ်တကျ ဆင်ယင်လေ့ရှိသည်။<ref>နိုင်ဘရှင်၊ "မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"၊ မွန်စာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှု စာစောင်။</ref> == ဘာသာစကား နှင့် စာပေ == မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။ မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.</ref> မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။ === တူရိယာ === မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။ ==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ== *ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ *[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ *[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း *[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ - [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင် *[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး *[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း * [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး <ref>{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version<!-- Bot generated title --> |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}</ref> * [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]] (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင် * [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း * အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] - ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ *[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း *[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်<ref>{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော် *[[ဗညားဒလ]] - ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင် *မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား *[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ *[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ *ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး *[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]] - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ *[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ *[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]] * ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်) * [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] - [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅ *[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင် *[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို *[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် *[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ *[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ *ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် *ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ *[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ် *[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး *[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ *[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော် *မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}</ref> *ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ *ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ် == မွန်အလံများ == ({{mnw|အလာံဂကူမန်}}) <gallery> ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈ ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} <references/> 65jtgzqzt2jd3pxn4fivklbigs7u7ew 1036266 1036265 2026-06-06T04:26:08Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်း */ 1036266 wikitext text/x-wiki '''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}၊ {{lang-en|Mon people}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားနွယ်ဝင် [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်အခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း (ရာမညဒေသ) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် မြို့ပြနိုင်ငံတော်များဖြင့် ထူထောင်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica">{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref name="Coedes">Coedès, George (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press. pp. 76–77.</ref> {{Infobox ethnic group |group= Mon |native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}<br>{{native name|my|မွန်လူမျိုး}} |native_name_lang = mnw။ | image = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG | image_caption = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]] | flag = Flag of Mon State (2018).svg | flag_caption = မွန်ပြည်နယ်အလံ |pop = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း |region1 = {{flag|Myanmar}} |pop1 = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့် |region2 = {{flag|Thailand}} |pop2 = ခန့်မှန်း ၁သန်းခန့် | region3 = {{flag|Laos}} | pop3 = 9000{{efn|name=burmese}} | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = 8000{{efn|name=burmese}} | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = 650{{efn|name=burmese}} |rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] |langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] |related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ |image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်) }} သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ်ကတည်းက စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံ၍ [[သထုံပြည်|သထုံ]] (သုဝဏ္ဏဘူမိ)၊ [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် အင်ပါယာနှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။မွန်တို့သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ပါဠိစာပေ၊ အိန္ဒိယမှဆင်းသက် အက္ခရာများနှင့် ဗိသုကာယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးဆုံးသော ပေါင်းကူးတံတားအဖြစ် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Southworth">Southworth, William A. (2018). "The Mon-Khmer Contribution to Southeast Asian Civilisation". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 49(2), 210–215.</ref> ၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း တည်ထောင်ခဲ့သော ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံတော်သည် မွန်တို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားသည့် မင်းမြတ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}</ref><ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press. pp. 130–135.</ref> သို့သော် ၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ အလောင်းဘုရား၏ စစ်ပွဲအောင်မြင်မှုများကြောင့် မွန်တို့၏ ဟံသာဝတီနောက်ဆုံးနိုင်ငံတော် ပျက်စီးသွားခဲ့ရပြီးနောက်၊ မွန်လူမျိုး အမြောက်အမြားသည် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ (ယိုးဒယား) သို့ အစုအဝေးလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Hall">Hall, D.G.E. (1981). ''A History of South-East Asia''. Macmillan. pp. 462–465.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့တွင် အဓိကပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး မိမိတို့၏ ထူးခြားလှပသော ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၊ ဘာသာစကားနှင့် စာပေတို့ကို စနစ်တကျ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။ == ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ == မွန်-ခမာနွယ်ဖွားများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း ဒေသတွင် စတင်အခြေတည်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရှေးအကျဆုံး ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း ပါမောက္ခ G.H. Luce က ၎င်း၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin.</ref>မွန်လူမျိုးတို့သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မသက်ဆိုင်သည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒနှင့် ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများအရလည်း မွန်တို့၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့် ရှမ်း-ထိုင်းနွယ်ဝင်များ၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံနှင့် သိသာစွာ ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများ၏ မူလလက္ခဏာများကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="Trejaut2014">Trejaut, J.A., et al. (2014). "Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas)၊ ဘင်္ဂလားရှိ ဆန်သာလ် (Santals)၊ အာသံရှိ ခါဆီး (Khasi) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက မျိုးနွယ်တူများ ဖြစ်ကြကာ အာရှတောင်ပိုင်းသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်းသုတေသီများက ယူဆကြသည်။<ref>မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။</ref> မွန်အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးချက်အရ ၎င်းတို့တွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြောလူမျိုးများ၏ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည့် ဗီဇအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref name="Karmin2015">Karmin, M., et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". ''Genome Research''.</ref> ဤ O-M95 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက ယန်စီမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည့် ရှေးဦးမွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၏ မူလဗီဇအမှတ်အသားဟု ယူဆကြပြီး၊ အလားတူ ဗီဇအမျိုးအစားကို အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]များနှင့် အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas) လူမျိုးများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသဖြင့် အထက်ပါ သမိုင်းအယူအဆများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော Mitochondrial DNA (mtDNA) လေ့လာချက်များအရ မွန်တို့တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရင်း ဗီဇများအပြင်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဘက်မှ စီးဝင်လာသော ဗီဇအမှတ်အသားများကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ခြင်းတို့၏ သမိုင်းဝင် ဗီဇအထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref>Kutanan, W., et al. (2017). "Genetic structure of Thai-Mon people from different origins". ''PLOS ONE''.</ref> မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ ပွတ်တိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မွန်လူမျိုးအချို့တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော Haplogroup O-M122 ဗီဇအချို့ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော်လည်း မွန်တို့၏ ပင်မမျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) အနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး အခြေချသူများဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သမိုင်း == ခေတ်ဦးကာလတွင် မွန်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း) တွင် အခြေချလျက် ၆ ရာစုမှ ၁၁ ရာစုအထိ ဒွါရဝတီ (Dvaravati) နိုင်ငံတော်နှင့် ၇ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအထိ ဟရိပုဉ္စယ (Haripunjaya/Haribhunchai) နိုင်ငံတော်တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံကာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အနုပညာဗိသုကာနှင့် ပလ္လဝအက္ခရာကို အခြေခံသည့် ကိုယ်ပိုင်စာပေတို့ကို အစောဆုံး လက်ခံကျင့်သုံး ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ၉ ရာစုခန့်တွင် မွန်တို့သည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ စစ်တောင်းနှင့် တနင်္သာရီဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံသည့် သထုံနိုင်ငံတော် (သုဝဏ္ဏဘူမိ) နှင့် ဥဿာပဲခူး (ခေတ်ဦးပဲခူး) နိုင်ငံတို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအထဲမှ သထုံနိုင်ငံတော်သည် ၁၀၅၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံပြည့်ရှင် [[အနော်ရထာမင်း]]၏ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် မွန်တို့၏ သာသနာတော်၊ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များသည် ပုဂံနေပြည်တော်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် စီးဆင်းပျော်ဝင်သွားခဲ့သည်။ ဤသို့ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း မွန်နိုင်ငံများ ပုဂံအောက် ကျရောက်သွားချိန်တွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မွန်တို့၏ ဟရိပုဉ္စယနိုင်ငံတော်သည် တောင်ဘက်မှ တန်ခိုးထွားလာသော ခမာအင်ပါယာ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် အနောက်ဘက်မှ ပုဂံအင်ပါယာ၏ စစ်ရေးရည်မှန်းချက်များကြား ညှပ်ကာ ထူးခြားသော ဒေသတွင်း ပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး ကစားကွက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူမင်း]] လက်ထက်တွင် ပုဂံတပ်မတော်သည် ဟရိပုဉ္စယနယ်စပ်အထိ စစ်ချီလာခဲ့သဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမွန်တို့သည် မိမိတို့ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်မြဲရေးအတွက် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တဖြည်းဖြည်း အင်အားကောင်းလာသော ရှမ်း-ထိုင်း အနွယ်စုများနှင့် စစ်ရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အပေးအယူလုပ်ခြင်းများဖြင့် ပုဂံ၏ရန်ကို တန်ပြန်ခုခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း ပုဂံအင်ပါယာ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုကြောင့် အားနည်းသွားချိန်တွင် ပထဝီနိုင်ငံရေးအခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မွန်ဂိုရန်ကြောင့် တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာသော လာအို-ထိုင်းနွယ်ဖွား လန်နား (Lanna) ဘုရင် မန်ရိုင်း (King Mangrai) သည် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် လျှို့ဝှက်သူလျှိုဗျူဟာကို အသုံးပြုကာ ဟရိပုဉ္စယမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မွန်တို့၏ မြောက်ပိုင်းအင်ပါယာကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမှ ကွဲလွင့်သွားသော မွန်ပညာရှင်များနှင့် ဗိသုကာပညာရှင်များသည် ထိုင်းတို့၏ လန်နားနှင့် ဇင်းမယ် နိုင်ငံတော်သစ်များတွင် ပေါင်းစည်းအမှုထမ်းခဲ့ကြပြီး ယနေ့ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည့် မွန်-ထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုစပ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းတွင်မူ ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့သည် တစ်ကျော့ပြန် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ကာ ကာလရှည်ကြာဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံးသော "ဒုတိယ ဟံသာဝတီခေတ်" (ဝါရီရူမင်းဆက် သို့မဟုတ် မဂဒူးမင်းဆက်) ကို ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ မုတ္တမမြို့တွင် အခြေပြု၍ မွန်နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သူ ဝါရီရူမင်းသည် အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းတို့၏ သုခေါဒယ (ဆူကိုထိုင်း) နိုင်ငံတော်နှင့် မဟာမိတ်ပြုကာ အပြန်အလှန် နိုင်ငံရေးအရ အသိအမှတ်ပြုမှု ရယူခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ ဥပဒေလောကတွင် ထင်ရှားသည့် "ဝါရီရူဓမ္မသတ်" ကျမ်းကို ပြုစုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက်တွင် မြို့တော်ကို ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ပဲခူးမြို့ကို မွန်တို့၏ ရွှေခေတ်ဗဟိုချက် ဖြစ်လာစေရန် အုတ်မြစ်ချခဲ့သည်။ ၎င်း၏သားတော် အာဇာနည်ဘုရင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (၁၃၈၄–၁၄၂၁) လက်ထက်တွင် မွန်သုံးရပ် (ပုသိမ်၊ မြောင်းမြ၊ ဟံသာဝတီ) ကို အောင်မြင်စွာ စည်းလုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝမင်းဆက်နှင့် နာမည်ကျော် [[နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ်]]ကို အကြိတ်အနယ် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ရာဇာဓိရာဇ်လွန်ပြီးနောက် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထူးခြားထင်ရှားသည့် မွန်ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]] (၁၄၅၃–၁၄၇၂) ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်အေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရှင်စောပု၏ သားမက်တော် ဓမ္မစေတီမင်း (၁၄၇၂–၁၄၉၂) လက်ထက်တွင်မူ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) သို့ ရဟန်းတော်များ စေလွှတ်၍ ကလျာဏီသိမ်တော်ကို သမုတ်စေကာ သာသနာသန့်ရှင်းရေးနှင့် စီးပွားရေးကို အထူးပြုပြင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ "ကလျာဏီကျောက်စာများ" မှာ ယနေ့တိုင် အရေးပါသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မဂဒူးမင်းဆက်သည် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော သုရှင်တကာရွတ်ပိလက်ထက် ၁၅၃၉ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]တို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း) အားနည်းလာချိန်တွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူးကို ဗဟိုပြု၍ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ မွန်တို့သည် အထက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်ချီတက်ခဲ့ပြီး ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် အင်းဝမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မြန်မာပြည်တစ်ဝန်းလုံး ဟံသာဝတီမွန်တို့၏ အာဏာစက်အောက်သို့ ကျရောက်လုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်းဝမြောက်ဘက် မုဆိုးဖိုရွာ (ယနေ့ ရွှေဘိုမြို့) မှ ရွာသူကြီး [[ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းပယ်ပြီး "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ကာ ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ရာမှ ကုန်းဘောင်–ဟံသာဝတီ စစ်ပွဲကြီး စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ကုန်းဘောင်တပ်များသည် မွန်တို့လက်အောက်ခံ အင်းဝမြို့တော်ကြီးကိုပြန်လှယ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ပဲခူးမြို့တံခါးကို ဖောက်ဖျက်ကာ မြို့တော်ကြီးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဟံသာဝတီမင်း ဗညားဒလနှင့် မှူးမတ်များ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ မွန်တို့၏ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် သမိုင်းဝင်မင်းဆက် ခေတ်တစ်ခုလုံး နိဋ္ဌိတံခဲ့ရသည်။မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်ဗိသုကာအတတ်ပညာ၊ သက္ကတနှင့် ပါဠိစာပေတို့ကို ထိန်းသိမ်းကာ (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃) ရာစုမှ (၁၆) ရာစုနှင့် (၁၈) ရာစုအတွင်း မြင့်မားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသဖြင့် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ယနေ့တိုင် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ == ရိုးရာဝတ်စုံ == ရှေးဟောင်း မွန်နိုင်ငံတော်များဖြစ်သည့် [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ်များတွင် မွန်တို့သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သထုံခေတ်တွင် အမျိုးသားများသည် ခါးတောင်းကျိုက် ဝတ်ဆင်၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်းတွင် ပုခုံးစောင်းတဘက်များ အသုံးပြုကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို မြင့်မားစွာထုံးဖွဲ့ပြီး နားတောင်းကြီးများ ပန်ဆင်လေ့ရှိကာ ရင်စည်း နှင့် လုံချည်ရှည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>ဦးချစ်သိန်း၊ "မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်"၊ ပြည်ထောင်စုယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန။</ref>ဟံသာဝတီခေတ်အောက်မြန်မာပြည်၏ ရာသီဥတုနှင့်အညီ ပါးလွှာသော ချည်ထည်များကို အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်နှင့် အရာရှိကြီးများသည် ပိုးထည်များကို ခန့်ညားစွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး ပုခုံးစောင်းတဘက် (ဆဘိုင်) မှာ အဆင့်အတန်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bauer |first=Christian |title=The Mon Language and Culture |year=1982}}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ရိုးရာဝတ်စုံကို အခါအားလျော်စွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်ကို အဓိကထား အသုံးပြုကြသည်။အမျိုးသားဝတ်စုံတွင် အဖြူရောင် ရင်စေ့ (သို့မဟုတ်) တိုက်ပုံအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်၍ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်အဆင်းကြောင်းပါသော မွန်ရိုးရာကွက်ကျားလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ပခုံးတွင် မွန်ရိုးရာတဘက် ကို တင်လေ့ရှိသည်။အမျိုးသမီးဝတ်စုံတွင် အနီရောင် (သို့မဟုတ်) အဖြူရောင် ရင်စေ့အင်္ကျီ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကာ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်အခြေခံသော မွန်ရိုးရာ အပေါင်းလက္ခာပုံ လုံချည် သို့မဟုတ် ရက်ကန်းလုံချည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့၊ "မွန်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ" (၂၀၁၈)။</ref> အနီရောင် တဘက်ကို ပုခုံးတွင် စနစ်တကျ ဆင်ယင်လေ့ရှိသည်။<ref>နိုင်ဘရှင်၊ "မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"၊ မွန်စာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှု စာစောင်။</ref> == ဘာသာစကား နှင့် စာပေ == မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။ မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.</ref> မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။ === တူရိယာ === မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။ ==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ== *ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ *[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ *[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း *[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ - [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင် *[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး *[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း * [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး <ref>{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version<!-- Bot generated title --> |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}</ref> * [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]] (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင် * [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း * အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] - ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ *[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း *[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်<ref>{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော် *[[ဗညားဒလ]] - ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင် *မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား *[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ *[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ *ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး *[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]] - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ *[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ *[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]] * ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်) * [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] - [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅ *[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင် *[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို *[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် *[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ *[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ *ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် *ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ *[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ် *[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး *[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ *[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော် *မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}</ref> *ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ *ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ် == မွန်အလံများ == ({{mnw|အလာံဂကူမန်}}) <gallery> ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈ ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} <references/> dx1z03e79z6vilsy8qhekugbcn0nlz6 0 3600 1036202 1036155 2026-06-05T13:47:30Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်ရင်းမြစ် */ 1036202 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ==မျိုးရိုးဗီဇ== ဗမာလူမျိုးများသည် တရုတ်–တိဗက် မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများဖြစ်ပြီး ယနေ့မြန်မာမြေပေါ်သို့ တရုတ်နှင့် တိဗက်ဒေသများမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ပြောင်းရွေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆကြနိုင်ကြောင်းကို ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရသော Y-chromosome မျိုးရိုးဗီဇ (Y-DNA haplogroup) များက ထင်ဟပ်ပြသနေသည်။ ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရအများဆုံး Y-DNA haplogroup သည် O-M175 ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]သားများတွင် တွေ့ရများသော မျိုးရိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းအောက်တွင် တရုတ်နှင့် တိဗက်–ဗမာအုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သော O2 (O-M122)ကိုအဓိကတွေ့ရပြီး [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်–ခမာ]]အုပ်စု၊ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ–ဒိုင်အုပ်စု]]များနှင့် ဆက်နွယ်သော O1b1a1a (O-M95)ကိုလည်း သိသိသာသာသာတွေ့ရသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Underhill et al., 2001</ref> ဗမာလူမျိုးများက မြန်မာမြေပေါ်သို့ ပြောင်းရွေ့လာစဉ် ရာစုနှစ်များစွာကြာ မွန် နှင့် ရှမ်း အုပ်စုများ နှင့် ထိတွေ့ပေါင်းသင်းမှုများ ၊မျိုးရိုးပေါင်းစည်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်းကို ပြသသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Hallast et al., 2021</ref>ထိုအပြင် ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် [[တိဗက်လူမျိုးများ|တိဗက်လူမျိုး]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မှုရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။<ref>{{Cite journal |last=Su |first=B. |year=2000 |title=Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations |journal=Anthropological Science |volume=108 |issue=1 |pages=1-13 |doi=10.1537/ase.108.1}}</ref> ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆကို မျိုးရိုးဗီဇအရ ထောက်ခံနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Wen |first=B. |year=2004 |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |pages=302-305 |doi=10.1038/nature02878}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup C ကို အနည်းငယ် (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် ဒေသတွင်းရှိ ရှေးဦးအခြေချသူ (Hunter-gatherers) များ သို့မဟုတ် ဗဟိုအာရှရှိ အယ်လ်တေးယစ် (Altaic) နွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ရောနှောခဲ့မှုကို ညွှန်ပြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zhong |first=H. |year=2010 |title=Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations |journal=Journal of Human Genetics |volume=55 |pages=7-12 |doi=10.1038/jhg.2009.111}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော C ၏ အကိုင်းအခက်အချို့မှာ C2 (C-M217) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Hammer |first=M.F. |year=2006 |title=Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages |journal=Journal of Human Genetics |volume=51 |issue=1 |pages=47-58 |doi=10.1007/s10038-005-0322-0}}</ref>ဗမာလူမျိုးများအတွင်း တွေ့ရှိရသော Haplogroup C (C-M217) သည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]] (Mongol invasions of Burma) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်ကြောင်း အချို့သော ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |year=2004}}</ref> သို့သော် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်ကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းလာစေသည့် အချက်တစ်ချက်သာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zerjal |first=T. |year=2003 |title=The Genetic Legacy of the Mongols |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-03_72_3/page/716 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=72 |issue=3 |pages=717-721 |doi=10.1086/367774}}</ref> အညာဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း) ဗမာလူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပုဂံခေတ်အစောပိုင်းမှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေး၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ရေရှည်တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်–ဗမာ မူလအစ မျိုးရိုးဗီဇ ကို အတော်အတန် ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော သုတေသနများတွင် မြောက်အာရှနှင့် ရှေးဟောင်း [[မွန်ဂိုမျိုးနွယ်စုများ|မွန်ဂို]] ရွှေ့ပြောင်းမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် Y-Chromosome Haplogroup ဖြစ်သော C-M217 ကိုလည်း အချို့ကျေးရွာများတွင် တွေ့ရှိရတတ်သည်။<ref name="Wang2021">Wang, et al. (2021). ''Genomic insights into the antitrust history of Myanmar''. Culture and Genetic Diversity. pp. 45–52.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, et al. (2005). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref> အထူးသဖြင့် ပုဂံခေတ်ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည့် "ရှမ်းသုံးညီနောင်ခေတ်" များ၌ အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသဖြင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] အပါအဝင် ဒေသခံ ပျူ၊ ကတူး သွေးနှောမှုများနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ ပေါင်းစည်း စပ်ယှက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="InwaHistory">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref> အကြေဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာပြည် ဗမာလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူတကွ မှီတင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး]]များနှင့် အိမ်ထောင်ဘက်ပြုခြင်း၊ သွေးနှောခြင်းများ ရှိခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ မျိုးရိုးဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုမြင့်မားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wang2021" /><ref name="Karafet2005" /> အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်–ဗမာ မျိုးရိုးများ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း မိခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) တွင် အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်တွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကို အဓိကတွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် ပြောင်းရွေ့လာသော ယောက်ျားသား ဘိုးဘေးများက ဒေသခံ အမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကြခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။<ref>Kivisild et al., 2002</ref> == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာရေးနှင့်စာပေ == ===ဘာသာရေး=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ ===စာပေ=== ဗမာစာပေသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေစနစ်ဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဗမာဘာသာအား ပုံဖော်ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဗမာစာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး မွန်စာရေးစနစ်မှတဆင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ဗမာစာပေ၏အစပြုကာလကို ပုဂံခေတ် (၁၁–၁၃ ရာစု) တွင် တွေ့ရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawai‘i Press.</ref>ပုဂံခေတ်အတွင်း ဗမာစာပေသည် ဘာသာရေးစာပေများကို အဓိကအဖြစ် ရေးသားခဲ့ပြီး ပါဠိစာပေများကို ဘာသာပြန်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ ဖန်တီးခြင်းတို့ တွင်အဓိကထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်းဝ၊ ဟံသာဝတီနှင့် တောင်ငူခေတ်များတွင် ဗမာစာပေသည် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ကဗျာ၊ သမိုင်း၊ ဥပဒေ၊ နန်းတွင်းစာပေများ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။<ref>Hall, D. G. E. (1960). ''A History of South-East Asia''. Macmillan.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် (၁၈ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု) ဗမာစာပေသည် အထူးတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ရာဇဝင်နှင့် သဒ္ဒါစာပေများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်တွင် စာပေသည် နန်းတော်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများအတွင်း အဓိကသင်ကြားခဲ့ကြသည်။<ref>Than Tun (1988). ''The Royal Orders of Burma''. Kyoto University.</ref>ကိုလိုနီခေတ်တွင် ပုံနှိပ်နည်းပညာ ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ဗမာစာပေသည် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး သတင်းစာများ၊ ဝတ္ထုများနှင့် ခေတ်ဆန်းစာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>Hla Pe (1963). ''Burmese Literature''. Oxford University Press.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဗမာစာပေသည် ပုံနှိပ်စာပေ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်စာပေနှင့် မီဒီယာများမှတဆင့် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလျက်ရှိပြီး မြန်မာယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ {{main|မြန်မာစာပေ}} ယနေ့ မြန်မာစာပေအရေးအသားမှာ ဗမာစာကိုစံထားပြီး ရုံးသုံးစာအဖြစ်၊ မြန်မာစာအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ဟုဆိုနိုင်သည်။ စာပေအရေးအသားတွင် ဗမာတို့သည် အနွယ်တူသော ပျူတို့ထံမှ မသင်ယူခဲ့ဘဲ မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုမှုကို မှီငြမ်းကာ အက္ခရာ အရေးအသားမှာလည်း မွန်တို့ထံမှ ရယူခဲ့သော်ငြား ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာကို တီထွင်ပြောဆိုရေးသားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ပျူကျောက်စာ အကြွင်းအကျန်များကို ဖတ်ရှု အဓိပ္ပာယ် ဖော်နိုင်ရန်ခက်ခဲနေရသည်။ ဗမာတို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ မှ ၁၁၇၄ အတွင်း၌ မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမှီငြမ်းပြု၍ သီးခြားယဉ်ကျေးမှု တည်ထောင်ရန် အားထုတ်နေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာ့ရာဇဝင် စာ-၂၅ ၌ တွေ့ရသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းဆရာတို့က မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပျူစာမှဆင်းသက်ရိုးမှန်လျှင် ပျူစာမှသည် မြန်မာစာဖြစ်လာစေရန် ခေတ်အဆက်ဆက် ဆင့်ကဲဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သော ကြားခံစာပေမျိုး ရှိရမည်။ ယင်းကဲ့သို့မရှိခဲ့ကြောင်းကို ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာက သက်သေခံလျက် ရှိသည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]]၌ ပါဠိ၊ မြန်မာ၊ ပျူ၊ မွန် ဟူ၍ စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ပြိုင်တည်း ရေးထိုးထားသည်ကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းကျောက်စာမှာ အကြောင်းအရာတစ်ခုတည်းကို စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ခေတ်တည်းတွင် ရေးထိုးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟူသောအဆိုမှာ ခိုင်လုံသောအထောက်အထားမဟုတ်ချေ။ အလားတူစွာ မွန်စာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ဆိုပြန်ရန်လည်း ယင်းကျောက်စာမှာပင် မွန်စာလည်း ပါရှိနေပြီးဖြစ်သောကြောင်းတည်း။ ယနေ့ထိ လူတို့သည် ပျူစာကိုကောင်းစွာ ရေရေလည်လည် ဖတ်တတ်သူဟူ၍ မရှိသေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပျူတို့သည် ရခိုင်နှင့် မွန်တို့ကဲ့သို့ သီးခြားစာပေဖြင့် ရပ်တည်နေထိုင်လာခဲ့သော လူမျိုးများဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဒေါက်တာသန်းထွန်းက သူ၏ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့ရာဇဝင်စာ-၁၂၂ တွင် ထိုလေးရာစုတွင် စာရေးနည်းပညာကို ပျူတို့ရကြလျက် မွန်နှင့်ရခိုင်တို့က ၆ ရာစုတွင်ရနေပြီးဖြစ်လျက် နောင်အခါ မြန်မာတို့က ပျူ၊ မွန် နှစ်ဦးစလုံး ထံမှ နည်းကိုမှီလျက် ၁၁ ရာစုတွင် ထိုပညာကိုရကြသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်ဟူ၍ ကောက်ချက်ချ ရေးသားခဲ့သည်။ အသစ်တွေ့ရှိထားသည့် [[စောလူးမင်းကျောက်စာ]] (၄၁၅ ခုနှစ်)မှာ နှစ်ပေါင်း ၆၀ ခန့် [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]] ထက် စောခဲ့သည်ဟု ပညာရှင်များက ပြောဆိုသည်။ [[ဘာသာစကား]] ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေး ထိုးထားသောကြောင့် ဘာသာအများဆုံးပါရှိသည့် ကျောက်စာတစ်ချပ် ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာဘာသာ]]ဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ [[ပျူ]]၊[[ပါဠိ]]ဖြင့် ၁၄ ကြောင်းနှင့် ပျူစာစစ်စစ် ခုနစ်ကြောင်း စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၉ ကြောင်း ပါရှိသည်။ [[မွန်]]စာ အများဆုံးဖြင့် ရေး ထိုးထားရာဘက်၌ ပါဠိဘာသာဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ မွန်ဘာသာဖြင့် ၁၅ ကြောင်း၊ ကျွမ်း (သို့မဟုတ်) ယွန်းဘာသာဖြင့် လေးကြောင်းဖြင့် စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၇ ကြောင်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name="autogenerated2">[http://thanlwinriver.blogspot.com/2013/12/blog-post_516.html သံလွင်: သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသော အစောဆုံး ကျောက်စာအဖြစ် ဘာသာစကား ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ပုဂံခေတ် စောလူးမင်း၏ကျောက်စာ မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိ<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2014/01/140108_mya_zedi_script_.shtml စောလူးမင်း ကျောက်စာ ပေတော ပရဟိတ ကျောင်းအတွင်းတွေ့ - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ<!-- Bot generated title -->]</ref> ရခိုင်စာ မပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] ijos2mok9hcl7le49ikfulczbv0eghu 1036203 1036202 2026-06-05T13:53:10Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်ရင်းမြစ် */ 1036203 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ==မျိုးရိုးဗီဇ== ဗမာလူမျိုးများသည် တရုတ်–တိဗက် မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများဖြစ်ပြီး ယနေ့မြန်မာမြေပေါ်သို့ တရုတ်နှင့် တိဗက်ဒေသများမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ပြောင်းရွေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆကြနိုင်ကြောင်းကို ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရသော Y-chromosome မျိုးရိုးဗီဇ (Y-DNA haplogroup) များက ထင်ဟပ်ပြသနေသည်။ ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရအများဆုံး Y-DNA haplogroup သည် O-M175 ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]သားများတွင် တွေ့ရများသော မျိုးရိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းအောက်တွင် တရုတ်နှင့် တိဗက်–ဗမာအုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သော O2 (O-M122)ကိုအဓိကတွေ့ရပြီး [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်–ခမာ]]အုပ်စု၊ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ–ဒိုင်အုပ်စု]]များနှင့် ဆက်နွယ်သော O1b1a1a (O-M95)ကိုလည်း သိသိသာသာသာတွေ့ရသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Underhill et al., 2001</ref> ဗမာလူမျိုးများက မြန်မာမြေပေါ်သို့ ပြောင်းရွေ့လာစဉ် ရာစုနှစ်များစွာကြာ မွန် နှင့် ရှမ်း အုပ်စုများ နှင့် ထိတွေ့ပေါင်းသင်းမှုများ ၊မျိုးရိုးပေါင်းစည်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်းကို ပြသသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Hallast et al., 2021</ref>ထိုအပြင် ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် [[တိဗက်လူမျိုးများ|တိဗက်လူမျိုး]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မှုရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။<ref>{{Cite journal |last=Su |first=B. |year=2000 |title=Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations |journal=Anthropological Science |volume=108 |issue=1 |pages=1-13 |doi=10.1537/ase.108.1}}</ref> ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆကို မျိုးရိုးဗီဇအရ ထောက်ခံနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Wen |first=B. |year=2004 |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |pages=302-305 |doi=10.1038/nature02878}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup C ကို အနည်းငယ် (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် ဒေသတွင်းရှိ ရှေးဦးအခြေချသူ (Hunter-gatherers) များ သို့မဟုတ် ဗဟိုအာရှရှိ အယ်လ်တေးယစ် (Altaic) နွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ရောနှောခဲ့မှုကို ညွှန်ပြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zhong |first=H. |year=2010 |title=Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations |journal=Journal of Human Genetics |volume=55 |pages=7-12 |doi=10.1038/jhg.2009.111}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော C ၏ အကိုင်းအခက်အချို့မှာ C2 (C-M217) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Hammer |first=M.F. |year=2006 |title=Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages |journal=Journal of Human Genetics |volume=51 |issue=1 |pages=47-58 |doi=10.1007/s10038-005-0322-0}}</ref>ဗမာလူမျိုးများအတွင်း တွေ့ရှိရသော Haplogroup C (C-M217) သည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]] (Mongol invasions of Burma) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်ကြောင်း အချို့သော ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |year=2004}}</ref> သို့သော် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်ကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းလာစေသည့် အချက်တစ်ချက်သာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zerjal |first=T. |year=2003 |title=The Genetic Legacy of the Mongols |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-03_72_3/page/716 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=72 |issue=3 |pages=717-721 |doi=10.1086/367774}}</ref> အညာဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း) ဗမာလူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပုဂံခေတ်အစောပိုင်းမှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေး၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ရေရှည်တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်–ဗမာ မူလအစ မျိုးရိုးဗီဇ ကို အတော်အတန် ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော သုတေသနများတွင် မြောက်အာရှနှင့် ရှေးဟောင်း [[မွန်ဂိုမျိုးနွယ်စုများ|မွန်ဂို]] ရွှေ့ပြောင်းမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် Y-Chromosome Haplogroup ဖြစ်သော C-M217 ကိုလည်း အချို့ကျေးရွာများတွင် တွေ့ရှိရတတ်သည်။<ref name="Wang2021">Wang, et al. (2021). ''Genomic insights into the antitrust history of Myanmar''. Culture and Genetic Diversity. pp. 45–52.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, et al. (2005). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref> အထူးသဖြင့် ပုဂံခေတ်ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည့် "ရှမ်းသုံးညီနောင်ခေတ်" များ၌ အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသဖြင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] အပါအဝင် ဒေသခံ ပျူ၊ ကတူး သွေးနှောမှုများနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ ပေါင်းစည်း စပ်ယှက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="InwaHistory">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref> အကြေဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာပြည် ဗမာလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူတကွ မှီတင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး]]များနှင့် အိမ်ထောင်ဘက်ပြုခြင်း၊ သွေးနှောခြင်းများ ရှိခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ မျိုးရိုးဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုမြင့်မားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wang2021" /><ref name="Karafet2005" /> အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်–ဗမာ မျိုးရိုးများ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း မိခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) တွင် အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်တွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကို အဓိကတွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် ပြောင်းရွေ့လာသော ယောက်ျားသား ဘိုးဘေးများက ဒေသခံ အမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကြခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။<ref>Kivisild et al., 2002</ref> == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာရေးနှင့်စာပေ == ===ဘာသာရေး=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ ===စာပေ=== ဗမာစာပေသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေစနစ်ဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဗမာဘာသာအား ပုံဖော်ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဗမာစာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး မွန်စာရေးစနစ်မှတဆင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ဗမာစာပေ၏အစပြုကာလကို ပုဂံခေတ် (၁၁–၁၃ ရာစု) တွင် တွေ့ရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawai‘i Press.</ref>ပုဂံခေတ်အတွင်း ဗမာစာပေသည် ဘာသာရေးစာပေများကို အဓိကအဖြစ် ရေးသားခဲ့ပြီး ပါဠိစာပေများကို ဘာသာပြန်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ ဖန်တီးခြင်းတို့ တွင်အဓိကထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်းဝ၊ ဟံသာဝတီနှင့် တောင်ငူခေတ်များတွင် ဗမာစာပေသည် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ကဗျာ၊ သမိုင်း၊ ဥပဒေ၊ နန်းတွင်းစာပေများ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။<ref>Hall, D. G. E. (1960). ''A History of South-East Asia''. Macmillan.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် (၁၈ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု) ဗမာစာပေသည် အထူးတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ရာဇဝင်နှင့် သဒ္ဒါစာပေများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်တွင် စာပေသည် နန်းတော်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများအတွင်း အဓိကသင်ကြားခဲ့ကြသည်။<ref>Than Tun (1988). ''The Royal Orders of Burma''. Kyoto University.</ref>ကိုလိုနီခေတ်တွင် ပုံနှိပ်နည်းပညာ ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ဗမာစာပေသည် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး သတင်းစာများ၊ ဝတ္ထုများနှင့် ခေတ်ဆန်းစာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>Hla Pe (1963). ''Burmese Literature''. Oxford University Press.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဗမာစာပေသည် ပုံနှိပ်စာပေ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်စာပေနှင့် မီဒီယာများမှတဆင့် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလျက်ရှိပြီး မြန်မာယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ {{main|မြန်မာစာပေ}} ယနေ့ မြန်မာစာပေအရေးအသားမှာ ဗမာစာကိုစံထားပြီး ရုံးသုံးစာအဖြစ်၊ မြန်မာစာအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ဟုဆိုနိုင်သည်။ စာပေအရေးအသားတွင် ဗမာတို့သည် အနွယ်တူသော ပျူတို့ထံမှ မသင်ယူခဲ့ဘဲ မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုမှုကို မှီငြမ်းကာ အက္ခရာ အရေးအသားမှာလည်း မွန်တို့ထံမှ ရယူခဲ့သော်ငြား ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာကို တီထွင်ပြောဆိုရေးသားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ပျူကျောက်စာ အကြွင်းအကျန်များကို ဖတ်ရှု အဓိပ္ပာယ် ဖော်နိုင်ရန်ခက်ခဲနေရသည်။ ဗမာတို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ မှ ၁၁၇၄ အတွင်း၌ မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမှီငြမ်းပြု၍ သီးခြားယဉ်ကျေးမှု တည်ထောင်ရန် အားထုတ်နေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာ့ရာဇဝင် စာ-၂၅ ၌ တွေ့ရသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းဆရာတို့က မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပျူစာမှဆင်းသက်ရိုးမှန်လျှင် ပျူစာမှသည် မြန်မာစာဖြစ်လာစေရန် ခေတ်အဆက်ဆက် ဆင့်ကဲဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သော ကြားခံစာပေမျိုး ရှိရမည်။ ယင်းကဲ့သို့မရှိခဲ့ကြောင်းကို ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာက သက်သေခံလျက် ရှိသည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]]၌ ပါဠိ၊ မြန်မာ၊ ပျူ၊ မွန် ဟူ၍ စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ပြိုင်တည်း ရေးထိုးထားသည်ကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းကျောက်စာမှာ အကြောင်းအရာတစ်ခုတည်းကို စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ခေတ်တည်းတွင် ရေးထိုးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟူသောအဆိုမှာ ခိုင်လုံသောအထောက်အထားမဟုတ်ချေ။ အလားတူစွာ မွန်စာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ဆိုပြန်ရန်လည်း ယင်းကျောက်စာမှာပင် မွန်စာလည်း ပါရှိနေပြီးဖြစ်သောကြောင်းတည်း။ ယနေ့ထိ လူတို့သည် ပျူစာကိုကောင်းစွာ ရေရေလည်လည် ဖတ်တတ်သူဟူ၍ မရှိသေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပျူတို့သည် ရခိုင်နှင့် မွန်တို့ကဲ့သို့ သီးခြားစာပေဖြင့် ရပ်တည်နေထိုင်လာခဲ့သော လူမျိုးများဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဒေါက်တာသန်းထွန်းက သူ၏ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့ရာဇဝင်စာ-၁၂၂ တွင် ထိုလေးရာစုတွင် စာရေးနည်းပညာကို ပျူတို့ရကြလျက် မွန်နှင့်ရခိုင်တို့က ၆ ရာစုတွင်ရနေပြီးဖြစ်လျက် နောင်အခါ မြန်မာတို့က ပျူ၊ မွန် နှစ်ဦးစလုံး ထံမှ နည်းကိုမှီလျက် ၁၁ ရာစုတွင် ထိုပညာကိုရကြသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်ဟူ၍ ကောက်ချက်ချ ရေးသားခဲ့သည်။ အသစ်တွေ့ရှိထားသည့် [[စောလူးမင်းကျောက်စာ]] (၄၁၅ ခုနှစ်)မှာ နှစ်ပေါင်း ၆၀ ခန့် [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]] ထက် စောခဲ့သည်ဟု ပညာရှင်များက ပြောဆိုသည်။ [[ဘာသာစကား]] ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေး ထိုးထားသောကြောင့် ဘာသာအများဆုံးပါရှိသည့် ကျောက်စာတစ်ချပ် ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာဘာသာ]]ဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ [[ပျူ]]၊[[ပါဠိ]]ဖြင့် ၁၄ ကြောင်းနှင့် ပျူစာစစ်စစ် ခုနစ်ကြောင်း စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၉ ကြောင်း ပါရှိသည်။ [[မွန်]]စာ အများဆုံးဖြင့် ရေး ထိုးထားရာဘက်၌ ပါဠိဘာသာဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ မွန်ဘာသာဖြင့် ၁၅ ကြောင်း၊ ကျွမ်း (သို့မဟုတ်) ယွန်းဘာသာဖြင့် လေးကြောင်းဖြင့် စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၇ ကြောင်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name="autogenerated2">[http://thanlwinriver.blogspot.com/2013/12/blog-post_516.html သံလွင်: သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသော အစောဆုံး ကျောက်စာအဖြစ် ဘာသာစကား ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ပုဂံခေတ် စောလူးမင်း၏ကျောက်စာ မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိ<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2014/01/140108_mya_zedi_script_.shtml စောလူးမင်း ကျောက်စာ ပေတော ပရဟိတ ကျောင်းအတွင်းတွေ့ - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ<!-- Bot generated title -->]</ref> ရခိုင်စာ မပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 78ojnowy1zixjmho4qmosrrg27h6gvw 1036204 1036203 2026-06-05T13:53:59Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်ရင်းမြစ် */ 1036204 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ==မျိုးရိုးဗီဇ== ဗမာလူမျိုးများသည် တရုတ်–တိဗက် မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများဖြစ်ပြီး ယနေ့မြန်မာမြေပေါ်သို့ တရုတ်နှင့် တိဗက်ဒေသများမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ပြောင်းရွေ့အခြေချလာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆကြနိုင်ကြောင်းကို ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရသော Y-chromosome မျိုးရိုးဗီဇ (Y-DNA haplogroup) များက ထင်ဟပ်ပြသနေသည်။ ဗမာလူမျိုးများတွင်တွေ့ရအများဆုံး Y-DNA haplogroup သည် O-M175 ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]သားများတွင် တွေ့ရများသော မျိုးရိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းအောက်တွင် တရုတ်နှင့် တိဗက်–ဗမာအုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သော O2 (O-M122)ကိုအဓိကတွေ့ရပြီး [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်–ခမာ]]အုပ်စု၊ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ–ဒိုင်အုပ်စု]]များနှင့် ဆက်နွယ်သော O1b1a1a (O-M95)ကိုလည်း သိသိသာသာသာတွေ့ရသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Underhill et al., 2001</ref> ဗမာလူမျိုးများက မြန်မာမြေပေါ်သို့ ပြောင်းရွေ့လာစဉ် ရာစုနှစ်များစွာကြာ မွန် နှင့် ရှမ်း အုပ်စုများ နှင့် ထိတွေ့ပေါင်းသင်းမှုများ ၊မျိုးရိုးပေါင်းစည်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်းကို ပြသသည်။<ref>Wang et al., 2021; Karafet et al., 2005</ref><ref>Hallast et al., 2021</ref>ထိုအပြင် ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် [[တိဗက်လူမျိုးများ|တိဗက်လူမျိုး]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်ထိတွေ့မှုရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။<ref>{{Cite journal |last=Su |first=B. |year=2000 |title=Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations |journal=Anthropological Science |volume=108 |issue=1 |pages=1-13 |doi=10.1537/ase.108.1}}</ref> ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆကို မျိုးရိုးဗီဇအရ ထောက်ခံနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Wen |first=B. |year=2004 |title=Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |pages=302-305 |doi=10.1038/nature02878}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup C ကို အနည်းငယ် (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် ဒေသတွင်းရှိ ရှေးဦးအခြေချသူ (Hunter-gatherers) များ သို့မဟုတ် ဗဟိုအာရှရှိ အယ်လ်တေးယစ် (Altaic) နွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ရောနှောခဲ့မှုကို ညွှန်ပြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zhong |first=H. |year=2010 |title=Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations |journal=Journal of Human Genetics |volume=55 |pages=7-12 |doi=10.1038/jhg.2009.111}}</ref> ဗမာလူမျိုးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော C ၏ အကိုင်းအခက်အချို့မှာ C2 (C-M217) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Hammer |first=M.F. |year=2006 |title=Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages |journal=Journal of Human Genetics |volume=51 |issue=1 |pages=47-58 |doi=10.1007/s10038-005-0322-0}}</ref>ဗမာလူမျိုးများအတွင်း တွေ့ရှိရသော Haplogroup C (C-M217) သည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]] (Mongol invasions of Burma) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိနိုင်ကြောင်း အချို့သော ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |year=2004}}</ref> သို့သော် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ်ကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းလာစေသည့် အချက်တစ်ချက်သာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Zerjal |first=T. |year=2003 |title=The Genetic Legacy of the Mongols |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-03_72_3/page/716 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=72 |issue=3 |pages=717-721 |doi=10.1086/367774}}</ref> အညာဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း) ဗမာလူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပုဂံခေတ်အစောပိုင်းမှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေး၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ရေရှည်တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်–ဗမာ မူလအစ မျိုးရိုးဗီဇ ကို အတော်အတန် ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော သုတေသနများတွင် မြောက်အာရှနှင့် ရှေးဟောင်း [[မွန်ဂိုမျိုးနွယ်စုများ|မွန်ဂို]] ရွှေ့ပြောင်းမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် Y-Chromosome Haplogroup ဖြစ်သော C-M217 ကိုလည်း အချို့ကျေးရွာများတွင် တွေ့ရှိရတတ်သည်။<ref name="Wang2021">Wang, et al. (2021). ''Genomic insights into the antitrust history of Myanmar''. Culture and Genetic Diversity. pp. 45–52.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, et al. (2005). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref> အထူးသဖြင့် ပုဂံခေတ်ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည့် "ရှမ်းသုံးညီနောင်ခေတ်" များ၌ အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသဖြင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] အပါအဝင် ဒေသခံ ပျူ၊ ကတူး သွေးနှောမှုများနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ ပေါင်းစည်း စပ်ယှက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="InwaHistory">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref> အကြေဒေသ (မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် နေထိုင်ကြသော အောက်မြန်မာပြည် ဗမာလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူတကွ မှီတင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[မွန်လူမျိုး]]များနှင့် အိမ်ထောင်ဘက်ပြုခြင်း၊ သွေးနှောခြင်းများ ရှိခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ မျိုးရိုးဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း ပိုမိုမြင့်မားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wang2021" /><ref name="Karafet2005" /> အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်–ဗမာ မျိုးရိုးများ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း မိခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) တွင် အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်တွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကို အဓိကတွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် ပြောင်းရွေ့လာသော ယောက်ျားသား ဘိုးဘေးများက ဒေသခံ အမျိုးသမီးများနှင့် လက်ထပ်ခဲ့ကြခြင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။<ref>Kivisild et al., 2002</ref> == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာရေးနှင့်စာပေ == ===ဘာသာရေး=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ ===စာပေ=== ဗမာစာပေသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေစနစ်ဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဗမာဘာသာအား ပုံဖော်ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဗမာစာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး မွန်စာရေးစနစ်မှတဆင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ဗမာစာပေ၏အစပြုကာလကို ပုဂံခေတ် (၁၁–၁၃ ရာစု) တွင် တွေ့ရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawai‘i Press.</ref>ပုဂံခေတ်အတွင်း ဗမာစာပေသည် ဘာသာရေးစာပေများကို အဓိကအဖြစ် ရေးသားခဲ့ပြီး ပါဠိစာပေများကို ဘာသာပြန်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ ဖန်တီးခြင်းတို့ တွင်အဓိကထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်းဝ၊ ဟံသာဝတီနှင့် တောင်ငူခေတ်များတွင် ဗမာစာပေသည် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ကဗျာ၊ သမိုင်း၊ ဥပဒေ၊ နန်းတွင်းစာပေများ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။<ref>Hall, D. G. E. (1960). ''A History of South-East Asia''. Macmillan.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် (၁၈ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု) ဗမာစာပေသည် အထူးတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ရာဇဝင်နှင့် သဒ္ဒါစာပေများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်တွင် စာပေသည် နန်းတော်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများအတွင်း အဓိကသင်ကြားခဲ့ကြသည်။<ref>Than Tun (1988). ''The Royal Orders of Burma''. Kyoto University.</ref>ကိုလိုနီခေတ်တွင် ပုံနှိပ်နည်းပညာ ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ဗမာစာပေသည် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး သတင်းစာများ၊ ဝတ္ထုများနှင့် ခေတ်ဆန်းစာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>Hla Pe (1963). ''Burmese Literature''. Oxford University Press.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဗမာစာပေသည် ပုံနှိပ်စာပေ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်စာပေနှင့် မီဒီယာများမှတဆင့် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလျက်ရှိပြီး မြန်မာယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ {{main|မြန်မာစာပေ}} ယနေ့ မြန်မာစာပေအရေးအသားမှာ ဗမာစာကိုစံထားပြီး ရုံးသုံးစာအဖြစ်၊ မြန်မာစာအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ဟုဆိုနိုင်သည်။ စာပေအရေးအသားတွင် ဗမာတို့သည် အနွယ်တူသော ပျူတို့ထံမှ မသင်ယူခဲ့ဘဲ မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုမှုကို မှီငြမ်းကာ အက္ခရာ အရေးအသားမှာလည်း မွန်တို့ထံမှ ရယူခဲ့သော်ငြား ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာကို တီထွင်ပြောဆိုရေးသားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ပျူကျောက်စာ အကြွင်းအကျန်များကို ဖတ်ရှု အဓိပ္ပာယ် ဖော်နိုင်ရန်ခက်ခဲနေရသည်။ ဗမာတို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ မှ ၁၁၇၄ အတွင်း၌ မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမှီငြမ်းပြု၍ သီးခြားယဉ်ကျေးမှု တည်ထောင်ရန် အားထုတ်နေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာ့ရာဇဝင် စာ-၂၅ ၌ တွေ့ရသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းဆရာတို့က မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပျူစာမှဆင်းသက်ရိုးမှန်လျှင် ပျူစာမှသည် မြန်မာစာဖြစ်လာစေရန် ခေတ်အဆက်ဆက် ဆင့်ကဲဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သော ကြားခံစာပေမျိုး ရှိရမည်။ ယင်းကဲ့သို့မရှိခဲ့ကြောင်းကို ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာက သက်သေခံလျက် ရှိသည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]]၌ ပါဠိ၊ မြန်မာ၊ ပျူ၊ မွန် ဟူ၍ စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ပြိုင်တည်း ရေးထိုးထားသည်ကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းကျောက်စာမှာ အကြောင်းအရာတစ်ခုတည်းကို စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ခေတ်တည်းတွင် ရေးထိုးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟူသောအဆိုမှာ ခိုင်လုံသောအထောက်အထားမဟုတ်ချေ။ အလားတူစွာ မွန်စာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ဆိုပြန်ရန်လည်း ယင်းကျောက်စာမှာပင် မွန်စာလည်း ပါရှိနေပြီးဖြစ်သောကြောင်းတည်း။ ယနေ့ထိ လူတို့သည် ပျူစာကိုကောင်းစွာ ရေရေလည်လည် ဖတ်တတ်သူဟူ၍ မရှိသေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပျူတို့သည် ရခိုင်နှင့် မွန်တို့ကဲ့သို့ သီးခြားစာပေဖြင့် ရပ်တည်နေထိုင်လာခဲ့သော လူမျိုးများဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဒေါက်တာသန်းထွန်းက သူ၏ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့ရာဇဝင်စာ-၁၂၂ တွင် ထိုလေးရာစုတွင် စာရေးနည်းပညာကို ပျူတို့ရကြလျက် မွန်နှင့်ရခိုင်တို့က ၆ ရာစုတွင်ရနေပြီးဖြစ်လျက် နောင်အခါ မြန်မာတို့က ပျူ၊ မွန် နှစ်ဦးစလုံး ထံမှ နည်းကိုမှီလျက် ၁၁ ရာစုတွင် ထိုပညာကိုရကြသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်ဟူ၍ ကောက်ချက်ချ ရေးသားခဲ့သည်။ အသစ်တွေ့ရှိထားသည့် [[စောလူးမင်းကျောက်စာ]] (၄၁၅ ခုနှစ်)မှာ နှစ်ပေါင်း ၆၀ ခန့် [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]] ထက် စောခဲ့သည်ဟု ပညာရှင်များက ပြောဆိုသည်။ [[ဘာသာစကား]] ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေး ထိုးထားသောကြောင့် ဘာသာအများဆုံးပါရှိသည့် ကျောက်စာတစ်ချပ် ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာဘာသာ]]ဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ [[ပျူ]]၊[[ပါဠိ]]ဖြင့် ၁၄ ကြောင်းနှင့် ပျူစာစစ်စစ် ခုနစ်ကြောင်း စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၉ ကြောင်း ပါရှိသည်။ [[မွန်]]စာ အများဆုံးဖြင့် ရေး ထိုးထားရာဘက်၌ ပါဠိဘာသာဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ မွန်ဘာသာဖြင့် ၁၅ ကြောင်း၊ ကျွမ်း (သို့မဟုတ်) ယွန်းဘာသာဖြင့် လေးကြောင်းဖြင့် စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၇ ကြောင်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name="autogenerated2">[http://thanlwinriver.blogspot.com/2013/12/blog-post_516.html သံလွင်: သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသော အစောဆုံး ကျောက်စာအဖြစ် ဘာသာစကား ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ပုဂံခေတ် စောလူးမင်း၏ကျောက်စာ မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိ<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2014/01/140108_mya_zedi_script_.shtml စောလူးမင်း ကျောက်စာ ပေတော ပရဟိတ ကျောင်းအတွင်းတွေ့ - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ<!-- Bot generated title -->]</ref> ရခိုင်စာ မပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 8dkclcd38uqpfrzzcaukd85wwgr5sfo 1036245 1036204 2026-06-06T02:50:02Z Chenzeyan29 141880 1036245 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာရေးနှင့်စာပေ == ===ဘာသာရေး=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ ===စာပေ=== ဗမာစာပေသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေစနစ်ဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဗမာဘာသာအား ပုံဖော်ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဗမာစာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး မွန်စာရေးစနစ်မှတဆင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ဗမာစာပေ၏အစပြုကာလကို ပုဂံခေတ် (၁၁–၁၃ ရာစု) တွင် တွေ့ရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawai‘i Press.</ref>ပုဂံခေတ်အတွင်း ဗမာစာပေသည် ဘာသာရေးစာပေများကို အဓိကအဖြစ် ရေးသားခဲ့ပြီး ပါဠိစာပေများကို ဘာသာပြန်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ ဖန်တီးခြင်းတို့ တွင်အဓိကထားခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်းဝ၊ ဟံသာဝတီနှင့် တောင်ငူခေတ်များတွင် ဗမာစာပေသည် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ကဗျာ၊ သမိုင်း၊ ဥပဒေ၊ နန်းတွင်းစာပေများ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။<ref>Hall, D. G. E. (1960). ''A History of South-East Asia''. Macmillan.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် (၁၈ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု) ဗမာစာပေသည် အထူးတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ရာဇဝင်နှင့် သဒ္ဒါစာပေများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်တွင် စာပေသည် နန်းတော်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများအတွင်း အဓိကသင်ကြားခဲ့ကြသည်။<ref>Than Tun (1988). ''The Royal Orders of Burma''. Kyoto University.</ref>ကိုလိုနီခေတ်တွင် ပုံနှိပ်နည်းပညာ ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ဗမာစာပေသည် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး သတင်းစာများ၊ ဝတ္ထုများနှင့် ခေတ်ဆန်းစာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>Hla Pe (1963). ''Burmese Literature''. Oxford University Press.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဗမာစာပေသည် ပုံနှိပ်စာပေ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်စာပေနှင့် မီဒီယာများမှတဆင့် ဆက်လက်ဖွံ့ဖြိုးလျက်ရှိပြီး မြန်မာယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ {{main|မြန်မာစာပေ}} ယနေ့ မြန်မာစာပေအရေးအသားမှာ ဗမာစာကိုစံထားပြီး ရုံးသုံးစာအဖြစ်၊ မြန်မာစာအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ဟုဆိုနိုင်သည်။ စာပေအရေးအသားတွင် ဗမာတို့သည် အနွယ်တူသော ပျူတို့ထံမှ မသင်ယူခဲ့ဘဲ မွန်ဘာသာစကားပြောဆိုမှုကို မှီငြမ်းကာ အက္ခရာ အရေးအသားမှာလည်း မွန်တို့ထံမှ ရယူခဲ့သော်ငြား ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာကို တီထွင်ပြောဆိုရေးသားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ပျူကျောက်စာ အကြွင်းအကျန်များကို ဖတ်ရှု အဓိပ္ပာယ် ဖော်နိုင်ရန်ခက်ခဲနေရသည်။ ဗမာတို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ မှ ၁၁၇၄ အတွင်း၌ မွန်ယဉ်ကျေးမှုကိုမှီငြမ်းပြု၍ သီးခြားယဉ်ကျေးမှု တည်ထောင်ရန် အားထုတ်နေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာ့ရာဇဝင် စာ-၂၅ ၌ တွေ့ရသည်။ မြန်မာ့သမိုင်းဆရာတို့က မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ပျူစာမှဆင်းသက်ရိုးမှန်လျှင် ပျူစာမှသည် မြန်မာစာဖြစ်လာစေရန် ခေတ်အဆက်ဆက် ဆင့်ကဲဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သော ကြားခံစာပေမျိုး ရှိရမည်။ ယင်းကဲ့သို့မရှိခဲ့ကြောင်းကို ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာက သက်သေခံလျက် ရှိသည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]]၌ ပါဠိ၊ မြန်မာ၊ ပျူ၊ မွန် ဟူ၍ စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ပြိုင်တည်း ရေးထိုးထားသည်ကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းကျောက်စာမှာ အကြောင်းအရာတစ်ခုတည်းကို စာပေလေးမျိုးဖြင့် တစ်ခေတ်တည်းတွင် ရေးထိုးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်မြန်မာစာသည် ပျူစာမှဆင်းသက်လာသည်ဟူသောအဆိုမှာ ခိုင်လုံသောအထောက်အထားမဟုတ်ချေ။ အလားတူစွာ မွန်စာမှဆင်းသက်လာသည်ဟု ဆိုပြန်ရန်လည်း ယင်းကျောက်စာမှာပင် မွန်စာလည်း ပါရှိနေပြီးဖြစ်သောကြောင်းတည်း။ ယနေ့ထိ လူတို့သည် ပျူစာကိုကောင်းစွာ ရေရေလည်လည် ဖတ်တတ်သူဟူ၍ မရှိသေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပျူတို့သည် ရခိုင်နှင့် မွန်တို့ကဲ့သို့ သီးခြားစာပေဖြင့် ရပ်တည်နေထိုင်လာခဲ့သော လူမျိုးများဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဒေါက်တာသန်းထွန်းက သူ၏ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့ရာဇဝင်စာ-၁၂၂ တွင် ထိုလေးရာစုတွင် စာရေးနည်းပညာကို ပျူတို့ရကြလျက် မွန်နှင့်ရခိုင်တို့က ၆ ရာစုတွင်ရနေပြီးဖြစ်လျက် နောင်အခါ မြန်မာတို့က ပျူ၊ မွန် နှစ်ဦးစလုံး ထံမှ နည်းကိုမှီလျက် ၁၁ ရာစုတွင် ထိုပညာကိုရကြသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်ဟူ၍ ကောက်ချက်ချ ရေးသားခဲ့သည်။ အသစ်တွေ့ရှိထားသည့် [[စောလူးမင်းကျောက်စာ]] (၄၁၅ ခုနှစ်)မှာ နှစ်ပေါင်း ၆၀ ခန့် [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]] ထက် စောခဲ့သည်ဟု ပညာရှင်များက ပြောဆိုသည်။ [[ဘာသာစကား]] ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေး ထိုးထားသောကြောင့် ဘာသာအများဆုံးပါရှိသည့် ကျောက်စာတစ်ချပ် ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာဘာသာ]]ဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ [[ပျူ]]၊[[ပါဠိ]]ဖြင့် ၁၄ ကြောင်းနှင့် ပျူစာစစ်စစ် ခုနစ်ကြောင်း စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၉ ကြောင်း ပါရှိသည်။ [[မွန်]]စာ အများဆုံးဖြင့် ရေး ထိုးထားရာဘက်၌ ပါဠိဘာသာဖြင့် ရှစ်ကြောင်း၊ မွန်ဘာသာဖြင့် ၁၅ ကြောင်း၊ ကျွမ်း (သို့မဟုတ်) ယွန်းဘာသာဖြင့် လေးကြောင်းဖြင့် စာကြောင်းရေ စုစုပေါင်း ၂၇ ကြောင်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name="autogenerated2">[http://thanlwinriver.blogspot.com/2013/12/blog-post_516.html သံလွင်: သက္ကရာဇ်ရေးထိုး မှတ်တမ်းတင်ထားသော အစောဆုံး ကျောက်စာအဖြစ် ဘာသာစကား ခြောက်မျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ပုဂံခေတ် စောလူးမင်း၏ကျောက်စာ မြစ်သားမြို့၌ တွေ့ရှိ<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/burmese/burma/2014/01/140108_mya_zedi_script_.shtml စောလူးမင်း ကျောက်စာ ပေတော ပရဟိတ ကျောင်းအတွင်းတွေ့ - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ<!-- Bot generated title -->]</ref> ရခိုင်စာ မပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 5yozuhvd8qmhllttd4pkgx7me3idsie 1036327 1036245 2026-06-06T07:16:29Z Chenzeyan29 141880 1036327 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု == ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] q4bvh1z9he0pii8l41ypyxqnnxzgg6b 1036328 1036327 2026-06-06T07:16:54Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် */ 1036328 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 9nc36d0bjrgcauavfvsikhp2nwj8j5i 1036350 1036328 2026-06-06T10:32:14Z Chenzeyan29 141880 /* ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ */ 1036350 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 376dlvm5it79eb7pokpmo8730t7ufsh 1036355 1036350 2026-06-06T10:38:27Z Chenzeyan29 141880 /* ဒေါင်းရုပ်နှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား */ 1036355 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဒေါင်းရုပ်နှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် သပ္ပာယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 5deke1ggvg28exl8i696y5mktijcqag 1036357 1036355 2026-06-06T10:47:46Z Chenzeyan29 141880 /* ဒေါင်းရုပ်နှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား */ 1036357 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဒေါင်းရုပ်နှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ အနုပညာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဦးအစဖြစ်ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်ကို ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ကျန်စစ်သားမင်း]]၏ မြေကန်ကျောက်စာ (သို့မဟုတ်) နန်းတည်ကျောက်စာများတွင် ၎င်း၏ဘုန်းလက်ရုံးကို ကျူးရင့်ရာ၌ "နေမင်းနှင့် ဥဒေါင်းမင်းကဲ့သို့ တောက်ပသူ" ဟု တင်စားသုံးနှုန်းခဲ့သဖြင့်၊ ပုဂံခေတ်ကတည်းက ဒေါင်းသည် မြန်မာ့တော်ဝင်မင်းစိုးရာဇာတို့၏ မြင့်မြတ်သော ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Locust Valley, N.Y.: Artibus Asiae.</ref> အင်းဝခေတ် (ပထမအင်းဝခေတ်) တွင် ဗမာစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သိသိသာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် စာပေအလင်္ကာများနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များတွင် ပိုမိုနေရာရလာခဲ့သည်။အင်းဝဘုရင်များ၏ ရာဇပလ္လင်များနောက်ခံတွင် နေမင်းနှင့် လမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ်နှင့် ယုန်ရုပ်ကို လက်ဝဲလက်ယာ ထည့်သွင်းထုလုပ်သည့် "ဥဒေါင်းတံဆိပ်၊ ယုန်တံဆိပ်" စနစ်သည် အင်းဝခေတ်တွင် အခြေခိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (ဒုတိယတွဲ)။</ref>အင်းဝခေတ် စာဆိုအကျော်အမော် [[ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]]နှင့် [[ရှင်မဟာသီလဝံသ]] တို့၏ ပျို့ကဗျာများတွင် ဗမာမင်းတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးကို "သူရိယဝံသ ဒေါင်းမင်းအနွယ်" ဟု ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ဒေါင်းသည် လူမျိုး၏ အထက်တန်းကျသော ပြယုဂ်အဖြစ် စာပေ၌ ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။ တောင်ငူအင်ပါယာ (ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်) ခေတ် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားလာမှုနှင့်အတူ ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံး အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဲခူးကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ကြီး၏ ရာဇပလ္လင်တော်များနှင့် တံခါးမကြီးများတွင် နေမင်းအနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်များကို ရွှေချထုလုပ်ကြကြောင်း ခေတ်ပြိုင်ပေါ်တူဂီနှင့် ဥရောပခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref>တောင်ငူခေတ် တပ်မတော်စစ်ချီရာတွင် ရှေ့တန်းမှ စစ်သူကြီးအချို့၏ မြင်းကန္နားများနှင့် ကတ္တီပါရွှေချလံများတွင် ဒေါင်းမြီး (ဥဒေါင်းဖီး) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးစိုက်ဆင်ယင်သည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] k63qdggixphf5ro2aovpxsd5r2rva78 1036360 1036357 2026-06-06T10:59:41Z Chenzeyan29 141880 /* ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား */ 1036360 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုး တို့၏ သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် လူမျိုးစုတစ်ခုလုံးနှင့် ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အမျိုးသားရေး လက္ခဏာများနှင့် ပြယုဂ်များအနက် ဥဒေါင်းငှက် နှင့် ခြင်္သေ့ သည် အထင်ရှားဆုံးသော ဂုဏ်ဆောင်သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာ့ပဒေသရာဇ်ခေတ် ရာဇပလ္လင်များ (သီဟာသနပလ္လင်) မှသည် ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်နှင့် ငွေစက္ကူများအထိ အသုံးပြုခဲ့သော "ခြင်္သေ့ရုပ်" သည် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား၊ ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အာဏာစက် တည်တံ့ခိုင်မြဲခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရုံးသုံးသင်္ကေတအဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> သို့သော်လည်း အုပ်ချုပ်သူအစိုးရနှင့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းထက် "ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ အသည်းနှလုံး၊ ရိုးရာဇာစ်မြစ်နှင့် ပြည်သူ့စိတ်ဓာတ်" ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ အသားပေးဖော်ညွှန်းရာတွင်မူ "ဒေါင်းရုပ်" သည်သာလျှင် အဓိကအကျဆုံးသော ကမ္ပည်းအမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ ဗမာတို့သည် ရှေးမင်းဆက်များကတည်းက မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ် ([[သူရိယဝံသ]]) ဟု ခံယူခဲ့ကြရာမှ နေမင်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို လူမျိုး၏အမှတ်အသားအဖြစ် စတင်တန်ဖိုးထားခဲ့ကြပြီး၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တရားဝင်နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းဒင်္ဂါးများပေါ်တွင် ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြင့် ဗမာလူမျိုး၏ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် သမိုင်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ အနုပညာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဦးအစဖြစ်ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်ကို ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ကျန်စစ်သားမင်း]]၏ မြေကန်ကျောက်စာ (သို့မဟုတ်) နန်းတည်ကျောက်စာများတွင် ၎င်း၏ဘုန်းလက်ရုံးကို ကျူးရင့်ရာ၌ "နေမင်းနှင့် ဥဒေါင်းမင်းကဲ့သို့ တောက်ပသူ" ဟု တင်စားသုံးနှုန်းခဲ့သဖြင့်၊ ပုဂံခေတ်ကတည်းက ဒေါင်းသည် မြန်မာ့တော်ဝင်မင်းစိုးရာဇာတို့၏ မြင့်မြတ်သော ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Locust Valley, N.Y.: Artibus Asiae.</ref> အင်းဝခေတ် (ပထမအင်းဝခေတ်) တွင် ဗမာစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သိသိသာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် စာပေအလင်္ကာများနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များတွင် ပိုမိုနေရာရလာခဲ့သည်။အင်းဝဘုရင်များ၏ ရာဇပလ္လင်များနောက်ခံတွင် နေမင်းနှင့် လမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ်နှင့် ယုန်ရုပ်ကို လက်ဝဲလက်ယာ ထည့်သွင်းထုလုပ်သည့် "ဥဒေါင်းတံဆိပ်၊ ယုန်တံဆိပ်" စနစ်သည် အင်းဝခေတ်တွင် အခြေခိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (ဒုတိယတွဲ)။</ref>အင်းဝခေတ် စာဆိုအကျော်အမော် [[ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]]နှင့် [[ရှင်မဟာသီလဝံသ]] တို့၏ ပျို့ကဗျာများတွင် ဗမာမင်းတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးကို "သူရိယဝံသ ဒေါင်းမင်းအနွယ်" ဟု ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ဒေါင်းသည် လူမျိုး၏ အထက်တန်းကျသော ပြယုဂ်အဖြစ် စာပေ၌ ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။ တောင်ငူအင်ပါယာ (ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်) ခေတ် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားလာမှုနှင့်အတူ ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံး အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဲခူးကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ကြီး၏ ရာဇပလ္လင်တော်များနှင့် တံခါးမကြီးများတွင် နေမင်းအနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်များကို ရွှေချထုလုပ်ကြကြောင်း ခေတ်ပြိုင်ပေါ်တူဂီနှင့် ဥရောပခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref>တောင်ငူခေတ် တပ်မတော်စစ်ချီရာတွင် ရှေ့တန်းမှ စစ်သူကြီးအချို့၏ မြင်းကန္နားများနှင့် ကတ္တီပါရွှေချလံများတွင် ဒေါင်းမြီး (ဥဒေါင်းဖီး) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးစိုက်ဆင်ယင်သည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 8s67xew4u7vxi0d58e8a4yqnnq7oa16 1036361 1036360 2026-06-06T11:03:19Z Chenzeyan29 141880 /* ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား */ 1036361 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုး တို့၏ သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် လူမျိုးစုတစ်ခုလုံးနှင့် ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အမျိုးသားရေး လက္ခဏာများနှင့် ပြယုဂ်များအနက် ဥဒေါင်းငှက် နှင့် ခြင်္သေ့ သည် အထင်ရှားဆုံးသော ဂုဏ်ဆောင်သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာ့ပဒေသရာဇ်ခေတ် ရာဇပလ္လင်များ (သီဟာသနပလ္လင်) မှသည် ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်နှင့် ငွေစက္ကူများအထိ အသုံးပြုခဲ့သော "ခြင်္သေ့ရုပ်" သည် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား၊ ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အာဏာစက် တည်တံ့ခိုင်မြဲခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရုံးသုံးသင်္ကေတအဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> သို့သော်လည်း အုပ်ချုပ်သူအစိုးရနှင့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းထက် "ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ အသည်းနှလုံး၊ ရိုးရာဇာစ်မြစ်နှင့် ပြည်သူ့စိတ်ဓာတ်" ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ အသားပေးဖော်ညွှန်းရာတွင်မူ "ဒေါင်းရုပ်" သည်သာလျှင် အဓိကအကျဆုံးသော ကမ္ပည်းအမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ ဗမာတို့သည် ရှေးမင်းဆက်များကတည်းက မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ် (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူခဲ့ကြရာမှ နေမင်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို လူမျိုး၏အမှတ်အသားအဖြစ် စတင်တန်ဖိုးထားခဲ့ကြပြီး၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တရားဝင်နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းဒင်္ဂါးများပေါ်တွင် ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြင့် ဗမာလူမျိုး၏ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် သမိုင်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ အနုပညာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဦးအစဖြစ်ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်ကို ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ကျန်စစ်သား|ကျန်စစ်သားမင်း]]၏ မြေကန်ကျောက်စာ (သို့မဟုတ်) နန်းတည်ကျောက်စာများတွင် ၎င်း၏ဘုန်းလက်ရုံးကို ကျူးရင့်ရာ၌ "နေမင်းနှင့် ဥဒေါင်းမင်းကဲ့သို့ တောက်ပသူ" ဟု တင်စားသုံးနှုန်းခဲ့သဖြင့်၊ ပုဂံခေတ်ကတည်းက ဒေါင်းသည် မြန်မာ့တော်ဝင်မင်းစိုးရာဇာတို့၏ မြင့်မြတ်သော ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Locust Valley, N.Y.: Artibus Asiae.</ref> အင်းဝခေတ် (ပထမအင်းဝခေတ်) တွင် ဗမာစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သိသိသာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် စာပေအလင်္ကာများနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များတွင် ပိုမိုနေရာရလာခဲ့သည်။အင်းဝဘုရင်များ၏ ရာဇပလ္လင်များနောက်ခံတွင် နေမင်းနှင့် လမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ်နှင့် ယုန်ရုပ်ကို လက်ဝဲလက်ယာ ထည့်သွင်းထုလုပ်သည့် "ဥဒေါင်းတံဆိပ်၊ ယုန်တံဆိပ်" စနစ်သည် အင်းဝခေတ်တွင် အခြေခိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (ဒုတိယတွဲ)။</ref>အင်းဝခေတ် စာဆိုအကျော်အမော် [[ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]]နှင့် [[ရှင်မဟာသီလဝံသ]] တို့၏ ပျို့ကဗျာများတွင် ဗမာမင်းတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးကို "သူရိယဝံသ ဒေါင်းမင်းအနွယ်" ဟု ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ဒေါင်းသည် လူမျိုး၏ အထက်တန်းကျသော ပြယုဂ်အဖြစ် စာပေ၌ ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။ တောင်ငူအင်ပါယာ (ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်) ခေတ် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားလာမှုနှင့်အတူ ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံး အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဲခူးကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ကြီး၏ ရာဇပလ္လင်တော်များနှင့် တံခါးမကြီးများတွင် နေမင်းအနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်များကို ရွှေချထုလုပ်ကြကြောင်း ခေတ်ပြိုင်ပေါ်တူဂီနှင့် ဥရောပခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref>တောင်ငူခေတ် တပ်မတော်စစ်ချီရာတွင် ရှေ့တန်းမှ စစ်သူကြီးအချို့၏ မြင်းကန္နားများနှင့် ကတ္တီပါရွှေချလံများတွင် ဒေါင်းမြီး (ဥဒေါင်းဖီး) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးစိုက်ဆင်ယင်သည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] e2iriajg9xlh4qh3eiboq581gqksxsb 1036363 1036361 2026-06-06T11:14:54Z Chenzeyan29 141880 /* ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား */ 1036363 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ လိုလို-ဗမာ အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုး တို့၏ သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် လူမျိုးစုတစ်ခုလုံးနှင့် ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အမျိုးသားရေး လက္ခဏာများနှင့် ပြယုဂ်များအနက် ဥဒေါင်းငှက် နှင့် ခြင်္သေ့ သည် အထင်ရှားဆုံးသော ဂုဏ်ဆောင်သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာ့ပဒေသရာဇ်ခေတ် ရာဇပလ္လင်များ (သီဟာသနပလ္လင်) မှသည် ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်နှင့် ငွေစက္ကူများအထိ အသုံးပြုခဲ့သော "ခြင်္သေ့ရုပ်" သည် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား၊ ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အာဏာစက် တည်တံ့ခိုင်မြဲခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရုံးသုံးသင်္ကေတအဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> သို့သော်လည်း အုပ်ချုပ်သူအစိုးရနှင့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းထက် "ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ အသည်းနှလုံး၊ ရိုးရာဇာစ်မြစ်နှင့် ပြည်သူ့စိတ်ဓာတ်" ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ အသားပေးဖော်ညွှန်းရာတွင်မူ "ဒေါင်းရုပ်" သည်သာလျှင် အဓိကအကျဆုံးသော ကမ္ပည်းအမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ ဗမာတို့သည် ရှေးမင်းဆက်များကတည်းက မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ် (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူခဲ့ကြရာမှ နေမင်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို လူမျိုး၏အမှတ်အသားအဖြစ် စတင်တန်ဖိုးထားခဲ့ကြပြီး၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တရားဝင်နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းဒင်္ဂါးများပေါ်တွင် ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြင့် ဗမာလူမျိုး၏ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် သမိုင်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> [[File:Flag of Burma 1943.svg|thumb|၂၅၀ပြစ်ဆဲလ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း (၁၉၄၃–၁၉၄၅) ကုန်းဘောင်ခေတ်အလံလာ ကူးဒေါင်းရုပ်ကို အလယ်ဗဟို၌ ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည့် ဗမာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ သုံးရောင်ခြယ်အလံတော်]] [[File:Peacock Throne of Myanmar.jpg|thumb|၃၀၀ပြစ်ဆဲလ်|ဥဒေါင်းပလ္လင်တော် (သို့မဟုတ်) မယုရာသနပလ္လင်သည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များ အစဉ်အဆက် အသုံးပြုခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရာဇပလ္လင် (၈) မျိုးအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ အနုပညာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဦးအစဖြစ်ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်ကို ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ကျန်စစ်သား|ကျန်စစ်သားမင်း]]၏ မြေကန်ကျောက်စာ (သို့မဟုတ်) နန်းတည်ကျောက်စာများတွင် ၎င်း၏ဘုန်းလက်ရုံးကို ကျူးရင့်ရာ၌ "နေမင်းနှင့် ဥဒေါင်းမင်းကဲ့သို့ တောက်ပသူ" ဟု တင်စားသုံးနှုန်းခဲ့သဖြင့်၊ ပုဂံခေတ်ကတည်းက ဒေါင်းသည် မြန်မာ့တော်ဝင်မင်းစိုးရာဇာတို့၏ မြင့်မြတ်သော ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Locust Valley, N.Y.: Artibus Asiae.</ref> အင်းဝခေတ် (ပထမအင်းဝခေတ်) တွင် ဗမာစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သိသိသာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် စာပေအလင်္ကာများနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များတွင် ပိုမိုနေရာရလာခဲ့သည်။အင်းဝဘုရင်များ၏ ရာဇပလ္လင်များနောက်ခံတွင် နေမင်းနှင့် လမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ်နှင့် ယုန်ရုပ်ကို လက်ဝဲလက်ယာ ထည့်သွင်းထုလုပ်သည့် "ဥဒေါင်းတံဆိပ်၊ ယုန်တံဆိပ်" စနစ်သည် အင်းဝခေတ်တွင် အခြေခိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (ဒုတိယတွဲ)။</ref>အင်းဝခေတ် စာဆိုအကျော်အမော် [[ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]]နှင့် [[ရှင်မဟာသီလဝံသ]] တို့၏ ပျို့ကဗျာများတွင် ဗမာမင်းတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးကို "သူရိယဝံသ ဒေါင်းမင်းအနွယ်" ဟု ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ဒေါင်းသည် လူမျိုး၏ အထက်တန်းကျသော ပြယုဂ်အဖြစ် စာပေ၌ ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။ တောင်ငူအင်ပါယာ (ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်) ခေတ် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားလာမှုနှင့်အတူ ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံး အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဲခူးကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ကြီး၏ ရာဇပလ္လင်တော်များနှင့် တံခါးမကြီးများတွင် နေမင်းအနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်များကို ရွှေချထုလုပ်ကြကြောင်း ခေတ်ပြိုင်ပေါ်တူဂီနှင့် ဥရောပခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref>တောင်ငူခေတ် တပ်မတော်စစ်ချီရာတွင် ရှေ့တန်းမှ စစ်သူကြီးအချို့၏ မြင်းကန္နားများနှင့် ကတ္တီပါရွှေချလံများတွင် ဒေါင်းမြီး (ဥဒေါင်းဖီး) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးစိုက်ဆင်ယင်သည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] [[File:1 Pe - Myanmar ND (1853) Mindon Min. Peacock. vz.jpg|thumb|၃၀၀ပြစ်ဆဲလ်|၁၈၅၃ ခုနှစ် [[မင်းတုန်းမင်း]]တရားကြီး လက်ထက်တွင် ရတနာပုံနေပြည်တော်၌ စတင်သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် တစ်ပဲတန် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ၏ ရှေ့မျက်နှာစာ မြင်ကွင်း။ အလယ်ဗဟိုတွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] aoud3zcdftpj12w4rly312jm8o07m6f 1036366 1036363 2026-06-06T11:32:11Z Chenzeyan29 141880 /* ဘာသာစကားနှင့်စာပေ */ 1036366 wikitext text/x-wiki '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးသော လူမျိုးစုဖြစ်သည်။[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]မိသားစုကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သောလူမျိုးစုကြီးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိပြီး ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြေပြန့်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> သမိုင်းဦးကာလ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]]မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတွေးအခေါ်၊ သနပ်ခါးကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင်လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ လူမှုအဆောက်အအုံနှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုနှင့် အသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ အဆိုပါ အမည်ရင်းမြစ်များကို ခွဲခြားလေ့လာနိုင်သည်<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=85–88}}</ref>။ "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး [[ပုဂံခေတ်]] ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာနှင့် ၁၂ ရာစု ကျောက်စာများတွင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟူသော စာလုံးပေါင်းဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref>။ အဆိုပါ ဝေါဟာရဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရှေးမြန်မာရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက မြန်မာဟူသော စကားလုံးသည် ကမ္ဘာဦးဦးက သက်ဆင်းလာသော "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ"၊ "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>။ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ ၎င်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့၏ ဒေသခံစကားလုံးဖြစ်ပြီး၊ လျင်မြန်ဖြတ်လတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မြန်" နှင့် သန်မာထက်မြက်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မာ" ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref>။ ဘာသာဗေဒ သဘောတရားအရ "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို လူသားတို့ နှုတ်ကပတ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာတွင် အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref>။ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာလာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများက မြန်မာနိုင်ငံကို ဗမာအသံထွက်ကို အခြေခံ၍ "Burma" ဟုလည်းကောင်း၊ ဗမာလူမျိုးကို "Burmese" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="ThantMyintU" />။ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြသဖြင့် လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥပမာ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလတွင် "ဗမာပြည်သည် တို့ပြည်"၊ "ဗမာစာသည် တို့စာ" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လွတ်လပ်ရေးရသောအခါ တရားဝင်နိုင်ငံအမည်ကို "ပြည်တောင်စုဗမာနိုင်ငံတော်" (Union of Burma) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြန်သည်<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref>။ စာရေးရာတွင် 'မြန်မာ' ဟု အလေးအမြတ်ပြု ရေးသားကြသော်လည်း၊ နေ့စဉ် နှုတ်ကပတ် စကားပြောဆိုရာတွင်မူ အသံလွယ်ကူစေရန် 'ဗမာ' ဟုသာ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုကြသဖြင့် 'မြန်မာ' နှင့် 'ဗမာ' သည် ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဗမာ/မြန်မာ လူမျိုးကိုသာကိုယ်စားပြုသည့် တစ်လုံးတည်းသော ဝေါဟာရပင် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) အစိုးရက ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်းကာ အောက်ပါအတိုင်း ကမ္ဘာသိ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref> - “မြန်မာ”ဟူသောအသုံးအနှုန်း ကို ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်း အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁၃၅) မျိုးစလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံထားသည့် နိုင်ငံသားအားလုံးနှင့်ဆိုင်သော အမည် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ နိုင်ငံတကာတွင်လည်း "Burma" အစား "Myanmar" ဟု တရားဝင်ပြောင်းလဲသုံးစွဲစေခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)ဟူသောအသုံးအနှုန်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲမှ အဓိကလူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုတည်း ကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးသတ်မှတ်ချက်အရ "ဗမာ" သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး၊ "မြန်မာ" ဆိုသည်မှာ ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ စုပေါင်းနေထိုင်သည့် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်ပါသည်<ref name="Dittmer" />။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုပြန့်နှံတည်ရှိမှု]] ဗမာလူမျိုးတို့သည် '''တိဗက်-ဗမာနွယ်'''(Tibeto-Burman) လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] <ref>[http://dictionary.infoplease.com/mongoloid Meaning of Mongoloid | Infoplease<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Burmese {{!}} Beyond Highbrow - Robert Lindsay<!-- Bot generated title --> |url=http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ |accessdate=17 June 2013 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726030756/http://robertlindsay.wordpress.com/category/raceethnicity/asians/se-asians/burmese/ }}</ref> ဟု မြန်မာသမိုင်းပညာရှင် သမိုင်းပါမောက္ခဆရာကြီး[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] က မှတ်ချက် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဟု ယနေ့ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀၀,၀၀၀ (လေးသိန်း) ခန့်ကပင် လက်နက်ကို အသုံးပြုတတ်သော ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကာလသည် ရာသီဥတုမှာ ယခုထက် ပိုမိုအေးမြပြီး မိုးရွာသွန်းမှုမှာ သုံးဆမှ ခြောက်ဆခန့်အထိ ပိုမိုများပြားသဖြင့် "မိုးစွေကာလ" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="ISP">"မြန်မာ့သမိုင်းအကျဉ်း"၊ [https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ Myanmar ISP]၊ ၈ ဇွန် ၂၀၁၃ တွင် ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီး။</ref> လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ ထိုရှေးဦးလူသားများသည် လက်နက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်တတ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။အလွန်အေးမြသော မြောက်လေကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တောင်စောင်းများရှိ တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ဂူများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ လူအစစ် (Modern Humans) များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင် ရာသီဥတုမှာ ယနေ့ကဲ့သို့ ပုံစံမျိုးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။<ref name="ISP" /> ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ [[ပြဒါးလင်းဂူ]] (Padah-Lin Caves) တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၁,၀၀၀ ခန့်က ကျောက်ခေတ်ဟောင်း လူသားများ ရေးဆွဲခဲ့သည့် နံရံပန်းချီများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ယင်းပန်းချီများတွင်ဆင်၊ ဝက်၊ သမင်တို့နှင့် တူသော တိရစ္ဆာန်ပုံများ၊အရိုးကိုသာ ဖော်ပြထားသော ငါးပုံနှင့် လက်ဝါးပုံများ၊ ဂူတွင်းမှ မြင်ရသော နေထွက်ပုံ ရှုခင်းကားများ ပါဝင်သည်။ ဗမာလူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည်လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ခေတ်သစ်လူသား (Homo sapiens) များသည် အာဖရိကတိုက်မှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာခဲ့ကြသည်။<ref>Stringer, C. (2012). "Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth."</ref> ယင်းလူသားများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို ဖြတ်သန်း၍ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်များသို့ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ အာရှတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော အုပ်စုများအနက် အရှေ့ဘက်သို့ ဦးတည်လာသူများသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အာရှသားများနှင့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[file:Yellowrivermap.jpg |right|thumb|250px|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ မြစ်ဝါ (Yellow River) မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား (Sino-Tibetan speakers) များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China." Nature.</ref>နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးနှစ်ခု ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွား အုပ်စုသည် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်များ ဖြစ်လာသည်။အုပ်စုတခုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများအဖြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ အချို့မှာမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် အဓိကဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရှေးဦးအုပ်စု ပျူလူမျိုးများသည် ဘီစီကာလများတွင် ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ ထူထောင်ခဲ့သည်။ နောက်ကျသောအုပ်စုမှာ ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန် ဒေသရှိ နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). "Phases of Pre-Pagan Burma." Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ဗမာတို့သည် ဌာနီ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, V. (2003). "Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context."</ref>မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို လက်ခံခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မည်သည့်ကိစ္စကိုမဆို ဗုဒ္ဓသာသနာကို အခြေခံ၍ စဉ်းစားဆောင်ရွက်သော ဓလေ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-တရုတ်နွယ်ဖွားများ နှင့် နီးစပ်သဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓလေ့ထုံးတမ်း အများအပြားကိုလည်း ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="ISP" /> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011/ |accessdate=8 June 2013 |archivedate=8 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108114244/http://www.myanmarisp.com/History/General_Hsitory/his0011 }}</ref> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာလူမျိုးစုတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့က တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref name="Luce1985" /> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်ဂို၊ တရုတ်၊ ထိုင်း၊ မွန်၊ ရခိုင်၊ ရှမ်းနှင့် ကရင် အစရှိသည့် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပရန် အမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော်လည်း၊ အကြိမ်တိုင်းတွင် ပြည်ထောင်စု၏ ဦးဆောင်သူနေရာသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိက ပြည်ထောင်စုကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။[[ပုဂံခေတ်|ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ပုဂံခေတ်) [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။[[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (တောင်ငူခေတ်): [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels. Cambridge University Press.</ref>[[ကုန်းဘောင်ခေတ်|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ကုန်းဘောင်ခေတ်)ကို[[အလောင်းမင်းတရား]]ကြီး တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ]] အပြီးတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ကာ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့်တကွ ဦးဆောင်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိကာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြန်လည်ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း စစ်အာဏာသိမ်းမှု အကြိမ်ကြိမ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်]]ကို တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် ၂၆ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ကြောင့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ် ပျက်သုဉ်းခဲ့သော်လည်း စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းကာ [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နဝတ၊ နအဖ]] အမည်များဖြင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၀–၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ကူးပြောင်းကာ လွှတ်တော်အခြေပြု အစိုးရများ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁) ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်က ထပ်မံအာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြန်သည်။]]<ref>BBC News. (2021). "Myanmar military take control of country in coup."</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများအကြား ရှိနေသော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ၊ အာဆီယံ၊ WTO နှင့် အခြားနိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများသည် ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်–တိဗက်မျိုးရင်းဝင် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တရုတ်နှင့် တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြကြောင်းကို ခေတ်သစ်လူသားမျိုးနွယ်စု မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ ဆိုင်ရာ သုတေသနများက သိပ္ပံနည်းကျ ထောက်ခံလျက်ရှိသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Y-Chromosome (Y-DNA) နှင့် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုကို ဖော်ပြသည့် Mitochondrial DNA (mtDNA) စစ်တမ်းများအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဗီဇသည် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များနှင့် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသားများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် အရှေ့အာရှသားများနှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]နွယ်ဝင်များ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M175 သည် ဗမာလူမျိုးများကြားတွင် အမြင့်မားဆုံး လွှမ်းမိုးထားသည်။ ၎င်းအောက်ရှိ မျိုးခွဲတစ်ခုဖြစ်သော O2 (O-M122) ဗီဇသည် ဗမာတို့၏ မူလအစ မြောက်ပိုင်းအနွယ်ဝင် ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ဒေသခံ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) အုပ်စုများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် O1b1a1a (O-M95) ဗီဇ သိသာစွာ ပါဝင်နေမှုက ဗမာတို့သည် မြန်မာမြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ဒေသတွင်း မွန်နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းလူမျိုးစု]]များနှင့် ကာလရှည်ကြာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (၂၁၂၁၊ ဇန်နဝါရီလ ၄). ''Genomic insights into the population history of Myanmar''. Nature. 431, 302–305.</ref><ref name="Karafet2005">Karafet, T. M., et al. (၂၀၀၅၊ မတ်လ ၁၈). ''Y-chromosomal haplogroups in East Asian populations''. Journal of Human Genetics, 50(4), 185-192.</ref>။ ထို့ပြင် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် သုတေသနစာတမ်းအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် Haplogroup D (အထူးသဖြင့် D1a1) ကို ၁၀% မှ ၂၀% အထိ တွေ့ရှိရသဖြင့် [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်လူမျိုးများ]]နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိုက်ရိုက်တော်စပ်မှုရှိကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပြီး၊ ဤအချက်သည် ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် တိဗက်ကုန်းမြင့်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းအယူအဆကို အပြည့်အဝ ထောက်ခံနေသည်<ref name="Su2000">Su, B., et al. (၂၀၀၀၊ မတ်လ ၂၈). ''Y chromosome haplotypes reveal stayed migration of the Tibeto-Burman populations''. Anthropological Science, 108(1), 1-13.</ref><ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (၂၀၀၄၊ စက်တင်ဘာလ ၁၆). ''Genetic evidence supports demic diffusion of Han culture to southern China''. Nature, 431, 302-305.</ref>။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ဗမာလူမျိုးများ၌ အရှေ့မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂိုလီးယား]]ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup C (အထူးသဖြင့် C2 သို့မဟုတ် C-M217) ဗီဇကို ၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင် အနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်<ref name="Zhong2010">Zhong, H., et al. (၂၀၁၀၊ ဇန်နဝါရီလ ၈). ''Extended Y-chromosome haplogroup distribution in the Maya-related populations''. Journal of Human Genetics, 55, 7-12.</ref><ref name="Hammer2006">Hammer, M. F., et al. (၂၀၀၆၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၄). ''Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer lineages''. Journal of Human Genetics, 51(1), 47-58.</ref>။ သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဤအမှတ်အသားသည် ၁၃ ရာစု [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုကျူးကျော်မှု]]၏ အကျိုးဆက်ဟု ရိုးရှင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြသော်လည်း<ref name="Weatherford2004">Weatherford, Jack. (၂၀၀၄၊ မတ်လ ၁၆). ''Genghis Khan and the Making of the Modern World''. Three Rivers Press.</ref>၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနအသစ်များအရ ဤအမှတ်အသားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာစဉ် မူလကတည်းက ပါဝင်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုစစ်ပွဲများသည် ၎င်းအချိုးအစားကို အနည်းငယ် ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည့် အချက်မျှသာ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်<ref name="Zerjal2003">Zerjal, T., et al. (၂၀၀၃၊ မတ်လ ၁၀). ''The Genetic Legacy of the Mongols''. American Journal of Human Genetics, 72(3), 717-721.</ref>။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ပထဝီဝင်ဒေသအလိုက် ဗီဇကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင် အလယ်ပိုင်း အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ပုဂံခေတ်မှစ၍ ဗမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်တွင် ရှိခဲ့သဖြင့် တိဗက်-ဗမာ မူလအစဗီဇကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးဆိုင်ရာ DNA (Autosomal DNA) ကို စစ်ဆေးသည့်အခါ ဗမာလူမျိုးများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်-ကဒိုင် မျိုးနွယ်စုများ]] (ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မူလမျိုးရိုး) နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်စွာ ရောနှောနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့ဖြစ်၍ ပုဂံအလွန် [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] ခေတ်များတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချလာမှုကြောင့် အညာဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် ရှမ်းအုပ်စုများ အပါအဝင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]]အနွယ်ဝင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ နက်ရှိုင်းစွာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့သည်<ref name="ThanTun1964">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၆၀–၁၆၈။</ref>။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အောက်မြန်မာပြည် အကြေဒေသ ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူနေထိုင်ခဲ့သော မွန်လူမျိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းမှု အားကောင်းခဲ့သဖြင့် မွန်-ခမာ (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဗီဇအလွှာ ပါဝင်မှု ရာခိုင်နှုန်း သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရသည်<ref name="Wang2021" />။ သို့သော်လည်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသည့် အချက်မှာ အဖမျိုးရိုးဘက်တွင် တိဗက်-ဗမာဗီဇ လွှမ်းမိုးနေသော်လည်း၊ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျိုးရိုးဗီဇ (mtDNA) စစ်တမ်းများ၌ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများတွင် အတွေ့ရများသော Haplogroup M နှင့် N (အထူးသဖြင့် M7၊ M21၊ N9) တို့ကိုသာ အဓိက တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Kivisild2002">Kivisild, T., et al. (၂copy၃၊ ဖေဖော်ဝါရီလ). ''The genetic heritage of the earliest settlers persists both in Indian tribal and caste populations''. American Journal of Human Genetics, 72(2), 313–332.</ref>။ ဤဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ရှေးဦးသမိုင်းတွင် မြောက်ဘက်အရပ်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ဖခင်ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်ရှိ ဌာနေတောင်ပိုင်းသား အမျိုးသမီးများနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ကာ သွေးနှောပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် ယနေ့ခေတ် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာနှင့် ထူးခြားသည့် မျိုးရိုးဗီဇ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိသည့် "ဗမာလူမျိုး" ဟူ၍ ဖြစ်တည်ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ဝင်ရောက်လာခြင်း == ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ကျော်ခန့်ကပင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်စုဒေသ]]၊ ထောင်မြစ်ဝှမ်း (洮河流域) တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ထိုဒေသတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်း အသုံးအဆောင်များသည် ခေတ်ပြိုင်တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရေချိန်ညီသော အဆင့်မြင့်လက်ရာများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယင်းတို့ကို ဗမာတို့၏ ဘိုးဘွားများဟု အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် သက်သေအထောက်အထား အကန့်အသတ်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တရုတ်တို့၏ နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်လာမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းအချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် အဆိုပါ လူမျိုးစုများသည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context''. Cambridge University Press.</ref> ဤသို့ နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ နီးပါးကြာမြင့်သော ရွှေ့ပြောင်းမှုဖြစ်စဉ်အတွင်း မိမိတို့၏ မူလယဉ်ကျေးမှုများ တိမ်ကောခဲ့ရပြီး၊ လွတ်လပ်စွာ အခြေချနိုင်ရေးအတွက် လမ်းခရီးတစ်လျှောက် တွေ့ကြုံရသော အခြားလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောခဲ့ကြရသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များသည် မူလကပင် မြင်းစီးအတတ်နှင့် တိုက်ခိုက်ရေးအတတ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်လှသည့် စစ်သည်တော်မျိုးရိုးများ ဖြစ်ကြပြီး မျိုးနွယ်တူ [[နန်ကျောက်]] (南诏) အင်ပါယာ၏ အောင်နိုင်ရေးစစ်ပွဲများတွင် အဓိကတိုက်ခိုက်ရေးအင်အားစုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ပြိုင်တရုတ် [[ထန်မင်းဆက်]] မှတ်တမ်းဖြစ်သော မန်ရှူး (Manshu) ကျမ်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိ တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော မျိုးနွယ်စုများကို စစ်ရေးအရ အသုံးချခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားရာ အဆိုပါမှတ်တမ်းများက ရှေ့ပြေးဗမာတို့၏ စစ်ရေးစွမ်းရည်ကို သက်သေခံလျက်ရှိသည်။<ref>Fan Chuo, "Manshu" (Book of the Southern Barbarians), Tang Dynasty.</ref> သို့သော် နန်ကျောက်အင်ပါယာ၏ ရေရှည်စစ်ရေးခိုင်းစေမှုများအပေါ် မကျေနပ်မှုများ ရှိလာခဲ့သည့်အပြင် နဂိုကပင် လွတ်လပ်မှုကို အလေးထားသည့်အလျောက် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမတိုင်မီတွင် နန်ကျောက်အုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေအတွင်းမှ အုပ်စုလိုက် စတင်ထွက်ခွာလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နန်ကျောက်တပ်မတော်၏ ရှေ့တန်းကင်းထောက်စစ်သည်များအဖြစ် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ရောက်ဖူးပြီး ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုများ ရေရှည်ရှင်သန် အခြေစိုက်နိုင်မည့် ဒေသကို ဗျူဟာမြောက် ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သည်တော်တို့၏ ကျန်းမာကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်စေနိုင်သည့် ပူပြင်းစိုစွတ်ပြီး [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] ကဲ့သို့ ရောဂါဆိုးများရှိရာ ဒေသများကို ရှောင်ရှားကာ၊ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့သော်လည်း ရောဂါဘယ ကင်းရှင်းပြီး အချက်အချာကျသည့် ဒေသကို ရွေးချယ်အခြေချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဤရွှေ့ပြောင်းလာသူ အုပ်စုများတွင် တိုက်ခိုက်ရေးကျွမ်းကျင်သော စစ်သည်တော် ယောက်ျားသားများ အဓိကပါဝင်ပြီး ဒေသခံ ပျူအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်ပြုကာ မျိုးဆက်သစ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThantMyintU">Thant Myint-U, "The River of Lost Footsteps", Faber & Faber (2006).</ref> ဗမာတို့သည် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းကို စုန်ဆင်းကာ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အရှေ့တောင်ဘက်မှ ဗျူဟာမြောက် ဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor. (2003). ''Strange Parallels''. Cambridge University Press.</ref> ထို့နောက် စစ်ရေးအရ အသာစီးရသူများဖြစ်သည့်အလျောက် စိုက်ပျိုးမြေအချက်အချာကျသည့် [[ကျောက်ဆည်]]နှင့် [[မင်းဘူး]]ဒေသများကို မွန်၊ သက်၊ ပလောင် နှင့် ပျူ တို့ထံမှ ရယူကာ အင်ပါယာထူထောင်ရန် ရိက္ခာအင်အားစုအဖြစ် အသုံးချခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ဆက်သွယ်ရေး၊ ရိက္ခာရရှိနိုင်မှု အကောင်းဆုံး ဗဟိုချက်ဖြစ်သော [[ပုဂံ]]ကို မြို့တော်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[ပုဂံ]]၌ အခြေချနိုင်ခဲ့သော ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် ထိုခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ယှဉ်လျှင် ကွာခြားမှုများ ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ အခြေချနေထိုင်ပြီးနောက်တွင် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများ၊ အိန္ဒိယ ဒေသမှ ဝင်ရောက်လာသော ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာ ပညာရပ်များကို၊ မိမိတို့၏ မူလဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ပိုမိုသစ်လွင် ကောင်းမွန်သော "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဇစ်မြစ်ကို လေ့လာရာတွင် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာဘိုးဘေး (Proto-Burmans) များနှင့် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] များ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံအကျဆုံး အချက်အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် မူလယဉ်ကျေးမှုအချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ရောက်ရာအရပ်ရှိ ဒေသခံယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ခံရောနှောရာတွင် အတုယူရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲယူခဲ့ကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၂၀၀၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ အင်းဝစာအုပ်တိုက်။</ref> တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် [[ပုဂံ]]တွင် အခြေချသည့် အေဒီ ၁၁ ရာစုက ဗမာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ပြိုင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် များစွာကွာခြားမှု ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ဗမာတို့သည် ရောနှောလာသည့် ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်တွင် လူနေမှုစနစ်နှင့် မကိုက်ညီသည်များကို ဖယ်ထုတ်ပြီး လိုအပ်သည်များကို ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့ထံမှ ဆည်မြောင်းစနစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ထံမှ စာပေနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အခြေခံများကို ရယူကာ ပိုမိုခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။တိုက်ခိုက်ရေးတွင်သာမက နယ်မြေဖော်ထုတ်ရာတွင်လည်း ထက်မြက်သူများဖြစ်၍ တောများကို ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းကာ [[ရွှေဘို]]၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ပခုက္ကူ]]၊ [[စစ်ကိုင်း]] နှင့် [[မန္တလေး]] ဒေသများတွင် လယ်ယာများ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသည့် အရပ်များတွင် [[ကွမ်း]]၊ [[ထန်း]] စသည့် ဥယျာဉ်ခြံများကို လုပ်ကိုင်ပြီး၊ အခြောက်သွေ့ဆုံး အရပ်များတွင် [[ပြောင်း]]၊ [[နှမ်း]] တို့ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြရာ<ref>ကျော်သက်၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၁)။ ''ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း''။</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ခြောက်သွေ့ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးကို စုစည်းစိုက်ပျိုးမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အလျင်အမြန် တိုးပွားလာကာ နယ်ပယ်ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာကြီးအဖြစ်သို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗမာတို့သည် အေဒီ ၁၁ ရာစုအတွင်းမှာပင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် အနုပညာရပ်များကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ထင်ရှားသော ပုဂံအင်ပါယာကြီးကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ပင်မကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် စာပေအနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရအောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref> ဗမာလူမျိုးများသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော [[ရတနာသုံးပါး]]ကို အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသည်။ နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလဆောက်တည်ခြင်း၊ သံဃာတော်များအား ဆွမ်းလောင်းလှူဒါန်းခြင်း၊ စေတီပုထိုးများသို့ သွားရောက်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]တရား အားထုတ်ခြင်းတို့ကို မြတ်နိုးစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ရာသီအလိုက် ကျင်းပသော သင်္ကြန်ပွဲတော်၊ ဝါဆိုလပြည့်၊ သီတင်းကျွတ်နှင့် တန်ဆောင်တိုင် မီးထွန်းပွဲတော်များသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်များကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press. pp. 31–45.</ref> သို့သော်လည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာသော သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဒြပ်ကွဲအဆင့်ဆင့် ရောနှောတည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ဗမာလူမျိုးစုတို့၏ ဘိုးဘေးများ (Proto-Burmans) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများသို့ မဆင်းလာမီ တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် ရှိနေစဉ်က ကိုးကွယ်မှုမှာ သဘာဝလွန် အင်အားစုများကို ယုံကြည်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဘိုးဘွားပူဇော်မှု တို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။<ref name="Luce1985" />ရှေးဦးဗမာတို့သည် တောတောင်၊ မြစ်ချောင်းနှင့် မိုးလေဝသကို အစိုးရသည်ဟု ယုံကြည်ရသော နတ်များကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် နောင်တွင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သော မိရိုးဖလာနတ်များနှင့် တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ အစောပိုင်းပုံစံများ ဖြစ်သည်။ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကွယ်လွန်သွားသော သူများကို နတ်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ ပူဇော်သည့်ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။<ref>Elias, N. (1876). Introductory Sketch of the History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan.</ref> ဗမာတို့ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် လမ်းကြောင်းတွင် ရှိသော နန်ကျောက်ဒေသမှ ရောနှောပါဝင်လာသည့် မဟာယာနနွယ် အယူအဆများနှင့် လူသားနှင့် နတ်လောကကြား ဆက်သွယ်ပေးသည့် ရှေးဟောင်း ဝိညာဉ်ရေးရာ အတတ်ပညာများ ပါရှိနေခဲ့သည်။ နတ်များအတွက် တင်ဆက်ရမည့် ကန်တော့ပွဲ (အုန်း၊ ငှက်ပျော) ပြင်ဆင်ပုံနှင့် နတ်တို့၏ ကျေနပ်မှုကို ရယူကာ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးအောင် ပြုလုပ်သည့် ယတြာအတတ်ပညာများ ပါဝင်သည်။ ဤအတတ်ပညာသည် ဗမာတို့ မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာစဉ်က နန်ကျောက် (ယူနန်) ဒေသမှ တန္တရ အယူအဆများနှင့် ပေါင်းစပ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပုဂံခေတ်ဦးတွင် အထင်ရှားရှိခဲ့သော [[အရည်းကြီး]] အယူအဆများ၏ အခြေခံမူလဇစ်မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Lieberman2003" /> ဗမာတို့သည် ပုဂံဒေသတွင် အခြေချပြီးနောက်မှသာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်နေသော [[ပျူ]] တို့ထံမှ [[ထေရဝါဒ]]အငွေ့အသက်များကို ပိုမိုထိတွေ့ခဲ့ရပြီး၊ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားများ ရောထွေးနေသည့် အရောအနှော အယူဝါဒများ ဖြစ်ခဲ့ရာမှ [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီး လက်ထက်တွင် သထုံပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်၏ အဓိကဘာသာအဖြစ် ပျိုးထောင်ပေးခဲ့သည်။<ref>Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagan. New York: J. J. Augustin.</ref> သို့သော်လည်း ထေရဝါဒဘာသာ ထွန်းကားလာသည့်တိုင်အောင် မဟာယာနနွယ်သော ပွဲကျောင်းအလေ့အထများ၊ ရိုးရာနတ်နှင့်ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် [[ညောင်ရမ်းခေတ်]] အထိ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ပုဂံခေတ်တွင် [[ကျန်စစ်သား]]မင်းကြီး နန်းသစ်တည်၍ နန်းသိမ်းပွဲကျင်းပရာတွင် ဟိန္ဒူနတ်ဘုရားဖြစ်သည့် [[ဗိဿနိုး]]နတ်ကို ပင့်ဖိတ်ပသခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref>တောင်ငူမင်းဆက်များအတွင်း တောင်တွင်းရှင် မုန်ယိုဆရာတော်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို အားထားခဲ့ကြသည်။ညောင်ရမ်းမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဗားမဲ့၊ ဗားမော့ အစရှိသည့် မွန်ဆရာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ နတ်မေးစေခြင်း၊ ဗေဒင်ယတြာနှင့် အင်းအိုင်ခါးလှည့် အတတ်ပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းတို့ကို တွေ့ရသည်။<ref>Lieberman, V. B. (1984). Burmese Administrative Cycles. Princeton University Press.</ref> ဤသို့ဖြင့် မြန်မာတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် စင်ကြယ်သော ထေရဝါဒအယူအဆအပြင် ရှေးဟောင်းရိုးရာ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဟိန္ဒူဗေဒင်ပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်နေသည့် "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှု" အဖြစ် သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ရှိလာခဲ့သည်။ === မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော် === အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ ရိုးရာပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာကုန်ဆုံး၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်ဖြစ်သည်။ သင်္ကြန်ဟူသော စကားလုံးသည် သက္ကတဘာသာစကား "သင်္ကန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အိန္ဒိယမှ နက္ခတ်ဗေဒ နှင့် မြန်မာယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစပ်ကာ မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ဒေသန္တရဓလေ့များဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတချို့တွင် "သင်္ကြန်" ဟူသော စကားလုံးကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြ ထားပြီး နှစ်သစ်ကူးကာလ အလှူအတန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အထောက်အထားများ ရှိသည်။<ref name="bagan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref>အင်းဝခေတ်တွင် သင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ပိုမိုခိုင်မာသော စာပေအထောက်အထားများ ရှိလာခဲ့သည်ရှင်မဟာရဌသာရ၏ ပျို့ကဗျာများတွင် တန်ခူးလအမွှမ်းတင် ကဗျာများတွင် သင်္ကြန်အခါသမယ၏ သာယာပုံနှင့် ရေသဘင်ပွဲအကြောင်းများကို ထည့်သွင်းစပ်ဆိုခဲ့သည်။ရှင်မဟာသီလဝံသ၏ မှတ်တမ်းများတွင်လည်း သင်္ကြန်ရက်တွင် သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ဘုရားရေသပ္ပာယ်ပွဲများ ကျင်းပပုံကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ava">ရှင်မဟာရဌသာရ၊ "တံတားဦးတည် မိန့်တော်ပြန်ပျို့"။</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော် အစည်ကားဆုံးနှင့် အထောက်အထား အများဆုံးခေတ်ဖြစ်သည်။ မန္တလေး နန်းတွင်းနှင့် စေတီပုထိုးများတွင် သင်္ကြန်ရက်၌ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ရေသပ္ပာယ်ပုံနှင့် အကျဉ်းသားများကို လွှတ်ပေးပုံ (ဇီဝိတဒါနအလှူ) မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်ပုံ၊ သင်္ကြန်စာ ထုတ်ပြန်ပုံနှင့် နန်းတွင်းရေသဘင်ပွဲ ကျင်းပပုံများကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="konbaung">မောင်မောင်တင်၊ "ကုန်းဘောင်ဆက် ရာဇဝင်တော်ကြီး"။</ref> ယခုခေတ်တွင် မဏ္ဍပ်များ၊ တေးဂီတများနှင့်အတူ လူထုပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့ သိရှိလာကြသည်။ သင်္ကြန်ကာလတွင် ဗမာလူမျိုးတို့သည် စုပေါင်း၍ မုန့်လုံးရေပေါ် ပြုလုပ်ကာ ကျွေးမွေးကြသည်။ အချို့မုန့်လုံးများထဲတွင် ငရုတ်သီးထည့်၍ နောက်ပြောင်တတ်သော ချစ်စရာ ဓလေ့လည်း ရှိသည်။သင်္ကြန်သီချင်းများနှင့်အတူ ညီညာစွာ ကပြသော သင်္ကြန်ယိမ်းအကသည် ဗမာ့သင်္ကြန်၏ မရှိမဖြစ် အလှတရား ဖြစ်ပြီး ခေတ်ကာလ အခြေအနေများကို ဟာသနှော၍ တိုင်ပင်ညီညာစွာ အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သော သံချပ်ထိုးခြင်းသည် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ လွတ်လပ်သော အနုပညာပြကွက် ဖြစ်သည်။<ref name="art">မောင်ကြည်သန့်၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ဆယ့်နှစ်လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၂၀၀၇။</ref> သင်္ကြန်ကာလတွင် ပိတောက်ပန်းမှာ ဗမာတို့၏ သင်္ကြန်သင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သင်္ကြန်အိုးထဲတွင် အတာပန်း (၇) မျိုး ထည့်၍ သိကြားမင်း လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို ကြိုဆိုကြသည့် ဓလေ့လည်းရှိသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာအမျိုးသမီး များသည် ရင်စေ့ ရှပ်အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး ပိုးချည်ဖောက်ထားသော ကွင်းလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်၍ပခုံးတွင်ပဝါလွှား ရင်တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်ချထားသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများသည်ဆံ ပင်ကိုအထူးဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများမှာ ဦးခေါင်းတွင် ခေါင်းပေါင်းပေါင်း၍ တိုက်ပုံ ရင်စေ့နှင့် ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == {{main|မြန်မာဘာသာစကား}} ဗမာဘာသာစကား (သို့မဟုတ်) မြန်မာစကား ({{lang-en|Burmese language}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအသီးသီးရှိသည့်အနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာလူမျိုး]]တို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအကြားတွင်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန် ပေါင်းကူးဘာသာစကား အဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin. pp. 98–105.</ref> သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၄၅–၅၀။</ref> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == ဗမာလူမျိုး တို့၏ သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် လူမျိုးစုတစ်ခုလုံးနှင့် ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံးကို ကိုယ်စားပြုသည့် အမျိုးသားရေး လက္ခဏာများနှင့် ပြယုဂ်များအနက် ဥဒေါင်းငှက် နှင့် ခြင်္သေ့ သည် အထင်ရှားဆုံးသော ဂုဏ်ဆောင်သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာ့ပဒေသရာဇ်ခေတ် ရာဇပလ္လင်များ (သီဟာသနပလ္လင်) မှသည် ခေတ်သစ်နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်နှင့် ငွေစက္ကူများအထိ အသုံးပြုခဲ့သော "ခြင်္သေ့ရုပ်" သည် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား၊ ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အာဏာစက် တည်တံ့ခိုင်မြဲခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည့် ရုံးသုံးသင်္ကေတအဖြစ် တည်ရှိသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> သို့သော်လည်း အုပ်ချုပ်သူအစိုးရနှင့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းထက် "ဗမာလူမျိုးစုတစ်ခုလုံး၏ အသည်းနှလုံး၊ ရိုးရာဇာစ်မြစ်နှင့် ပြည်သူ့စိတ်ဓာတ်" ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ အသားပေးဖော်ညွှန်းရာတွင်မူ "ဒေါင်းရုပ်" သည်သာလျှင် အဓိကအကျဆုံးသော ကမ္ပည်းအမှတ်အသား ဖြစ်သည်။ ဗမာတို့သည် ရှေးမင်းဆက်များကတည်းက မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ် (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူခဲ့ကြရာမှ နေမင်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ဒေါင်းရုပ်ကို လူမျိုး၏အမှတ်အသားအဖြစ် စတင်တန်ဖိုးထားခဲ့ကြပြီး၊ [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] တရားဝင်နိုင်ငံတော်အလံနှင့် ဒေါင်းဒင်္ဂါးများပေါ်တွင် ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြင့် ဗမာလူမျိုး၏ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် သမိုင်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> [[File:Flag of Burma 1943.svg|thumb|၂၅၀ပြစ်ဆဲလ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း (၁၉၄၃–၁၉၄၅) ကုန်းဘောင်ခေတ်အလံလာ ကူးဒေါင်းရုပ်ကို အလယ်ဗဟို၌ ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည့် ဗမာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ သုံးရောင်ခြယ်အလံတော်]] [[File:Peacock Throne of Myanmar.jpg|thumb|၃၀၀ပြစ်ဆဲလ်|ဥဒေါင်းပလ္လင်တော် (သို့မဟုတ်) မယုရာသနပလ္လင်သည် ရှေးမြန်မာဘုရင်များ အစဉ်အဆက် အသုံးပြုခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရာဇပလ္လင် (၈) မျိုးအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဗမာလူမျိုးတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် ဥဒေါင်းငှက် (ဒေါင်းရုပ်) သည် တင့်တယ်ခြင်း၊ မင်္ဂလာရှိခြင်းနှင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပြယုဂ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေလာ ငါးရာ့ငါးဆယ်နိပါတ်တော်များအနက် "မောရဇာတ်တော်" တွင် ဘုရားအလောင်းတော်သည် ရွှေဥဒေါင်းမင်းဖြစ်၍ နေမင်းကို ပူဇော်ရှိခိုးသည့် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗမာတို့သည် ဒေါင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော မွန်မြတ်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် အစဉ်အဆက် တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၂၀၀၄)။ ''မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း''။ ရန်ကုန်: ဓမ္မစာပေ။</ref> ထို့ပြင် မြန်မာမင်းဆက်များကို "သူရိယဝံသ" (နေမင်း၏အနွယ်စု) ဟု အလေးအမြတ်ပြု ခေါ်ဆိုကြရာတွင် နေမင်း၏ ကိုယ်စားပြုအမှတ်အသားအဖြစ် ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ အနုပညာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဦးအစဖြစ်ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်ကို ဘာသာရေးနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ကျန်စစ်သား|ကျန်စစ်သားမင်း]]၏ မြေကန်ကျောက်စာ (သို့မဟုတ်) နန်းတည်ကျောက်စာများတွင် ၎င်း၏ဘုန်းလက်ရုံးကို ကျူးရင့်ရာ၌ "နေမင်းနှင့် ဥဒေါင်းမင်းကဲ့သို့ တောက်ပသူ" ဟု တင်စားသုံးနှုန်းခဲ့သဖြင့်၊ ပုဂံခေတ်ကတည်းက ဒေါင်းသည် မြန်မာ့တော်ဝင်မင်းစိုးရာဇာတို့၏ မြင့်မြတ်သော ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Luce">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Locust Valley, N.Y.: Artibus Asiae.</ref> အင်းဝခေတ် (ပထမအင်းဝခေတ်) တွင် ဗမာစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သိသိသာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး၊ ဒေါင်းရုပ်သည် စာပေအလင်္ကာများနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များတွင် ပိုမိုနေရာရလာခဲ့သည်။အင်းဝဘုရင်များ၏ ရာဇပလ္လင်များနောက်ခံတွင် နေမင်းနှင့် လမင်း၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဒေါင်းရုပ်နှင့် ယုန်ရုပ်ကို လက်ဝဲလက်ယာ ထည့်သွင်းထုလုပ်သည့် "ဥဒေါင်းတံဆိပ်၊ ယုန်တံဆိပ်" စနစ်သည် အင်းဝခေတ်တွင် အခြေခိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (ဒုတိယတွဲ)။</ref>အင်းဝခေတ် စာဆိုအကျော်အမော် [[ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]]နှင့် [[ရှင်မဟာသီလဝံသ]] တို့၏ ပျို့ကဗျာများတွင် ဗမာမင်းတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုးကို "သူရိယဝံသ ဒေါင်းမင်းအနွယ်" ဟု ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ဒေါင်းသည် လူမျိုး၏ အထက်တန်းကျသော ပြယုဂ်အဖြစ် စာပေ၌ ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။ တောင်ငူအင်ပါယာ (ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်) ခေတ် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီးတို့ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားလာမှုနှင့်အတူ ဒေါင်းရုပ်ကို ထီးသုံးနန်းသုံး အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော ပဲခူးကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်ကြီး၏ ရာဇပလ္လင်တော်များနှင့် တံခါးမကြီးများတွင် နေမင်းအနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်များကို ရွှေချထုလုပ်ကြကြောင်း ခေတ်ပြိုင်ပေါ်တူဂီနှင့် ဥရောပခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref>တောင်ငူခေတ် တပ်မတော်စစ်ချီရာတွင် ရှေ့တန်းမှ စစ်သူကြီးအချို့၏ မြင်းကန္နားများနှင့် ကတ္တီပါရွှေချလံများတွင် ဒေါင်းမြီး (ဥဒေါင်းဖီး) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးစိုက်ဆင်ယင်သည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ [[File:State Seal of Mranma (Burma) of late Konbaung.jpg|thumb|၂၈၀ပြစ်ဆဲလ်|ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း (မင်းတုန်းမင်းနှင့် သီပေါမင်းလက်ထက်) တွင် သုံးစွဲခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဒေါင်းရုပ်ပါ တရားဝင် နိုင်ငံတော်တံဆိပ်တုံးတော် (State Seal)]] [[File:1 Pe - Myanmar ND (1853) Mindon Min. Peacock. vz.jpg|thumb|၃၀၀ပြစ်ဆဲလ်|၁၈၅၃ ခုနှစ် [[မင်းတုန်းမင်း]]တရားကြီး လက်ထက်တွင် ရတနာပုံနေပြည်တော်၌ စတင်သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် တစ်ပဲတန် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ၏ ရှေ့မျက်နှာစာ မြင်ကွင်း။ အလယ်ဗဟိုတွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ဒေါင်းရုပ်ကို ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အချုပ်အခြာအာဏာ လက္ခဏာအဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်မှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဖြစ်၏။[[အလောင်းမင်းတရား]] လက်ထက်မှစ၍ တော်ဝင်တံဆိပ်တုံးများနှင့် အမိန့်ပြန်တမ်းများတွင် "ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းပုံ" ကို စတင်ခတ်နှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Symes">Symes, Michael. (1800). ''An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava''. London.</ref>[[မင်းတုန်းမင်း]] လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်အလံအဖြစ် "အဖြူရောင်နောက်ခံပေါ်တွင် အမွေးအတောင် ဖြန့်ရစ်နေသည့် ကူးဒေါင်းရုပ်ပါသော အလံ" ကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သလို၊ ရတနာပုံခေတ် သွန်းလုပ်ခဲ့သည့် ငွေဒင်္ဂါးများကိုလည်း "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" ဟု တရားဝင် ခတ်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သဖြင့် ဒေါင်းသည် ဗမာတို့၏ အမျိုးသားရေး လက္ခဏာအဖြစ် သမိုင်းတွင် ကမ္ပည်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Robinson">Robinson, M. and Shaw, L.A. (1980). ''The Coins and Banknotes of Burma''. Manchester.</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] ==ဗမာလူမျိုးစု== မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား ဗမာလူမျိုးစု (၉)စု ရှိသည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည်။ # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # ဗမာလူမျိုး # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဘာသာဗေဒအရ ဗမာနွယ်အုပ်စုသည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". In: Bradley, D. (ed.), Papers in Southeast Asian Linguistics No.14.</ref> ပါဝင်သော လူမျိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — #[[ဗမာလူမျိုး]] #[[အင်းသားလူမျိုး]] #[[ဖွန်းလူမျိုး]] #[[တောင်ရိုး]] #[[ရခိုင်]] #[[ဓနု]] #[[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] #[[ယော]]၊[[ထားဝယ်]]၊[[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] <ref>Okell, John (1969). ''A Reference Grammar of Colloquial Burmese''. Oxford University Press.</ref> == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] qfjf9qmqrfds89zyuaggwal2gb0htex 0 4353 1036179 1035044 2026-06-05T12:26:15Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ */ 1036179 wikitext text/x-wiki '''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang|shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}} သို့မဟုတ် {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံးတိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည့် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်စုကြီး]] တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Britannica-Shan">{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ကြပြီး မိခင်ဘာသာစကားဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "တႆး" (တိုင်း) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း အရေအတွက်မှာ ၄ သန်းမှ ၆ သန်းဝန်းကျင်ရှိပြီး၊<ref name="POTWF">{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation}}</ref> ၎င်းပမာဏသည် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။<ref name="Britannica-Shan" /><ref name="CIA geos"/> {{Infobox ethnic group | group = Tai Shan<br/>တႆး<br/>Tai Yai | flag = Flag of the Shan State.svg | flag_caption = ရှမ်းပြည်နယ်အလံ | image = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]] | caption = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | pop = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)<ref name=POTWF/><ref name="CIA geos"/> | region1 = {{flag|Myanmar}}<br>(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}}) | pop1 = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}} | ref1 = <ref name="CIA geos">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}</ref> | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | langs = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] | related = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]] }} == အမည်ရင်းမြစ် == ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).<ref>{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}</ref> '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})<ref>{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}</ref> သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}</ref> 'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]] ရှမ်းလူမျိုးများသည် သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] မျိုးနွယ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Edmondson2007">Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (2007). ''Comparative Kadai: Linguistic Studies Beyond Tai''. Summer Institute of Linguistics.</ref> ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စောစီးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသည့် သမိုင်းဦးဌာနေ မူလမျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များအရ ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် အေဒီ မတိုင်မီခေတ်များကတည်းက တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း (ယနေ့ခေတ် [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ကွမ်တုန်း နှင့် ကွမ်ရှီး ဒေသများ) တွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Terwiel1981">Terwiel, B. J. (1981). ''The Tai of Assam and Ancient Tai Ritual''. Centre for South East Asian Studies.</ref> အေဒီ ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုခန့်တွင် ယူနန်ဒေသ၌ ထွန်းကားခဲ့သော [[နန်ကျောက်]]နိုင်ငံ (Nanzhao) ၏ အင်အားကြီးမားလာမှု၊ တရုတ်ဟန်လူမျိုးများ၏ တောင်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်လာမှုများနှင့်အတူ တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ရာသီဥတု ကောင်းမွန်ပြီး မြေဩဇာပြည့်စုံသော တောင်ဘက်မြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဆင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းမှုများမှတစ်ဆင့် မြစ်ဝှမ်းဒေသများကို အခြေခံ၍ လူမျိုးစုများ ကွဲပြားသွားခဲ့ရာ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao)၊ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[ထိုင်းလူမျိုး]] (Siamese/Thai) နှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအထက်ပိုင်း မြေပြန့်ချိုင့်ဝှမ်းများတွင် အခြေချသူများမှ ရှမ်းလူမျိုး (Shan သို့မဟုတ် Tai Yai) ဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="Wyatt2003">Wyatt, D. K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တိုင်မျိုးနွယ်စုများ စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် ကာလမှာ အေဒီ ၁၀ ရာစုခန့် သို့မဟုတ် ထို့ထက် စောနိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြပြီး [[ပုဂံခေတ်]] အထောက်အထား ကျောက်စာများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများကို "သျှံ" သို့မဟုတ် "သျှမ်" (Syam) ဟူသော အမည်ဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့အခြေချရာ တောင်ကုန်းချိုင့်ဝှမ်း ဒေသအသီးသီးတွင် "မိန်း" (Mong / မိူင်း) ဟုခေါ်သော မြို့ပြနိုင်ငံငယ်များကို တည်ထောင်ပြီး ရိုးရာခေါင်းဆောင် "စော်ဘွား" (Saopha / ၸဝ်ႈၾႃႉ) များက ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SaoSaimong1965">Sao Saimong Mangrai (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> အဆိုပါ စော်ဘွားနယ်မြေ အစုအဖွဲ့များသည် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြည်မဒေသရှိ မြန်မာဘုရင်များနှင့် မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်းများဖြင့် တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါမှသာ "ပဒေသရာဇ် ရှမ်းပြည်နယ်" အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း == ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။<ref>Genetic study source</ref> တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။<ref>Migration reference</ref> မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး<ref>O-M122 reference</ref> အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့ အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Shan_Genetic_Structure">{{cite journal |last1=Sinsermsakul |first1=P. |last2=Srikaew |first2=K. |last3=Kangwanpong |first3=D. |last4=Kutanan |first4=W. |title=Genetic structure of the Shan people in Northern Thailand and its implications for the Tai-Kadai migration |journal=Scientific Reports |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=21453 |doi=10.1038/s41598-021-00845-x |pmid=34716321}}</ref> ==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်== ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။<ref>ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉</ref> ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်> သျံ> သျှံး> သျှမ်း> ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်> သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်> သျှမ်း> သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။</ref> ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။<ref>ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄</ref> ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ <ref>သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။</ref> သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။</ref> ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။<ref>Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10</ref> ၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။</ref> ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။ == မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ == === ရှမ်းညီနောင်သုံးဦးခေတ် (ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်ဦး) === ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းလုနီးပါးဖြစ်ချိန်တွင် ပုဂံမင်းတို့၏ အားကိုးအားထားပြုရသော ရှမ်း-ဗမာ ကပြား စစ်သူကြီးများဖြစ်သည့် အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြံနှင့် သီဟသူ ဟူသော '''ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး''' သည် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာနှင့် ပင်လယ်ဒေသတို့တွင် အခြေစိုက်ကာ အင်အားတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTunOldHistory">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၃၅–၁၄၂။</ref> ၎င်းတို့သည် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၆၆၂ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၀၁) တွင် တရုတ်-မွန်ဂိုတပ်များကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း တွင် ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည်။ ညီနောင်သုံးဦးအနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်သူ သီဟသူ (အနန္တသီဟသူရိန်) သည် သက္ကရာဇ် ၆၇၄ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၁၃) တွင် ပင်းယမြို့ကို တည်ထောင်ကာ ထီးနန်းစိုးစံခဲ့ပြီး အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချလာစေသည့် သမိုင်းအစပျိုးရာ ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala1">ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ပထမတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၃၁၀–၃၁၅။</ref> === အင်းဝခေတ်နှင့် ရှမ်းစော်ဘွားများ ကြီးစိုးခြင်း === ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်များ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သီဟသူ၏ မြေးတော်စပ်သူ [[သတိုးမင်းဖျား]]က သက္ကရာဇ် ၇၂၆ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၆၄) တွင် [[အင်းဝမြို့]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="ThanTunOldHistory" /> သို့ရာတွင် အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းဖြစ်သော မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၀၁–၁၅၂၇) အာဏာစက် အားနည်းချိန်၌ မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ ပိုမိုအင်အားကြီးမားလာခဲ့သည်။ ထိုရှမ်းစော်ဘွားများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံသည် သက္ကရာဇ် ၈၈၈ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇) တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝမြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိကို သတ်ဖြတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို မိမိ၏သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇–၁၅၄၂) အား ဆက်ခံစေခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)။ (၁၉၉၃)။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေးလုပ်ငန်း။ စာ-၁၁၈–၁child၂၅။</ref> သိုဟန်ဘွား လွန်ပြီးနောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား ထီးနန်းအပ်နှင်းကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို အင်းဝနန်းတွင် ဆက်လက်ဘိသိက်မြှောက်ရန် မှာကြားခဲ့ကာ မိမိကိုယ်တိုင်မူ ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်း လွန်သော် သားဖြစ်သူ [[မိုးဗြဲနရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၄၅–၁၅၅၁) ဆက်လက်စိုးစံစဉ် စစ်ကိုင်းဒေသမှ ရှမ်းမင်းမျိုးနွယ်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]] က အင်းဝကို လာရောက်တိုက်ခိုက် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်စိုးစံခဲ့သည်။<ref name="Kala2">ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၄၂–၁၄၆။</ref> === ရှေးရှမ်းဖက်ဒရယ်ပြည်နယ်များ (၃၃ နယ်) === ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် ဦးစီးအုပ်ချုပ်မှုမှတ်တမ်းများအရ ရှမ်းစော်ဘွားများ အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသတွင် ပြည်နယ်ပေါင်း ၃၃ နယ် တည်ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုးရာအရ "တေတ္တိံသ" (၃၃ နယ်) ဟု တင်စားခေါ်ဆိုကြသည်။ ယင်းဒေသသည် စုစုပေါင်း စတုရန်းမိုင် ၅၆,၆၄၅ ကျယ်ဝန်းပြီး ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက်တွင် စော်ဘွား ၁၆ ဦး၊ မြို့စား ၁၃ ဦး နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄ ဦးတို့က ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. G., & Hardiman, J. P. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Rangoon: Government Printing. Part I, Vol. 1, pp. 200–215.</ref> ယင်း ၃၃ နယ်ကို ပထဝီဝင်အရ အောက်ပါအတိုင်း တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည် -<ref name="ShanStates">လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၈၈–၉၇။</ref> ==== တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၂၇ နယ်) ==== # [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]] # [[မိုးနဲမြို့|မိုးနဲနယ်]] # [[ညောင်ရွှေမြို့|ညောင်ရွှေနယ်]] # [[ရပ်စောက်မြို့|ရပ်စောက်နယ်]] # [[လဲချားမြို့|လဲချားနယ်]] # [[မောက်မယ်မြို့|မောက်မယ်နယ်]] # [[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်နယ်]] # [[မိုင်းပွန်မြို့|မိုင်းပွန်နယ်]] # စကားနယ် # နောင်မွယ်နယ် # မိုင်းနောက်နယ် # [[မိုင်းကိုင်းမြို့|မိုင်းကိုင်းနယ်]] # [[ကျေးသီမြို့|ကျေးသီဗန်းစံနယ်]] # [[ပင်လောင်းမြို့|လွယ်လုံ (ပင်လောင်း) နယ်]] # သထုံ (ဆီဆိုင်) နယ် # ဗန်းရင်နယ် # [[ဟိုပုန်းမြို့|ဟိုပုန်းနယ်]] # နန်းခုတ်နယ် # စကွယ်နယ် # [[မိုင်းရှူးမြို့|မိုင်းရှူးနယ်]] # သမခမ်း (သာမိုင်းခမ်း) နယ် # [[ပွေးလှရွာ၊ ပင်းတယမြို့နယ်|ပွေးလှနယ်]] # ဘော်နယ် # ရွာဝံ (ရွာငံ) နယ် # ပင်မှီနယ် # ကျုံးနယ် # [[ပင်းတယမြို့|ပင်းတယနယ်]] ==== မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၆ နယ်) ==== # [[သီပေါမြို့|သီပေါနယ်]] # တောင်ပိုင် (နမ့်ဆန်) နယ် # မိုင်းရယ်နယ် # [[သိန္နီမြို့|မြောက်သိန္နီနယ်]] # [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်နယ်]] # မိုးလင်းနယ် === ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် === ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]] အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့် လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ် အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့် လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု == ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား == [[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။ မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။ == ရှမ်းမျိုး ၃၀ နှင့် ရှေးခေတ်မနုဿဗေဒအမြင် == မြန်မာ့ရှေးဟောင်းကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သော '''"ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း"''' တွင် ဖော်ပြချက်အရ "ရှမ်းမျိုး ၃၀" ဟု ဆိုသော်လည်း လက်တွေ့တွင် ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာဗေဒအရ ကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့် အိမ်နီးနားချင်း နိုင်ငံခြားသား လူမျိုးစုများစွာ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၄၂–၄၆။</ref> ရှေးခေတ်မြန်မာမင်းများလက်ထက် အယူအဆအရ မိမိတို့နှင့် စကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု မတူဘဲ အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော လူမျိုးစုအားလုံးနီးပါးကို "ရှမ်း" (Shan) ဟူသောအမည်အောက်တွင် ခြုံငုံ၍ သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>ဆာဂျော့စကော့တ် (လှသမိန် ဆီလျော်အောင်ဘာသာပြန်သည်)။ (၁၉၆၅)။ ''မြန်မာပြည်အခြေပြကမ္ပည်းကျမ်း''။ သုတစာပေတိုက်။ စာ-၁၁၂။</ref> === လူမျိုးစု ၃၀ အား အသေးစိတ်ခွဲခြားခြင်း === ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်းပါ ဂါထာစပ်ဆိုချက်အရ ခွဲခြားထားသော လူမျိုးစု ၃၀ ၏ ယနေ့ခေတ် သုတေသနပြုချက် နောက်ခံများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -<ref name="Zambu">မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း (ပထမတွဲ)။ (၁၉၆၅)။ ဗဟိုပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၂၃၀–၂၃၄။</ref> ==== ပထမ ၁၀ မျိုး ==== # '''လင်း''' - လင်းခေး သို့မဟုတ် လင်းဇင်း (လာအို) နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။ # '''သက်''' - ရခိုင်ရိုးမတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[သက်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ချင်း''' - မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသမှ [[ချင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ခုံ''' - ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ရှမ်းမျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်သော [[ဂုံလူမျိုး|ခုံ (သို့မဟုတ်) ဂုံလူမျိုး (Khün)]] များ ဖြစ်သည်။ # '''ရင်''' - ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ရှိ ရင်ကြား၊ ရင်နက် (ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲ) များကို ဆိုလိုသည်။ # '''ကတူး''' - မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကတူးလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''မြန်''' - ဗမာ (မြန်မာ) လူမျိုးစုကိုပင် ရှေးဟောင်းအခေါ်အဝေါ်ဖြင့် ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''အကျော်''' - ရှေးခေတ်က ကမ္ဘောဒီးယား (ခမာ) သို့မဟုတ် လာအိုနွယ်ဖွားများကို ခေါ်ဆိုသည့် အမည်ဖြစ်သည်။ # '''ဂင်''' - တရုတ်-ဗီယက်နမ်နယ်စပ် သို့မဟုတ် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ဘက်မှ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ရှမ်း''' - ပင်မ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင် (Tai) နွယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး]]များကို တိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်းသည်။ ==== ဒုတိယ ၁၀ မျိုး ==== # '''ဇဝါ''' - အင်ဒိုနီးရှား ဂျာဗားကျွန်း (Java) သို့မဟုတ် လာအိုနိုင်ငံ [[လွမ်ပရာဘန်းမြို့|လွမ်ပရာဘန်း]] ရှေးဟောင်း မာလယူ-ဇဝါ နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုသည်။ # '''မျက်နှာမည်း''' - အသားအရောင်ညိုမည်းသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွား သို့မဟုတ် တောင်ပစိဖိတ်နွယ်ဖွားများကို တင်စားခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ကသည်း''' - အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဏိပူရ (Manipur) ဒေသမှ [[ကသည်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ရေမီးထွက်''' - ရှေးဒဏ္ဍာရီလာ လူမျိုးစုအမည် သို့မဟုတ် ထူးခြားသော ဝတ်စုံဝတ်ဆင်သည့် လူမျိုးစုတစ်ခုအား တင်စားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''ကရက်''' - ရှမ်းနှင့် ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''လဝ''' - ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ မွန်-ခမာနွယ်ဝင် [[ဝလူမျိုး|လဝ (ဝလူမျိုး)]] များ ဖြစ်သည်။ # '''လော''' - ယနေ့ခေတ် [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao) များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''ပန်းလောင်''' - [[ပလောင်လူမျိုး]] (Ta'ang) များကို ရှေးဟောင်းစာလုံးပေါင်းဖြင့် ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''တရက်''' - ရှမ်းပြည်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ဒေသရှိ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ # '''ရှမ်း''' - အထက်ပါအတိုင်း တိုင်နွယ်ဖွား (Tai) အစုအဖွဲ့ကိုပင် ထပ်မံအတည်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ==== တတိယ ၁၀ မျိုး ==== # '''စနု''' - ကချင် သို့မဟုတ် ရှမ်းတောင်တန်းရှိ လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ဘအူ''' - ဗန်းမော်နှင့် ကချင်တောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ကရင်''' - မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့တောင်ဘက် တောင်တန်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ [[ကရင်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ကချင်''' - မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဘက်စွန်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကချင်လူမျိုး]] (ဂျင်းဖော) များ ဖြစ်သည်။ # '''ဂနော''' - ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ကံလော သို့မဟုတ် ဒေသခံလူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ယောန်''' - ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) ဒေသမှ ရှမ်းနွယ်ဖွား '''"ရှမ်းယွန်း" (Yuan)''' များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''လဝိုက်''' - အနောက်ဘက် ကသည်း သို့မဟုတ် ချင်းတောင်တန်းအနီးရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''တရုပ်''' - မြောက်ဘက်အိမ်နီးနားချင်း [[တရုတ်လူမျိုး]]များကို ဆိုလိုသည်။ # '''ယိုးဒယား''' - ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ဘန်ကောက်နှင့် အယုဒ္ဓယအနွယ်ဝင် [[ထိုင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''အနဲ''' - ရှမ်းပြည်နယ် တောင်တန်းဒေသရှိ အလွန်သေးငယ်သော လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ==ရှမ်း (၁၀) မျိုး== [[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]] [[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]] [[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]] [[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]] [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]] [[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]] [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]] [[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]] [[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]] [[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]] '''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ''' [[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]] [[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]] == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲတော်=== ရှမ်းပြက္ခဒိန်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံထားသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးသည့် အချိန်၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းများ နားနားနေနေရှိသည့် မြန်မာပြက္ခဒိန်အရ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။<ref name="calendar">Sao Noom Han, "The Shan Calendar and Its Significance", 2015.</ref> နှစ်သစ်ကူး နံနက်ခင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို မိဘဘိုးဘွားများထံ သွားရောက်၍ ကန်တော့ကြသည်။ လူငယ်များက လူကြီးမိဘများအား ကျန်းမာပါစေကြောင်း ဆုတောင်းပေးကြပြီး လူကြီးများကလည်း ပြန်လည်၍ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းစကားများ ပြောကြားကြသည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆွမ်းကျွေးခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် အလှူအတန်း ပြုလုပ်ခြင်းများကို တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကောင်းမှုကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲ၏ အသက်မှာ ရိုးရာဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သည်။ ကတိုးအက နှင့် တိုးနယားအကသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်သံများဖြင့် ကခုန်ကြသည်။ခေါက်ပုဒ် (ရှမ်းခေါပုတ်) ကို နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အိမ်တိုင်းလိုလို ပြုလုပ်၍ ဧည့်ခံကျွေးမွေးကြသည်။<ref name="culture">Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.</ref> ===ရှမ်းရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော်=== သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]သို့ အေဒီ (၁၁) ရာစု ပုဂံနိုင်ငံတော်မှတဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ တဖြည်းဖြည်းချင်း စီးဝင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်"၊ ၁၉၆၄။</ref> ရှမ်းသင်္ကြန် (ပွႆးသၢင်းၵျၢၼ်ႇ) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ အတာနှစ်ကူးကာလ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်ပြီး မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ တွက်ချက်မှုစနစ်အပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့တွင် နတ်တော်လ တွင်ကြရောက်သော ရှမ်း(တိုင်)နှစ်သစ်ကူးနေ့ ရှိသော်လည်း၊ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] အရ ကျရောက်သော သင်္ကြန်ပွဲတော်ကိုလည်း "နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်ကူးခြင်း" အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆင်နွှဲကြသည်။<ref name="history">Sai Kam Mong, "The History and Development of the Shan Scripts and Culture", 2004.</ref> ရှေးယခင်ကပင်ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းစောလက်ထက်မှစ၍ ရှမ်းနှင့် ဗမာလူမျိုး တို့အကြား နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အပြန်အလှန် ထိတွေ့မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၁ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ ပါဠိစာပေ၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်နည်းများ ပါသွားခဲ့သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သင်္ကြန်စာထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နှစ်သစ်ကူးခြင်း ဓလေ့များမှာ ထိုအချိန်မှစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="religion">ရွှေကိုင်းသား၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ၁၂ လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၁၉၆၀။</ref>အင်းဝ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်များတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်အကြား အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။ နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရာမှတဆင့် အတာသင်္ကြန် ဓလေ့များသည် ရှမ်းယဉ်ကျေးမှုအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရတနာပုံခေတ် နန်းတွင်းသင်္ကြန် ကျင်းပပုံများသည် ရှမ်းဟော်နန်းများသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး စော်ဘွားများကဒေသတွင်း မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်အတိုင်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။<ref name="culture" />ရှမ်းရိုးရာတွင် သင်္ကြန်ကာလ၌ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သဲပုံစေတီ တည်ခြင်းကို အလေးအနက် ထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်အတွင်းက မိမိတို့၏ ခြေထောက်တွင် ပါသွားသော ဘုရားဝင်းအတွင်းမှ မြေကြီး၊ သဲများကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းသည့် သဘောနှင့် ကုသိုလ်ယူသည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။<ref name="sand">Sao Noom Han, "Rituals of the Shan New Year", 2018.</ref>သင်္ကြန်ရေကစားရာတွင် ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်၊ မောင်းနှင့် ကတိုး၊ တိုးနယားအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခြင်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သည်။<ref name="tradition">Shan State Cultural Department, "Annual Cultural Report", 2023.</ref> ===ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ=== ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ (ပွႆးသၢင်ႇလၢင်း) သည် အမျိုးသားကလေးငယ်များကို သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းချီးမြှင့်သည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "History of the Shan State", 2009.</ref>ရှင်လောင်းများကို နန်းတွင်းမင်းသားငယ်များကဲ့သို့ အလွန်ခမ်းနားစွာ ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ခေါင်းတွင် ပန်းပွင့်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရွှေရောင် ခေါင်းပေါင်းများ ၊ ပိုးထည်ဖြင့်ရက်လုပ်သော ရိုးရာဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ မျက်နှာကိုလည်း အလှပဆုံး မိတ်ကပ်လိမ်းခြယ်ပေးထားပြီး ရှင်လောင်းများကို မြေကြီးပေါ် ခြေမချစေဘဲ "နတ်မြင်း" ဟု ခေါ်သော လူကြီးများက ပခုံးပေါ်တွင် ထမ်း၍ သွားလာကြသည်။<ref name="rituals">နန်းယဉ်ယဉ်ဝင်း (၂၀၁၉)၊ "ရှမ်းရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ"</ref>ရှင်လောင်းများကို ထမ်းထားသူများက ရှမ်းအိုးစည်သံနှင့်အတူ စည်းချက်ကျကျ ကခုန်ကြသည်။<ref name="food">Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.</ref> တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === ဘာသာအယူဝါဒရေးတွင် ရှေးအခါက ရှမ်းလူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုများကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ ကွယ်လွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမ အခြံအရံများနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူတကွ မြေမြှုပ် သင်္ဂြိုဟ်သည့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုးများပင် ရှိခဲ့ဖူးသည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Yegar">Yegar, Moshe (1972). ''The Muslims of Burma''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 12.</ref> သို့သော် ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးသည် ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းစိုးမိုးပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အသက်သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သည့် အယူအဆများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ဘဲ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့ကာ၊ တစ်ပြည်လုံးအား [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်သက်ဝင်စေခဲ့သည်။<ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Longmans, Green and Co. pp. 165–167.</ref> သို့ဖြစ်၍ ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ကျေးလက်ဒေသအချို့တွင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ပူးတွဲကျင့်သုံးကြကာ ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == {{main|ရှမ်းဘာသာ}} [[ရှမ်းဘာသာစကား]]သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ပြီး သံနေသံထား (နိမ့်မြင့်သံ) ရှိသော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Edmondson">Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 85–89.</ref> သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘာသာစကားကို စာပေအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ရန်အတွက် ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကြီးမားပြီး စနစ်တကျ ထွန်းကားနေပြီဖြစ်သော ဗမာအက္ခရာများကို ကူးယူအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="SaiKamMong"/> သို့သော် ရှမ်းဘာသာစကား၏ ပင်ကိုယ်အသံထွက်များ (အထူးသဖြင့် သံပြင်း၊ သံပျော့ နိမ့်မြင့်သံများ) သည် ဗမာစာပေထက် ပိုမိုများပြားသဖြင့် ဗမာဗျည်း ၁၆ လုံးခန့်ကိုသာ ကူးယူပြီး အဝိုင်းပုံစံ ရှေးဦးရှမ်းစာ (လိခ်တႆးဟောင်း) ကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Edmondson">Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 91–95.</ref> ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ ဗမာစာပေမှ ဆင်းသက်လာသော ဗျည်းများကို ပိုမိုရိုးရှင်းအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဗျည်းလုံးရေကို ၁၆ လုံးမှ ၁၈ လုံးအထိသာ ကန့်သတ်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ဗမာစာ၏ လုံးကြီးတင်၊ ဆန်ခတ်၊ တစ်ချောင်းငင် စသည့် သရသင်္ကေတ အသုံးအနှုန်းများကို အသွင်ပြောင်းလဲ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="SaiKamMong"/> သို့သော် အဆိုပါ ရှမ်းစာတိုစနစ်သည် ဗျည်းနှင့် သရ နည်းပါးလွန်းလှသဖြင့် စာလုံးတစ်လုံးတည်းကပင် အဓိပ္ပာယ် ၄ မျိုး ၅ မျိုးခန့် ထွက်နေပြီး စာဖတ်သူ၏ အခြေအနေ အပေါ် မူတည်၍သာ မှန်းဆဖတ်ရသည့် အားနည်းချက် ရှိခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် ရှမ်းစာပေတိုးတက်ရေးအတွက် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်စာပေကော်မတီကို ဖွဲ့စည်းကာ အကြီးစား ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="SaiKamMong"/> မြန်မာစာပေကဲ့သို့ပင် အသံထွက် လုံးဝတိကျစေရန်အတွက် ရှမ်းဘာသာစကား၏ အခြေခံ နိမ့်မြင့်သံ ၅ မျိုးကို ကိုယ်စားပြုမည့်"အသံထွက်သင်္ကေတ သင်္ကေတများ" ကို တီထွင်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Diller"/> ၎င်းအပြင်ဗျည်းအက္ခရာများကိုလည်း ခေတ်မီလာစေရန် ပြုပြင်ခဲ့ရာ ယနေ့အသုံးပြုနေသော ခေတ်သစ်ရှမ်းစာ တွင် ဗျည်း ၁၉ လုံးအထိ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရှမ်းစာပေသည် ကွန်ပျူတာ ယူနီကုဒ် (Unicode) စနစ်အထိ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဗမာစာပေကဲ့သို့ပင် ဝိုင်းဝန်းသော အက္ခရာအလှကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်။ ဗမာစာပေ၏ ဗျည်း၊ သရ တွဲစပ်ပုံစနစ် (Matrix) ကို အခြေခံထားသော်လည်း ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ပင်ကိုယ် တိုင်-ကဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကား၏ သရုပ်လက္ခဏာနှင့် ကိုက်ညီအောင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းဖြင့် အောင်မြင်စွာ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သည့် စာပေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Edmondson"/> ==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ== *ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]] *အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]] *လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]] *ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]] *အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]<ref>https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html</ref> *တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] *တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]] *တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]] *ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]] *ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] * အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] *အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]] *အဆိုတော် Nang Kham Noung *ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]] * အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]] * မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]] == အနုသုခုမအနုပညာ == *သျှမ်းအိုးစည် *သျှမ်းခမောက် *သျှမ်းသိုင်း *သျှမ်းတိုးနယားအက *သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက *သျှမ်းဗုံတိုအက == ကိုးကား == {{notelist}} {{reflist|30em}} * တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး * သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း * ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *<references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] p7ev63nph5aw6e4ub2oho8ygefqeqy5 0 4472 1036318 880872 2026-06-06T06:34:30Z Chenzeyan29 141880 အကြောင်းအရာ "{{Merge|ကုန်းဘောင်ခေတ်}}" ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည် 1036318 wikitext text/x-wiki {{Merge|ကုန်းဘောင်ခေတ်}} jx1vsul69ff8orbak4smzmoz3t8mqrd 0 7272 1036260 1033950 2026-06-06T03:42:51Z ~2026-17022-36 140789 /* ဓာတ်ပြားသီချင်းများ */ 1036260 wikitext text/x-wiki {{copyedit/doc}}<ref name=":0">ပြည်လှဖေနှင့် တွေ့ဆုံခြင်း သတင်း‌ောင်းပါး၊ ‌ောင်သက်ကြူ၊ ၁၉၉၄ ရွှေအမြူတေမဂ္ဂဇင်း။</ref>{{Infobox person|name=ပြည်လှဖေ|birth_date=၁၉၁၂|death_date={{death date and age | ၁၉၉၀ | ၃ | ၁၄ | ၁၉၁၂ | ၆ | ၂ | }}|birth_place=ပြည်မြို့၊ ပဲခူးတိုင်း၊ ဗြိတိသျှဘားမား|birth_name=လှဖေ|citizenship=မြန်မာ|death_cause=ကင်ဆာ|death_place=လန်ဒန်မြို့|education=အင်ဂျင်နီယာ|ethnicity=ဗမာ|parents=ဦးခူး၊ ဒေါ်ကြင်စီ|resting_place=လန်ဒန်မြို့၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|years_active=၁၉၃၆-၁၉၄၇|occupation=ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသား၊ တယောအတီးသမား၊ တူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူ၊ တပ်မတော်အင်ဂျင်နီယာ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ ဝါဇီစက်ရုံမှူး၊ စက်မှုလယ်ယာအရာရှိ၊ ဒုတိယဝန်ကြီး၊|home_town=ပြည်မြို့|known_for=အဆိုတော်|nationality=မြန်မာ|native_name=လှဖေ|native_name_lang=မြန်မာ|residence=ရန်ကုန်|image=P HlaBay.jpg}} ပြည်လှဖေ (၁၉၁၂ - ၁၉၉၀) သည် မြန်မာ့ဂီတလောကတွင် ထင်ရှားခဲ့သော ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ==ငယ်ဘဝ== မြန်မာသက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)ခုနှစ်၊ ပြည်မြို့၊ ကြိုးတန်းရပ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မိဘများမှာ အရေးပိုင် ဦးခူးနှင့် ဒေါ်ကြင်စီတို့ဖြစ်ပြီး သား(၄)ယောက်၊ သမီး(၂)ယောက်အနက် တတိယသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက အနုပညာဝါသနာကြီးခဲ့ပြီး ပြည်မြို့မှ နာမည်ကျော် ပညာရှင်ကြီးများ၏ ပညာရည်နို့ကို သောက်စို့ခဲ့ရသည်။ ပြည်လှဖေတို့ ညီအကိုလေးယောက်လုံး ဂီတဝါသနာကြီးကြသည်။ အကိုအကြီးဆုံး ကိုလှငွေမှာ ဘင်ဂျိုအတီးကောင်းပြီး အကိုလတ် ကိုလှရွှေမှာ တယောနှင့်ဆိုင်းဝိုင်းကို အတော်အသင့် နိုင်နင်းသည်။ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပြည်မြို့မှာ နေစဉ်ကတည်းက တယောထိုးတတ်ခဲ့သည်။ ပြည်မြို့တွင် (၁၀)တန်းအောင်သည်အထိ ကျောင်းနေခဲ့သည်။ ==အဆိုတော်ဘဝ== ပြည်လှဖေသည် တက္ကသိုလ်တက်ရန် ရန်ကုန်သို့လာရင်း တက္ကသိုလ်မရောက်ဘဲ အေဝမ်းကုမ္ပဏီမှ သူငယ်ချင်း ကိုတင်မောင်နှင့် တွေ့ဆုံရာမှ အေဝမ်းကုမ္ပဏီ၏ လခစားဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ အေဝမ်းတူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် လုပ်ကိုင်၍ အသံတိတ်ဇာတ်ကားများ၌ တီးမှုတ်ကြရသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ် သဘင်ဝန်ဓာတ်ပြား ထုတ်လုပ်သောအခါ ဓာတ်ပြားအဆိုတော်ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၉ မှစ၍ ပြည်လှဖေအမည်မှာ ကျော်ကြားခဲ့သည်။ လစဉ်ထုတ် အေဝမ်းသဘင်ဝန် ဓာတ်ပြားများ၌ တစ်ဦးချင်းအဆို၊ စုံတွဲအဆိုတို့ အဆက်မပြတ် လစဉ်ထုတ်ဝေဖြန့်ချိကာ ပြည်သူတို့အသည်းစွဲ အဆိုကျော်ဖြစ်လာသည်။ ရုပ်ရှင်မင်းသမီး အဆိုကျော် မေရှင်မှာ ပြည်လှဖေနှင့် တွဲဖက်အဆိုစုံတွဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကဉ္စနာသီချင်း မှာ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်က အကြိုက်ဆုံးသီချင်းဟုဆိုသည်။ <ref name=":0" /> ==ဓာတ်ပြားသီချင်းများ== # ကဉ္စန၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၀ ဇွန်လ # ခေတ်ပြောင်းချိန်၊ သဟာယဆရာတင်၊ # ချစ်ညွှတ်ကွင်း၊ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်ဗျူဟာ၊ အေဝမ်းဆရာညှာ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်မိုးစွေ၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၁ ဩဂုတ်လ # ချစ်မှာလား၊ သဟာယဆရာတင်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ နိုဝင်ဘာလ # ချစ်သဲစွဲ၊ စန်းသော်တာ၊ (မေရှင် နှင့်) # ဂုဏ်တော်ဖွင့်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]] ၊ ၁၉၃၉ ဇူလိုင်လ # ဂုဏ်မြင့်သူ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၃၉ နိုဝင်ဘာလ # ဇွဲ ၊ [[မြကလောင်]]၊ ၁၉၄၁ စက်တင်ဘာလ # နဂါးနိုင်မင်း၊ [[ဂျူဗလီစိန်]]၊ ၁၉၄၀ ‌အောက်တိုဘာလ # နတ်သျှင်နောင်၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဧပြီလ # နန်းကေသီ၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဩဂုတ်လ # နွဲ့မျိုးစုံ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (တင်တင်အေး နှင့်)၊ ၁၉၃၉ ‌ေ အောက်တိုဘာလ # ပပဝင်းဝင်း၊ စိန်ဝေလျှံ၊ ၁၉၄၁ နိုဝင်ဘာလ # ဖုတ်သွင်းရထား၊ သဟာယဆရာတင်၊ ၁၉၄၁ ဇူလိုင်လ # မာနရှင် ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၄၁ ‌ ဖေ ဖော်ဝါရီလ # မေ့ပါနိုင် ၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဇွန်လ # မင်းမဟာဂီရိ၊ [[ဂျူဗလီစိန်]] # မောင့်အချစ်တော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ # မေတ္တာဂုဏ်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၀ ဒီဇင်ဘာလ # မိန်ရာသီ၊ ရန်နိုင်စိန်၊ (မေရှင် နှင့်) ၁၉၃၈ ဇူလိုင်လ # [[ရဲရဲတောက် တို့ဗမာ]]၊ # ရှေးကုသိုလ်၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ဇန္နဝါရီလ # ရှေးရေစက်၊ ရွှေတိုင်ညွန့်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဇန္နဝါရီလ # ရှင်သီဝလိ၊[[ စစ်ကိုင်း ဆရာကြည်]]၊ ၁၉၄၀ မေလ # ရွှေတံငါ၊ [[စန်းသော်တာ]]၊ ၁၉၃၉ ဒီဇင်ဘာလ # သုဝဏ္ဏသျှံ၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၁ မတ်လ # သက်ဝေ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ‌မေလ # အောင်လံတော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ (တင်တင်အေး နှင့်) # ဣန္ဒာနွယ်၊ ဂျူဘလီစိန်၊ ==မင်းသားဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ရုပ်ရှင်မင်းသားအဖြစ် စောင်းတော်ရှင် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား တစ်ကား၌သာ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာလည်း တစ်ကားဆို ဆိုသလောက် ထူးချွန် ပြောင်မြောက်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ်တွင် အေဝမ်းရုပ်ရှင် အသိုက် အဝန်းဖြစ်သော လျှပ်စစ် ရုပ်ရှင်မှ ဒါရိုက်တာမောင်တင်ယု ရိုက်ကူးသော ကပ္ပလီ ဇာတ်ကားတွင် မောင်တင်မောင် (အေဝမ်း ဦးတင်မောင်)နှင့်အတူ ပါဝင် ရိုက်ကူး ခဲ့သေးသည်။ အဆိုတော်ကြီး ပြည်လှဖေသည် စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကား တစ်ကား တည်းဖြင့်ပင် အဓိက သရုပ်ဆောင် မင်းသားကောင်း တစ်ဦးအဖြစ် ပြောင်မြောက်စွာ စွမ်းဆောင်ခဲ့လေသည်။ ==စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ်== စောင်းတော်ရှင်ဇာတ်ကားမှာ လူအများသိကြသည့် ဦးရှင်ကြီး ဇာတ်လမ်းဖြစ်၏။ မောင်ရှင်၏မိခင်မှာ သားဖြစ်သူ ရှင်ပြုရန် ငွေရှာအသွား အစ်မဖြစ်သူက ဓနရှင်ပီပီငေါက်ထုတ်လိုက်၏။ မောင်ရှင်မှာ အဒေါ်ဖြစ်သူအပေါ် စိတ်ကွက်သွားလေ၏။ သို့နှင့် ဆင်းရဲသားသားအမိမှာ မျက်နှာငယ်နှင့် ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ မောင်ရှင်သည် မိခင်တားသည့်ကြားက ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးကာ ထင်းခုတ်သွားသော လှေတွင်အလုပ်သမားအဖြစ် လိုက်ပါသွားလေသည်။ မိန်းမလှကျွန်းရောက်ပြီး လှေသူကြီးနှင့် လှေထိုးသားများက မောင်ရှင်ကို လှေစောင့်အဖြစ် ထမင်းချက်ရန် လှေပေါ်တွင် ထား၍ထင်းခုတ်သွားကြသည်။ မိန်းမလှကျွန်းတွင် မိန်းမလှနတ်များကြီးစိုး၍ မောင်ရှင့်အနေဖြင့် လုံးဝသီချင်းမဆိုရန်၊ မတီးမမှုတ်ရန် မှာခဲ့သည်။ အနုပညာသမား မောင်ရှင်မှာ ဝှက်ယူလာသော လက်စွဲတော်စောင်းလေးထုတ်၍ တီးတော့သည်။ စောင်းတီးခတ် သီချင်းဆိုလိုက်သည်နှင့် မိန်းမလှကျွန်းစောင့် နတ်သမီးလေးများပေါ်လာကာ မောင်ရှင်၏ဂီတတွင် နစ်မျောကခုန်ကြ၏။ ထင်းခုတ်နေစဉ်ရက်များအတွင်း မောင်ရှင်၏ဂီတဖြင့် နတ်သမီးများ နေ့တိုင်းပျော်ပါးနေကြပြီး မောင်ရှင်ကို စွဲလမ်းနှစ်သက်နေကြတော့သည်။ သို့နှင့် ထင်းခုတ်ကိစ္စပြီး၍ မောင်ရှင်တို့ လှေပြန်အလှည့်တွင် နတ်သမီးလေးများက လှေကိုမထွက်နိုင်အောင် ဆွဲထားကြသည်။ လှေသူကြီးသည် သူတို့ထုံးစံအတိုင်း မည်သူ့ကြောင့် လှေမထွက်နိုင်သည်ကို မဲချရာတွင် ကံဆိုးသူမောင်ရှင် မဲကျလေတော့သည်။ မောင်ရှင်အား ရေတွင် အရှင်လတ်လတ်ချရစ်ကာ လှေထွက်သွားသည်။ နတ်သမီးကလေးများက မောင်ရှင်အားပွေ့ယူကာ ကျွန်းပေါ်သို့ ခေါ်သွားကြသည်။ မောင်ရှင်သည် အရှင်လတ်လတ်ပင် နတ်စိမ်း ဖြစ်သွားသည်။ ပြည်လှဖေ ပါဝင်သော စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားကိုလည်း တေးဂီတဇာတ်ကား(Musical Film)ဟု ခေါ်ရပေမည်။ ပို၍ထူးခြားသည်က ရာဇဝင်ဇာတ်လမ်းကိုမှ တေးဂီတရုပ်ရှင် ဖြစ်နေခြင်းပေတည်း။ မင်းသား၊ မင်းသမီးမှာ ပြည်လှဖေနှင့် မေရှင်တို့ဖြစ်ရာ ထိပ်တန်းအဆိုတော်စုံတွဲဖြစ်နေ၍လည်း ပို၍ ထူးခြားသည်။ ဇာတ်ဝင်ခန်းတိုင်း အံဝင်ခွင်ကျ တေးဂီတများကို သီဆိုသရုပ်ဆောင်ဖော်ကျူးခဲ့ကြသည်။ ==တိုင်းပြည်ဝန်ထမ်းဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ထွက်ခွာသွား၍ အင်ဂျင်နီယာသိပ္ပံကျောင်းတက်ခဲ့ပြီး ပြန်လာသောအခါ ရုပ်ရှင်၊ ဂီတ၊ အနုပညာအလုပ်ကို လုံးဝမလုပ်တော့ဘဲ တပ်မတော်တွင်း ဝင်သွားသည်။ နှစ်ပေါင်း(၂၀)ကျော် အမှုထမ်းပြီး ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မြေယာကျေးလက်ကော်ပိုရေးရှင်းတွင် အထူးအရာရှိ (စက်မှုလယ်ယာ) အဖြစ် ပြောင်းရွေ့အမှုထမ်းရသည်။ ယင်းနောက်တွင် အမှတ်(၂) စက်မှုဝန်ကြီးဌာနနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနတို့တွင် ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==ဘဝနိဂုံး== ပြည်လှဖေသည် ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းလာသဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဆေးသွားကုရာ ၁၄.၀၃.၁၉၉၀ အင်္ဂလန်မှာပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ရလေသည်။ ၁၆.၀၃.၁၉၉၀ ရက်နေ့တွင် ထိုနိုင်ငံ၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} * ခင်နှင်းယု၏ ဘကြီးမှိုင်းနှင့် စောင်းတော်ရှင် ဆောင်းပါး၊၁၉၇၂ ခု၊ မတ်လထုတ် ရှုမဝ၊ * စိန်သွေး၏ ရုပ်ရှင်မင်းသားကြီး ပြည်လှဖေ ၁၉၉၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီထုတ် မြဝတီ၊ * သန်းလှိုင် ပထမခေတ်ဟောင်းသီချင်းပေါင်းချုပ် {{DEFAULTSORT:လှဖေ၊ ပြည်}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ကွယ်လွန်သူများ]] cri4usz7msywkmihwotjltb6vahgtx2 1036261 1036260 2026-06-06T03:46:05Z ~2026-17022-36 140789 /* မင်းသားဘဝ */ 1036261 wikitext text/x-wiki {{copyedit/doc}}<ref name=":0">ပြည်လှဖေနှင့် တွေ့ဆုံခြင်း သတင်း‌ောင်းပါး၊ ‌ောင်သက်ကြူ၊ ၁၉၉၄ ရွှေအမြူတေမဂ္ဂဇင်း။</ref>{{Infobox person|name=ပြည်လှဖေ|birth_date=၁၉၁၂|death_date={{death date and age | ၁၉၉၀ | ၃ | ၁၄ | ၁၉၁၂ | ၆ | ၂ | }}|birth_place=ပြည်မြို့၊ ပဲခူးတိုင်း၊ ဗြိတိသျှဘားမား|birth_name=လှဖေ|citizenship=မြန်မာ|death_cause=ကင်ဆာ|death_place=လန်ဒန်မြို့|education=အင်ဂျင်နီယာ|ethnicity=ဗမာ|parents=ဦးခူး၊ ဒေါ်ကြင်စီ|resting_place=လန်ဒန်မြို့၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|years_active=၁၉၃၆-၁၉၄၇|occupation=ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသား၊ တယောအတီးသမား၊ တူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူ၊ တပ်မတော်အင်ဂျင်နီယာ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ ဝါဇီစက်ရုံမှူး၊ စက်မှုလယ်ယာအရာရှိ၊ ဒုတိယဝန်ကြီး၊|home_town=ပြည်မြို့|known_for=အဆိုတော်|nationality=မြန်မာ|native_name=လှဖေ|native_name_lang=မြန်မာ|residence=ရန်ကုန်|image=P HlaBay.jpg}} ပြည်လှဖေ (၁၉၁၂ - ၁၉၉၀) သည် မြန်မာ့ဂီတလောကတွင် ထင်ရှားခဲ့သော ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ==ငယ်ဘဝ== မြန်မာသက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)ခုနှစ်၊ ပြည်မြို့၊ ကြိုးတန်းရပ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မိဘများမှာ အရေးပိုင် ဦးခူးနှင့် ဒေါ်ကြင်စီတို့ဖြစ်ပြီး သား(၄)ယောက်၊ သမီး(၂)ယောက်အနက် တတိယသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက အနုပညာဝါသနာကြီးခဲ့ပြီး ပြည်မြို့မှ နာမည်ကျော် ပညာရှင်ကြီးများ၏ ပညာရည်နို့ကို သောက်စို့ခဲ့ရသည်။ ပြည်လှဖေတို့ ညီအကိုလေးယောက်လုံး ဂီတဝါသနာကြီးကြသည်။ အကိုအကြီးဆုံး ကိုလှငွေမှာ ဘင်ဂျိုအတီးကောင်းပြီး အကိုလတ် ကိုလှရွှေမှာ တယောနှင့်ဆိုင်းဝိုင်းကို အတော်အသင့် နိုင်နင်းသည်။ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပြည်မြို့မှာ နေစဉ်ကတည်းက တယောထိုးတတ်ခဲ့သည်။ ပြည်မြို့တွင် (၁၀)တန်းအောင်သည်အထိ ကျောင်းနေခဲ့သည်။ ==အဆိုတော်ဘဝ== ပြည်လှဖေသည် တက္ကသိုလ်တက်ရန် ရန်ကုန်သို့လာရင်း တက္ကသိုလ်မရောက်ဘဲ အေဝမ်းကုမ္ပဏီမှ သူငယ်ချင်း ကိုတင်မောင်နှင့် တွေ့ဆုံရာမှ အေဝမ်းကုမ္ပဏီ၏ လခစားဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ အေဝမ်းတူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် လုပ်ကိုင်၍ အသံတိတ်ဇာတ်ကားများ၌ တီးမှုတ်ကြရသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ် သဘင်ဝန်ဓာတ်ပြား ထုတ်လုပ်သောအခါ ဓာတ်ပြားအဆိုတော်ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၉ မှစ၍ ပြည်လှဖေအမည်မှာ ကျော်ကြားခဲ့သည်။ လစဉ်ထုတ် အေဝမ်းသဘင်ဝန် ဓာတ်ပြားများ၌ တစ်ဦးချင်းအဆို၊ စုံတွဲအဆိုတို့ အဆက်မပြတ် လစဉ်ထုတ်ဝေဖြန့်ချိကာ ပြည်သူတို့အသည်းစွဲ အဆိုကျော်ဖြစ်လာသည်။ ရုပ်ရှင်မင်းသမီး အဆိုကျော် မေရှင်မှာ ပြည်လှဖေနှင့် တွဲဖက်အဆိုစုံတွဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကဉ္စနာသီချင်း မှာ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်က အကြိုက်ဆုံးသီချင်းဟုဆိုသည်။ <ref name=":0" /> ==ဓာတ်ပြားသီချင်းများ== # ကဉ္စန၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၀ ဇွန်လ # ခေတ်ပြောင်းချိန်၊ သဟာယဆရာတင်၊ # ချစ်ညွှတ်ကွင်း၊ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်ဗျူဟာ၊ အေဝမ်းဆရာညှာ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်မိုးစွေ၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၁ ဩဂုတ်လ # ချစ်မှာလား၊ သဟာယဆရာတင်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ နိုဝင်ဘာလ # ချစ်သဲစွဲ၊ စန်းသော်တာ၊ (မေရှင် နှင့်) # ဂုဏ်တော်ဖွင့်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]] ၊ ၁၉၃၉ ဇူလိုင်လ # ဂုဏ်မြင့်သူ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၃၉ နိုဝင်ဘာလ # ဇွဲ ၊ [[မြကလောင်]]၊ ၁၉၄၁ စက်တင်ဘာလ # နဂါးနိုင်မင်း၊ [[ဂျူဗလီစိန်]]၊ ၁၉၄၀ ‌အောက်တိုဘာလ # နတ်သျှင်နောင်၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဧပြီလ # နန်းကေသီ၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဩဂုတ်လ # နွဲ့မျိုးစုံ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (တင်တင်အေး နှင့်)၊ ၁၉၃၉ ‌ေ အောက်တိုဘာလ # ပပဝင်းဝင်း၊ စိန်ဝေလျှံ၊ ၁၉၄၁ နိုဝင်ဘာလ # ဖုတ်သွင်းရထား၊ သဟာယဆရာတင်၊ ၁၉၄၁ ဇူလိုင်လ # မာနရှင် ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၄၁ ‌ ဖေ ဖော်ဝါရီလ # မေ့ပါနိုင် ၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဇွန်လ # မင်းမဟာဂီရိ၊ [[ဂျူဗလီစိန်]] # မောင့်အချစ်တော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ # မေတ္တာဂုဏ်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၀ ဒီဇင်ဘာလ # မိန်ရာသီ၊ ရန်နိုင်စိန်၊ (မေရှင် နှင့်) ၁၉၃၈ ဇူလိုင်လ # [[ရဲရဲတောက် တို့ဗမာ]]၊ # ရှေးကုသိုလ်၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ဇန္နဝါရီလ # ရှေးရေစက်၊ ရွှေတိုင်ညွန့်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဇန္နဝါရီလ # ရှင်သီဝလိ၊[[ စစ်ကိုင်း ဆရာကြည်]]၊ ၁၉၄၀ မေလ # ရွှေတံငါ၊ [[စန်းသော်တာ]]၊ ၁၉၃၉ ဒီဇင်ဘာလ # သုဝဏ္ဏသျှံ၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၁ မတ်လ # သက်ဝေ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ‌မေလ # အောင်လံတော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ (တင်တင်အေး နှင့်) # ဣန္ဒာနွယ်၊ ဂျူဘလီစိန်၊ ==မင်းသားဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ရုပ်ရှင်မင်းသားအဖြစ် စောင်းတော်ရှင် နှင့် ကပ္ပလီ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား နှစ်ကား၌သာ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာလည်း နှစ်ကားဆို ဆိုသလောက် ထူးချွန် ပြောင်မြောက်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ်တွင် အေဝမ်းရုပ်ရှင် အသိုက် အဝန်းဖြစ်သော လျှပ်စစ် ရုပ်ရှင်မှ ဒါရိုက်တာမောင်တင်ယု ရိုက်ကူးသော ကပ္ပလီ ဇာတ်ကားတွင် မောင်တင်မောင် (အေဝမ်း ဦးတင်မောင်)နှင့်အတူ ပါဝင် ရိုက်ကူး ခဲ့သေးသည်။ အဆိုတော်ကြီး ပြည်လှဖေသည် စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကား တစ်ကား တည်းဖြင့်ပင် အဓိက သရုပ်ဆောင် မင်းသားကောင်း တစ်ဦးအဖြစ် ပြောင်မြောက်စွာ စွမ်းဆောင်ခဲ့လေသည်။ ==စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ်== စောင်းတော်ရှင်ဇာတ်ကားမှာ လူအများသိကြသည့် ဦးရှင်ကြီး ဇာတ်လမ်းဖြစ်၏။ မောင်ရှင်၏မိခင်မှာ သားဖြစ်သူ ရှင်ပြုရန် ငွေရှာအသွား အစ်မဖြစ်သူက ဓနရှင်ပီပီငေါက်ထုတ်လိုက်၏။ မောင်ရှင်မှာ အဒေါ်ဖြစ်သူအပေါ် စိတ်ကွက်သွားလေ၏။ သို့နှင့် ဆင်းရဲသားသားအမိမှာ မျက်နှာငယ်နှင့် ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ မောင်ရှင်သည် မိခင်တားသည့်ကြားက ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးကာ ထင်းခုတ်သွားသော လှေတွင်အလုပ်သမားအဖြစ် လိုက်ပါသွားလေသည်။ မိန်းမလှကျွန်းရောက်ပြီး လှေသူကြီးနှင့် လှေထိုးသားများက မောင်ရှင်ကို လှေစောင့်အဖြစ် ထမင်းချက်ရန် လှေပေါ်တွင် ထား၍ထင်းခုတ်သွားကြသည်။ မိန်းမလှကျွန်းတွင် မိန်းမလှနတ်များကြီးစိုး၍ မောင်ရှင့်အနေဖြင့် လုံးဝသီချင်းမဆိုရန်၊ မတီးမမှုတ်ရန် မှာခဲ့သည်။ အနုပညာသမား မောင်ရှင်မှာ ဝှက်ယူလာသော လက်စွဲတော်စောင်းလေးထုတ်၍ တီးတော့သည်။ စောင်းတီးခတ် သီချင်းဆိုလိုက်သည်နှင့် မိန်းမလှကျွန်းစောင့် နတ်သမီးလေးများပေါ်လာကာ မောင်ရှင်၏ဂီတတွင် နစ်မျောကခုန်ကြ၏။ ထင်းခုတ်နေစဉ်ရက်များအတွင်း မောင်ရှင်၏ဂီတဖြင့် နတ်သမီးများ နေ့တိုင်းပျော်ပါးနေကြပြီး မောင်ရှင်ကို စွဲလမ်းနှစ်သက်နေကြတော့သည်။ သို့နှင့် ထင်းခုတ်ကိစ္စပြီး၍ မောင်ရှင်တို့ လှေပြန်အလှည့်တွင် နတ်သမီးလေးများက လှေကိုမထွက်နိုင်အောင် ဆွဲထားကြသည်။ လှေသူကြီးသည် သူတို့ထုံးစံအတိုင်း မည်သူ့ကြောင့် လှေမထွက်နိုင်သည်ကို မဲချရာတွင် ကံဆိုးသူမောင်ရှင် မဲကျလေတော့သည်။ မောင်ရှင်အား ရေတွင် အရှင်လတ်လတ်ချရစ်ကာ လှေထွက်သွားသည်။ နတ်သမီးကလေးများက မောင်ရှင်အားပွေ့ယူကာ ကျွန်းပေါ်သို့ ခေါ်သွားကြသည်။ မောင်ရှင်သည် အရှင်လတ်လတ်ပင် နတ်စိမ်း ဖြစ်သွားသည်။ ပြည်လှဖေ ပါဝင်သော စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားကိုလည်း တေးဂီတဇာတ်ကား(Musical Film)ဟု ခေါ်ရပေမည်။ ပို၍ထူးခြားသည်က ရာဇဝင်ဇာတ်လမ်းကိုမှ တေးဂီတရုပ်ရှင် ဖြစ်နေခြင်းပေတည်း။ မင်းသား၊ မင်းသမီးမှာ ပြည်လှဖေနှင့် မေရှင်တို့ဖြစ်ရာ ထိပ်တန်းအဆိုတော်စုံတွဲဖြစ်နေ၍လည်း ပို၍ ထူးခြားသည်။ ဇာတ်ဝင်ခန်းတိုင်း အံဝင်ခွင်ကျ တေးဂီတများကို သီဆိုသရုပ်ဆောင်ဖော်ကျူးခဲ့ကြသည်။ ==တိုင်းပြည်ဝန်ထမ်းဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ထွက်ခွာသွား၍ အင်ဂျင်နီယာသိပ္ပံကျောင်းတက်ခဲ့ပြီး ပြန်လာသောအခါ ရုပ်ရှင်၊ ဂီတ၊ အနုပညာအလုပ်ကို လုံးဝမလုပ်တော့ဘဲ တပ်မတော်တွင်း ဝင်သွားသည်။ နှစ်ပေါင်း(၂၀)ကျော် အမှုထမ်းပြီး ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မြေယာကျေးလက်ကော်ပိုရေးရှင်းတွင် အထူးအရာရှိ (စက်မှုလယ်ယာ) အဖြစ် ပြောင်းရွေ့အမှုထမ်းရသည်။ ယင်းနောက်တွင် အမှတ်(၂) စက်မှုဝန်ကြီးဌာနနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနတို့တွင် ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==ဘဝနိဂုံး== ပြည်လှဖေသည် ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းလာသဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဆေးသွားကုရာ ၁၄.၀၃.၁၉၉၀ အင်္ဂလန်မှာပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ရလေသည်။ ၁၆.၀၃.၁၉၉၀ ရက်နေ့တွင် ထိုနိုင်ငံ၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} * ခင်နှင်းယု၏ ဘကြီးမှိုင်းနှင့် စောင်းတော်ရှင် ဆောင်းပါး၊၁၉၇၂ ခု၊ မတ်လထုတ် ရှုမဝ၊ * စိန်သွေး၏ ရုပ်ရှင်မင်းသားကြီး ပြည်လှဖေ ၁၉၉၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီထုတ် မြဝတီ၊ * သန်းလှိုင် ပထမခေတ်ဟောင်းသီချင်းပေါင်းချုပ် {{DEFAULTSORT:လှဖေ၊ ပြည်}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ကွယ်လွန်သူများ]] 0t2zyouda9zxo7g7m5kel4ky1c1qst6 1036262 1036261 2026-06-06T03:47:36Z ~2026-17022-36 140789 /* စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ် */ 1036262 wikitext text/x-wiki {{copyedit/doc}}<ref name=":0">ပြည်လှဖေနှင့် တွေ့ဆုံခြင်း သတင်း‌ောင်းပါး၊ ‌ောင်သက်ကြူ၊ ၁၉၉၄ ရွှေအမြူတေမဂ္ဂဇင်း။</ref>{{Infobox person|name=ပြည်လှဖေ|birth_date=၁၉၁၂|death_date={{death date and age | ၁၉၉၀ | ၃ | ၁၄ | ၁၉၁၂ | ၆ | ၂ | }}|birth_place=ပြည်မြို့၊ ပဲခူးတိုင်း၊ ဗြိတိသျှဘားမား|birth_name=လှဖေ|citizenship=မြန်မာ|death_cause=ကင်ဆာ|death_place=လန်ဒန်မြို့|education=အင်ဂျင်နီယာ|ethnicity=ဗမာ|parents=ဦးခူး၊ ဒေါ်ကြင်စီ|resting_place=လန်ဒန်မြို့၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|years_active=၁၉၃၆-၁၉၄၇|occupation=ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသား၊ တယောအတီးသမား၊ တူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူ၊ တပ်မတော်အင်ဂျင်နီယာ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ ဝါဇီစက်ရုံမှူး၊ စက်မှုလယ်ယာအရာရှိ၊ ဒုတိယဝန်ကြီး၊|home_town=ပြည်မြို့|known_for=အဆိုတော်|nationality=မြန်မာ|native_name=လှဖေ|native_name_lang=မြန်မာ|residence=ရန်ကုန်|image=P HlaBay.jpg}} ပြည်လှဖေ (၁၉၁၂ - ၁၉၉၀) သည် မြန်မာ့ဂီတလောကတွင် ထင်ရှားခဲ့သော ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ==ငယ်ဘဝ== မြန်မာသက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)ခုနှစ်၊ ပြည်မြို့၊ ကြိုးတန်းရပ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မိဘများမှာ အရေးပိုင် ဦးခူးနှင့် ဒေါ်ကြင်စီတို့ဖြစ်ပြီး သား(၄)ယောက်၊ သမီး(၂)ယောက်အနက် တတိယသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက အနုပညာဝါသနာကြီးခဲ့ပြီး ပြည်မြို့မှ နာမည်ကျော် ပညာရှင်ကြီးများ၏ ပညာရည်နို့ကို သောက်စို့ခဲ့ရသည်။ ပြည်လှဖေတို့ ညီအကိုလေးယောက်လုံး ဂီတဝါသနာကြီးကြသည်။ အကိုအကြီးဆုံး ကိုလှငွေမှာ ဘင်ဂျိုအတီးကောင်းပြီး အကိုလတ် ကိုလှရွှေမှာ တယောနှင့်ဆိုင်းဝိုင်းကို အတော်အသင့် နိုင်နင်းသည်။ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပြည်မြို့မှာ နေစဉ်ကတည်းက တယောထိုးတတ်ခဲ့သည်။ ပြည်မြို့တွင် (၁၀)တန်းအောင်သည်အထိ ကျောင်းနေခဲ့သည်။ ==အဆိုတော်ဘဝ== ပြည်လှဖေသည် တက္ကသိုလ်တက်ရန် ရန်ကုန်သို့လာရင်း တက္ကသိုလ်မရောက်ဘဲ အေဝမ်းကုမ္ပဏီမှ သူငယ်ချင်း ကိုတင်မောင်နှင့် တွေ့ဆုံရာမှ အေဝမ်းကုမ္ပဏီ၏ လခစားဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ အေဝမ်းတူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် လုပ်ကိုင်၍ အသံတိတ်ဇာတ်ကားများ၌ တီးမှုတ်ကြရသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ် သဘင်ဝန်ဓာတ်ပြား ထုတ်လုပ်သောအခါ ဓာတ်ပြားအဆိုတော်ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၉ မှစ၍ ပြည်လှဖေအမည်မှာ ကျော်ကြားခဲ့သည်။ လစဉ်ထုတ် အေဝမ်းသဘင်ဝန် ဓာတ်ပြားများ၌ တစ်ဦးချင်းအဆို၊ စုံတွဲအဆိုတို့ အဆက်မပြတ် လစဉ်ထုတ်ဝေဖြန့်ချိကာ ပြည်သူတို့အသည်းစွဲ အဆိုကျော်ဖြစ်လာသည်။ ရုပ်ရှင်မင်းသမီး အဆိုကျော် မေရှင်မှာ ပြည်လှဖေနှင့် တွဲဖက်အဆိုစုံတွဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကဉ္စနာသီချင်း မှာ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်က အကြိုက်ဆုံးသီချင်းဟုဆိုသည်။ <ref name=":0" /> ==ဓာတ်ပြားသီချင်းများ== # ကဉ္စန၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၀ ဇွန်လ # ခေတ်ပြောင်းချိန်၊ သဟာယဆရာတင်၊ # ချစ်ညွှတ်ကွင်း၊ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်ဗျူဟာ၊ အေဝမ်းဆရာညှာ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်မိုးစွေ၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၁ ဩဂုတ်လ # ချစ်မှာလား၊ သဟာယဆရာတင်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ နိုဝင်ဘာလ # ချစ်သဲစွဲ၊ စန်းသော်တာ၊ (မေရှင် နှင့်) # ဂုဏ်တော်ဖွင့်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]] ၊ ၁၉၃၉ ဇူလိုင်လ # ဂုဏ်မြင့်သူ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၃၉ နိုဝင်ဘာလ # ဇွဲ ၊ [[မြကလောင်]]၊ ၁၉၄၁ စက်တင်ဘာလ # နဂါးနိုင်မင်း၊ [[ဂျူဗလီစိန်]]၊ ၁၉၄၀ ‌အောက်တိုဘာလ # နတ်သျှင်နောင်၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဧပြီလ # နန်းကေသီ၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဩဂုတ်လ # နွဲ့မျိုးစုံ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (တင်တင်အေး နှင့်)၊ ၁၉၃၉ ‌ေ အောက်တိုဘာလ # ပပဝင်းဝင်း၊ စိန်ဝေလျှံ၊ ၁၉၄၁ နိုဝင်ဘာလ # ဖုတ်သွင်းရထား၊ သဟာယဆရာတင်၊ ၁၉၄၁ ဇူလိုင်လ # မာနရှင် ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၄၁ ‌ ဖေ ဖော်ဝါရီလ # မေ့ပါနိုင် ၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဇွန်လ # မင်းမဟာဂီရိ၊ [[ဂျူဗလီစိန်]] # မောင့်အချစ်တော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ # မေတ္တာဂုဏ်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၀ ဒီဇင်ဘာလ # မိန်ရာသီ၊ ရန်နိုင်စိန်၊ (မေရှင် နှင့်) ၁၉၃၈ ဇူလိုင်လ # [[ရဲရဲတောက် တို့ဗမာ]]၊ # ရှေးကုသိုလ်၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ဇန္နဝါရီလ # ရှေးရေစက်၊ ရွှေတိုင်ညွန့်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဇန္နဝါရီလ # ရှင်သီဝလိ၊[[ စစ်ကိုင်း ဆရာကြည်]]၊ ၁၉၄၀ မေလ # ရွှေတံငါ၊ [[စန်းသော်တာ]]၊ ၁၉၃၉ ဒီဇင်ဘာလ # သုဝဏ္ဏသျှံ၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၁ မတ်လ # သက်ဝေ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ‌မေလ # အောင်လံတော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ (တင်တင်အေး နှင့်) # ဣန္ဒာနွယ်၊ ဂျူဘလီစိန်၊ ==မင်းသားဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ရုပ်ရှင်မင်းသားအဖြစ် စောင်းတော်ရှင် နှင့် ကပ္ပလီ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား နှစ်ကား၌သာ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာလည်း နှစ်ကားဆို ဆိုသလောက် ထူးချွန် ပြောင်မြောက်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ်တွင် အေဝမ်းရုပ်ရှင် အသိုက် အဝန်းဖြစ်သော လျှပ်စစ် ရုပ်ရှင်မှ ဒါရိုက်တာမောင်တင်ယု ရိုက်ကူးသော ကပ္ပလီ ဇာတ်ကားတွင် မောင်တင်မောင် (အေဝမ်း ဦးတင်မောင်)နှင့်အတူ ပါဝင် ရိုက်ကူး ခဲ့သေးသည်။ အဆိုတော်ကြီး ပြည်လှဖေသည် စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကား တစ်ကား တည်းဖြင့်ပင် အဓိက သရုပ်ဆောင် မင်းသားကောင်း တစ်ဦးအဖြစ် ပြောင်မြောက်စွာ စွမ်းဆောင်ခဲ့လေသည်။ ==စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ်== စောင်းတော်ရှင်ဇာတ်ကားမှာ လူအများသိကြသည့် ဦးရှင်ကြီး ဇာတ်လမ်းဖြစ်၏။ မောင်ရှင်၏မိခင်မှာ သားဖြစ်သူ ရှင်ပြုရန် ငွေရှာအသွား အစ်မဖြစ်သူက ဓနရှင်ပီပီငေါက်ထုတ်လိုက်၏။ မောင်ရှင်မှာ အဒေါ်ဖြစ်သူအပေါ် စိတ်ကွက်သွားလေ၏။ သို့နှင့် ဆင်းရဲသားသားအမိမှာ မျက်နှာငယ်နှင့် ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ မောင်ရှင်သည် မိခင်တားသည့်ကြားက ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးကာ ထင်းခုတ်သွားသော လှေတွင်အလုပ်သမားအဖြစ် လိုက်ပါသွားလေသည်။ မိန်းမလှကျွန်းရောက်ပြီး လှေသူကြီးနှင့် လှေထိုးသားများက မောင်ရှင်ကို လှေစောင့်အဖြစ် ထမင်းချက်ရန် လှေပေါ်တွင် ထား၍ထင်းခုတ်သွားကြသည်။ မိန်းမလှကျွန်းတွင် မိန်းမလှနတ်များကြီးစိုး၍ မောင်ရှင့်အနေဖြင့် လုံးဝသီချင်းမဆိုရန်၊ မတီးမမှုတ်ရန် မှာခဲ့သည်။ အနုပညာသမား မောင်ရှင်မှာ ဝှက်ယူလာသော လက်စွဲတော်စောင်းလေးထုတ်၍ တီးတော့သည်။ စောင်းတီးခတ် သီချင်းဆိုလိုက်သည်နှင့် မိန်းမလှကျွန်းစောင့် နတ်သမီးလေးများပေါ်လာကာ မောင်ရှင်၏ဂီတတွင် နစ်မျောကခုန်ကြ၏။ ထင်းခုတ်နေစဉ်ရက်များအတွင်း မောင်ရှင်၏ဂီတဖြင့် နတ်သမီးများ နေ့တိုင်းပျော်ပါးနေကြပြီး မောင်ရှင်ကို စွဲလမ်းနှစ်သက်နေကြတော့သည်။ သို့နှင့် ထင်းခုတ်ကိစ္စပြီး၍ မောင်ရှင်တို့ လှေပြန်အလှည့်တွင် နတ်သမီးလေးများက လှေကိုမထွက်နိုင်အောင် ဆွဲထားကြသည်။ လှေသူကြီးသည် သူတို့ထုံးစံအတိုင်း မည်သူ့ကြောင့် လှေမထွက်နိုင်သည်ကို မဲချရာတွင် ကံဆိုးသူမောင်ရှင် မဲကျလေတော့သည်။ မောင်ရှင်အား ရေတွင် အရှင်လတ်လတ်ချရစ်ကာ လှေထွက်သွားသည်။ နတ်သမီးကလေးများက မောင်ရှင်အားပွေ့ယူကာ ကျွန်းပေါ်သို့ ခေါ်သွားကြသည်။ မောင်ရှင်သည် အရှင်လတ်လတ်ပင် နတ်စိမ်း ဖြစ်သွားသည်။ ပြည်လှဖေ ပါဝင်သော စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားကိုလည်း တေးဂီတဇာတ်ကား(Musical Film)ဟု ခေါ်ရပေမည်။ ပို၍ထူးခြားသည်က ရာဇဝင်ဇာတ်လမ်းကိုမှ တေးဂီတရုပ်ရှင် ဖြစ်နေခြင်းပေတည်း။ မင်းသား၊ မင်းသမီးမှာ ပြည်လှဖေနှင့် မေရှင်တို့ဖြစ်ရာ ထိပ်တန်းအဆိုတော်စုံတွဲဖြစ်နေ၍လည်း ပို၍ ထူးခြားသည်။ ဇာတ်ဝင်ခန်းတိုင်း အံဝင်ခွင်ကျ တေးဂီတများကို သီဆိုသရုပ်ဆောင်ဖော်ကျူးခဲ့ကြသည်။ စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ဝင်တေးများကို မင်းသား ==တိုင်းပြည်ဝန်ထမ်းဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ထွက်ခွာသွား၍ အင်ဂျင်နီယာသိပ္ပံကျောင်းတက်ခဲ့ပြီး ပြန်လာသောအခါ ရုပ်ရှင်၊ ဂီတ၊ အနုပညာအလုပ်ကို လုံးဝမလုပ်တော့ဘဲ တပ်မတော်တွင်း ဝင်သွားသည်။ နှစ်ပေါင်း(၂၀)ကျော် အမှုထမ်းပြီး ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မြေယာကျေးလက်ကော်ပိုရေးရှင်းတွင် အထူးအရာရှိ (စက်မှုလယ်ယာ) အဖြစ် ပြောင်းရွေ့အမှုထမ်းရသည်။ ယင်းနောက်တွင် အမှတ်(၂) စက်မှုဝန်ကြီးဌာနနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနတို့တွင် ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==ဘဝနိဂုံး== ပြည်လှဖေသည် ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းလာသဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဆေးသွားကုရာ ၁၄.၀၃.၁၉၉၀ အင်္ဂလန်မှာပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ရလေသည်။ ၁၆.၀၃.၁၉၉၀ ရက်နေ့တွင် ထိုနိုင်ငံ၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} * ခင်နှင်းယု၏ ဘကြီးမှိုင်းနှင့် စောင်းတော်ရှင် ဆောင်းပါး၊၁၉၇၂ ခု၊ မတ်လထုတ် ရှုမဝ၊ * စိန်သွေး၏ ရုပ်ရှင်မင်းသားကြီး ပြည်လှဖေ ၁၉၉၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီထုတ် မြဝတီ၊ * သန်းလှိုင် ပထမခေတ်ဟောင်းသီချင်းပေါင်းချုပ် {{DEFAULTSORT:လှဖေ၊ ပြည်}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ကွယ်လွန်သူများ]] bqr7b6f5f8t2qng7dgkdz0uo4s35wze 1036263 1036262 2026-06-06T03:48:28Z ~2026-17022-36 140789 /* စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ် */ 1036263 wikitext text/x-wiki {{copyedit/doc}}<ref name=":0">ပြည်လှဖေနှင့် တွေ့ဆုံခြင်း သတင်း‌ောင်းပါး၊ ‌ောင်သက်ကြူ၊ ၁၉၉၄ ရွှေအမြူတေမဂ္ဂဇင်း။</ref>{{Infobox person|name=ပြည်လှဖေ|birth_date=၁၉၁၂|death_date={{death date and age | ၁၉၉၀ | ၃ | ၁၄ | ၁၉၁၂ | ၆ | ၂ | }}|birth_place=ပြည်မြို့၊ ပဲခူးတိုင်း၊ ဗြိတိသျှဘားမား|birth_name=လှဖေ|citizenship=မြန်မာ|death_cause=ကင်ဆာ|death_place=လန်ဒန်မြို့|education=အင်ဂျင်နီယာ|ethnicity=ဗမာ|parents=ဦးခူး၊ ဒေါ်ကြင်စီ|resting_place=လန်ဒန်မြို့၊ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|years_active=၁၉၃၆-၁၉၄၇|occupation=ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသား၊ တယောအတီးသမား၊ တူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူ၊ တပ်မတော်အင်ဂျင်နီယာ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ ဝါဇီစက်ရုံမှူး၊ စက်မှုလယ်ယာအရာရှိ၊ ဒုတိယဝန်ကြီး၊|home_town=ပြည်မြို့|known_for=အဆိုတော်|nationality=မြန်မာ|native_name=လှဖေ|native_name_lang=မြန်မာ|residence=ရန်ကုန်|image=P HlaBay.jpg}} ပြည်လှဖေ (၁၉၁၂ - ၁၉၉၀) သည် မြန်မာ့ဂီတလောကတွင် ထင်ရှားခဲ့သော ဓာတ်ပြားအဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ==ငယ်ဘဝ== မြန်မာသက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)ခုနှစ်၊ ပြည်မြို့၊ ကြိုးတန်းရပ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မိဘများမှာ အရေးပိုင် ဦးခူးနှင့် ဒေါ်ကြင်စီတို့ဖြစ်ပြီး သား(၄)ယောက်၊ သမီး(၂)ယောက်အနက် တတိယသားဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက အနုပညာဝါသနာကြီးခဲ့ပြီး ပြည်မြို့မှ နာမည်ကျော် ပညာရှင်ကြီးများ၏ ပညာရည်နို့ကို သောက်စို့ခဲ့ရသည်။ ပြည်လှဖေတို့ ညီအကိုလေးယောက်လုံး ဂီတဝါသနာကြီးကြသည်။ အကိုအကြီးဆုံး ကိုလှငွေမှာ ဘင်ဂျိုအတီးကောင်းပြီး အကိုလတ် ကိုလှရွှေမှာ တယောနှင့်ဆိုင်းဝိုင်းကို အတော်အသင့် နိုင်နင်းသည်။ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပြည်မြို့မှာ နေစဉ်ကတည်းက တယောထိုးတတ်ခဲ့သည်။ ပြည်မြို့တွင် (၁၀)တန်းအောင်သည်အထိ ကျောင်းနေခဲ့သည်။ ==အဆိုတော်ဘဝ== ပြည်လှဖေသည် တက္ကသိုလ်တက်ရန် ရန်ကုန်သို့လာရင်း တက္ကသိုလ်မရောက်ဘဲ အေဝမ်းကုမ္ပဏီမှ သူငယ်ချင်း ကိုတင်မောင်နှင့် တွေ့ဆုံရာမှ အေဝမ်းကုမ္ပဏီ၏ လခစားဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ အေဝမ်းတူရိယာအဖွဲ့အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် လုပ်ကိုင်၍ အသံတိတ်ဇာတ်ကားများ၌ တီးမှုတ်ကြရသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ် သဘင်ဝန်ဓာတ်ပြား ထုတ်လုပ်သောအခါ ဓာတ်ပြားအဆိုတော်ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၉ မှစ၍ ပြည်လှဖေအမည်မှာ ကျော်ကြားခဲ့သည်။ လစဉ်ထုတ် အေဝမ်းသဘင်ဝန် ဓာတ်ပြားများ၌ တစ်ဦးချင်းအဆို၊ စုံတွဲအဆိုတို့ အဆက်မပြတ် လစဉ်ထုတ်ဝေဖြန့်ချိကာ ပြည်သူတို့အသည်းစွဲ အဆိုကျော်ဖြစ်လာသည်။ ရုပ်ရှင်မင်းသမီး အဆိုကျော် မေရှင်မှာ ပြည်လှဖေနှင့် တွဲဖက်အဆိုစုံတွဲ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကဉ္စနာသီချင်း မှာ ပြည်လှဖေ ကိုယ်တိုင်က အကြိုက်ဆုံးသီချင်းဟုဆိုသည်။ <ref name=":0" /> ==ဓာတ်ပြားသီချင်းများ== # ကဉ္စန၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၀ ဇွန်လ # ခေတ်ပြောင်းချိန်၊ သဟာယဆရာတင်၊ # ချစ်ညွှတ်ကွင်း၊ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်ဗျူဟာ၊ အေဝမ်းဆရာညှာ (မေရှင် နှင့်) # ချစ်မိုးစွေ၊ [[ရွှေပြည်အေး]]၊ ၁၉၄၁ ဩဂုတ်လ # ချစ်မှာလား၊ သဟာယဆရာတင်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ နိုဝင်ဘာလ # ချစ်သဲစွဲ၊ စန်းသော်တာ၊ (မေရှင် နှင့်) # ဂုဏ်တော်ဖွင့်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]] ၊ ၁၉၃၉ ဇူလိုင်လ # ဂုဏ်မြင့်သူ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၃၉ နိုဝင်ဘာလ # ဇွဲ ၊ [[မြကလောင်]]၊ ၁၉၄၁ စက်တင်ဘာလ # နဂါးနိုင်မင်း၊ [[ဂျူဗလီစိန်]]၊ ၁၉၄၀ ‌အောက်တိုဘာလ # နတ်သျှင်နောင်၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဧပြီလ # နန်းကေသီ၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဩဂုတ်လ # နွဲ့မျိုးစုံ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (တင်တင်အေး နှင့်)၊ ၁၉၃၉ ‌ေ အောက်တိုဘာလ # ပပဝင်းဝင်း၊ စိန်ဝေလျှံ၊ ၁၉၄၁ နိုဝင်ဘာလ # ဖုတ်သွင်းရထား၊ သဟာယဆရာတင်၊ ၁၉၄၁ ဇူလိုင်လ # မာနရှင် ၊ [[သဟာယ ဆရာတင်]]၊ ၁၉၄၁ ‌ ဖေ ဖော်ဝါရီလ # မေ့ပါနိုင် ၊ [[မြို့မငြိမ်း]]၊ ၁၉၄၁ ဇွန်လ # မင်းမဟာဂီရိ၊ [[ဂျူဗလီစိန်]] # မောင့်အချစ်တော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ # မေတ္တာဂုဏ်၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၀ ဒီဇင်ဘာလ # မိန်ရာသီ၊ ရန်နိုင်စိန်၊ (မေရှင် နှင့်) ၁၉၃၈ ဇူလိုင်လ # [[ရဲရဲတောက် တို့ဗမာ]]၊ # ရှေးကုသိုလ်၊ ရွှေပြည်အေး၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ဇန္နဝါရီလ # ရှေးရေစက်၊ ရွှေတိုင်ညွန့်၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၀ ဇန္နဝါရီလ # ရှင်သီဝလိ၊[[ စစ်ကိုင်း ဆရာကြည်]]၊ ၁၉၄၀ မေလ # ရွှေတံငါ၊ [[စန်းသော်တာ]]၊ ၁၉၃၉ ဒီဇင်ဘာလ # သုဝဏ္ဏသျှံ၊ [[အေဝမ်းဆရာညှာ]]၊ ၁၉၄၁ မတ်လ # သက်ဝေ၊ မြို့မငြိမ်း၊ (မေရှင် နှင့်)၊ ၁၉၄၁ ‌မေလ # အောင်လံတော်၊ ဝိုင်အမ်ဘီဆရာတင်၊ (တင်တင်အေး နှင့်) # ဣန္ဒာနွယ်၊ ဂျူဘလီစိန်၊ ==မင်းသားဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ရုပ်ရှင်မင်းသားအဖြစ် စောင်းတော်ရှင် နှင့် ကပ္ပလီ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား နှစ်ကား၌သာ ပါဝင် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး သူ၏ သရုပ်ဆောင်မှုမှာလည်း နှစ်ကားဆို ဆိုသလောက် ထူးချွန် ပြောင်မြောက်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ်တွင် အေဝမ်းရုပ်ရှင် အသိုက် အဝန်းဖြစ်သော လျှပ်စစ် ရုပ်ရှင်မှ ဒါရိုက်တာမောင်တင်ယု ရိုက်ကူးသော ကပ္ပလီ ဇာတ်ကားတွင် မောင်တင်မောင် (အေဝမ်း ဦးတင်မောင်)နှင့်အတူ ပါဝင် ရိုက်ကူး ခဲ့သေးသည်။ အဆိုတော်ကြီး ပြည်လှဖေသည် စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကား တစ်ကား တည်းဖြင့်ပင် အဓိက သရုပ်ဆောင် မင်းသားကောင်း တစ်ဦးအဖြစ် ပြောင်မြောက်စွာ စွမ်းဆောင်ခဲ့လေသည်။ ==စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားအကျဉ်းချုပ်== စောင်းတော်ရှင်ဇာတ်ကားမှာ လူအများသိကြသည့် ဦးရှင်ကြီး ဇာတ်လမ်းဖြစ်၏။ မောင်ရှင်၏မိခင်မှာ သားဖြစ်သူ ရှင်ပြုရန် ငွေရှာအသွား အစ်မဖြစ်သူက ဓနရှင်ပီပီငေါက်ထုတ်လိုက်၏။ မောင်ရှင်မှာ အဒေါ်ဖြစ်သူအပေါ် စိတ်ကွက်သွားလေ၏။ သို့နှင့် ဆင်းရဲသားသားအမိမှာ မျက်နှာငယ်နှင့် ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ မောင်ရှင်သည် မိခင်တားသည့်ကြားက ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးကာ ထင်းခုတ်သွားသော လှေတွင်အလုပ်သမားအဖြစ် လိုက်ပါသွားလေသည်။ မိန်းမလှကျွန်းရောက်ပြီး လှေသူကြီးနှင့် လှေထိုးသားများက မောင်ရှင်ကို လှေစောင့်အဖြစ် ထမင်းချက်ရန် လှေပေါ်တွင် ထား၍ထင်းခုတ်သွားကြသည်။ မိန်းမလှကျွန်းတွင် မိန်းမလှနတ်များကြီးစိုး၍ မောင်ရှင့်အနေဖြင့် လုံးဝသီချင်းမဆိုရန်၊ မတီးမမှုတ်ရန် မှာခဲ့သည်။ အနုပညာသမား မောင်ရှင်မှာ ဝှက်ယူလာသော လက်စွဲတော်စောင်းလေးထုတ်၍ တီးတော့သည်။ စောင်းတီးခတ် သီချင်းဆိုလိုက်သည်နှင့် မိန်းမလှကျွန်းစောင့် နတ်သမီးလေးများပေါ်လာကာ မောင်ရှင်၏ဂီတတွင် နစ်မျောကခုန်ကြ၏။ ထင်းခုတ်နေစဉ်ရက်များအတွင်း မောင်ရှင်၏ဂီတဖြင့် နတ်သမီးများ နေ့တိုင်းပျော်ပါးနေကြပြီး မောင်ရှင်ကို စွဲလမ်းနှစ်သက်နေကြတော့သည်။ သို့နှင့် ထင်းခုတ်ကိစ္စပြီး၍ မောင်ရှင်တို့ လှေပြန်အလှည့်တွင် နတ်သမီးလေးများက လှေကိုမထွက်နိုင်အောင် ဆွဲထားကြသည်။ လှေသူကြီးသည် သူတို့ထုံးစံအတိုင်း မည်သူ့ကြောင့် လှေမထွက်နိုင်သည်ကို မဲချရာတွင် ကံဆိုးသူမောင်ရှင် မဲကျလေတော့သည်။ မောင်ရှင်အား ရေတွင် အရှင်လတ်လတ်ချရစ်ကာ လှေထွက်သွားသည်။ နတ်သမီးကလေးများက မောင်ရှင်အားပွေ့ယူကာ ကျွန်းပေါ်သို့ ခေါ်သွားကြသည်။ မောင်ရှင်သည် အရှင်လတ်လတ်ပင် နတ်စိမ်း ဖြစ်သွားသည်။ ပြည်လှဖေ ပါဝင်သော စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ကားကိုလည်း တေးဂီတဇာတ်ကား(Musical Film)ဟု ခေါ်ရပေမည်။ ပို၍ထူးခြားသည်က ရာဇဝင်ဇာတ်လမ်းကိုမှ တေးဂီတရုပ်ရှင် ဖြစ်နေခြင်းပေတည်း။ မင်းသား၊ မင်းသမီးမှာ ပြည်လှဖေနှင့် မေရှင်တို့ဖြစ်ရာ ထိပ်တန်းအဆိုတော်စုံတွဲဖြစ်နေ၍လည်း ပို၍ ထူးခြားသည်။ ဇာတ်ဝင်ခန်းတိုင်း အံဝင်ခွင်ကျ တေးဂီတများကို သီဆိုသရုပ်ဆောင်ဖော်ကျူးခဲ့ကြသည်။ စောင်းတော်ရှင် ဇာတ်ဝင်တေးများကို မင်းသားသိန်းဇော်က တေးစီးရီး သီဆိုထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ==တိုင်းပြည်ဝန်ထမ်းဘဝ== ပြည်လှဖေသည် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ထွက်ခွာသွား၍ အင်ဂျင်နီယာသိပ္ပံကျောင်းတက်ခဲ့ပြီး ပြန်လာသောအခါ ရုပ်ရှင်၊ ဂီတ၊ အနုပညာအလုပ်ကို လုံးဝမလုပ်တော့ဘဲ တပ်မတော်တွင်း ဝင်သွားသည်။ နှစ်ပေါင်း(၂၀)ကျော် အမှုထမ်းပြီး ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မြေယာကျေးလက်ကော်ပိုရေးရှင်းတွင် အထူးအရာရှိ (စက်မှုလယ်ယာ) အဖြစ် ပြောင်းရွေ့အမှုထမ်းရသည်။ ယင်းနောက်တွင် အမှတ်(၂) စက်မှုဝန်ကြီးဌာနနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနတို့တွင် ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==ဘဝနိဂုံး== ပြည်လှဖေသည် ကျန်းမာရေးချို့ယွင်းလာသဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဆေးသွားကုရာ ၁၄.၀၃.၁၉၉၀ အင်္ဂလန်မှာပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ရလေသည်။ ၁၆.၀၃.၁၉၉၀ ရက်နေ့တွင် ထိုနိုင်ငံ၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} * ခင်နှင်းယု၏ ဘကြီးမှိုင်းနှင့် စောင်းတော်ရှင် ဆောင်းပါး၊၁၉၇၂ ခု၊ မတ်လထုတ် ရှုမဝ၊ * စိန်သွေး၏ ရုပ်ရှင်မင်းသားကြီး ပြည်လှဖေ ၁၉၉၁ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီထုတ် မြဝတီ၊ * သန်းလှိုင် ပထမခေတ်ဟောင်းသီချင်းပေါင်းချုပ် {{DEFAULTSORT:လှဖေ၊ ပြည်}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ကွယ်လွန်သူများ]] mcfqlsmn7e0m8lfm0d9sbb7goeckuyz 0 10814 1036183 1035934 2026-06-05T13:04:15Z Chenzeyan29 141880 /* မွန်၊ မြန်မာ၊ ရှမ်း ခေါင်းဆောင်များ၏ ဖိုခနောက်ဆိုင် ယှဉ်ပြိုင်အားထုတ်မှု */ 1036183 wikitext text/x-wiki '''ပုဂံခေတ် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံ'''သည် တစ်နယ်တစ်မင်း၊ တစ်တပ်တစ်ဗိုလ်ဖြင့် အကွဲကွဲအပြားပြားဖြစ်ကာ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ကာကွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖုံဖုံတို့တွင် အဘက်ဘက်မှ ပြောင်းလဲလှုပ်ခတ်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံမင်းဆက် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် ကျောက်ဆည်လယ်တွင်းနယ်များကို အခိုင်အမာအုပ်စီးကာ ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည့် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာ၊ ပင်လယ်မြို့စား [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]]ဖြစ်ကြသော အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြန် နှင့် သီဟသူ တို့သည် ပုဂံယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် ရှင်သန်ကြီးပြင်းခဲ့သည့် ရှမ်း-ဗမာကပြား (သွေးနှော) ခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="ThanTun1969">{{cite book |author=ဒေါက်တာသန်းထွန်း |title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် |publisher=မဟာဒဂုန်စာပေ |year=၁၉၆၉}}</ref> ၁၂၉၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံနောက်ဆုံးဘုရင် ကျော်စွာကို နန်းချကာ၊ ပုဂံမိဖုရားကြီးဖွားစောကို ပင့်ဆောင်၍ ပုဂံမင်းဆက်၏ တရားဝင်အရိုက်အရာကို ဆက်ခံလျက် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာ၊ ပင်လယ်မြို့များကို အခြေပြုကာ '''မြင်စိုင်းခေတ်''' ကို ထူထောင်၍ ထီးပြိုင်နန်းပြိုင် အုပ်စိုးခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724">{{cite book |author=ဦးကုလား |title=မဟာရာဇဝင်ကြီး |volume=၁-၂ |year=၁၇၂၄}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် အငယ်ဆုံးဖြစ်သူ သီဟသူက နောင်တော်များကို လုပ်ကြံကာ ၁၃၁၂ ခုနှစ်တွင် ပင်းယမြို့ကို လည်းကောင်း၊ ၎င်း၏သားတော်အငယ် အသင်္ခယာစောယွန်းက စစ်ကိုင်းမြို့ကို လည်းကောင်း အသီးသီးတည်ထောင်၍ မင်းပြိုင်ပြုခဲ့ကြသည်။ အချင်းချင်း နယ်မြေအားပြိုင်မှုများကြောင့် ပင်းယတွင် မင်း ၆ ဆက်၊ စစ်ကိုင်းတွင် မင်း ၇ ဆက်ဖြင့် ကွဲပြားကာ မြောက်ဘက်မှ မောရှမ်းအကြီးအကဲ သိုဟန်ဘွား၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရသော်လည်း၊ သတိုးမင်းဖျားသည် ဇော်ဂျီ၊ စမုံ၊ ပန်းလောင်း၊ မြစ်ငယ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်တို့ ဆုံစည်းရာ အချက်အချာကျသောဒေသ၌ ၁၃၆၄ ခုနှစ်တွင် အင်းဝမြို့ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala1724" /> သတိုးမင်းဖျားသည် တကောင်းမင်းဆက် သတိုးဆင်ထိန်းနှင့် ပုဂံမင်းဆက်တို့မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရှမ်း-ဗမာသွေးနှောတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ပျူနှင့် ပုဂံတို့၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံကာ နန်းတွင်း၌ အရည်းကြီးရှင်ယောင်များကို သုတ်သင်၍ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ပေါ်ထွန်းလာသော အင်းဝခေတ်မင်းဆက်များသည် ပုဂံခေတ်မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု အစဉ်အလာနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များကို အပြည့်အဝ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ခဲ့ကြသည့် ရှမ်း-ဗမာသွေးနှောမင်းဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Harvey1925">{{cite book |author=Harvey, G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1925}}</ref> ၎င်းတို့စိုးစံခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်အတွင်း အင်းဝသည် မြန်မာစာပေနှင့် အနုပညာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိရာ ဗဟိုချက်မဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ပင်းယငါးစီးရှင်ကျော်စွာနှင့် အင်းဝဒုတိယမင်းခေါင် စသည့် ရွှေနန်းရှင်ကြီးများကိုယ်တိုင် မြန်မာပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများကို ရေးစပ်ခဲ့သည့် ထင်ရှားသော မြန်မာစာဆိုတော်ကြီးများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ == မွန်၊ မြန်မာ၊ ရှမ်း ခေါင်းဆောင်များ၏ ဖိုခနောက်ဆိုင် ယှဉ်ပြိုင်အားထုတ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဘက်နှင့် အလယ်ပိုင်း၌ [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်စိုင်း]]နှင့် [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝ]]တို့ကို ဗဟိုပြုသည့် ရှမ်းမင်းဆက်များ ဩဇာကြီးထွားပြီး မြန်မာမှုပြုနေချိန်တွင်၊ တောင်ဘက်တစ်လွှား၌လည်း [[မုတ္တမ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကို အခြေပြုသည့် မွန်ခေါင်းဆောင်များ အင်အားကောင်းလာခဲ့သည်။ မုတ္တမကို အခြေပြုခဲ့သည့် [[ဝါရီရူမင်းဆက်]]သည် တောင်ပိုင်းရှမ်းနှင့် မွန်မျိုးနွယ်စုများ ရောယှက်မှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက် ဟံသာဝတီသို့ မြို့တော်ရွှေ့ပြောင်းပြီးချိန်မှစ၍ မွန်ဘွဲ့အမည်၊ မွန်ဘာသာစကားနှင့် မွန်ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များကိုသာ အပြည့်အဝခံယူကာ စစ်မှန်သော မွန်မင်းများအဖြစ် [[ရာမညဒေသ|ရာမညတိုင်းကြီး]]ကို တည်ထောင်စည်းလုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="BinnyaDala16th">ဗညားဒလ။ ''ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ''။</ref> ထို့ကြောင့် အင်းဝတွင် [[သတိုးမင်းဖျား]]မှစ၍ မင်းဆက်များက ရှမ်းမျိုးနွယ် ဇာစ်မြစ်ပါသော်လည်း မြန်မာမင်းများအဖြစ် ခံယူခဲ့ကြသကဲ့သို့၊ ဟံသာဝတီတွင်လည်း ဗညားဦးမှစ၍ မင်းဆက်များသည် မွန်မင်းများအဖြစ် ခံယူကာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ နီးပါးခန့် ထီးပြိုင်နန်းပြိုင် စိုးစံခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> အင်းဝတွင် [[မင်းကြီးစွာစော်ကဲ]]၊ [[မင်းခေါင် (အင်းဝ)|မင်းခေါင်]] နှင့် ဟံသာဝတီတွင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]]တို့၏ ဆယ်စုနှစ်ချီ ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]များသည် ပဒေသရာဇ်အာဏာစက် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရေး ပဋိပက္ခများသာ ဖြစ်ပြီး၊ ရာဇာဓိရာဇ်နောက်ပိုင်း ဟံသာဝတီတွင် ဆက်ခံသည့် ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]]နှင့် [[ဓမ္မစေတီမင်း]]တို့ လက်ထက်တွင် သာသနာရေးနှင့် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေး အထူးထွန်းကားခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ၁၆ ရာစုအတွင်း အင်းဝမင်းဆက် အားနည်းချိန်ဖြစ်သော ၁၅၂၇ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဘက်မှ မောရှမ်းခေါင်းဆောင် မိုးညှင်းစလုံနှင့် သားတော် [[သိုဟန်ဘွား]]တို့က အင်းဝကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သိုဟန်ဘွားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ပြည်သူများနှင့် သံဃာတော်များကို ညှင်းပန်းနှိပ်စက်သဖြင့်၊ အင်းဝတစ်ဝိုက်ရှိ မြန်မာနှင့် ရှမ်း-ဗမာလူမျိုး အမြောက်အမြားသည် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ သီးခြားငြိမ်းချမ်းနေသော [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူနယ်]]သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခိုလှုံခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724" /> တောင်ငူအကြီးအကဲ [[မင်းကြီးညို]] (၁၄၈၅–၁၅၃၀) လက်ထက်တွင် တောင်ငူသည် အင်အားအလွန်တောင့်တင်းလာပြီး အင်းဝဘုရင်ကိုယ်တိုင်က သီးခြားအာဏာပိုင် ပြည်နယ်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသည်။<ref name="Kala1724" /> ယင်းသို့ဖြင့် [[တောင်ငူအင်ပါယာ|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီး]]ကို ပြန်လည်မထူထောင်မီ စပ်ကူးမတ်ကူးအချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ အင်းဝကို ဗဟိုပြုသည့် မြောက်ပိုင်းမောရှမ်း အင်အားစု၊ ဟံသာဝတီကို ဗဟိုပြုသည့် တောင်ပိုင်းမွန်မင်းဆက် အင်အားစုနှင့် တောင်ငူကို အချက်အခြာပြုသည့် မြန်မာလူမျိုး အကြီးအကဲ အင်အားစုဟူ၍ အင်အားစုကြီးသုံးစုအဖြစ် ဖိုခနောက်ဆိုင် တည်ရှိနေခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1969">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref><ref name="Harvey1925" /> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://web.archive.org/web/20190930174225/http://www.mathetzin.com/ မောင်သက်ဇင် ဝက်ဘ်ဆိုက် (မော်ကွန်းတင်ပြီး)] {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ပုဂံခေတ်}} {{DEFAULTSORT:ပ}} [[ကဏ္ဍ:ပုဂံခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 12kkzidtru4dk73mn8p4ilq6yf1rnop 1036184 1036183 2026-06-05T13:06:25Z Chenzeyan29 141880 /* မွန်၊ မြန်မာ၊ ရှမ်း ခေါင်းဆောင်များ၏ ဖိုခနောက်ဆိုင် ယှဉ်ပြိုင်အားထုတ်မှု */ 1036184 wikitext text/x-wiki '''ပုဂံခေတ် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံ'''သည် တစ်နယ်တစ်မင်း၊ တစ်တပ်တစ်ဗိုလ်ဖြင့် အကွဲကွဲအပြားပြားဖြစ်ကာ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ကာကွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖုံဖုံတို့တွင် အဘက်ဘက်မှ ပြောင်းလဲလှုပ်ခတ်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံမင်းဆက် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် ကျောက်ဆည်လယ်တွင်းနယ်များကို အခိုင်အမာအုပ်စီးကာ ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည့် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာ၊ ပင်လယ်မြို့စား [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]]ဖြစ်ကြသော အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြန် နှင့် သီဟသူ တို့သည် ပုဂံယဉ်ကျေးမှုအောက်တွင် ရှင်သန်ကြီးပြင်းခဲ့သည့် ရှမ်း-ဗမာကပြား (သွေးနှော) ခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="ThanTun1969">{{cite book |author=ဒေါက်တာသန်းထွန်း |title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် |publisher=မဟာဒဂုန်စာပေ |year=၁၉၆၉}}</ref> ၁၂၉၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံနောက်ဆုံးဘုရင် ကျော်စွာကို နန်းချကာ၊ ပုဂံမိဖုရားကြီးဖွားစောကို ပင့်ဆောင်၍ ပုဂံမင်းဆက်၏ တရားဝင်အရိုက်အရာကို ဆက်ခံလျက် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာ၊ ပင်လယ်မြို့များကို အခြေပြုကာ '''မြင်စိုင်းခေတ်''' ကို ထူထောင်၍ ထီးပြိုင်နန်းပြိုင် အုပ်စိုးခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724">{{cite book |author=ဦးကုလား |title=မဟာရာဇဝင်ကြီး |volume=၁-၂ |year=၁၇၂၄}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် အငယ်ဆုံးဖြစ်သူ သီဟသူက နောင်တော်များကို လုပ်ကြံကာ ၁၃၁၂ ခုနှစ်တွင် ပင်းယမြို့ကို လည်းကောင်း၊ ၎င်း၏သားတော်အငယ် အသင်္ခယာစောယွန်းက စစ်ကိုင်းမြို့ကို လည်းကောင်း အသီးသီးတည်ထောင်၍ မင်းပြိုင်ပြုခဲ့ကြသည်။ အချင်းချင်း နယ်မြေအားပြိုင်မှုများကြောင့် ပင်းယတွင် မင်း ၆ ဆက်၊ စစ်ကိုင်းတွင် မင်း ၇ ဆက်ဖြင့် ကွဲပြားကာ မြောက်ဘက်မှ မောရှမ်းအကြီးအကဲ သိုဟန်ဘွား၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရသော်လည်း၊ သတိုးမင်းဖျားသည် ဇော်ဂျီ၊ စမုံ၊ ပန်းလောင်း၊ မြစ်ငယ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်တို့ ဆုံစည်းရာ အချက်အချာကျသောဒေသ၌ ၁၃၆၄ ခုနှစ်တွင် အင်းဝမြို့ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala1724" /> သတိုးမင်းဖျားသည် တကောင်းမင်းဆက် သတိုးဆင်ထိန်းနှင့် ပုဂံမင်းဆက်တို့မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရှမ်း-ဗမာသွေးနှောတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ပျူနှင့် ပုဂံတို့၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံကာ နန်းတွင်း၌ အရည်းကြီးရှင်ယောင်များကို သုတ်သင်၍ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ပြတ်ပြတ်သားသား ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ပေါ်ထွန်းလာသော အင်းဝခေတ်မင်းဆက်များသည် ပုဂံခေတ်မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု အစဉ်အလာနှင့် နန်းတွင်းအဆောင်အယောင်များကို အပြည့်အဝ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းမြှင့်တင်ခဲ့ကြသည့် ရှမ်း-ဗမာသွေးနှောမင်းဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Harvey1925">{{cite book |author=Harvey, G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1925}}</ref> ၎င်းတို့စိုးစံခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်အတွင်း အင်းဝသည် မြန်မာစာပေနှင့် အနုပညာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိရာ ဗဟိုချက်မဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ပင်းယငါးစီးရှင်ကျော်စွာနှင့် အင်းဝဒုတိယမင်းခေါင် စသည့် ရွှေနန်းရှင်ကြီးများကိုယ်တိုင် မြန်မာပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများကို ရေးစပ်ခဲ့သည့် ထင်ရှားသော မြန်မာစာဆိုတော်ကြီးများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ == မွန်၊ မြန်မာ၊ ရှမ်း ခေါင်းဆောင်များ၏ ဖိုခနောက်ဆိုင် ယှဉ်ပြိုင်အားထုတ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဘက်နှင့် အလယ်ပိုင်း၌ [[မြင်စိုင်းခေတ်|မြင်စိုင်း]]နှင့် [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝ]]တို့ကို ဗဟိုပြုသည့် ရှမ်းမင်းဆက်များ ဩဇာကြီးထွားပြီး မြန်မာမှုပြုနေချိန်တွင်၊ တောင်ဘက်တစ်လွှား၌လည်း [[မုတ္တမ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကို အခြေပြုသည့် မွန်ခေါင်းဆောင်များ အင်အားကောင်းလာခဲ့သည်။ မုတ္တမကို အခြေပြုခဲ့သည့် [[ဝါရီရူးမင်း|ဝါရီရူမင်းဆက်]]သည် တောင်ပိုင်းရှမ်းနှင့် မွန်မျိုးနွယ်စုများ ရောယှက်မှု ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက် ဟံသာဝတီသို့ မြို့တော်ရွှေ့ပြောင်းပြီးချိန်မှစ၍ မွန်ဘွဲ့အမည်၊ မွန်ဘာသာစကားနှင့် မွန်ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များကိုသာ အပြည့်အဝခံယူကာ စစ်မှန်သော မွန်မင်းများအဖြစ် [[ရာမညတိုင်း|ရာမညတိုင်းကြီး]]ကို တည်ထောင်စည်းလုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="BinnyaDala16th">ဗညားဒလ။ ''ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ''။</ref> ထို့ကြောင့် အင်းဝတွင် [[သတိုးမင်းဖျား]]မှစ၍ မင်းဆက်များက ရှမ်းမျိုးနွယ် ဇာစ်မြစ်ပါသော်လည်း မြန်မာမင်းများအဖြစ် ခံယူခဲ့ကြသကဲ့သို့၊ ဟံသာဝတီတွင်လည်း ဗညားဦးမှစ၍ မင်းဆက်များသည် မွန်မင်းများအဖြစ် ခံယူကာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ နီးပါးခန့် ထီးပြိုင်နန်းပြိုင် စိုးစံခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''။</ref> အင်းဝတွင် [[မင်းကြီးစွာစော်ကဲ]]၊ [[မင်းခေါင်ဘုရင်များ|မင်းခေါင်]] နှင့် ဟံသာဝတီတွင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]]တို့၏ ဆယ်စုနှစ်ချီ ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်|အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]များသည် ပဒေသရာဇ်အာဏာစက် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရေး ပဋိပက္ခများသာ ဖြစ်ပြီး၊ ရာဇာဓိရာဇ်နောက်ပိုင်း ဟံသာဝတီတွင် ဆက်ခံသည့် ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]]နှင့် [[ဓမ္မစေတီမင်း]]တို့ လက်ထက်တွင် သာသနာရေးနှင့် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေး အထူးထွန်းကားခဲ့သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ၁၆ ရာစုအတွင်း အင်းဝမင်းဆက် အားနည်းချိန်ဖြစ်သော ၁၅၂၇ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဘက်မှ မောရှမ်းခေါင်းဆောင် မိုးညှင်းစလုံနှင့် သားတော် [[သိုဟန်ဘွား]]တို့က အင်းဝကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သိုဟန်ဘွားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ပြည်သူများနှင့် သံဃာတော်များကို ညှင်းပန်းနှိပ်စက်သဖြင့်၊ အင်းဝတစ်ဝိုက်ရှိ မြန်မာနှင့် ရှမ်း-ဗမာလူမျိုး အမြောက်အမြားသည် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ သီးခြားငြိမ်းချမ်းနေသော [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူနယ်]]သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခိုလှုံခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala1724" /> တောင်ငူအကြီးအကဲ [[မင်းကြီးညို]] (၁၄၈၅–၁၅၃၀) လက်ထက်တွင် တောင်ငူသည် အင်အားအလွန်တောင့်တင်းလာပြီး အင်းဝဘုရင်ကိုယ်တိုင်က သီးခြားအာဏာပိုင် ပြည်နယ်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသည်။<ref name="Kala1724" /> ယင်းသို့ဖြင့် [[တောင်ငူခေတ်|ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီး]]ကို ပြန်လည်မထူထောင်မီ စပ်ကူးမတ်ကူးအချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ အင်းဝကို ဗဟိုပြုသည့် မြောက်ပိုင်းမောရှမ်း အင်အားစု၊ ဟံသာဝတီကို ဗဟိုပြုသည့် တောင်ပိုင်းမွန်မင်းဆက် အင်အားစုနှင့် တောင်ငူကို အချက်အခြာပြုသည့် မြန်မာလူမျိုး အကြီးအကဲ အင်အားစုဟူ၍ အင်အားစုကြီးသုံးစုအဖြစ် ဖိုခနောက်ဆိုင် တည်ရှိနေခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1969">ဒေါက်တာသန်းထွန်း။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref><ref name="Harvey1925" /> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://web.archive.org/web/20190930174225/http://www.mathetzin.com/ မောင်သက်ဇင် ဝက်ဘ်ဆိုက် (မော်ကွန်းတင်ပြီး)] {{မြန်မာနိုင်ငံ}} {{ပုဂံခေတ်}} {{DEFAULTSORT:ပ}} [[ကဏ္ဍ:ပုဂံခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] lqabfmhpftegz0me8ia03x86ae50q9t 0 12791 1036241 1029945 2026-06-06T00:58:31Z ~2026-33313-96 143886 /* */ 1036241 wikitext text/x-wiki '''ရှမ်းနီလူမျိုး''' ({{lang-en|Tai Laeng}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလျန်''' (ရှမ်းနီ: တႆးလꧥင်; ရှမ်း: တႆးလႅင်) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသော [[တိုင်လူမျိုး]]စုဝင် တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]]၏ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား (၁၃၅) မျိုးတွင် ပါဝင်ပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်းရှိ [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည်။<ref>Yoshihiro Tsubouchi, ''The Tai Languages of Myanmar'', Journal of Southeast Asian Studies, 2019.</ref> {{Infobox ethnic group | group = ရှမ်းနီ (တိုင်းလျန်) | native_name = တႆးလꧥင် | image = Shan tribe depiction, 1900s.jpg | caption = ရှမ်းနီလူမျိုးများ (၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင် သရုပ်ဖော်ပုံ) | population = ၃,၀၀၀,၀၀၀ (ခန့်မှန်း) | regions = {{flag|Myanmar}} * [[ကချင်ပြည်နယ်]] * [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း | languages = [[ရှမ်းနီဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]]၊ [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် အခြား[[တိုင်လူမျိုး|တိုင်နွယ်ဖွားများ]] }} [[File:InDawGyi Pagoda Lake.jpg|thumb|အင်းတော်ကြီးရေကန်ဘုရား]] ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းရှိဒေသများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ နေထိုင်ကြသည်။ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် [[ကောလင်းမြို့|ကောလင်း]]၊ [[ဝန်းသိုမြို့|ဝန်းသို]]၊ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လည်ဘူး]]၊ [[အင်းတော်မြို့|အင်းတော်]]၊ [[ဗန်းမောက်မြို့|ဗန်းမောက်]]၊ [[ကသာမြို့|ကသာ]]၊ [[ကလေးမြို့|ကလေး]]၊ [[တမူးမြို့|တမူး]]၊ [[မော်လိုက်မြို့|မော်လိုက်]]၊ [[ဖောင်းပြင်မြို့|ဖောင်းပြင်]]၊ [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] နှင့် [[သောင်သွတ်ရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်|သောင်သွပ်]]ဒေသ။ ကချင်ပြည်နယ်တွင် [[မိုးညှင်းမြို့|မိုးညှင်း]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့|မိုးကောင်း]]၊ [[ဗန်းမော်မြို့|ဗန်းမော်]]၊ [[အင်းတော်ကြီး]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့|မြစ်ကြီးနား]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့|ဝိုင်းမော်]]၊ ဆင်ဘို၊ တာလောကြီး၊ [[ဟိုပင်မြို့|ဟိုပင်]]၊ ဟောင်ပါး၊ လုံးခင်း၊ တာမခံ နှင့် [[ဖားကန့်မြို့|ဖားကန့်]]ဒေသတို့တွင်နေထိုင်သည်ဟုဆိုကြသော်လည်း ၂၀၂၁ မတိုင်မှီက မိုးညင်းဒေသတွင်ရှမ်းဗမာဟုသာအများသိကြသည့်လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ယခုအခါ အထက်ပါမြို့များပါဝင်သာ ရှမ်းနီကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြည်နယ်ရရှိရေးအတွက် တပ်မတာ်အစိုးရနှင့်လက်တွဲ၍ SNA ပြည်သူ့စစ်တည်ထာင်ထားသည်။ များသောအားဖြင့် အင်းတာ်ကြီးဒသတွင် လှုပ်ရှားသာအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ရှမ်းနီတို့၏ သမိုင်းသည် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်နွယ်ဖွားများ]] မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုဝန်းကျင်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုများတွင် ထွန်းကားခဲ့သော [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Moung Mao) နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေသည်။ ရှမ်းနီတို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို "တိုင်းလျန်" (တိုင်း = လူမျိုး၊ လျန် = နီသော/လင်းသော) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ပဒေသရာဇ်နယ်မြေငယ်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ မိုင်းခမ်း (ဟုမ္မလင်း) ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ အရေးပါသော စော်ဘွားနယ်။ သောင်သွပ်၊ ရှေးယခင်က သောင်သွပ်စော်ဘွားသည် မြန်မာဘုရင်များနှင့် ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိခဲ့သည်။ဝန်းသို၊ [[အောင်မြတ်၊ ဦး (ဝန်းသိုစော်ဘွားကြီး)|ဝန်းသိုစော်ဘွား ဦးအောင်မြတ်]]သည် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့ကို တော်လှန်ခဲ့သော ထင်ရှားသည့် ရှမ်းနီခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။မိုးညှင်းနှင့် မိုးကောင်းဒေသများသည် တစ်ချိန်က ရှမ်းတို့၏ အင်အားကြီးမားသော ဗဟိုချက်များဖြစ်ခဲ့ပြီး ရှမ်းနီတို့ အခြေချရာ အဓိကဒေသများ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် [[အင်းဝခေတ်]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တစ်လျှောက် မြန်မာဘုရင်များနှင့် အနီးကပ်ဆုံး ရှိခဲ့သော ရှမ်းမျိုးနွယ်စုများဖြစ်သည်။ မြန်မာဘုရင့်တပ်တော် အတွင်း ရှေ့တန်းမှ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်မှုများတွင်လည်း အဓိကကျခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရှမ်းနီတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဘာသာစကားတို့တွင် မြန်မာ့ဓလေ့စရိုက်များ အများဆုံး ရောယှက်နေရခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ဝန်းသိုစော်ဘွားနယ် ကျဆုံးပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့သည် ရှမ်းနီဒေသများကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေး (Direct Rule) အောက်သို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၇ ခုနှစ် [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ရှမ်းနီဒေသအများစုမှာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း မပါဝင်ဘဲ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းသို့ ခွဲဝေရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား၊ စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ "တိုင်းလျန်" ဟူသော အမည်နာမနှင့်အတူ လူမျိုးစုဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်နေကြပြီး၊ နှစ်စဉ် ရှမ်းနီအမျိုးသားနေ့ ပွဲတော်များကိုလည်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ရှမ်းနီဘာသာစကားသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] (Kra-Dai languages) အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ရှေးယခင်က ကိုယ်ပိုင်စာပေ ခိုင်ခိုင်မာမာ ရှိခဲ့ပြီး အင်းတော်ကြီးသမိုင်းကဲ့သို့သော မှတ်တမ်းများကို ရှမ်းနီဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ယနေ့ခေတ်တွင် မြန်မာဘာသာစကား လွှမ်းမိုးမှုနှင့် လေ့လာသူ နည်းပါးမှုကြောင့် ရှမ်းနီစာပေနှင့် ဘာသာစကားမှာ တိမ်ကောပျောက်ကွယ်လုနီးပါး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်။<ref name=":0">https://www.shanstategovernment.com/tine-loe-tine-lu-tine-lynn/</ref> ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ ဒေသရှိ တောတောင်ရေမြေ အမည်အများစုမှာ မူလက ရှမ်းအမည်များဖြစ်သော်လည်း ကာလရွေ့လျောလာသောအခါ မြန်မာသံပေါက်ကာ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == ရှမ်းနီလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အလွန်နီးစပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ဘာသာရေးနှင့် ဆက်စပ်သော ပွဲလမ်းသဘင်များကို မြန်မာ့ဓလေ့အတိုင်း ကျင်းပကြသည်။ === ရိုးရာအစားအစာများ === ရှမ်းနီတို့၏ ထူးခြားသော ရိုးရာအစားအစာများမှာ- * ပေါင်းတင်း၊ ခေါပုပ် * ငါးချဉ်၊ ညောင်ချဉ် * မုန့်ညင်းပေါင်း၊ မုန့်ညင်းလှော်၊ မုန့်ညင်းချဉ် * မြစ်ရေစိမ်၊ မြစ်ချဉ် နှင့် မှိုချဉ် တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":0" /> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B090626nmg151.m3u ရှမ်းနီလူမျိုးများ၏ ရေလည်ဘုရားပွဲတော်]{{Dead link|date=January 2021 }} * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B0527shanred110.m3u ရှမ်းနီလူမျိုးများ၏ ဆင်ဖမ်းဓလေ့]{{Dead link|date=January 2021 }} * [http://3.bp.blogspot.com/_bI-Y4qhMeWA/S7BCcIs4vII/AAAAAAAAB_E/OyrPMml5HPU/s1600/Kya+Pauk+Lt4.gif ရှမ်းနီ အက္ခရာ] * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B050810nmg164.m3u အိမ်စောင့်နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းဓလေ့]{{Dead link|date=January 2021 }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] ljheyidrgphvsi5dcblc0ayeggkrtnc 1036246 1036241 2026-06-06T02:55:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 အကိုးအကားမပါရှိ။ 1036246 wikitext text/x-wiki '''ရှမ်းနီလူမျိုး''' ({{lang-en|Tai Laeng}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းလျန်''' (ရှမ်းနီ: တႆးလꧥင်; ရှမ်း: တႆးလႅင်) သည် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသော [[တိုင်လူမျိုး]]စုဝင် တိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ [[ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]]၏ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသား (၁၃၅) မျိုးတွင် ပါဝင်ပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်းရှိ [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည်။<ref>Yoshihiro Tsubouchi, ''The Tai Languages of Myanmar'', Journal of Southeast Asian Studies, 2019.</ref> {{Infobox ethnic group | group = ရှမ်းနီ (တိုင်းလျန်) | native_name = တႆးလꧥင် | image = Shan tribe depiction, 1900s.jpg | caption = ရှမ်းနီလူမျိုးများ (၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင် သရုပ်ဖော်ပုံ) | population = ၃,၀၀၀,၀၀၀ (ခန့်မှန်း) | regions = {{flag|Myanmar}} * [[ကချင်ပြည်နယ်]] * [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း | languages = [[ရှမ်းနီဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]]၊ [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း]] နှင့် အခြား[[တိုင်လူမျိုး|တိုင်နွယ်ဖွားများ]] }} [[File:InDawGyi Pagoda Lake.jpg|thumb|အင်းတော်ကြီးရေကန်ဘုရား]] ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် မြန်မာပြည်အထက်ပိုင်းရှိဒေသများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ နေထိုင်ကြသည်။ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးတွင် [[ကောလင်းမြို့|ကောလင်း]]၊ [[ဝန်းသိုမြို့|ဝန်းသို]]၊ [[ထီးချိုင့်မြို့|ထီးချိုင့်]]၊ [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လည်ဘူး]]၊ [[အင်းတော်မြို့|အင်းတော်]]၊ [[ဗန်းမောက်မြို့|ဗန်းမောက်]]၊ [[ကသာမြို့|ကသာ]]၊ [[ကလေးမြို့|ကလေး]]၊ [[တမူးမြို့|တမူး]]၊ [[မော်လိုက်မြို့|မော်လိုက်]]၊ [[ဖောင်းပြင်မြို့|ဖောင်းပြင်]]၊ [[ဟုမ္မလင်းမြို့|ဟုမ္မလင်း]] နှင့် [[သောင်သွတ်ရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်|သောင်သွပ်]]ဒေသ။ ကချင်ပြည်နယ်တွင် [[မိုးညှင်းမြို့|မိုးညှင်း]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့|မိုးကောင်း]]၊ [[ဗန်းမော်မြို့|ဗန်းမော်]]၊ [[အင်းတော်ကြီး]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့|မြစ်ကြီးနား]]၊ [[ဝိုင်းမော်မြို့|ဝိုင်းမော်]]၊ ဆင်ဘို၊ တာလောကြီး၊ [[ဟိုပင်မြို့|ဟိုပင်]]၊ ဟောင်ပါး၊ လုံးခင်း၊ တာမခံ နှင့် [[ဖားကန့်မြို့|ဖားကန့်]]ဒေသ။ == သမိုင်းကြောင်း == ရှမ်းနီတို့၏ သမိုင်းသည် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်နွယ်ဖွားများ]] မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုဝန်းကျင်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုများတွင် ထွန်းကားခဲ့သော [[မိုင်းမော|မိုင်းမောလုံ]] (Moung Mao) နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေသည်။ ရှမ်းနီတို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းနှင့် [[ချင်းတွင်းမြစ်]]ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး မိမိတို့ကိုယ်ကို "တိုင်းလျန်" (တိုင်း = လူမျိုး၊ လျန် = နီသော/လင်းသော) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ပဒေသရာဇ်နယ်မြေငယ်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ မိုင်းခမ်း (ဟုမ္မလင်း) ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းရှိ အရေးပါသော စော်ဘွားနယ်။ သောင်သွပ်၊ ရှေးယခင်က သောင်သွပ်စော်ဘွားသည် မြန်မာဘုရင်များနှင့် ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိခဲ့သည်။ဝန်းသို၊ [[အောင်မြတ်၊ ဦး (ဝန်းသိုစော်ဘွားကြီး)|ဝန်းသိုစော်ဘွား ဦးအောင်မြတ်]]သည် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့ကို တော်လှန်ခဲ့သော ထင်ရှားသည့် ရှမ်းနီခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။မိုးညှင်းနှင့် မိုးကောင်းဒေသများသည် တစ်ချိန်က ရှမ်းတို့၏ အင်အားကြီးမားသော ဗဟိုချက်များဖြစ်ခဲ့ပြီး ရှမ်းနီတို့ အခြေချရာ အဓိကဒေသများ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် [[အင်းဝခေတ်]]နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တစ်လျှောက် မြန်မာဘုရင်များနှင့် အနီးကပ်ဆုံး ရှိခဲ့သော ရှမ်းမျိုးနွယ်စုများဖြစ်သည်။ မြန်မာဘုရင့်တပ်တော် အတွင်း ရှေ့တန်းမှ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်မှုများတွင်လည်း အဓိကကျခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရှမ်းနီတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် ဘာသာစကားတို့တွင် မြန်မာ့ဓလေ့စရိုက်များ အများဆုံး ရောယှက်နေရခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ဝန်းသိုစော်ဘွားနယ် ကျဆုံးပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့သည် ရှမ်းနီဒေသများကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေး (Direct Rule) အောက်သို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၇ ခုနှစ် [[ပင်လုံစာချုပ်]]နှင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ရှမ်းနီဒေသအများစုမှာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း မပါဝင်ဘဲ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းသို့ ခွဲဝေရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရှမ်းနီလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား၊ စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ "တိုင်းလျန်" ဟူသော အမည်နာမနှင့်အတူ လူမျိုးစုဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်နေကြပြီး၊ နှစ်စဉ် ရှမ်းနီအမျိုးသားနေ့ ပွဲတော်များကိုလည်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလျက်ရှိသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ရှမ်းနီဘာသာစကားသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] (Kra-Dai languages) အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ရှေးယခင်က ကိုယ်ပိုင်စာပေ ခိုင်ခိုင်မာမာ ရှိခဲ့ပြီး အင်းတော်ကြီးသမိုင်းကဲ့သို့သော မှတ်တမ်းများကို ရှမ်းနီဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ယနေ့ခေတ်တွင် မြန်မာဘာသာစကား လွှမ်းမိုးမှုနှင့် လေ့လာသူ နည်းပါးမှုကြောင့် ရှမ်းနီစာပေနှင့် ဘာသာစကားမှာ တိမ်ကောပျောက်ကွယ်လုနီးပါး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်။<ref name=":0">https://www.shanstategovernment.com/tine-loe-tine-lu-tine-lynn/</ref> ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ ဒေသရှိ တောတောင်ရေမြေ အမည်အများစုမှာ မူလက ရှမ်းအမည်များဖြစ်သော်လည်း ကာလရွေ့လျောလာသောအခါ မြန်မာသံပေါက်ကာ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == ရှမ်းနီလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အလွန်နီးစပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ဘာသာရေးနှင့် ဆက်စပ်သော ပွဲလမ်းသဘင်များကို မြန်မာ့ဓလေ့အတိုင်း ကျင်းပကြသည်။ === ရိုးရာအစားအစာများ === ရှမ်းနီတို့၏ ထူးခြားသော ရိုးရာအစားအစာများမှာ- * ပေါင်းတင်း၊ ခေါပုပ် * ငါးချဉ်၊ ညောင်ချဉ် * မုန့်ညင်းပေါင်း၊ မုန့်ညင်းလှော်၊ မုန့်ညင်းချဉ် * မြစ်ရေစိမ်၊ မြစ်ချဉ် နှင့် မှိုချဉ် တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":0" /> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B090626nmg151.m3u ရှမ်းနီလူမျိုးများ၏ ရေလည်ဘုရားပွဲတော်]{{Dead link|date=January 2021 }} * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B0527shanred110.m3u ရှမ်းနီလူမျိုးများ၏ ဆင်ဖမ်းဓလေ့]{{Dead link|date=January 2021 }} * [http://3.bp.blogspot.com/_bI-Y4qhMeWA/S7BCcIs4vII/AAAAAAAAB_E/OyrPMml5HPU/s1600/Kya+Pauk+Lt4.gif ရှမ်းနီ အက္ခရာ] * [http://www.nmg-news.com/audiosound/B050810nmg164.m3u အိမ်စောင့်နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းဓလေ့]{{Dead link|date=January 2021 }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] d1wi2oee9nqhy3pvu9cz9ubf6xiltc1 0 17895 1036284 925435 2026-06-06T05:35:20Z ~2026-17022-36 140789 /* လူမှုစီးပွားရေး */ 1036284 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = မင်းလှမြို့ |official_name = |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[သာယာဝတီခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[မင်းလှမြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 17 |latm = 58 |lats = 40 |longEW = E |longd = 95 |longm = 42 |longs = 25 |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''မင်းလှမြို့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အောက်ပိုင်း၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် အကျုံးဝင်သော [[သာယာဝတီခရိုင်]]၊ သာယာဝတီနယ်တွင် ပါဝင်သည့် [[မင်းလှမြို့နယ်၊ သာယာဝတီခရိုင်|မင်းလှမြို့နယ်]]၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ [[သရက်ခရိုင်]]တွင် ရှိသော မင်းလှကို အထက်မင်းလှ ဟုခေါ်၍ သာယာဝတီခရိုင်ရှိ မင်းလှမြို့ကို အောက်မင်းလှ ဟုခေါ်သည်။ မင်းလှမြို့သည် ရန်ကုန်-ပြည် မီးရထားလမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ မင်းလှမြို့ ဘူတာရုံကို ခရစ် ၁၈၇၇ ခုနှစ်ကဖွင့်လှစ်ခဲ့၍ ပထမဆုံးဖွင့်သော ဘူတာရုံများအနက် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ မင်းလှမြို့သည် ရန်ကုန်မြို့၏ မြောက် ဘက် ၉၁ မိုင်နှင့် သာယာဝတီမြို့၏ မြောက်ဘက် ၂၃ မိုင် အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ပြည်မြို့မှ တောင်ဘက် ရထားလမ်း အတိုင်း မိုင် ၇ဝ ကွာဝေးသည်။ ရန်ကုန်-ပြည် မီးရထားလမ်း သာလျှင် မင်းလှမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ရန်ကုန်-ပြည် ကားလမ်းမူကား မြို့နှင့် ၂ မိုင်ကွာရှိ ရှမ်းတောကို ဖြတ်သန်း သွားသည်။ ရှမ်းတောသို့ မော်တော်ကားလမ်းတို့ဖြင့် ဆက်ထားသည်။ မင်းလှမှ လက်ပံတန်းသို့ မော်တော်ကားလမ်းတစ်လမ်း ရှိသည်။ မီးရထားလမ်း၏ လက်ဝဲဘက်ကဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်- ပြည်ကားလမ်းသည် မီးရထားလမ်း၏ လက်ယာဘက်က ဖြစ် သည်။ မင်းလှမြို့မှ မိုးညိုသို့ မော်တော်ကားလမ်း ပေါက်သည်။ မင်းလှမြို့၏အရှေ့ဘက် ၉မိုင်ခန့်အကွာတွင်ရှိသော မုက္ခာရေတံခွန်နှင့်ဆင်စခန်းသည်သာယာဝတီခရိုင်အတွင်းလူသိများသည့်အပန်းဖြေစခန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ဤဆင်စခန်းတွင်ဆင်များကိုအစာကျွေးနိုင်သလိုဆင်များစီး၍ဆည်ကျရေတံခွန်အနီးတစ်ဝိုက်လှည့်လည်ကြည့်ရှု့နိုင်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == မင်းလှမြို့နယ်ဖြစ်တည်ပုံရာဇဝင်နှင့်ပတ်သက်၍ အဆို (၂)ရပ်ရှိပါသည်။ ပထမအဆိုမှာ ပုဂံမင်းဆက် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက် တရုတ်တို့ရန်ကြောင့် အောက်ပြည်သို့ တိမ်းရှောင်ရာတွင်တူတော်သုံးပါး ဖြစ်သည့် မောင်မောင်ကြီး (သတိုးနော်ရထာဘွဲ့ခံသာယာဝတီမြို့ဟောင်း အားတည်ထောင်ခဲ့သူ)မောင်မောင်လတ်နှင့်မောင်မောင်ငယ် တို့ပါဝင်ခဲ့ရာမင်းလှမြို့ကို မောင်မောင်လတ်(ခ) မင်းလတ်မှ တည်ထောင်ခဲ့သဖြင့် မင်းလတ်၏ အမည်ကိုစွဲမှတ်၍မင်းလတ် မြို့ နောင်အခါမင်းလှမြို့ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရပါသည်။ ဒုတိယအဆိုမှာ မင်းလှမြို့ခေါ်အကြေဒေသမင်းလှမြို့မှာ ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင်ထွန်းပေါ်ခဲ့သော ကျစွာမင်း၏အနွယ်တော် နောင်တော် သတိုးအနော်ရထာမင်း၏စစ်သေနာပတိချုပ် သတိုးမင်းလတ်စံမြန်းရာဒေသ။(ယခု ခေတ်ချိုကွင်းရွာ၊ မင်းလှကြီးရွာရှိ)ပဲခူးရိုးမတောင်ခြေမင်းလတ်ရွာ၊မင်းလတ်ချောင်းကိုအစွဲပြု၍ မင်းလှမြို့ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ပါသည်။မူကွဲအားဖြင့် မင်းစသောအကြီးအကဲများကပင် ငေး၍ကြည့်ရလောက်အောင်လှသော မမင်းလှ၊သမိုင်းတွင်ထင်ရှားလှသော ကြေးနီရောင် ဆင်တော်လော်ရှိန်း(လောဟိတဟတ္ထိ)ကိုဖမ်းမိနိုင်ရေး အခါပေးဟောကြားသော လွန်စွာချောမော လှပသည့် အကြားအမြင်ရ မမင်းလှ(နတ်ဝင်သည်) နေထိုင်ရာအရပ်ကိုအစွဲပြု၍မင်းလှမြို့ခေါ်ကြောင်းသမိုင်းဟောင်းတို့တွင်လေ့လာတွေ့ရှိရသည်။ == လူမှုစီးပွားရေး == မင်းလှမြို့သည် ဆန်စပါးရောင်းဝယ်ရာတွင် ကြီးကျယ် ထင်ရှား၍ မြို့တွင် ဆန်စက်များရှိသည်။ ကြီးကျယ်သော အခြားလုပ်ငန်းမရှိသော်လည်း ကုန်စည်ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု မှာ မြို့နှင့်လိုက်အောင် အသင့်အတင့်ဖွံ့ဖြိုးလေသည်။ လူဦးရေ မှာ ၁၉၆၂ ခုနှစ်သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၇၁၉၆ ယောက် ရှိသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> ==ထင်ရှားကျော်ကြား== ဂီတစာဆို [[မောင်ကြေးမုံ]] ==သမိုင်းဖြစ်ရပ်ဆိုး== ၁၉၅၆ ခု၊ ဇွန်လ ၂၇ ရက်တွင် စစ်ကွင်းတာဆုံနား၌ ပမညတအမတ်လောင်း သခင်လွင်အတွက် မဲဆွယ်ပေးနေသော ရဲဘော်ဘလှိုင်၊ ရဲဘော်ခင်မောင်ကြီး၊ ရဲဘော်တင်ဦး၊ ရဲဘော်ညိုအေးတို့ အသတ်ခံရသည်။ ပြူစောထီးများလက်ချက်ဟု ဆိုကြသည်။ တရားခံမပေါ်။ == ကိုးကား == <references/> {{ပဲခူးတိုင်း}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] 41hwh2v5cv4nhy9hm1dmbpscl7zbghf 0 18241 1036296 729575 2026-06-06T05:57:28Z ~2026-33362-60 143902 /* မိသားစု */ 1036296 wikitext text/x-wiki '''ဒေါ် စောမြအေးကြည် (စောမြဧကြည်)''' (၁၈၉၂-၁၉၆၂) သည် မြန်မာ့ဂီတ​လောကတွင် ထင်ရှား​​ကျော်ကြား​​သော [[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့ရ ဂီတပညာရှင်ကြီးတစ်ဦးဖြစ်သည်။ {{Infobox person | name = ဒေါ်စောမြအေးကြည် | image = [[File:SawMyaAyeKyi.jpg|thumb|ဂုဏ်ထူးဆောင်ဝတ်စုံဖြင့် ဒေါ်စောမြဧကြည် (မြန်မာ ၁၂၅၃-၁၃၂၉)]] | birth_date = မတ်၊ ၁၈၉၂ | birth_place = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] | birth_name = ခင်စိန်ကြည် | death_date = ၁၀၊ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ၊ ၁၉၆၈ | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = {{hlist|ဂီတပညာရှင်|နည်းပြဆရာမ|ဂီတသုတေသနမှူး(သမိုင်းကော်မရှင်ဌာန)|မြန်မာ့အသံ မဟာဂီတ သီချင်းကြီးစိစစ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ဝင်|တူရိယာဂီတအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ}} | parents = ဦး​မောင်​မောင်တင် + ​ဒေါ်ခင်ဖွား | spouse = ရကန်ဦးတင် | awards = *[[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့(၁၉၅၂) *အနုပညာဆိုင်ရာဂုဏ်ထူးဆောင်ဘီ​အေဘွဲ့(၁၉၅၄) *စောဥက္ကာဘွဲ့ *သီရိဥက္ကဋ္ဌ်ဝတီဘွဲ့ }} ==ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး== ၁၈၉၂ မတ်လ၊ ၁၂၅၃-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလတွင် အဖမှာ [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် ဗြဲတိုက် သံတော်ဆင့်ရာထူးကို ထမ်းရွက်ရသော ဦးမောင်မောင်တင်<ref>(အလင်္ကာကျော်စွာ ဒေါ်စောမြဧကြည်(ဘီ-အေ)ရေးသော ဂီတနှင့်အက စာအုပ်)</ref>(အချို့စာအုပ်များတွင် မောင်မောင်ထင်ဟု ရေးသားသည်ကိုတွေ့ရသည်။)၊ အမိမှာ စောလှထိပ်ခေါင်တင်၏ ဘဏ္ဍာစိုး ဒေါ်ခင်ဖွား တို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးမြို့]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ အမည်မှာ “ခင်စိန်ကြည်” မည်၏။ မန္တလေးနေပြည်တော်မှ ဆွေတော်အုပ်မင်းသားကြီး၏ သမီးဖြစ်သော ထိပ်တင်ရွှေသည် ဒေါ်စောမြအေးကြည်၏ ဖွားလေးပင်ဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့တူရိယာဂီတပညာကျော်များ - ၁၉၆၂ ပန်တျာမြင့်အောင်</ref> ငယ်စဉ်ကပင် အဆိုအတီး အကဖက်၌ ဝါသနာထုံခဲ့၍ လေ့လာဆည်းပူးခဲ့သည်။ အသက်(၁၂)နှစ် အရွယ်တွင် သီဆိုမှုပညာကို သင်ကြားသည်။ ရှေးဦးစွာ မနုသဒ္ဒ ရွှေတောင်ကျော်သူ ဘွဲ့ခံ အဆိုကျော် ဦးလူကြီး (သီပေါမင်းလက်ထက် ဝဲဘက်အဆိုတော် အဖြစ်နှင့် အမှုထမ်းခဲ့သူ) ထံတွင် စတင်သင်ကြားခဲ့ရာ ပေါက်ပေါက်ရောက်ရောက် ရှိလှသည်ဟူ၏။ (၁၃)နှစ်အရွယ်တွင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း သီပေါစော်ဘွား[[ဆာစောချယ်]]က ဆွေစဉ်မျိုးဆက်ကို စုံစမ်းပြီး နှစ်သက်သဖြင့် ကောက်ယူလေသည်။ ဂီတပညာရှင်ကြီးများကိုလည်း သီပေါဟော်နန်း၌ အသုံးတော်ခံကြရသော ပညာရှင်ကြီးများထံမှ ဆက်လက်သင်ယူ လေ့လာစေခဲ့သည်။(၁၆)နှစ်အရွယ်ရောက်သော် စော်ဘွားကြီးက ငယ်နာမည် ခင်စိန်ကြည်ကိုဖျောက်၍ စောမြအေးကြည် သခင်မ (အချို့စာအုပ်များတွင် စောမြဧကြည်ဟု ရေးသားသည်။) ဟူသော အမည်ကို ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ အသက်(၂၀)နှစ်ကျော်တွင် ရတု၊ ဘောလယ်၊ တေးထပ်၊ ပတ်ပျိုး တို့ရေးသားသီကုံးနိုင်ပြီဖြစ်သည်နှင့်အညီ ရေးသားဆက်သွင်းခဲ့ရာ စော်ဘွားကြီးက သဘောကျလေသောကြောင့် '''စောဥက္ကာဘွဲ့''' ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ၁၂၈၉ခုနှစ်၊ တန်ခူးလပြည့်ကျော်(၈)ရက်နေ့တွင် စော်ဘွားကြီး၏ တိုက်ဟော်နန်း သိမ်းပိုက်ပွဲ၌ စောဥက္ကာသည် '''သီရိဥက္ကဋ္ဌ်ဝတီ''' ဟူသောဘွဲ့ကို ထပ်မံချီးမြင့်ခြင်း ခံယူရရှိပြန်၏။ ထိုဟော်နန်းတွင်း၌ပင် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ယိုးဒယားအကကို ရာမစင်တော်ဦးစီး ဆရာမောင်နှင့် ယိုးဒယားသီးခြားတတ်ကျွမ်းသည့် ဆရာဦးအုန်းပွင့်တို့ထံမှ လည်းကောင်း၊ အဆိုပညာကို တပယ်မင်းသား၏ ကိုယ်လုပ်တော် တပယ်ခင်ဥကြီး၊ ဆရာဦးလူကြီး၊ ဘီးလစ်စာရေးကြီး ဦးအောင်လှနှင့် ဆရာခန့်ကြီးတို့ထံမှ လည်းကောင်း နည်းယူမှတ်သားခဲ့ရ၏။ [[မိုးဒေဝါ]] နှင့် [[လမင်းသော်တာ]]ပတ်ပျိုးများ၏ ဖန်တီးရှင်ဖြစ်သည်။ မိုးဒေဝါရေးတော့ အသက်၂၃ နှစ်သာ ရှိသေးသည်။ အသက် ၃၆ နှစ်အရွယ်တွင် စော်ဘွားမရှိတော့၍ သီပေါဟော် ဖရိုဖရဲဖြစ်နေချိန် ဒီးဒုတ်ဦးဘချိုက ''ခင်ကြည်လာပါ၊ မဟာဂီတမှာ ဥက္ကဋ္ဌလုပ်ပါ၊ ဗရနံ့ပြန့်ကျဲနေတဲ့ သီချင်းတွေကိုပြန်စုကြပါဦးစို့''ဟုခေါ်၍ အောက်ပြည်ကို ရောက်သည်။ ၁၉၂၈-ခုနှစ် တွင် သီပေါဟော်နန်းမှ ခွါခဲ့ပြီး နောက်တွင်လည်း ဂီတပညာအရပ်ရပ် တို့ကို ထပ်၍ ထပ်၍ ဆည်းပူးခဲ့သဖြင့် ဂီတပညာစုံတို့ဖြင့် ကုံလုံခဲ့သော ဂီတမိခင်ကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ==အလုပ်အကိုင်== ဒေါ်စောမြအေးကြည်သည် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီး မတိုင်မီ ကာလအထိ နိုင်ငံတော် [[ပန်တျာ]]နည်းပြ၊ ၁၉၅၃ - ၅၈-ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်[[ဂီတနှင့် အနုပညာကျောင်း]]၊ ဆရာဖြစ်သင် ကောလိပ် နည်းပြများ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဂီတပညာဖြင့် နိုင်ငံ၏အကျိုးကို သယ်ပိုးဆောင်ရွက်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၅၂-ခုနှစ်တွင် [[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့ဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရက ချီးမြှင့်ခဲ့၍ ၁၉၅၄-ခုနှစ်တွင် ကံဘဲ့ဆရာအတတ်သင်ကျောင်းတွင် သုခုမနည်းပြဆရာမအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က အနုပညာဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘီအေဘွဲ့ကို ပေးအပ်ခဲ့ရာ ထိုဘွဲ့ကို မြန်မာနိုင်ငံ၌ ယခုတိုင် ဒေါ်စောမြအေးကြည် တစ်ဦးတည်းသာလျှင် ရရှိခဲ့ဖူးပေသည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် သမိုင်းကော်မရှင်ဌာနမှ ဂီတသုတေသနရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့အသံ မဟာဂီတ သီချင်းကြီးစိစစ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်လူကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ တူရိယာဂီတအဖွဲ့ချုပ်၏ ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းလဲ ခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်စောမြအေးကြည်သည် မိမိဆည်းပူးခဲ့သမျှသော ဂီတပညာတို့ကို စေတနာထက်သန်စွာဖြင့် ဂီတပညာ ကို နှစ်ခြိုက်လိုလားသူများအား ဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်မှာ ကွယ်လွန်သည့်တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ [[File:Saw_Mya_Aye_Kyi_Daw.JPG|thumb|150px|ဒေါ်စောမြအေးကြည်]] [[File:SawMyaAyeKyi.jpg|thumb|150px|ဂုဏ်ထူးဆောင်ဝတ်စုံဖြင့် ဒေါ်စောမြဧကြည် (မြန်မာ ၁၂၅၃-၁၃၂၉)]] [[File:ဒေါ်စောမြအေးကြည်ကြေးရုပ်.jpg|thumb|150px|မန္တလေးမြို့ အမျိုးသားကဇာတ်ရုံရှိ ဒေါ်စောမြအေးကြည် ကြေးရုပ်]] ==မိသားစု== [[တင်၊ ဦး၊ ရကန်|ရကန် ဦးတင်]]နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကော်မရှင်တွင် ဂီတသုတေသနမှူးရာထူးဖြင့်လည်း ထမ်းရွက်သည်။ ဂီတစာဆို မောင်ကြေးမုံမှာ မိခင်၏ အနုပညာအမွေ ဆက်ခံသူဖြစ်သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၁၃၂၉-ခုနှစ် တပို့တွဲလဆန်း ၁၂ ရက် (၁၉၆၈ ခု၊ ဖေဖော်ရီလ ၁ဝ ရက်) တွင် ရန်ကုန်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။<ref>(အလင်္ကာကျော်စွာ ဒေါ်စောမြဧကြည်(ဘီ-အေ)ရေးသော ဂီတနှင့်အက စာအုပ်)</ref> ==ကိုးကား== <references/> {{Lifetime|၁၈၉၂|၁၉၆၂}} [[Category:မြန်မာ ဂီတပညာရှင်များ]] 2tvca4qpu4nkrtln7m8b436iyn8o02w 1036297 1036296 2026-06-06T05:59:19Z ~2026-33362-60 143902 /* မိသားစု */ 1036297 wikitext text/x-wiki '''ဒေါ် စောမြအေးကြည် (စောမြဧကြည်)''' (၁၈၉၂-၁၉၆၂) သည် မြန်မာ့ဂီတ​လောကတွင် ထင်ရှား​​ကျော်ကြား​​သော [[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့ရ ဂီတပညာရှင်ကြီးတစ်ဦးဖြစ်သည်။ {{Infobox person | name = ဒေါ်စောမြအေးကြည် | image = [[File:SawMyaAyeKyi.jpg|thumb|ဂုဏ်ထူးဆောင်ဝတ်စုံဖြင့် ဒေါ်စောမြဧကြည် (မြန်မာ ၁၂၅၃-၁၃၂၉)]] | birth_date = မတ်၊ ၁၈၉၂ | birth_place = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] | birth_name = ခင်စိန်ကြည် | death_date = ၁၀၊ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ၊ ၁၉၆၈ | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | occupation = {{hlist|ဂီတပညာရှင်|နည်းပြဆရာမ|ဂီတသုတေသနမှူး(သမိုင်းကော်မရှင်ဌာန)|မြန်မာ့အသံ မဟာဂီတ သီချင်းကြီးစိစစ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ဝင်|တူရိယာဂီတအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ}} | parents = ဦး​မောင်​မောင်တင် + ​ဒေါ်ခင်ဖွား | spouse = ရကန်ဦးတင် | awards = *[[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့(၁၉၅၂) *အနုပညာဆိုင်ရာဂုဏ်ထူးဆောင်ဘီ​အေဘွဲ့(၁၉၅၄) *စောဥက္ကာဘွဲ့ *သီရိဥက္ကဋ္ဌ်ဝတီဘွဲ့ }} ==ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး== ၁၈၉၂ မတ်လ၊ ၁၂၅၃-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလတွင် အဖမှာ [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် ဗြဲတိုက် သံတော်ဆင့်ရာထူးကို ထမ်းရွက်ရသော ဦးမောင်မောင်တင်<ref>(အလင်္ကာကျော်စွာ ဒေါ်စောမြဧကြည်(ဘီ-အေ)ရေးသော ဂီတနှင့်အက စာအုပ်)</ref>(အချို့စာအုပ်များတွင် မောင်မောင်ထင်ဟု ရေးသားသည်ကိုတွေ့ရသည်။)၊ အမိမှာ စောလှထိပ်ခေါင်တင်၏ ဘဏ္ဍာစိုး ဒေါ်ခင်ဖွား တို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးမြို့]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ အမည်မှာ “ခင်စိန်ကြည်” မည်၏။ မန္တလေးနေပြည်တော်မှ ဆွေတော်အုပ်မင်းသားကြီး၏ သမီးဖြစ်သော ထိပ်တင်ရွှေသည် ဒေါ်စောမြအေးကြည်၏ ဖွားလေးပင်ဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့တူရိယာဂီတပညာကျော်များ - ၁၉၆၂ ပန်တျာမြင့်အောင်</ref> ငယ်စဉ်ကပင် အဆိုအတီး အကဖက်၌ ဝါသနာထုံခဲ့၍ လေ့လာဆည်းပူးခဲ့သည်။ အသက်(၁၂)နှစ် အရွယ်တွင် သီဆိုမှုပညာကို သင်ကြားသည်။ ရှေးဦးစွာ မနုသဒ္ဒ ရွှေတောင်ကျော်သူ ဘွဲ့ခံ အဆိုကျော် ဦးလူကြီး (သီပေါမင်းလက်ထက် ဝဲဘက်အဆိုတော် အဖြစ်နှင့် အမှုထမ်းခဲ့သူ) ထံတွင် စတင်သင်ကြားခဲ့ရာ ပေါက်ပေါက်ရောက်ရောက် ရှိလှသည်ဟူ၏။ (၁၃)နှစ်အရွယ်တွင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း သီပေါစော်ဘွား[[ဆာစောချယ်]]က ဆွေစဉ်မျိုးဆက်ကို စုံစမ်းပြီး နှစ်သက်သဖြင့် ကောက်ယူလေသည်။ ဂီတပညာရှင်ကြီးများကိုလည်း သီပေါဟော်နန်း၌ အသုံးတော်ခံကြရသော ပညာရှင်ကြီးများထံမှ ဆက်လက်သင်ယူ လေ့လာစေခဲ့သည်။(၁၆)နှစ်အရွယ်ရောက်သော် စော်ဘွားကြီးက ငယ်နာမည် ခင်စိန်ကြည်ကိုဖျောက်၍ စောမြအေးကြည် သခင်မ (အချို့စာအုပ်များတွင် စောမြဧကြည်ဟု ရေးသားသည်။) ဟူသော အမည်ကို ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ အသက်(၂၀)နှစ်ကျော်တွင် ရတု၊ ဘောလယ်၊ တေးထပ်၊ ပတ်ပျိုး တို့ရေးသားသီကုံးနိုင်ပြီဖြစ်သည်နှင့်အညီ ရေးသားဆက်သွင်းခဲ့ရာ စော်ဘွားကြီးက သဘောကျလေသောကြောင့် '''စောဥက္ကာဘွဲ့''' ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ၁၂၈၉ခုနှစ်၊ တန်ခူးလပြည့်ကျော်(၈)ရက်နေ့တွင် စော်ဘွားကြီး၏ တိုက်ဟော်နန်း သိမ်းပိုက်ပွဲ၌ စောဥက္ကာသည် '''သီရိဥက္ကဋ္ဌ်ဝတီ''' ဟူသောဘွဲ့ကို ထပ်မံချီးမြင့်ခြင်း ခံယူရရှိပြန်၏။ ထိုဟော်နန်းတွင်း၌ပင် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ယိုးဒယားအကကို ရာမစင်တော်ဦးစီး ဆရာမောင်နှင့် ယိုးဒယားသီးခြားတတ်ကျွမ်းသည့် ဆရာဦးအုန်းပွင့်တို့ထံမှ လည်းကောင်း၊ အဆိုပညာကို တပယ်မင်းသား၏ ကိုယ်လုပ်တော် တပယ်ခင်ဥကြီး၊ ဆရာဦးလူကြီး၊ ဘီးလစ်စာရေးကြီး ဦးအောင်လှနှင့် ဆရာခန့်ကြီးတို့ထံမှ လည်းကောင်း နည်းယူမှတ်သားခဲ့ရ၏။ [[မိုးဒေဝါ]] နှင့် [[လမင်းသော်တာ]]ပတ်ပျိုးများ၏ ဖန်တီးရှင်ဖြစ်သည်။ မိုးဒေဝါရေးတော့ အသက်၂၃ နှစ်သာ ရှိသေးသည်။ အသက် ၃၆ နှစ်အရွယ်တွင် စော်ဘွားမရှိတော့၍ သီပေါဟော် ဖရိုဖရဲဖြစ်နေချိန် ဒီးဒုတ်ဦးဘချိုက ''ခင်ကြည်လာပါ၊ မဟာဂီတမှာ ဥက္ကဋ္ဌလုပ်ပါ၊ ဗရနံ့ပြန့်ကျဲနေတဲ့ သီချင်းတွေကိုပြန်စုကြပါဦးစို့''ဟုခေါ်၍ အောက်ပြည်ကို ရောက်သည်။ ၁၉၂၈-ခုနှစ် တွင် သီပေါဟော်နန်းမှ ခွါခဲ့ပြီး နောက်တွင်လည်း ဂီတပညာအရပ်ရပ် တို့ကို ထပ်၍ ထပ်၍ ဆည်းပူးခဲ့သဖြင့် ဂီတပညာစုံတို့ဖြင့် ကုံလုံခဲ့သော ဂီတမိခင်ကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ==အလုပ်အကိုင်== ဒေါ်စောမြအေးကြည်သည် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီး မတိုင်မီ ကာလအထိ နိုင်ငံတော် [[ပန်တျာ]]နည်းပြ၊ ၁၉၅၃ - ၅၈-ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်[[ဂီတနှင့် အနုပညာကျောင်း]]၊ ဆရာဖြစ်သင် ကောလိပ် နည်းပြများ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ဂီတပညာဖြင့် နိုင်ငံ၏အကျိုးကို သယ်ပိုးဆောင်ရွက်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၅၂-ခုနှစ်တွင် [[အလင်္ကာကျော်စွာ]]ဘွဲ့ဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရက ချီးမြှင့်ခဲ့၍ ၁၉၅၄-ခုနှစ်တွင် ကံဘဲ့ဆရာအတတ်သင်ကျောင်းတွင် သုခုမနည်းပြဆရာမအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က အနုပညာဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင် ဘီအေဘွဲ့ကို ပေးအပ်ခဲ့ရာ ထိုဘွဲ့ကို မြန်မာနိုင်ငံ၌ ယခုတိုင် ဒေါ်စောမြအေးကြည် တစ်ဦးတည်းသာလျှင် ရရှိခဲ့ဖူးပေသည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် သမိုင်းကော်မရှင်ဌာနမှ ဂီတသုတေသနရာထူးဖြင့် အမှုထမ်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့အသံ မဟာဂီတ သီချင်းကြီးစိစစ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်လူကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ တူရိယာဂီတအဖွဲ့ချုပ်၏ ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းလဲ ခံခဲ့ရသည်။ ဒေါ်စောမြအေးကြည်သည် မိမိဆည်းပူးခဲ့သမျှသော ဂီတပညာတို့ကို စေတနာထက်သန်စွာဖြင့် ဂီတပညာ ကို နှစ်ခြိုက်လိုလားသူများအား ဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်မှာ ကွယ်လွန်သည့်တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ [[File:Saw_Mya_Aye_Kyi_Daw.JPG|thumb|150px|ဒေါ်စောမြအေးကြည်]] [[File:SawMyaAyeKyi.jpg|thumb|150px|ဂုဏ်ထူးဆောင်ဝတ်စုံဖြင့် ဒေါ်စောမြဧကြည် (မြန်မာ ၁၂၅၃-၁၃၂၉)]] [[File:ဒေါ်စောမြအေးကြည်ကြေးရုပ်.jpg|thumb|150px|မန္တလေးမြို့ အမျိုးသားကဇာတ်ရုံရှိ ဒေါ်စောမြအေးကြည် ကြေးရုပ်]] ==မိသားစု== မုဆိုးမ ဘဝတွင် [[တင်၊ ဦး၊ ရကန်|ရကန် ဦးတင်]]နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကော်မရှင်တွင် ဂီတသုတေသနမှူးရာထူးဖြင့်လည်း ထမ်းရွက်သည်။ ဂီတစာဆို မောင်ကြေးမုံမှာ မိခင်၏ အနုပညာအမွေ ဆက်ခံသူဖြစ်သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၁၃၂၉-ခုနှစ် တပို့တွဲလဆန်း ၁၂ ရက် (၁၉၆၈ ခု၊ ဖေဖော်ရီလ ၁ဝ ရက်) တွင် ရန်ကုန်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။<ref>(အလင်္ကာကျော်စွာ ဒေါ်စောမြဧကြည်(ဘီ-အေ)ရေးသော ဂီတနှင့်အက စာအုပ်)</ref> ==ကိုးကား== <references/> {{Lifetime|၁၈၉၂|၁၉၆၂}} [[Category:မြန်မာ ဂီတပညာရှင်များ]] 4bcfkjuuzd5v9262jw3sxdgpn33ujfu 0 46858 1036348 1035983 2026-06-06T10:01:34Z Zaw Htet MDY 143920 /* သမိုင်း */ 1036348 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} သိုင်းပြောင်းပြန်သည် မြန်မာ့သိုင်းအမျိုးအစားများတွင်အထင်ရှားဆုံး အ​ကျော်ကြားဆုံး အရှုံးမရှိသည့်သိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းကြီးသည် လေးကွက်မှစ၍ ပြောင်းပြန်မှာ နှစ်ကွက်မှစသဖြင့်သိုင်းပြောင်းပြန်ဟု ခေါ် ကြသည်။ မူလစတင်မျက်နှာမူရာ အရပ်သို့ ပြန်ရောက်ရမှသာ သိုင်းပြောင်းပြန်ဖြစ်ပေသည်။ သိုင်းပြောင်းပြန်ကို ရှမ်းစော်ဘွား၏ သက်တော်စောင့်ဆရာချယ်မှ စတင်ခဲ့ပြီး အဘိုးဦးမောင်လေးမှ မြန်မာပြည် အရပ်ရပ်သို့ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ==သမိုင်း== သိုင်းပြောင်းပြန် (ရှမ်းကြီးသိုင်း) ပညာရပ်ကို မြန်မာပြည်တွင် စတင်ပို့ချပေးခဲ့သူမှာ သိန္ဓီစော်ဘွား၏ ညာလက်ရုံးဖြစ်သူ ဆရာချယ် (ခွန်ဆန်ထွမ်း(ခ)စဝ်ဟိန်းဖိတ်) ဖြစ်သည်။ သန္ဓီစော်ဘွား၏ အမည်မှာ ခွန်ဆန်တုန်ဟုန်းဖြစ်သည်။ ၁၂၄၂ခုနှစ်တွင် သိန္ဓီဟော်နန်းကို တည်ဆောက်ပြီး မြို့ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ခွန်ဆန်ထွမ်း(ခ)စဝ်ဟိန်းဖိတ်သည် စော်ဘွားကြီး၏ အားအထားရဆုံးသော ညာလက်ရုံးဖြစ်သည်။ မြန်မာပြည်တွင် သိုင်းပြောင်းပြန် ပညာရပ်ကို စတင်ဖြန့်ဝေခဲ့သူ ဆရာကြီးမှာ ပြောင်းပြန်မောင်လေး ခေါ် ဆရာကြီး ဦးမောင်လေးဖြစ်သည်။ လိုင်းခူးကာချန့် ခေါ် သိုင်းပြောင်းပြန်ပညာကို မြန်မာနိုင်ငံ သိုင်းအဖွဲ့ချုပ်တွင် ကမ္ဘောဇအနွယ်ဝင် ပင်မသိုင်းပညာရပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ပြီး ဖြစ်ပါသည်။   အဘိုးဆရာကြီး ဦးမောင်လေးဖြန့်ဝေခဲ့သော သိုင်းပြောင်းပြန်ပညာရပ်သည်လည်း ယခုအခါ ရိုးရာမပျက် အခိုင်အမာ တည်ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ ဆရာချယ်သည် အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့လှည့်လည်သွားလာရင်း တွံတေးမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဒေသခံများအား သင်နေကျသိုင်းများနှင့်မတူသော သိုင်းပြောင်းပြန် ပညာရပ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက်ရှမ်းပြည်သို့ပြန်သွားရာ သတင်းမရတော့ပေ။ တပည့်များက အဆိုပါသိုင်းပညာကိုဖွံ့ဖြိုးအောင်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြရင်း အခြားသိုင်းပညာများနှင့်အကွက်မတူသဖြင့် သိုင်းပြောင်းပြန်ဟုအမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ရှေးယခင်ကို စော်ဘွားအဆက်ဆက်မှ ဆင်းသက်ခဲ့သည့် သိုင်းပြောင်းပြန်ကို အချို့က ကိုလိုနီ အင်္ဂလိပ်အစိုးရကမြန်မာ့ရိုးရာသိုင်းပျောက်ကွယ်သွားစေရန်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အင်္ဂလိပ်အစိုးရဘက်တော်သားဆရာချယ်အားစေလွှတ်ကာ မြန်မာ့သိုင်းကိုဖျက်ဆီးခြင်းဖြစ်သည်ဟု မမှန်မကန် ပြောဆိုကြသည်။ သို့သော် အစဉ်အလာ အင်အားကြီးမားပြီး ကမ္ဘောဇ အနွယ်ရိုးရာသိုင်းစစ်စစ်ကို ယခုအချိန်ထိ လေ့လာ သင်ယူ ကျင့်သုံးနေကြသည်မှာ သိုင်းလောက ၏ မှတ်တိုင်တခု အဖြစ်ကျန်ရှိနေပါတော့သည်။ ဆရာကြီးများ ၏ လက်ဆင့်ကမ်း ပညာအမွေကြောင့် ယခုအချိန်တွင် သိုင်းပြောင်းပြန်ပညာရပ်သည် တဟုန်ထိုး တိုးတက် လေ့လာကျင့်သုံးနေကြသည်မှာ အံ့မခန်းဖွယ်ရာဖြစ်ပေတော့သည်။ [[Category:ကိုယ်ခံပညာ]] tb35che91zetxbidvsghaggd51v51s5 0 51565 1036325 810307 2026-06-06T07:05:03Z Mkant00 135890 1036325 wikitext text/x-wiki {{redirect|သုဒ္ဓကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] j4q7pltj1qdhsisnree3nvhlh7f4xjd 1036326 1036325 2026-06-06T07:10:46Z Mkant00 135890 1036326 wikitext text/x-wiki {{redirect|သုဒ္ဓကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] 769u910g5i8yucuf4cnbr21sytqfdgn 1036329 1036326 2026-06-06T07:17:20Z Mkant00 135890 1036329 wikitext text/x-wiki {{redirect|သုဒ္ဓကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] f0lwvtyq6qfkpxlzmzc2y4970wi02ya 1036330 1036329 2026-06-06T07:21:37Z Mkant00 135890 1036330 wikitext text/x-wiki {{redirect|သုဒ္ဓကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် 2 ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] 02vrow8ot84rmds9tfx7mefglsaesiy 1036334 1036330 2026-06-06T07:37:15Z Mkant00 135890 1036334 wikitext text/x-wiki {{redirect|သုဒ္ဓကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် <math>2</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အထူးသုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ပုံသေနည်းများ (Special Primes and Formulae) == <math>1</math> များကိုသာ ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြုရေးသားထားသော ကိန်းများကို '''ရပ်ပ်ယူနစ်''' (repunit) ဟုခေါ်သည်။ <math>1</math> များ <math>n</math> ကြိမ်ပါဝင်သော ရပ်ပ်ယူနစ်ကို <math>R_n = (10^n - 1) / 9</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ၎င်းကိန်းများသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသည်။ <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် <math>n</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည် ဟူသော အခြေခံစည်းမျဉ်းရှိသည်။ သို့သော် <math>n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်တိုင်း <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းမဖြစ်နိုင်ပါ။ ဥပမာ <math>R_3 = 111</math> ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် <math>3 \cdot 37</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော ရပ်ပ်ယူနစ် သုဒ္ဓကိန်းများ အလွန်နည်းပါးစွာသာ ရှာဖွေတွေ့ရှိထားသည်။ မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့်ကိုမဆို <math>4</math> ဖြင့်စားသောအခါ ရရှိသည့် အကြွင်းကို မူတည်၍ <math>4n</math>, <math>4n+1</math>, <math>4n+2</math> သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> ပုံစံများအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ <math>4n</math> နှင့် <math>4n+2</math> များသည် <math>2</math> မှလွဲ၍ ကျန်စုံကိန်းများဖြစ်သောကြောင့် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>4n+1</math> (ဥပမာ <math>5,13,17</math>) သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> (<math>3,7,11</math>) ပုံစံ တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို အချင်းချင်းမြှောက်ပါက ရလဒ်သည်လည်း <math>4n+1</math> ပုံစံသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်နည်းတူ <math>4n+3</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကိုမူ '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ်''' (Dirichlet's Theorem) ကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြရသည်။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ အစကိန်း <math>a</math> နှင့် ကွာခြားချက် <math>b</math> တို့တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ ဘုံဆခွဲကိန်း မရှိပါက အဆိုပါ '''ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်တန်း''' (arithmetic progression) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ <math>4n+1</math> တွင် <math>1</math> နှင့် <math>4</math> ကြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့် ကိန်းစဉ်တန်းမှ သုဒ္ဓကိန်းများချည်း သီးသန့် အဆုံးအစမရှိ မပါဝင်နိုင်ပါ။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ကိန်းပြည့်များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ အဖြေထုတ်ပေးမည့် ပုံသေနည်း သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) များကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) ၏ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial) ပုံသေနည်း <math>f(n) = n^2 + n + 41</math> သည် အလွန်ထင်ရှားသည်။ <math>n=0</math> မှ <math>39</math> အထိ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ ရရှိသော်လည်း <math>40</math> ထည့်သွင်းသောအခါ <math>41^2</math> ကို ရရှိသဖြင့် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်သွားသည်။ မည်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်မျှ သုဒ္ဓကိန်းများကိုချည်း သီးသန့် မထုတ်ပေးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒဗလျူ အိတ်ချ် မေးလ်စ် (W. H. Mills) ၏ မေးလ်စ် ပုံသေနည်း (Mills's formula) မှာမူ ခြွင်းချက်ဖြစ်သည်။ တိကျသော ကိန်းစစ် <math>r</math> အတွက် <math>\lfloor r^{3^n} \rfloor</math> သည် အမြဲတမ်း သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၎င်း <math>r</math> ၏ တန်ဖိုးကို အတိအကျ မတွက်ချက်နိုင်သဖြင့် လက်တွေ့အသုံးချ၍ မရနိုင်ပါ။ == သက်သေမပြရသေးသော အဆိုများ (Unproved Conjectures) == <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း နှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည် ဟူသော ဂိုးဘတ်ခ် ၏ အဆို (Goldbach's conjecture) သည် အလွန်ထင်ရှားသည် ။ ယင်းကို အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို (Odd or Weak Goldbach Conjecture) တွင် <math>7</math> ထက်ကြီးသော မကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း သုံးခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ပါက အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုသည်လည်း အလိုအလျောက် မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အိုင် အမ် ဗီနိုဂရာဒေါ့ဗ် (I. M. Vinogradov) က လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော မကိန်းများအတွက် အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ကြောင်း အတိအကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုနှင့် မကိုက်ညီသော စုံကိန်းများ၏ အချိုးအစားသည် သုညရာခိုင်နှုန်းသို့ ချဉ်းကပ်သွားကြောင်းကိုလည်း ၎င်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗက်စတာ (Sylvester) ၏ အဆိုအရ <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်း <math>2n</math> တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး တစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ကြီး၍ အခြားတစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ငယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒီ ပိုလီနက် (de Polignac) က မကိန်းတိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုနှင့် <math>2</math> ၏ ထပ်ကိန်း တစ်ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သော်လည်း <math>509</math> နှင့် <math>877</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းများကြောင့် ၎င်းအဆို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] 4dfyomzu6d7k24ytyqggl56txgnp6a5 1036335 1036334 2026-06-06T07:37:56Z Mkant00 135890 1036335 wikitext text/x-wiki တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် <math>2</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အထူးသုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ပုံသေနည်းများ (Special Primes and Formulae) == <math>1</math> များကိုသာ ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြုရေးသားထားသော ကိန်းများကို '''ရပ်ပ်ယူနစ်''' (repunit) ဟုခေါ်သည်။ <math>1</math> များ <math>n</math> ကြိမ်ပါဝင်သော ရပ်ပ်ယူနစ်ကို <math>R_n = (10^n - 1) / 9</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ၎င်းကိန်းများသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသည်။ <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် <math>n</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည် ဟူသော အခြေခံစည်းမျဉ်းရှိသည်။ သို့သော် <math>n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်တိုင်း <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းမဖြစ်နိုင်ပါ။ ဥပမာ <math>R_3 = 111</math> ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် <math>3 \cdot 37</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော ရပ်ပ်ယူနစ် သုဒ္ဓကိန်းများ အလွန်နည်းပါးစွာသာ ရှာဖွေတွေ့ရှိထားသည်။ မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့်ကိုမဆို <math>4</math> ဖြင့်စားသောအခါ ရရှိသည့် အကြွင်းကို မူတည်၍ <math>4n</math>, <math>4n+1</math>, <math>4n+2</math> သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> ပုံစံများအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ <math>4n</math> နှင့် <math>4n+2</math> များသည် <math>2</math> မှလွဲ၍ ကျန်စုံကိန်းများဖြစ်သောကြောင့် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>4n+1</math> (ဥပမာ <math>5,13,17</math>) သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> (<math>3,7,11</math>) ပုံစံ တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို အချင်းချင်းမြှောက်ပါက ရလဒ်သည်လည်း <math>4n+1</math> ပုံစံသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်နည်းတူ <math>4n+3</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကိုမူ '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ်''' (Dirichlet's Theorem) ကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြရသည်။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ အစကိန်း <math>a</math> နှင့် ကွာခြားချက် <math>b</math> တို့တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ ဘုံဆခွဲကိန်း မရှိပါက အဆိုပါ '''ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်တန်း''' (arithmetic progression) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ <math>4n+1</math> တွင် <math>1</math> နှင့် <math>4</math> ကြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့် ကိန်းစဉ်တန်းမှ သုဒ္ဓကိန်းများချည်း သီးသန့် အဆုံးအစမရှိ မပါဝင်နိုင်ပါ။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ကိန်းပြည့်များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ အဖြေထုတ်ပေးမည့် ပုံသေနည်း သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) များကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) ၏ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial) ပုံသေနည်း <math>f(n) = n^2 + n + 41</math> သည် အလွန်ထင်ရှားသည်။ <math>n=0</math> မှ <math>39</math> အထိ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ ရရှိသော်လည်း <math>40</math> ထည့်သွင်းသောအခါ <math>41^2</math> ကို ရရှိသဖြင့် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်သွားသည်။ မည်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်မျှ သုဒ္ဓကိန်းများကိုချည်း သီးသန့် မထုတ်ပေးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒဗလျူ အိတ်ချ် မေးလ်စ် (W. H. Mills) ၏ မေးလ်စ် ပုံသေနည်း (Mills's formula) မှာမူ ခြွင်းချက်ဖြစ်သည်။ တိကျသော ကိန်းစစ် <math>r</math> အတွက် <math>\lfloor r^{3^n} \rfloor</math> သည် အမြဲတမ်း သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၎င်း <math>r</math> ၏ တန်ဖိုးကို အတိအကျ မတွက်ချက်နိုင်သဖြင့် လက်တွေ့အသုံးချ၍ မရနိုင်ပါ။ == သက်သေမပြရသေးသော အဆိုများ (Unproved Conjectures) == <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း နှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည် ဟူသော ဂိုးဘတ်ခ် ၏ အဆို (Goldbach's conjecture) သည် အလွန်ထင်ရှားသည် ။ ယင်းကို အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို (Odd or Weak Goldbach Conjecture) တွင် <math>7</math> ထက်ကြီးသော မကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း သုံးခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ပါက အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုသည်လည်း အလိုအလျောက် မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အိုင် အမ် ဗီနိုဂရာဒေါ့ဗ် (I. M. Vinogradov) က လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော မကိန်းများအတွက် အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ကြောင်း အတိအကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုနှင့် မကိုက်ညီသော စုံကိန်းများ၏ အချိုးအစားသည် သုညရာခိုင်နှုန်းသို့ ချဉ်းကပ်သွားကြောင်းကိုလည်း ၎င်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗက်စတာ (Sylvester) ၏ အဆိုအရ <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်း <math>2n</math> တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး တစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ကြီး၍ အခြားတစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ငယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒီ ပိုလီနက် (de Polignac) က မကိန်းတိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုနှင့် <math>2</math> ၏ ထပ်ကိန်း တစ်ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သော်လည်း <math>509</math> နှင့် <math>877</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းများကြောင့် ၎င်းအဆို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] k8maniexba9fp401yowar0tpnhku8zr 1036336 1036335 2026-06-06T07:53:11Z Mkant00 135890 1036336 wikitext text/x-wiki တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် <math>2</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အထူးသုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ပုံသေနည်းများ (Special Primes and Formulae) == <math>1</math> များကိုသာ ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြုရေးသားထားသော ကိန်းများကို '''ရပ်ပ်ယူနစ်''' (repunit) ဟုခေါ်သည်။ <math>1</math> များ <math>n</math> ကြိမ်ပါဝင်သော ရပ်ပ်ယူနစ်ကို <math>R_n = (10^n - 1) / 9</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ၎င်းကိန်းများသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသည်။ <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် <math>n</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည် ဟူသော အခြေခံစည်းမျဉ်းရှိသည်။ သို့သော် <math>n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်တိုင်း <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းမဖြစ်နိုင်ပါ။ ဥပမာ <math>R_3 = 111</math> ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် <math>3 \cdot 37</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော ရပ်ပ်ယူနစ် သုဒ္ဓကိန်းများ အလွန်နည်းပါးစွာသာ ရှာဖွေတွေ့ရှိထားသည်။ မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့်ကိုမဆို <math>4</math> ဖြင့်စားသောအခါ ရရှိသည့် အကြွင်းကို မူတည်၍ <math>4n</math>, <math>4n+1</math>, <math>4n+2</math> သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> ပုံစံများအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ <math>4n</math> နှင့် <math>4n+2</math> များသည် <math>2</math> မှလွဲ၍ ကျန်စုံကိန်းများဖြစ်သောကြောင့် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>4n+1</math> (ဥပမာ <math>5,13,17</math>) သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> (<math>3,7,11</math>) ပုံစံ တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို အချင်းချင်းမြှောက်ပါက ရလဒ်သည်လည်း <math>4n+1</math> ပုံစံသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်နည်းတူ <math>4n+3</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကိုမူ '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ်''' (Dirichlet's Theorem) ကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြရသည်။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ အစကိန်း <math>a</math> နှင့် ကွာခြားချက် <math>b</math> တို့တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ ဘုံဆခွဲကိန်း မရှိပါက အဆိုပါ '''ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်တန်း''' (arithmetic progression) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ <math>4n+1</math> တွင် <math>1</math> နှင့် <math>4</math> ကြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့် ကိန်းစဉ်တန်းမှ သုဒ္ဓကိန်းများချည်း သီးသန့် အဆုံးအစမရှိ မပါဝင်နိုင်ပါ။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ကိန်းပြည့်များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ အဖြေထုတ်ပေးမည့် ပုံသေနည်း သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) များကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) ၏ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial) ပုံသေနည်း <math>f(n) = n^2 + n + 41</math> သည် အလွန်ထင်ရှားသည်။ <math>n=0</math> မှ <math>39</math> အထိ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ ရရှိသော်လည်း <math>40</math> ထည့်သွင်းသောအခါ <math>41^2</math> ကို ရရှိသဖြင့် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်သွားသည်။ မည်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်မျှ သုဒ္ဓကိန်းများကိုချည်း သီးသန့် မထုတ်ပေးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒဗလျူ အိတ်ချ် မေးလ်စ် (W. H. Mills) ၏ မေးလ်စ် ပုံသေနည်း (Mills's formula) မှာမူ ခြွင်းချက်ဖြစ်သည်။ တိကျသော ကိန်းစစ် <math>r</math> အတွက် <math>\lfloor r^{3^n} \rfloor</math> သည် အမြဲတမ်း သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၎င်း <math>r</math> ၏ တန်ဖိုးကို အတိအကျ မတွက်ချက်နိုင်သဖြင့် လက်တွေ့အသုံးချ၍ မရနိုင်ပါ။ == သက်သေမပြရသေးသော အဆိုများ (Unproved Conjectures) == <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း နှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည် ဟူသော ဂိုးဘတ်ခ် ၏ အဆို (Goldbach's conjecture) သည် အလွန်ထင်ရှားသည် ။ ယင်းကို အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို (Odd or Weak Goldbach Conjecture) တွင် <math>7</math> ထက်ကြီးသော မကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း သုံးခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ပါက အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုသည်လည်း အလိုအလျောက် မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အိုင် အမ် ဗီနိုဂရာဒေါ့ဗ် (I. M. Vinogradov) က လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော မကိန်းများအတွက် အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ကြောင်း အတိအကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုနှင့် မကိုက်ညီသော စုံကိန်းများ၏ အချိုးအစားသည် သုညရာခိုင်နှုန်းသို့ ချဉ်းကပ်သွားကြောင်းကိုလည်း ၎င်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗက်စတာ (Sylvester) ၏ အဆိုအရ <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်း <math>2n</math> တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး တစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ကြီး၍ အခြားတစ်ခုသည် <math>3n/2</math> ထက် ငယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒီ ပိုလီနက် (de Polignac) က မကိန်းတိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုနှင့် <math>2</math> ၏ ထပ်ကိန်း တစ်ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သော်လည်း <math>509</math> နှင့် <math>877</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းများကြောင့် ၎င်းအဆို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] ldd43ghmwmk7w6i2mut2otad6zruo1a 1036347 1036336 2026-06-06T09:53:14Z Mkant00 135890 1036347 wikitext text/x-wiki တစ်ထက်ကြီးသော [[ကိန်းပြည့်]] (integer) <math>p</math> တစ်ခုတွင် အပေါင်းဆခွဲကိန်း (positive divisor) အနေဖြင့် ၁ နှင့် <math>p</math> ကိုယ်တိုင်သာရှိပါက ၎င်းကို သုဒ္ဓကိန်း (prime number) သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းပြည့် ဟုခေါ်သည် ။ တစ်ထက်ကြီးပြီး သုဒ္ဓကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းများကို ဆပေါင်းကိန်း (composite number) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>1</math> သည် အထူးကိန်းဖြစ်ပြီး သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆပေါင်းကိန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ပါ။ <math>2</math> သည် တစ်ခုတည်းသော စုံကိန်း (even number) ဖြစ်သည့် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ပြီး ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးမှာ မကိန်း (odd number) များဖြစ်ကြသည် ။ သင်္ချာပညာတွင် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ နှင့် စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and Divisibility Properties) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]သီအိုရီ (ring theory) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ပိုမိုတိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုသည် ။ ယူနစ် (unit) မဟုတ်သော ကိန်းပြည့် <math>p</math> တစ်ခုသည် ကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>a</math> ကိုသော်လည်းကောင်း၊ <math>b</math> ကိုသော်လည်းကောင်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည် ။ ကိန်းပြည့်များစနစ်တွင် ယူနစ်များမှာ <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရဆိုလျှင် အပေါင်းသုဒ္ဓကိန်းများသာမက <math>-2</math>, <math>-3</math>, <math>-5</math> စသည့် အနုတ်ကိန်းများကိုလည်း သုဒ္ဓကိန်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဤအခြေခံ စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိ (divisibility property) ကို '''ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်''' (Euclid's lemma) မှ ဆင်းသက်ရရှိသည်။ အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် <math>ab</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a</math> ကိုစား၍မပြတ်ပါက ၎င်းသည် <math>b</math> ကိုသာ တိကျစွာစား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အောက်ပါအတိုင်း တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ * '''ဆခွဲကိန်းများစွာ ပါဝင်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် ကိန်းပြည့်များစွာ၏ မြှောက်လဒ် <math>a_1 \cdot a_2 \cdots a_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက ၎င်းသည် အဆိုပါ ကိန်းပြည့်များအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်ခြင်း''' သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> သည် အခြားသုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ် <math>q_1 \cdot q_2 \cdots q_n</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် ၎င်းသုဒ္ဓကိန်းများအနက် အနည်းဆုံးတစ်ခုနှင့် တိကျစွာ ညီမျှရမည်ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုကို <math>1</math> နှင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ဖြင့်သာ စား၍ပြတ်သောကြောင့် ထိုသို့ညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (The Fundamental Theorem of Arithmetic) == တစ်ထက်ကြီးသော ကိန်းပြည့်တိုင်းသည် သုဒ္ဓကိန်းများ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများကို ကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အခြေခံတည်ဆောက်ပုံအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤသဘောတရားကို ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Arithmetic) အဖြစ် ပုံသေထုတ်ပြန်ထားသည် ။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ တစ်ထက်ကြီးသော အပေါင်းကိန်းပြည့်တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းများ၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည် ။ အဆိုပါ ဖော်ပြချက်သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အစီအစဉ်ကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားပါက တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။ သက်သေပြချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ * '''တည်ရှိမှု (Existence)''' ကိန်းတစ်ခုသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အငယ်ဆုံး အပေါင်းဆခွဲကိန်းတစ်ခု ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းဆခွဲကိန်းမှာ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းဖြင့် စားလိုက်သောအခါ ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ထိုငယ်ရွယ်သောကိန်းသည် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်နေသေးပါက အထက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်ကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ကိန်းများ ဆက်တိုက်ငယ်သွားမည်ဖြစ်ရာ အဆုံးတွင် အဆုံးရှိသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ * '''တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness)''' ကိန်းပြည့်တစ်ခုကို မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းမြှောက်လဒ် နှစ်စုဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူကြပါစို့။ ၎င်းတို့ကို ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီထားပါက ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစု၏ မြှောက်လဒ်တစ်ခုလုံးကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိအရ ပထမအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းသည် ဒုတိယအစုမှ အငယ်ဆုံးသုဒ္ဓကိန်းနှင့် ထပ်တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတူညီသောကိန်းများကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် အစုနှစ်ခုလုံးရှိ သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး တူညီကြောင်း တွေ့ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ '''သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း''' (prime factorization) တွင် တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အကြိမ်ကြိမ်ပါဝင်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်ကိန်းများ (exponents) အသုံးပြု၍ စုစည်းရေးသားခြင်းကို ပုံမှန်ပုံစံ (canonical form) ဟုခေါ်သည်။ ကိန်း <math>n</math> ၏ ပုံမှန်ပုံစံကို <math>n = p_1^{k_1} p_2^{k_2} \dots p_r^{k_r}</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်ဖြစ်ပြီး <math>p_1 < p_2 < \dots < p_r</math> အတိုင်း ငယ်စဉ်ကြီးလိုက် စီစဉ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>360</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်းများကို <math>360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းသည် ကိန်းစနစ်တိုင်းတွင် အလိုအလျောက် မှန်ကန်သော ဂုဏ်သတ္တိမဟုတ်ပါ။ အပေါင်းစုံကိန်းများ သီးသန့်ပါဝင်သော ကိန်းစနစ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ ၎င်းစနစ်တွင် အခြားစုံကိန်းနှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရသော စုံကိန်းကို '''e-သုဒ္ဓကိန်း''' (e-prime) ဟု သတ်မှတ်ပါစို့။ ဤစနစ်တွင် <math>60</math> ကို <math>60 = 2 \cdot 30</math> သို့မဟုတ် <math>60 = 6 \cdot 10</math> ဟူ၍ မတူညီသော e-သုဒ္ဓကိန်းများဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ မကိန်းများမပါဝင်သောကြောင့် ပုံမှန် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်းဂုဏ်သတ္တိများ ပျက်ယွင်းသွားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံသီအိုရမ်ကို အသုံးပြု၍ <math>\sqrt{2}</math> သည် '''အီရာရှင်နယ်ကိန်း''' (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagorean) ပညာရှင်များ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ဤအချက်ကို ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>\sqrt{2}</math> ကို ရာရှင်နယ်ကိန်း (rational number) <math>a/b</math> ဟု မှတ်ယူပါစို့။ ထိုအပိုင်းကိန်းသည် အချိုးအကျဆုံးဖြစ်ပြီး (fraction being completely reduced) <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ အခြားဘုံဆခွဲကိန်း မရှိဟု ယူဆရမည်ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်းကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်လိုက်ပါက <math>2 = a^2 / b^2</math> ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2b^2</math> ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b</math> သည် <math>a^2</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>b</math> သည် <math>1</math> ထက်ကြီးပါက အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>b</math> တွင် အနည်းဆုံး သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>b</math> ကိုစား၍ပြတ်ပြီး <math>a^2</math> (တစ်နည်းအားဖြင့် <math>a</math>) ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တွင် ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိဟူသော မူလယူဆချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် <math>b = 1</math> ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး <math>a^2 = 2</math> သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့်ကိန်းပြည့်ကိုမျှ နှစ်ထပ်ကိန်းတင်၍ <math>2</math> မရနိုင်သောကြောင့် မူလယူဆချက် မှားယွင်းပြီး <math>\sqrt{2}</math> သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း (Testing for Primality) == ကိန်းတစ်ခုသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် တိုက်ရိုက်အကျဆုံးနည်းလမ်းမှာ ငယ်ရွယ်သော ကိန်းများဖြင့် စား၍စမ်းသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ကိန်းအားလုံးဖြင့် စမ်းသပ်ရန်မလိုအပ်ပါ။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a > 1</math> တိုင်းတွင် <math>\sqrt{a}</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်း ဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည်။ ဆပေါင်းကိန်း <math>a</math> ကို <math>a = bc</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \le c</math> ဟု ယူဆပါစို့။ <math>b</math> ကို နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ပါက <math>b^2 \le bc = a</math> ဖြစ်လာသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးကို နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ရှာလိုက်ပါက <math>b \le \sqrt{a}</math> ကို ရရှိသည်။ <math>b</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်ရမည်ဖြစ်ရာ ထိုဆခွဲကိန်းသည်လည်း <math>\sqrt{a}</math> ထက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဟုတ်မဟုတ် စစ်ဆေးရာတွင် <math>\sqrt{509}</math> (<math>23</math> အောက်ငယ်သော) သုဒ္ဓကိန်းများဖြစ်သည့် <math>2</math>, <math>3</math>, <math>5</math>, <math>7</math>, <math>11</math>, <math>13</math>, <math>17</math> နှင့် <math>19</math> တို့ဖြင့်သာ စားကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။ မည်သည့်ကိန်းနှင့်မျှ စား၍မပြတ်ပါက <math>509</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ဤသဘောတရားကို အခြေခံ၍ ရှေးဟောင်းဂရိသင်္ချာပညာရှင် အီရာတိုစ်သီးနီးစ် (Eratosthenes) သည် '''အီရာတိုစ်သီးနီးစ်၏ ဆန်ခါ''' (Sieve of Eratosthenes) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သတ်မှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက် <math>n</math> အောက်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးကို ရှာဖွေနိုင်သည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ <math>2</math> မှစ၍ <math>n</math> အထိ ကိန်းစဉ်များကို ရေးချရမည်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံးကိန်း <math>2</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး <math>2</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးကို စာရင်းမှ ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချေဖျက်မခံရသော ကိန်း <math>3</math> ကို သုဒ္ဓကိန်းအဖြစ် မှတ်သားပြီး ၎င်း၏ ဆတိုးကိန်းများကို ချေဖျက်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို <math>\sqrt{n}</math> အထိရောက်သည်အထိ လုပ်ဆောင်ပါက စာရင်းတွင် ကျန်ရှိနေသော ကိန်းများအားလုံးသည် သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အနန္တဖြစ်တည်မှု (The Infinitude of Primes) == သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တ (infinite) ဖြစ်ကြောင်း ယူကလစ်ဒ် (Euclid) က ရှေးခေတ်ကတည်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှုဖြင့် သက်သေပြချက်အရ သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) အဖြစ် <math>p_1, p_2, \dots, p_n</math> သာရှိသည်ဟု ယူဆပါစို့။ ထိုသုဒ္ဓကိန်းများအားလုံးကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းထည့်ပါက ကိန်းအသစ် <math>P = (p_1 \cdot p_2 \cdots p_n) + 1</math> ကို ရရှိသည်။ အခြေခံသီအိုရမ်အရ <math>P</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း <math>p</math> တစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် မြှောက်လဒ်ပိုင်းကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>p</math> သည် <math>P</math> နှင့် မြှောက်လဒ်ပိုင်းတို့၏ ကွာခြားချက်ဖြစ်သော <math>1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းမှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်နိုင်သဖြင့် ဤသည်မှာ ဝိရောဓိ (paradox) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အဆုံးရှိမဖြစ်နိုင်ပါ။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ထက်ငယ်သော သို့မဟုတ် ညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အားလုံး၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>p^\#</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ယူကလစ်ဒ် ပုံသေနည်းမှ ရရှိလာသော <math>p^\# + 1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို '''ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ''' (Euclid numbers) ဟုခေါ်သည်။ အချို့သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများမှာ သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>13</math> အထိ သုဒ္ဓကိန်းများကို မြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းပါက <math>30031</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် ဆပေါင်းကိန်း (<math>59 \cdot 509</math>) ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်သော ယူကလစ်ဒ် ကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ ယနေ့တိုင် အဖြေမထွက်သေးသော သင်္ချာပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနန္တဖြစ်တည်မှုကို အခြားသော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုဖြင့်လည်း သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>2</math> မှစတင်သော ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ နောက်ဆက်တွဲကိန်းများကို ရှေ့ကိန်းများအားလုံးမြှောက်၍ <math>1</math> ပေါင်းခြင်းဖြင့် ဖန်တီးသည်။ ဥပမာ <math>n_1 = 2</math>, <math>n_2 = n_1 + 1 = 3</math>, <math>n_3 = (n_1 \cdot n_2) + 1 = 7</math> အစရှိသဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤကိန်းစဉ်တန်းရှိ မည်သည့်ကိန်းနှစ်ခုမျှ ဘုံပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်း မရှိနိုင်ပါ။ ဘုံဆခွဲကိန်းရှိပါက ၎င်းသည် ကွာခြားချက် <math>1</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကိန်းအသစ်တိုင်းတွင် မတူညီသော သုဒ္ဓကိန်းဆခွဲကိန်းများ ပါဝင်နေသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းအရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ အတိုင်းအတာ (The Distribution and Size) == <math>n</math> ကြိမ်မြောက် သုဒ္ဓကိန်းကို <math>p_n</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါက မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်း၏ အရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်အရ <math>p_n \le (p_1 \cdot p_2 \cdots p_{n-1}) + 1</math> ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ ပိုမိုတိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းအရ <math>p_n</math> သည် အမြဲတမ်း <math>2^{2^{n-1}}</math> အောက် ငယ်ရမည် သို့မဟုတ် ညီရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကိန်းပြည့် <math>n \ge 1</math> တိုင်းအတွက် ကြီးမားလှသော <math>2^{2^n}</math> ထက်ငယ်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံး <math>n + 1</math> ခု ရှိသည်။ ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ဘာထရန် (Joseph Bertrand) အဆိုပြုခဲ့ပြီး ချေဘီရှက်ဗ် (Chebyshev) သက်သေပြနိုင်ခဲ့သော ဘာထရန်၏ အဆို (Bertrand's Conjecture) ကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ယင်းအဆိုအရ ကိန်းပြည့် <math>n \ge 2</math> တိုင်းအတွက် <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> အကြားတွင် သုဒ္ဓကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>p_n < 2^n</math> ဟူသော ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ရရှိသည်။ သုဒ္ဓကိန်းများသည် အနန္တဖြစ်သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံမှာ အလွန် ပုံမှန်မဟုတ်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အလွန်နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော ကွာဟချက်များ ရှိသည်။ <math>11</math> နှင့် <math>13</math> ကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းစုံတွဲများကို '''အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ''' (twin primes) ဟုခေါ်သည်။ အဆိုပါ အမြွှာသုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိမရှိ ဆိုသည်မှာ အဖြေမထွက်သေးသော ပြဿနာဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသော သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခုကြားရှိ ကွာဟချက်သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားနိုင်သည်။ မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို သုဒ္ဓကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သော ဆက်တိုက်ဖြစ်သည့် ဆပေါင်းကိန်း <math>n</math> ခုပါဝင်သည့် အပိုင်းအခြားတစ်ခုကို အမြဲရှာဖွေနိုင်သည်။ ဖက်တိုရီရယ် (factorial) ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>(n + 1)! + 2</math> မှ <math>(n + 1)! + (n + 1)</math> အထိ ကိန်းများကို စဉ်းစားပါ။ ပထမကိန်းသည် <math>2</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်ပြီး နောက်ဆုံးကိန်းသည် <math>n+1</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ကိန်းတိုင်းတွင် ဆခွဲကိန်းတစ်ခုစီ အတိအကျရှိနေသဖြင့် ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == အထူးသုဒ္ဓကိန်းများနှင့် ပုံသေနည်းများ (Special Primes and Formulae) == <math>1</math> များကိုသာ ထပ်တလဲလဲ အသုံးပြုရေးသားထားသော ကိန်းများကို '''ရပ်ပ်ယူနစ်''' (repunit) ဟုခေါ်သည်။ <math>1</math> များ <math>n</math> ကြိမ်ပါဝင်သော ရပ်ပ်ယူနစ်ကို <math>R_n = (10^n - 1) / 9</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ၎င်းကိန်းများသည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသည်။ <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်နိုင်ရန်အတွက် <math>n</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်ရမည် ဟူသော အခြေခံစည်းမျဉ်းရှိသည်။ သို့သော် <math>n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းဖြစ်တိုင်း <math>R_n</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းမဖြစ်နိုင်ပါ။ ဥပမာ <math>R_3 = 111</math> ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် <math>3 \cdot 37</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော ရပ်ပ်ယူနစ် သုဒ္ဓကိန်းများ အလွန်နည်းပါးစွာသာ ရှာဖွေတွေ့ရှိထားသည်။ မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့်ကိုမဆို <math>4</math> ဖြင့်စားသောအခါ ရရှိသည့် အကြွင်းကို မူတည်၍ <math>4n</math>, <math>4n+1</math>, <math>4n+2</math> သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> ပုံစံများအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ <math>4n</math> နှင့် <math>4n+2</math> များသည် <math>2</math> မှလွဲ၍ ကျန်စုံကိန်းများဖြစ်သောကြောင့် ဆပေါင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကိန်း သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>4n+1</math> (ဥပမာ <math>5,13,17</math>) သို့မဟုတ် <math>4n+3</math> (<math>3,7,11</math>) ပုံစံ တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ ကိန်းများကို အချင်းချင်းမြှောက်ပါက ရလဒ်သည်လည်း <math>4n+1</math> ပုံစံသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ယူကလစ်ဒ်၏ သက်သေပြချက်နည်းတူ <math>4n+3</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ <math>4n+1</math> ပုံစံ သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တရှိကြောင်းကိုမူ '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ်''' (Dirichlet's Theorem) ကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြရသည်။ ၎င်းသီအိုရမ်အရ အစကိန်း <math>a</math> နှင့် ကွာခြားချက် <math>b</math> တို့တွင် <math>1</math> မှလွဲ၍ ဘုံဆခွဲကိန်း မရှိပါက အဆိုပါ '''ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်တန်း''' (arithmetic progression) တွင် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ <math>4n+1</math> တွင် <math>1</math> နှင့် <math>4</math> ကြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိသဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တပါဝင်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သည့် ကိန်းစဉ်တန်းမှ သုဒ္ဓကိန်းများချည်း သီးသန့် အဆုံးအစမရှိ မပါဝင်နိုင်ပါ။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ကိန်းပြည့်များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ အဖြေထုတ်ပေးမည့် ပုံသေနည်း သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) များကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) ၏ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial) ပုံသေနည်း <math>f(n) = n^2 + n + 41</math> သည် အလွန်ထင်ရှားသည်။ <math>n=0</math> မှ <math>39</math> အထိ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက သုဒ္ဓကိန်းများကိုသာ ရရှိသော်လည်း <math>40</math> ထည့်သွင်းသောအခါ <math>41^2</math> ကို ရရှိသဖြင့် ဆပေါင်းကိန်းဖြစ်သွားသည်။ မည်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်မျှ သုဒ္ဓကိန်းများကိုချည်း သီးသန့် မထုတ်ပေးနိုင်ကြောင်း သက်သေပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒဗလျူ အိတ်ချ် မေးလ်စ် (W. H. Mills) ၏ မေးလ်စ် ပုံသေနည်း (Mills's formula) မှာမူ ခြွင်းချက်ဖြစ်သည်။ တိကျသော ကိန်းစစ် <math>r</math> အတွက် <math>\lfloor r^{3^n} \rfloor</math> သည် အမြဲတမ်း သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် ၎င်း <math>r</math> ၏ တန်ဖိုးကို အတိအကျ မတွက်ချက်နိုင်သဖြင့် လက်တွေ့အသုံးချ၍ မရနိုင်ပါ။ == သက်သေမပြရသေးသော အဆိုများ (Unproved Conjectures) == <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း နှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည် ဟူသော ဂိုးဘတ်ခ် ၏ အဆို (Goldbach's conjecture) သည် အလွန်ထင်ရှားသည် ။ ယင်းကို အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို (Odd or Weak Goldbach Conjecture) တွင် <math>7</math> ထက်ကြီးသော မကိန်းတိုင်းကို မကိန်း သုဒ္ဓကိန်း သုံးခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ အဓိက ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ပါက အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုသည်လည်း အလိုအလျောက် မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် အိုင် အမ် ဗီနိုဂရာဒေါ့ဗ် (I. M. Vinogradov) က လုံလောက်စွာ ကြီးမားသော မကိန်းများအတွက် အားနည်း ဂိုးဘတ်ခ် အဆို မှန်ကန်ကြောင်း အတိအကျ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဂိုးဘတ်ခ် အဆိုနှင့် မကိုက်ညီသော စုံကိန်းများ၏ အချိုးအစားသည် သုညရာခိုင်နှုန်းသို့ ချဉ်းကပ်သွားကြောင်းကိုလည်း ၎င်းက သက်သေပြခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗက်စတာ (Sylvester) ၏ အဆိုအရ <math>4</math> ထက်ကြီးသော စုံကိန်း <math>2n</math> တိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး တစ်ခုသည် <math>n/2</math> ထက် ကြီး၍ အခြားတစ်ခုသည် <math>3n/2</math> ထက် ငယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဒီ ပိုလီနက် (de Polignac) က မကိန်းတိုင်းကို သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုနှင့် <math>2</math> ၏ ထပ်ကိန်း တစ်ခု ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သော်လည်း <math>509</math> နှင့် <math>877</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းများကြောင့် ၎င်းအဆို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{cite book | last = Burton | first = David M. | title = Elementary Number Theory | edition = 7th | publisher = McGraw-Hill | year = 2010 | isbn = 978-0-07-338314-9 }} [[Category:သင်္ချာ]] 7utz7avv04c1dby4r9cxf7brmrmhnev 0 52480 1036226 1035271 2026-06-05T19:10:44Z Mkant00 135890 1036226 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': ဖီးလ်ဒ်များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ကိုကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ကိုကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ကိုစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့်ကိုစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ကိုစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ကိုစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ကိုစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ကိုစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ကိုစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ကိုစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ကိုညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ကိုညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ကိုညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤကိုစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ကိုကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ကိုညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ကိုစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ကိုစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ကိုစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ကိုစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် အဘီလီယန်အုပ်စု (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ အဘီလီယန်အုပ်စုများ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 7bdp1o7mg5b4mh8ha4mvms2earlx1pt 0 74400 1036209 1034434 2026-06-05T14:55:04Z RC Xtreme 141544 သင်ရိုးသစ် နဝမတန်းတွင် ဤကဗျာသည် တောင်တွင်းရှင်ငြိမ်းမယ် ရေးဖွဲ့ထားကြောင်း သိရသဖြင့် ပြင်ဆင်ရခြင်းဖြစ်သည်။ 1036209 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} '''စိတ်နေမြင့်သူ''' ကဗျာကို တောင်တွင်းရှင်ငြိမ်းမယ် ရေးသားခဲ့သည်။ ကဗျာအမျိုးအစားမှာ [[အိုင်ချင်း]] ဖြစ်သည်။ <poem> ချစ်တဲ့သူငယ်လေ .... သူငယ်ချင်းကောင်း၊ ယောက်မတို့လေ....။ ပန်ပါရလို၊ ပန်ရလျှင်လဲ ပန်းများသခင်၊ ဂေါ်သဇင်ဟု ပင်ဆင့်ပေါက်သည်၊ ရွက်မြှောက်ရိုးတံမှသာတဲ့။ လိမ်းပါရလို၊ လိမ်းရလျှင်လဲ ရွှေနှင့်နှိုင်းတူ၊ တောင်ငူနနွင်း ငွေနိုင်းချင်းသည် ဝင်းထိန်ထိန်ငယ်၊ အချိန်ခြောက်ကျပ်သားမှသာတဲ့။ ကြင်ရပါလို၊ ကြင်ရလျှင်လဲ ရေမြေ့သခင်၊ အရှင်စက်ရင်း ရွှေတိုက်တော်မှာ၊ စာရင်းသွင်းသည် ခြင်းခြင်းတောက်တဲ့ လူမှသာတဲ့။ အပျိုဖြူငယ်ကကျွမ်း၊ မယ်လွမ်းလှတယ်လေး။ </poem> ခက်ဆစ် ၁။ ဂေါ်သဇင် = ပင်ဆင့်ပေါက်သည့်သဇင်နှင့်တူသောပန်း။ ၂။ ပင်ဆင့်ပေါက် = အပင်ချင်းဆင့်၍ပေါက်သည်။ ၃။ ရွက်မြှောက် = အရွက်ထောင်သော။ ၄။ ငွေနိုင်းချင်း = ပစ္စည်းအလေးချိန်နှင့်ဆတူငွေပေး၍ဝယ်ရသော။ ၅။ စက်ရင်း = ခြေတော်ရင်း။ ၆။ ရွှေတိုက်တော် = မြန်မာဘုရင်လက်ထက်ရွှေငွေဘဏ္ဍာနှင့်နန်းစဉ်မှတ်တမ်း၊စစ်တမ်း၊မော်ကွန်းစသည့်ထိန်းသိမ်းထားရှိရာအဆောက်အအုံ။ ၇။ ခြင်းခြင်းတောက် = ရဲရဲတောက်။ == ကိုးကား == {{reflist| <ref name="အဋ္ဌမတန်းမြန်မာကဗျာလက်ရွေးစင်">{{cite book|title=မြန်မာကဗျာလက်ရွေးစင် − အဋ္ဌမတန်း}}</ref> }} [[Category:မြန်မာ ကဗျာများ]] 4uv2xmwfbnn61owgb2azawnfajobuxv 1036220 1036209 2026-06-05T16:00:08Z Salai Rungtoi 22844 1036220 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} '''စိတ်နေမြင့်သူ''' ကဗျာကို တောင်တွင်းရှင်ငြိမ်းမယ် ရေးသားခဲ့သည်။ ကဗျာအမျိုးအစားမှာ [[အိုင်ချင်း]] ဖြစ်သည်။ <poem> ချစ်တဲ့သူငယ်လေ .... သူငယ်ချင်းကောင်း၊ ယောက်မတို့လေ....။ ပန်ပါရလို၊ ပန်ရလျှင်လဲ ပန်းများသခင်၊ ဂေါ်သဇင်ဟု ပင်ဆင့်ပေါက်သည်၊ ရွက်မြှောက်ရိုးတံမှသာတဲ့။ လိမ်းပါရလို၊ လိမ်းရလျှင်လဲ ရွှေနှင့်နှိုင်းတူ၊ တောင်ငူနနွင်း ငွေနိုင်းချင်းသည် ဝင်းထိန်ထိန်ငယ်၊ အချိန်ခြောက်ကျပ်သားမှသာတဲ့။ ကြင်ရပါလို၊ ကြင်ရလျှင်လဲ ရေမြေ့သခင်၊ အရှင်စက်ရင်း ရွှေတိုက်တော်မှာ၊ စာရင်းသွင်းသည် ခြင်းခြင်းတောက်တဲ့ လူမှသာတဲ့။ အပျိုဖြူငယ်ကကျွမ်း၊ မယ်လွမ်းလှတယ်လေး။ </poem> == ခက်ဆစ် == ၁။ ဂေါ်သဇင် = ပင်ဆင့်ပေါက်သည့်သဇင်နှင့်တူသောပန်း။ ၂။ ပင်ဆင့်ပေါက် = အပင်ချင်းဆင့်၍ပေါက်သည်။ ၃။ ရွက်မြှောက် = အရွက်ထောင်သော။ ၄။ ငွေနိုင်းချင်း = ပစ္စည်းအလေးချိန်နှင့်ဆတူငွေပေး၍ဝယ်ရသော။ ၅။ စက်ရင်း = ခြေတော်ရင်း။ ၆။ ရွှေတိုက်တော် = မြန်မာဘုရင်လက်ထက်ရွှေငွေဘဏ္ဍာနှင့်နန်းစဉ်မှတ်တမ်း၊စစ်တမ်း၊မော်ကွန်းစသည့်ထိန်းသိမ်းထားရှိရာအဆောက်အအုံ။ ၇။ ခြင်းခြင်းတောက် = ရဲရဲတောက်။ == ကိုးကား == {{reflist| <ref name="အဋ္ဌမတန်းမြန်မာကဗျာလက်ရွေးစင်">{{cite book|title=မြန်မာကဗျာလက်ရွေးစင် − အဋ္ဌမတန်း}}</ref> }} [[Category:မြန်မာ ကဗျာများ]] n5q1gn2swdepsuake1fig0bfo61nwzg 0 131494 1036191 854487 2026-06-05T13:24:42Z Chenzeyan29 141880 1036191 wikitext text/x-wiki '''ဗြိတိသျှရာဇ်''' ({{lang-en|British Raj}} / ရာဇ်ဆိုသည်မှာ ဆန်စကရစ်ဘာသာဖြင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အင်ပါယာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်) သည် ၁၈၅၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၇ ခုနှစ်အထိ [[တောင်အာရှ]]နှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]တွင် တည်ရှိခဲ့သော [[ဗြိတိန်]]နိုင်ငံ၏ ကိုလိုနီအင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်<ref name="Metcalf">{{cite book |last1=Metcalf |first1=B. D. |last2=Metcalf |first2=T. R. |title=A Concise History of Modern India |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=100–123}}</ref>။ ဗြိတိသျှရာဇ်၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်မှုနယ်မြေအတွင်း၌ ယနေ့ခေတ် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းတွင် ဤဒေသတစ်ခုလုံးကို '''ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ''' (British India) သို့မဟုတ် '''အိန္ဒိယအင်ပါယာ''' (Indian Empire) ဟုလည်း အများစုက ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ {{Infobox former country | native_name = British Raj<br />{{Lang|hi|ब्रिटिश राज}}<br />{{Lang|ur|برطانوی راج}} | conventional_long_name = ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ အင်ပါယာ | common_name = ဗြိတိသျှရာဇ် | status = [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]၏ အစိတ်အပိုင်း | era = [[ကိုလိုနီခေတ်]] | event_start = [[၁၈၅၇ အိန္ဒိယပုန်ကန်မှု|အိန္ဒိယပုန်ကန်မှု]]အပြီး အုပ်ချုပ်ရေးလွှဲပြောင်းခြင်း | date_start = ၂ နိုဝင်ဘာ | year_start = ၁၈၅၈ | event_end = [[အိန္ဒိယ လွတ်လပ်ရေး အက်ဥပဒေ ၁၉၄၇|အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန် ခွဲထွက်ခြင်း]] | date_end = ၁၅ ဩဂုတ် | year_end = ၁၉၄၇ | p1 = အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီအုပ်ချုပ်ရေး | flag_p1 = British Raj Red Ensign.svg | s1 = အိန္ဒိယနိုင်ငံ (၁၉၄၇–၁၉၅၀) | flag_s1 = National Flag of India.svg | s2 = ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ (၁၉၄၇–၁၉၅၆) | flag_s2 = Flag of Pakistan.svg | s3 = ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံ | flag_s3 = Flag of British Burma (1939–1941, 1945–1948).svg | image_flag = British Raj Flag.svg | flag_alt = ဗြိတိသျှရာဇ် အလံတော် | image_coat = Coat of arms of the United Kingdom (1837-1952).svg | symbol_type = နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ် | image_map = British India (orthographic projection).svg | map_caption = ဗြိတိသျှအိန္ဒိယအင်ပါယာ (ဗြိတိသျှရာဇ်) ပြမြေပုံ | capital = [[ကာလကတ္တားမြို့]] (၁၈၅၈–၁၉၁၁)<br />[[နယူးဒေလီမြို့]] (၁၉၁၁–၁၉၄၇) | national_motto = ''Dieu et mon droit''<br />(ပြင်သစ်ဘာသာ: "ဘုရားသခင်နှင့် ကျွန်ုပ်၏အခွင့်အရေး") | national_anthem = [[ဘုရားသခင်သည် ဘုရင်မင်းမြတ်ကို စောင့်ရှောက်ပါစေ]] (God Save the King/Queen) | common_languages = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] (ရုံးသုံး)<br />[[ဟိန္ဒီဘာသာစကား|ဟိန္ဒီ]]၊ [[အူရဒူဘာသာစကား|အူရဒူ]]၊ [[ဘင်္ဂါလီဘာသာစကား|ဘင်္ဂါလီ]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]နှင့် အခြားဒေသခံဘာသာစကားများ | religion = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] | government_type = [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးစနစ် | title_leader = [[ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်များ|ဧကရာဇ်မင်းမြတ်]] | leader1 = [[ဝိတိုရိယ (ဘုရင်မ)|ဝိတိုရိယဘုရင်မကြီး]] (ပထမဆုံး အိန္ဒိယဧကရာဇ်မင်းမြတ်) | year_leader1 = ၁၈၅၈–၁၉၀၁ | leader2 = [[ဂျော့ဂျ် ဆဋ္ဌမ]] (နောက်ဆုံး အိန္ဒိယဧကရာဇ်မင်းမြတ်) | year_leader2 = ၁၉၃၆–၁၉၄၇ | title_deputy = [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဘုရင်ခံချုပ်|ဘုရင်ခံချုပ်နှင့် ဘုရင်ခံမင်းကြီး]] (Viceroy) | deputy1 = Lord Canning (ပထမဆုံး) | year_deputy1 = ၁၈၅၈–၁၈၆၂ | deputy2 = Lord Mountbatten (နောက်ဆုံး) | year_deputy2 = ၁၉၄၇ | currency = [[အိန္ဒိယရူပီးငွေ]] (Indian Rupee) }} ၁၈၅၇ ခုနှစ် အိန္ဒိယစစ်သည်တော်များ ပုန်ကန်မှု (Sepoy Mutiny) ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဗြိတိသျှအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ (East India Company) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှထီးနန်း (Crown) က တိုက်ရိုက်လွှဲပြောင်းအုပ်ချုပ်ရာမှ ဗြိတိသျှရာဇ်ခေတ် စတင်ခဲ့သည်<ref name="Spear">{{cite book |last1=Spear |first1=Percival |title=A History of India, Volume 2 |publisher=Penguin Books |year=1990 |pages=145–150}}</ref>။ == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗြိတိသျှရာဇ် ဆက်စပ်မှု == လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဖြစ်လာမည့် နယ်မြေဒေသသည် [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲများ]] ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲ]]အပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းသွားချိန်မှစ၍ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံသည် သီးခြားကိုလိုနီမဟုတ်ဘဲ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ (ဗြိတိသျှရာဇ်) ၏ '''ပြည်နယ်တစ်ခု (Province of India)''' အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ကာ အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်မှ တဆင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်<ref name="Charney">{{cite book |last1=Charney |first1=Michael W. |title=A History of Modern Burma |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=18–35}}</ref>။ သို့သော်လည်း မြန်မာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားနှင့် လူဦးရေစရိုက်လက္ခဏာများသည် အိန္ဒိယနှင့် ကွဲပြားခြားနားလှသဖြင့် မြန်မာပြည်သူများ၏ ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်မှုများ၊ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရအက်ဥပဒေ (Government of Burma Act 1935) ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ '''၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်'''နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို ဗြိတိသျှရာဇ် (အိန္ဒိယ) လက်အောက်မှ လုံးဝခွဲထုတ်ကာ ဗြိတိန်ဒိုင်အာခီအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည့် သီးသန့်ကိုလိုနီ (Separate Crown Colony) တစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့လေသည်<ref name="Charney" />။ == နိဂုံး == ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ဗြိတိသျှရာဇ် အင်ပါယာကြီးသည် လုံးဝပြိုကွဲသွားခဲ့ပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်ဟူ၍ နိုင်ငံနှစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်ရေးပေးကာ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှရာဇ်မှ ခွဲထွက်ပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအင်ပါယာအောက်မှ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]] [[Category:အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] [[Category:ကိုလိုနီခေတ်]] rx6vd9558x9aezqk13qt3ss46ja9jbm 0 148740 1036182 855587 2026-06-05T13:00:26Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်း */ 1036182 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision|native_name=|p1=|footnotes={{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/Myanmar_shankaren.html|title=World Statesmen.org: Shan and Karenni States of Burma|author=Ben Cahoon|year=2000|accessdate=7 July 2014}}|stat_pop1=|stat_year1=|stat_area1=|image_map_caption=Territory of Mong Mao in the heyday of [[Si Kefa]] period.|image_map=Mong Mao.svg|image_coat=|image_flag=|flag_s1=|flag_p1=|s1=|date_event1=|conventional_long_name=မိုင်းမော မိူင်းမၢဝ် ᥛᥫᥒᥰ ᥛᥣᥝᥰ|event1=|event_end=State extinguished|date_end=|year_end=1604|event_start=Möngmao state founded|date_start=|year_start=560{{Citation needed|reason=Your explanation here|date=August 2018}}|era=|subdivision=အနေအထား|nation=ရှေးခေတ်[[ရှမ်းပြည်]]|common_name=Möngmao state founded|today=[[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]<br/>[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ ]]<br/>[[မြန်မာ]]}} '''မိုင်းမော''' (သို့) '''မိုင်းမောနိုင်ငံ''' ({{lang-en|Mongmao}}, Möngmao; {{Lang-zh|勐卯}}{{efn|Mong (မိုင်း) ဟူသည်မှာ ဘာသာစကားရင်းမြစ်အရ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] Mueang (''မိူင်း'') နှင့်တူ ပြီး နိုင်ငံဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။}}) သည် မျိုးနွယ်စုအရ တိုင်နယ်များ (သို့) တိုင်မျိုးနွယ်စုနယ်များကို စုစည်းထားသည့် တိုင်နိုင်ငံ (Dai) ဖြစ်သည်။ ထိုနယ်များသည် ယနေ့ခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]၊ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]၊ အရုဏချာလ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်တို့၏ နယ်စပ်ဒေသများလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုနယ်မြေများသည် ယနေ့ခေတ် နယ်စပ်မြို့ဖြစ်သည့် [[ရွှေလီ|ရွှေလီမြို့]]အနီးမှ မြို့တော်တစ်ခုနှင့်အတူ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု|တယ်ဟုန်]]ဒေသတွင် အဓိကအားဖြင့် တည်ရှိခဲ့သည်။ ထိုဒေသရှိအဓိကမြစ်၏အမည်မှာ [[ရွှေလီမြစ်]] ဟုလည်းလူသိများသော နမ်မောဖြစ်သည်။ == သမိုင်း == မောရှမ်းဘုရင် ဆေခမ်ဖ (ခေါ်) သိုချည်ဘွား လက်ထက်မှစ၍ နောက်ဆုံး မောမင်းကြီး သိုငံဘွား ခေတ်အထိ ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ကြီးစိုးခဲ့သော မောရှမ်းမင်းများသည် ယခု တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ဆယ်လန့် (ခေါ်) မိုင်းမော ဒေသကို အခြေစိုက်လျက် ယူနန်နှင့် ရှမ်းကုန်းမြင့်တစ်ကြောရှိ ရှမ်းနယ်များကို ပိုင်စိုးခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းဒေသများဖြစ်သည့် [[မိုးကောင်းမြို့|မိုးကောင်း]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့|မိုးညှင်း]]နှင့် [[ကလေးမြို့|ကလေး]] စသည့် ရှမ်းစော်ဘွားနယ်များအပေါ်တွင်လည်း ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၄ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစုနှစ်များတွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၌ မောရှမ်းများ အင်အားကြီးထွားချိန်သည် [[ပုဂံခေတ်]]အလွန် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းတွင် ရှမ်းအနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြသော [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယ]]၊ [[စစ်ကိုင်းခေတ်|စစ်ကိုင်း]]နှင့် [[အင်းဝခေတ်|အင်းဝ]] နိုင်ငံများ ပေါ်ထွန်းလာသည့် ကာလများနှင့် တိုက်ဆိုင်နေသည်။ ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်ကို အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည့် ရှမ်းညီနောင်သုံးဦးမှ ဆင်းသက်လာသော မြေပြန့်ဒေသ နိုင်ငံသစ်များသည် မြောက်ဘက်မှ မောရှမ်းတို့၏ စစ်ရေးချဲ့ထွင်မှုကို အမြဲမပြတ် သတိပြုစောင့်ကြည့်ခဲ့ကြရသည်။ မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည့် ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းနိုင်ငံများသည် မောရှမ်းတို့၏ စစ်မက်ပြုမှုကို မတွန်းလှန်နိုင်ဘဲ ခရစ်နှစ် ၁၃၆၄ တွင် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ၎င်းနိုင်ငံများနေရာတွင် အစားထိုး ပေါ်ပေါက်လာသည့် အင်းဝမင်းဆက် လက်ထက်တွင်လည်း မောရှမ်းတို့၏ စစ်ရေးဖိအားကို ဆက်လက်ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်၌ မွန်ဂို (ယွမ်) မင်းဆက်ကို ဖယ်ရှား၍ တက်လာသော [[မင်မင်းဆက်]]က ယူနန်ဒေသကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ချိန်မှသာ မိုင်းမောအခြေစိုက် မောရှမ်းနိုင်ငံ ပြိုကွဲသွားခဲ့ပြီး အင်းဝနိုင်ငံအဖို့လည်း စစ်ရေးဖိအားများ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။ မိုင်းမောအခြေစိုက် မောရှမ်းမင်းတို့၏ အာဏာစက် ပြိုကွဲသွားခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရှမ်းစော်ဘွားများသည် မိုးကောင်းနှင့် မိုးညှင်းဒေသများတွင် ဆက်လက်အခြေစိုက် အင်အားကောင်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းစော်ဘွားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ အင်းဝထီးနန်းကို လာရောက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သူမှာ မိုးညှင်းစလုံ၏သားတော် [[သိုဟန်ဘွား]] ဖြစ်သည်။ သိုဟန်ဘွားသည် မြန်မာမှူးမတ်များ၏ လုပ်ကြံဖယ်ရှားခြင်းကို ခံခဲ့ရသော်လည်း အင်းဝထီးနန်းတွင် သီပေါ (အုန်းဘောင်) မှ [[အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်း]]ကို ပင့်ဖိတ်၍ မင်းမြှောက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်း၏သားတော် [[မိုးဗြဲနရပတိ]] လက်ထက်အထိ အင်းဝတွင် ရှမ်းစော်ဘွားမင်းဆက်များ ဆက်လက်စိုးစံခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်ရာ ပုဂံနိုင်ငံတော်ပျက်သုဉ်းချိန်မှသည် တောင်ငူမင်းဆက် အင်အားကြီးထွားလာချိန်အထိ ကြားကာလကို မြန်မာ့သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် "ရှမ်းခေတ်" ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းတရားကြီး လက်ထက်မှစတင်၍ တောင်ငူ၊ ဟံသာဝတီနှင့် အင်းဝတို့တွင် အခြေစိုက်သော မင်းများသည် ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို စစ်ရေးအရ သိမ်းသွင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ယခင် ပထမအင်းဝခေတ်မင်းများ လက်ထက်ကထက် ပိုမို၍ ရှမ်းစော်ဘွားများကို မြန်မာဘုရင်၏ သစ္စာခံများဖြစ်လာစေရန် စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်လာနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်သည် အင်းဝမင်းများ သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည့် မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တစ်လွှားရှိ ရှမ်းစော်ဘွားနယ်များသာမက သံလွင်မြစ်အရှေ့ခြမ်းနှင့် တရုတ်ပြည်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ စော်ဘွားနယ်များကိုပါ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ သမိုင်းဝင် စုစည်းမှုနှင့်အတူ နှစ်ပေါင်းသုံးရာခန့် ရှည်ကြာသော ကာလအတွင်း မြေပြန့်အုပ်ချုပ်သူများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြေများတွင် မြန်မာတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးဩဇာနှင့် ထုံးတမ်းအစဉ်အလာများ ပြန့်ပွားအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ဘုရင့်နောင်သည် မိုးကောင်း၊ မိုးညှင်း၊ မိုးမိတ်နှင့် သီပေါ အစရှိသည့် ရှမ်းနှစ်ပြည်ထောင်တွင် အရှင်သခင် သို့မဟုတ် သူကောင်းတစ်ဦး သေဆုံးပါက ကျွန်ယောက်ျား၊ ကျွန်မိန်းမများကို သတ်၍ အတူမြှုပ်နှံသည့် ရိုးရာဓလေ့ကို မပြုလုပ်ရန် တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံရှိ ရွှေစည်းခုံဘုရား ဘုရင့်နောင်ခေါင်းလောင်းစာ မှတ်တမ်းများတွင် ပါရှိသည်။<ref name="Bell">ပုဂံရွှေစည်းခုံဘုရားရှိ ဘုရင့်နောင်ခေါင်းလောင်းစာ မှတ်တမ်း။</ref> ထို့ပြင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး လက်ထက်မှစ၍ နန်းတွင်း၌ သင်္ကြန်၊ ဝါဝင်နှင့် ဝါထွက် ကာလများတွင် စော်ဘွားများနှင့် မြို့စားများက တစ်နှစ်လျှင် သုံးကြိမ် ကန်တော့ခံသည့် အစဉ်အလာကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။<ref name="ToeHla">တိုးလှ၊ ဒေါက်တာ။ ''ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး ဘဝအတွေးအခေါ်ယုံကြည်ချက်နှင့် ဆောင်ရွက်ချက်များ''။</ref> ဘုရင့်နောင် စံမြန်းတော်မူသော ဟံသာဝတီ နေပြည်တော် မြို့ရိုးတံခါးများကိုလည်း မိုးကောင်းတံခါး၊ မိုးညှင်းတံခါး၊ အုန်းဘောင်တံခါး၊ ညောင်ရွှေတံခါး၊ မိုးနဲတံခါး၊ ကလေးတံခါးနှင့် သိန္နီတံခါးဟူ၍ ရှမ်းစော်ဘွားနယ်မြေများကို အစွဲပြုကာ ဂုဏ်ပြုမှည့်ခေါ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="ToeHla"/> == ဧကရာဇ်များစာရင်း == {{Rough translation}} {| class="wikitable" !တရုတ်နာမည် ! နှစ်များ ! အရှည် ! ဆက်ခံခြင်း ! သေခြင်း ! Tai အမည် ! မြန်မာနာမည် ! အခြားအမည်များ |- |- | စီခေဖှာ 思可法<br /> |1340-1371 | ၃၁ နှစ် | | သဘာဝ | HS Kip Hpa | သုခဘုံ | Sa Khaan Pha |- | {{Interlanguage link|ကျောက်ပျင်ဖှာ|zh|思并发}}<br />昭併發 |1371-1378 | ၈ နှစ် | သား | သဘာဝ | | | |- | ထိုင်ပြန်<br /> |1378/79 | 1 နှစ် | သား | အသတ်ခံရ | | | |- | ကျောက်ရှောက်ဖှာ 發 |1379/80 | 1 နှစ် | Zhao Bingfa ၏အစ်ကို | အသတ်ခံရ | | | |- | စီဝါဖှ<br />發 |? | ? | အစ်ကို | အသတ်ခံရ | HS Wak Hpa | | |- | {{Interlanguage link|စီလွန်ဖှ|zh|思伦发}}<br />發 |1382-1399 | ၁၇ နှစ် | Si Kefa ၏မြေးဖြစ်သူ | | Hso Long ဘား | Thowunbwa | |- | စီရှင်းဖှ<br />發行發 |1404-1413 | ၉ နှစ် | သား | ဝမ်းနည်းတယ် | | | |- | {{Interlanguage link|စီရန်ဖှ|zh|思任发}}<br />發任發 |1413-1445 / 6 | ၂၉ နှစ် | အစ်ကို | ကွပ်မျက်ခံရ | HSW Wen Hpa | Thongongwa | Sa Ngam Pha |- | {{Interlanguage link|စီကျိဖှ|zh|思机发}}<br />發機發 |1445 / 6-1449 | | သား | ကွပ်မျက်ခံရ | | သဟိန်းဘဝ | Sa Ki Pha, Chau Si Pha |- | {{Interlanguage link|Si Bufa|zh|思卜发}}<br />發 |1449-? | | | | | သီတဂူ | |- | စီလွန်ဖှ | ? -1532 | | | အသတ်ခံရ | | [[မိုးညှင်းစလုံ|Sawlon]] | Sawlon |- |} ==မှတ်စု== {{notelist}} == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရိုးရာတရုတ်ဘာသာစကား စာသားပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ကိုးကားမဲ့အဆိုများပါ ဆောင်းပါးများ]] 8gtcn72bqucu9s3zmxx4qavadrutja0 0 206600 1036309 772547 2026-06-06T06:21:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ */ 1036309 wikitext text/x-wiki အောက်ပါတို့သည် မြန်မာနို်င်ငံရှိ မြစ်များစာရင်း ဖြစ်သည်။ ရေလွှမ်းဧရိယာကိုလိုက်၍ အရှေ့မှ အနောက်ဘက်သို့ အစီအစဉ်အတိုင်း စီထားသည်။ သက်ဆိုင်ရာ မြစ်လက်တက်များကိုလည်း မြစ်များ၏အောက်တွင် ခေါင်းစဉ်ခွဲငယ်များဖြင့် စီစဉ်ထားသည်။ ==ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်== {{div col|colwidth=22em}} * [[Nāf River]] * [[Kaladan River]] * [[Lemro River]] * [[Mayu (river)|Mayu River]] * [[Kaleindaung River]] * [[Pathein River]] (Bassein River) ** [[Dagā River]] * [[Pyanmalot River]] (Pyamalaw River) * [[Irrawaddy River]] (Ayeyarwady River) ** [[Yin River]] ** [[Mon River (Burma)|Mon River]] ** [[Yaw River]] *** [[Kyaw River]] ** [[Chindwin River]] *** [[Myittha River]] **** [[Manipur River]] *** [[Uyu River]] *** [[Tizu River]] ** [[Mu River]] ** [[Myitnge River]] *** [[Zawgyi River]] ** [[Shweli River]] ** [[Taping River]] ** [[N'Mai River]] ** [[Mali River]] * [[Thandi River]] * [[Yangon River]] (Rangoon River) (Hlaing River) ** [[Bago River]] (Pegu River) ** [[Myitmaka River]] * [[Sittaung River]] ** [[Phyu Creek]] ** [[Kha Paung Creek]] ** [[Sinthay River]] ** [[Paunglaung River]] * [[Bilin River]] * [[Salween River]] (Thanlwin River) ** [[Ataran River]] *** [[Zami River]] *** [[Winyaw River]] ** [[Gyaing River]] *** [[Haungtharaw River]] ** [[Yunzalin River]] ** [[Moei River]] (Thaungyin River) ** [[Pawn River]] *** [[Pilu River]] ** [[Pai River]] ** [[Teng River]] ** [[Hsim River]] ** [[Nam Pang River]] ** [[Nanding River]] * [[Ye River]] * [[Heinze River]] * [[Dawei River]] (Tavoy River) * [[Great Tenasserim River]] (Tanintharyi River) * [[Lenya River]] * [[Kraburi River]] (Pakchan River) * [[Dapein River]] * [[Tarpein River]] * [[Paung Laung River]] * [[Chaungmagyi River]] {{div col end}} ==ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ== * [[Mekong]] ** [[Kok River]] ** [[Ruak River]] ** [[Loi River]] ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf Water Quality Management at River Basin in Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf |date=16 August 2016 }} *[http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/Profile_segments/MMR-WR_eng.stm Myanmar Water resources. Aquastat, FAO.] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] n90olgob7iujwr0oludrkzho19q7q3f 1036320 1036309 2026-06-06T06:39:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် */ 1036320 wikitext text/x-wiki အောက်ပါတို့သည် မြန်မာနို်င်ငံရှိ မြစ်များစာရင်း ဖြစ်သည်။ ရေလွှမ်းဧရိယာကိုလိုက်၍ အရှေ့မှ အနောက်ဘက်သို့ အစီအစဉ်အတိုင်း စီထားသည်။ သက်ဆိုင်ရာ မြစ်လက်တက်များကိုလည်း မြစ်များ၏အောက်တွင် ခေါင်းစဉ်ခွဲငယ်များဖြင့် စီစဉ်ထားသည်။ ==ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်== {{div col|colwidth=22em}} * [[နတ်မြစ်]] * [[ကုလားတန်မြစ်]] * [[လေးမြို့မြစ်]] * [[မယူမြစ်]] * [[Kaleindaung River]] * [[Pathein River]] (Bassein River) ** [[Dagā River]] * [[ပြန်မလောမြစ်]] * [[ဧရာဝတီမြစ်]] ** [[ယင်းမြစ်]] ** [[Mon River (Burma)|Mon River]] ** [[ယောမြစ်]] *** [[ကျောမြစ်]] ** [[ချင်းတွင်းမြစ်]] *** [[မြစ်သာမြစ်]] **** [[မဏိပူရမြစ်]] *** [[ဥရုမြစ်]] *** [[Tizu River]] ** [[မူးမြစ်]] ** [[မြစ်ငယ်မြစ်]] *** [[ဇော်ဂျီမြစ်]] ** [[ရွှေလီမြစ်]] ** [[တာပိန်မြစ်]] ** [[မေခမြစ်]] ** [[မေလိခမြစ်]] * [[သံဒိမြစ်]] * [[ရန်ကုန်မြစ်]] (လှိုင်မြစ်) ** [[ပဲခူးမြစ်]] ** [[Myitmaka River]] * [[စစ်တောင်းမြစ်]] ** [[Phyu Creek]] ** [[Kha Paung Creek]] ** [[Sinthay River]] ** [[Paunglaung River]] * [[Bilin River]] * [[သံလွင်မြစ်]] ** [[အတ္တရံမြစ်]] *** [[ဇမိမြစ်]] *** [[ဝင်းရော်မြစ်]] ** [[ဂျိုင်းမြစ်]] *** [[ဟောင်သရောမြစ်]] ** [[Yunzalin River]] ** [[သောင်ရင်းမြစ်]] ** [[Pawn River]] *** [[Pilu River]] ** [[ပိုင်မြစ်]] ** [[တန့်မြစ်]] ** [[Hsim River]] ** [[နမ့်ပန်မြစ်]] ** [[Nanding River]] * [[ရေးမြစ်]] * [[ဟိန်းဇံမြစ်]] * [[ထားဝယ်မြစ်]] * [[တနင်္သာရီမြစ်ကြီး]] (တနင်္သာရီမြစ်) * [[လေညာမြစ်]] * [[ခလာပူရီမြစ်]] * [[တပိန်မြစ်]] * [[Tarpein River]] * [[Paung Laung River]] * [[Chaungmagyi River]] {{div col end}} ==ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ== * [[Mekong]] ** [[Kok River]] ** [[Ruak River]] ** [[Loi River]] ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf Water Quality Management at River Basin in Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf |date=16 August 2016 }} *[http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/Profile_segments/MMR-WR_eng.stm Myanmar Water resources. Aquastat, FAO.] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] o25406kf2k2ogkq1k1kby476an8xv0v 1036321 1036320 2026-06-06T06:40:17Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ */ 1036321 wikitext text/x-wiki အောက်ပါတို့သည် မြန်မာနို်င်ငံရှိ မြစ်များစာရင်း ဖြစ်သည်။ ရေလွှမ်းဧရိယာကိုလိုက်၍ အရှေ့မှ အနောက်ဘက်သို့ အစီအစဉ်အတိုင်း စီထားသည်။ သက်ဆိုင်ရာ မြစ်လက်တက်များကိုလည်း မြစ်များ၏အောက်တွင် ခေါင်းစဉ်ခွဲငယ်များဖြင့် စီစဉ်ထားသည်။ ==ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်== {{div col|colwidth=22em}} * [[နတ်မြစ်]] * [[ကုလားတန်မြစ်]] * [[လေးမြို့မြစ်]] * [[မယူမြစ်]] * [[Kaleindaung River]] * [[Pathein River]] (Bassein River) ** [[Dagā River]] * [[ပြန်မလောမြစ်]] * [[ဧရာဝတီမြစ်]] ** [[ယင်းမြစ်]] ** [[Mon River (Burma)|Mon River]] ** [[ယောမြစ်]] *** [[ကျောမြစ်]] ** [[ချင်းတွင်းမြစ်]] *** [[မြစ်သာမြစ်]] **** [[မဏိပူရမြစ်]] *** [[ဥရုမြစ်]] *** [[Tizu River]] ** [[မူးမြစ်]] ** [[မြစ်ငယ်မြစ်]] *** [[ဇော်ဂျီမြစ်]] ** [[ရွှေလီမြစ်]] ** [[တာပိန်မြစ်]] ** [[မေခမြစ်]] ** [[မေလိခမြစ်]] * [[သံဒိမြစ်]] * [[ရန်ကုန်မြစ်]] (လှိုင်မြစ်) ** [[ပဲခူးမြစ်]] ** [[Myitmaka River]] * [[စစ်တောင်းမြစ်]] ** [[Phyu Creek]] ** [[Kha Paung Creek]] ** [[Sinthay River]] ** [[Paunglaung River]] * [[Bilin River]] * [[သံလွင်မြစ်]] ** [[အတ္တရံမြစ်]] *** [[ဇမိမြစ်]] *** [[ဝင်းရော်မြစ်]] ** [[ဂျိုင်းမြစ်]] *** [[ဟောင်သရောမြစ်]] ** [[Yunzalin River]] ** [[သောင်ရင်းမြစ်]] ** [[Pawn River]] *** [[Pilu River]] ** [[ပိုင်မြစ်]] ** [[တန့်မြစ်]] ** [[Hsim River]] ** [[နမ့်ပန်မြစ်]] ** [[Nanding River]] * [[ရေးမြစ်]] * [[ဟိန်းဇံမြစ်]] * [[ထားဝယ်မြစ်]] * [[တနင်္သာရီမြစ်ကြီး]] (တနင်္သာရီမြစ်) * [[လေညာမြစ်]] * [[ခလာပူရီမြစ်]] * [[တပိန်မြစ်]] * [[Tarpein River]] * [[Paung Laung River]] * [[Chaungmagyi River]] {{div col end}} ==ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ== * [[မဲခေါင်]] ** [[ကော့မြစ်]] ** [[ရောက်မြစ်]] ** [[Loi River]] ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf Water Quality Management at River Basin in Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816103822/http://www.wepa-db.net/pdf/1203forum/10.pdf |date=16 August 2016 }} *[http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/Profile_segments/MMR-WR_eng.stm Myanmar Water resources. Aquastat, FAO.] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] 1u0dkg4uw05idbbkau8ut91eykpr6ho 0 209621 1036276 1034841 2026-06-06T05:03:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဟွန်းရှူး */ 1036276 wikitext text/x-wiki [[File:NiigataCityOpenData machinami004.jpg|250px|right|thumb|ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အရှည်ဆုံးဖြစ်သည့် [[ရှိနနိုမြစ်]]]] [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]ရှိ မြစ်များသည် များသောအားဖြင့် အရှည်မှာတိုတောင်းကြပြီး တောင်ထူထပ်သည့် ပထဝီသွင်ပြင်ကြောင့် မြစ်များသည် နက်စောက်ကြသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များသည် တောင်ထူထပ်သည့်တောများထဲမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး V ပုံသဏ္ဌာန်ရှိကြသည်။ မြစ်များ၏ အောက်ပိုင်းတွင် သီးနှံများကို စိုက်ပျိုးကြပြီး မြို့များ တည်ရှိကြသည်။ အချို့မြစ်များတွင် ဆည်များကို တည်ဆောက်ကာ ရေနှင့် လျှပ်စစ်ထောက်ပံ့ပေးကြသည်။ အရှည်ဆုံးမြစ်မှာ ရှိနနိုမြစ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းမြစ်သည် နဂနိုစီရင်စုမှ နီးဂတစီရင်စုအထိ စီးဆင်းနေသည်။ တိုတဲမြစ်သည် ရေဝေရေလဲအကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး တိုကျိုမြို့ပြဒေသရှိ လူပေါင်း ၃၀ ကျော်ကို ရေအထောက်အပံ့ပေးလျက်ရှိသည့် မြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ==ဟော့ကိုင်းဒိုး== ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင် မြစ် ၃၂၆ စင်း ရှိသည်။ ၎င်းမြစ်များထဲတွင် ဗဟိုအစိုးရက သတ်မှတ်ထားသည့် အဆင့် (၁) ရှိသည့်မြစ် (1級水系 or 一級河川, ikkyū suikei) သည် ၂၃ ခု ပါဝင်သည်။ မြစ်များကို ဟော့ကိုင်းဒိုးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဌာန (北海道開発局, Hokkaidō kaihatsukyoku) က စီမံခန့်ခွဲသည်။ အဆင့် (၂) အဆင့်ရှိ မြစ်သည် ၆ ခု ရှိသည်။ အောက်ပါစာရင်းသည် ဟော့ကိုင်းဒိုးရှိ မြစ်များစာရင်းကို အရှည်အားဖြင့် စီစဉ်ထားသည်။ {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! မြစ်အမည် ! အရှည် ! [[အဆင့်သတ်မှတ်ချက်]] ! မြစ်လက်တက် ! class="unsortable" | Refs |- | {{nihongo|[[အိရှိခရိမြစ်]]|石狩川|Ishikari-gawa}} | {{convert|268|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei">{{cite web| url=http://www.hkd.mlit.go.jp/ky/kn/kawa_kei/ud49g7000000n5uy.html | title=穴の川遊砂地 北海道開発局 |publisher=[[Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism]], Japan|access-date=December 31, 2017| language=ja}}</ref> |- | {{nihongo|[[တဲရှိအိုမြစ်]]|天塩川|Teshio-gawa}} | {{convert|256|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[တိုခချိမြစ်]]|十勝川|Tokachi-gawa}} | {{convert|156|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ခုရှိရိုမြစ်]]|釧路川|Kushiro-gawa}} | {{convert|154|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ယူးဘရိမြစ်]]|夕張川|Yūbari-gawa}} | {{convert|136|km|mi|abbr=on}} | A | [[Ishikari River|Ishikari]] | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[မုမြစ် (ဟော့ကိုင်းဒိုး)|မုမြစ်]]|鵡川|Mu-kawa}} | {{convert|135|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှိရိဘဲဆွတ်မြစ်]]|尻別川|Shiribetsu-gawa}} | {{convert|126|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[တိုခိုရိုမြစ်]]|常呂川|Tokoro-gawa}} | {{convert|120|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[အဘရှိရိမြစ်]]|網走川|Abashiri-gawa}} | {{convert|115|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ချိတိုဆဲမြစ်]]|千歳川|Chitose-gawa}} | {{convert|108|km|mi|abbr=on}} | A | [[အိရှိခရိမြစ်]] | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ဆရုမြစ်]]|沙流川|Saru-gawa}} | {{convert|104|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[အခန်မြစ်]]|阿寒川|Akan-gawa}} | {{convert|98|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ယူးဘဲဆွတ်မြစ်]]|湧別川|Yūbetsu-gawa}} | {{convert|87|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှောခိုဆွတ်မြစ်]]|渚滑川|Shokotsu-gawa}} | {{convert|84|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[နီးခပ်ပုမြစ်]]|新冠川|Niikappu-gawa}} | {{convert|80|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှိရိဘဲရှိတိုရှိဘဲဆွတ်မြစ်]]|後志利別川|Shiribeshi-Toshibetsu-gawa}} | {{convert|80|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှိဘဲဆွတ်မြစ်]]|標津川|Shibetsu-gawa}} | {{convert|78|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[တိုယောဟိရမြစ်]]|豊平川|Toyohira-gawa}} | {{convert|72.5|km|mi|abbr=on}} | A | [[အိရှိခရိမြစ်]] | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှိဇုနိုင်းမြစ်]]|静内川|Shizunai-gawa}} | {{convert|69.9|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရုမိုအိမြစ်]]|留萌川|Rumoi-gawa}} | {{convert|44|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ခိုအဲတိုအိမြစ်]]|声問川|Koetoi-gawa}} | {{convert|41.9|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[မိဆွတ်အိရှိမြစ်]]|三石川|Mitsuishi-gawa}} | {{convert|31.6|km|mi|abbr=on}} | B | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[ရှိခိအုမြစ်]]|敷生川|Shikiu-gawa}} | {{convert|22.8|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[မခိုမနိုင်းမြစ်]]|真駒内川|Makomanai-gawa}} | {{convert|21|km|mi|abbr=on}} | A | [[တိုယောဟိရမြစ်]] | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |- | {{nihongo|[[အနနိုမြစ်]]|穴の川|Ana-no-kawa}} | {{convert|9.4|km|mi|abbr=on}} | A | [[တိုယောဟိရမြစ်]] | <ref name="mlit2"/><ref name="mlit3" /><ref name="listrivers" /><ref name="mlit-kei"/> |} ===ဟွန်းရှူး=== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! မြစ်အမည် ! အရှည် ! [[အဆင့်]] ! မြစ်လက်တက် ! class="unsortable" | Refs |- | {{nihongo|[[ရှိနနိုမြစ်]]|信濃川|Shinano-gawa}} | {{convert|367|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu">{{cite web| url=http://www1.river.go.jp/0106.html | title=1級水系 | language=ja | publisher=Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism | access-date=December 31, 2017}}</ref> |- | {{nihongo|[[တိုနဲမြစ်]]|利根川|Tone-gawa}} | {{convert|322|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိတခမိမြစ်]]|北上川|Kitakami-gawa}} | {{convert|249|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အဘုခုမမြစ်]]|阿武隈川|Abukuma-gawa}} | {{convert|239|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိဆိုမြစ်]]|木曽川|Kiso-gawa}} | {{convert|229|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[မိုဂမိမြစ်]]|最上川|Mogami-gawa}} | {{convert|229|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တန်းရူးမြစ်]]|天竜川|Tenryū-gawa}} | {{convert|213|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အဂနိုမြစ်]]|阿賀野川|Agano-gawa}} | {{convert|210|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဂိုးနိုခဝမြစ်]]|江の川 or 江川|-gawa}}<br/>{{nihongo|Enokawa River|可愛川|Eno-kawa}} | {{convert|194|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုမနိုမြစ်]]|熊野川|Kumano-gawa}}<br/>{{nihongo|Shingu River|新宮川|Shingu-gawa}} | {{convert|183|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အရခဝမြစ် (ခန်းတိုး)|အရခဝမြစ်]]|荒川|Arakawa}} | {{convert|173|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုးအိမြစ်]]|大井川|Ōi-gawa}} | {{convert|168|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[နဂရမြစ်]]|長良川|Nagara-gawa}} | {{convert|166|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဟိအိမြစ်]]|斐伊川|Hii-gawa}} | {{convert|153|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[နခမြစ် (တိုချိဂိ၊ အိဘရချိ)|နခမြစ်]]|那珂川|Naka-gawa}} | {{convert|150|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယုရမြစ် (ဂျပန်)|ယုရမြစ်]]|由良川|-gawa}} | {{convert|146|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အဆဟိမြစ်]]|旭川|Asahi-gawa}} | {{convert|142|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[မဘဲချိမြစ်]]|馬淵川|Mabechi-gawa}} | {{convert|142|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တမမြစ်]]|多摩川|Tama-gawa}} | {{convert|138|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိနိုခဝမြစ်]]|紀ノ川 or 紀の川|}}<br/>{{nihongo|Yoshino River|吉野川|Yoshino-kawa}} | {{convert|136|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယောနဲရှိရိုမြစ်]]|米代川|Yoneshiro-gawa}} | {{convert|136|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုမိုနိုမြစ်]]|雄物川|Omono-gawa}} | {{convert|133|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယောရှိအိမြစ်]]|吉井川|Yoshii-gawa}} | {{convert|133|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဖုဂျိမြစ်]]|富士川|Fuji-kawa}} | {{convert|128|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုဂျိမြစ် (အိဘရခိ)|ခုဂျိမြစ်]]|久慈川|Kuji-gawa}} | {{convert|124|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိဘိမြစ်]]|揖斐川|Ibi-gawa}} | {{convert|121|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဂျင်းဇူးမြစ်]]|神通川|Jinzū-gawa}} | {{convert|120|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယဟဂိမြစ်]]|矢作川|Yahagi-gawa}} | {{convert|117|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုဇုရူးမြစ်]]|九頭竜川|Kuzuryū-gawa}} | {{convert|116|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ရှောမြစ်]]|庄川|Shō-gawa}} | {{convert|115|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တခဟရှိမြစ်]]|高梁川|Takahashi-gawa}} | {{convert|111|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆဂမိမြစ်]]|相模川|Sagami-gawa}} | {{convert|109|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခဆွတ်ရမြစ်]]|桂川|Katsura-gawa}}<br/>{{nihongo|အိုးအိမြစ်|大堰川|Ōi-gawa}} | {{convert|107|km|mi|abbr=on}} | A | [[ယောဒိုမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုးတမြစ်]]|太田川|Ōta-gawa}} | {{convert|103|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိဝခိမြစ်]]|岩木川|Iwaki-gawa}} | {{convert|102|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိဇုမြစ်]]|木津川|Kizu-gawa}} | {{convert|99|km|mi|abbr=on}} | A | [[ယောဒိုမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခခိုမြစ် (ဂျပန်)|ခခိုမြစ်]]|加古川|Kako-gawa}} | {{convert|96|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ရှောနိုင်းမြစ်]]|庄内川|Shōnai-gawa}} | {{convert|96|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[မိယမြစ် (မိအဲ)|မိအဲမြစ်]]|宮川|Miya-gawa}} | {{convert|91|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[နရုဆဲမြစ်]]|鳴瀬川|Naruse-gawa}} | {{convert|89|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အရှိဒမြစ်]]|芦田川|Ashida-gawa}} | {{convert|86|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုရိုဘဲမြစ်]]|黒部川|Kurobe-gawa}} | {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုရှိဒမြစ်]]|櫛田川|Kushida-gawa}} | {{convert|85|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တခဆွတ်မြစ်]]|高津川|Takatsu-gawa}} | {{convert|81|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဟိနိုမြစ်]]|日野川|Hino-gawa}} | {{convert|77|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တိုယောမြစ်]]|豊川|Toyo-gawa}} | {{convert|77|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယောဒိုမြစ်]]|淀川|Yodo-gawa}}<br/>{{nihongo|ဆဲတမြစ်|瀬田川|Seta-gawa}}<br />{{nihongo|အုဂျိမြစ်|宇治川|Uji-gawa}} | {{convert|75|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အရခဝမြစ် (အုအဲဆွတ်)|အရခဝမြစ်]]|荒川|Ara-kawa}} | {{convert|73|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တဲဒိုရိမြစ်]]|手取川|Tedori-gawa}} | {{convert|72|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အခမြစ်]]|赤川|Aka-gawa}} | {{convert|70|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိဘိုမြစ်]]|揖保川|Ibo-gawa}} | {{convert|69.75|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[မရုယမမြစ်]]|円山川|Maruyama-gawa}} | {{convert|68|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုယဘဲမြစ်]]|小矢部川|Oyabe-gawa}} | {{convert|68|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယမတိုမြစ်]]|大和川|Yamato-gawa}} | {{convert|68|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုအိရဆဲမြစ်]]|奥入瀬川|Oirase-gawa}} | {{convert|67|km|mi|abbr=on}} | B | | |- | {{nihongo|[[မုခိုမြစ်]]|武庫川|Muko-gawa}} | {{convert|66|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ယဆုမြစ်]]|野洲川|Yasu-gawa}} | {{convert|65.25|km|mi|abbr=on}} | A | [[ယောဒိုမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[Seki River|Seki]]|関川|-gawa}} | {{convert|64|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တခဆဲမြစ် (အအိုမိုရိ)|တခဆဲမြစ်]]|高瀬川|Takase-gawa}} | {{convert|63.7|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိုယောရှိမြစ်]]|子吉川|Koyoshi-gawa}} | {{convert|61|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဟိမဲမြစ်]]|姫川|Hime-gawa}} | {{convert|60|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အဲဒိုမြစ်]]|江戸川|Edo-gawa}} | {{convert|59.5|km|mi|abbr=on}} | A | [[တိုနဲမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အိုဇဲမြစ်]]|小瀬川|Oze-gawa}}<br/>{{nihongo|ခိုနိုမြစ်|木野川|Kono-gawa}} | {{convert|59|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆဘမြစ် (ဂျပန်)|ဆဘမြစ်]]|佐波川|Saba-gawa}} | {{convert|57|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဂျောဂန်းဂျိမြစ်]]|常願寺川|Jōganji-gawa}} | {{convert|56|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခုမိုဇုမြစ်]]|雲出川|Kumozu-gawa}} | {{convert|55|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[နတိုရိမြစ်]]|名取川|Natori-gawa}} | {{convert|55|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အဘဲမြစ်]]|安倍川|Abe-kawa}} | {{convert|53.3|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆန်းဒိုင်းမြစ်]]|千代川|Sendai-gawa}} | {{convert|52|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခနိုမြစ်]]|狩野川|Kano-gawa}} | {{convert|46|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆခဝမြစ်]]|酒匂川|Sakawa-gawa}} | {{convert|46|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခခဲဟရှိမြစ်]]|梯川|Kakehashi-gawa}} | {{convert|42|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆုဇုခမြစ်]]|鈴鹿川|Suzuka-gawa}} | {{convert|40|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[တန်းဂျင်းမြစ်]]|天神川|Tenjin-gawa}} | {{convert|32|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခမိုမြစ်]]|鴨川|Kamo-gawa}} | {{convert|31|km|mi|abbr=on}} | A | [[ယောဒိုမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိတမြစ်]]|北川|Kita-gawa}} | {{convert|30|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိခုမြစ်]]|菊川|Kiku-gawa}} | {{convert|28|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခန်းဒမြစ်]]|神田川|Kanda-gawa}} | {{convert|24.6|km|mi|abbr=on}} | A | [[အရခဝမြစ် (ခန်းတိုး)|အရခဝမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ခိဘိရှိမမြစ်]]||Kibishima-gawa}} | {{convert|24.1|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆုမိဒမြစ်]]|隅田川|Sumida-gawa}} | {{convert|23.5|km|mi|abbr=on}} | A | [[အရခဝမြစ် (ခန်းတိုး)|အရခဝမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[ဆွတ်ရုမိမြစ်]]|鶴見川|Tsurumi-gawa}} | {{convert|22|km|mi|abbr=on}} | A | | <ref name="mlitikkyu"/> |- | {{nihongo|[[အအိခဝမြစ် (မိယဂိ၊ ဂျပန်)|အအိခဝမြစ်]]|相川|Aikawa -gawa}} | {{convert|4.8|km|mi|abbr=on}} | B | | |- | {{nihongo|[[ဒိုးတွန်းဘုရိ]]|道頓堀|}} | {{convert|2.7|km|mi|abbr=on}} | A | [[ယောဒိုမြစ်]] | <ref name="mlitikkyu"/> |} ==ရှိခိုခု== အဆင့် (၁) သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံထားရသည့် မြစ်များ ဖြစ်သည်။ * [[ယောရှိနိုမြစ်]] ([[:ja:吉野川|吉野川]]) - Kochi, Ehime, Tokushima, Kagawa * [[နခမြစ် (တိုခုရှိမ)]] ([[:ja:那賀川|那賀川]]) - Tokushima * [[ဒိုခိမြစ်]] ([[:ja:土器川|土器川]]) - Kagawa * [[ရှိဂန်းအိုဘုမြစ်]] ([[:ja:重信川|重信川]]) - Ehime * [[ဟိဂျိမြစ်]] ([[:ja:肱川|肱川]]) - Ehime * [[မိုနိုဘဲမြစ်]] ([[:ja:物部川|物部川]]) - Kochi * [[နိယောဒိုမြစ်]] ([[:ja:仁淀川|仁淀川]]) - Ehime, Kochi * [[ရှိမန်းတိုမြစ်]] ([[:ja:四万十川|四万十川]]) - Ehime, Kochi ==ခယူးရှူး== အဆင့် (၁) သတ်မှတ်ထားခြင်း ခံထားရသည့် မြစ်များ ဖြစ်သည်။ * [[အွန်းဂမြစ်]] ([[:ja:遠賀川|遠賀川]]) - Fukuoka * [[ယမခုနိမြစ်]] ([[:ja:山国川|山国川]]) - Oita, Fukuoka * [[ချိခုဂေါ့မြစ်]] (筑後川) - Kumamoto, Oita, Fukuoka, Saga * [[ယဘဲမြစ်]] ([[:ja:矢部川|矢部川]]) - Fukuoka * [[မဆွတ်အုရမြစ်]] ([[:ja:松浦川|松浦川]]) - Saga * [[ရော့ခခုမြစ်]] ([[:ja:六角川|六角川]]) - Saga * [[ခဆဲမြစ်]] ([[:ja:嘉瀬川|嘉瀬川]]) - Saga * [[ဟွန်းမယောမြစ်]] ([[:ja:本明川|本明川]]) - Nagasaki * [[ခိခုချိမြစ်]] (菊池川) - Kumamoto * [[ရှိရခဝမြစ် (ခုမမိုတိုမြစ်)]] ([[:ja:白川 (熊本県)|白川]]) - Kumamoto * [[မိဒိုရိမြစ်]] ([[:ja:緑川|緑川]]) - Kumamoto * [[ခုမမြစ် (ဂျပန်)|ခုမမြစ်]] (球磨川) - Kumamoto * [[အိုးအိတမြစ်]] ([[:ja:大分川|大分川]]) - Ōita * [[အိုးနိုမြစ်]] (大野川) - Kumamoto, Miyazaki, Ōita * [[ဘန်းဂျောမြစ်]] ([[:ja:番匠川|番匠川]]) - Ōita * [[ဂေါ့ခဆဲမြစ်]] ([[:ja:五ヶ瀬川|五ヶ瀬川]]) - Kumamoto, Ōita, Miyazaki * [[အိုမရုမြစ် (ဂျပန်)|အိုမရုမြစ်]] ([[:ja:小丸川|小丸川]]) - Miyazaki * [[အိုးယောဒိုမြစ်]] (大淀川) - Kagoshima, Kumamoto, Miyazaki * [[ဆန်းဒိုင်းမြစ် (ခယူးရှူး)|ဆန်းဒိုင်းမြစ်]] ([[:ja:川内川|川内川]]) - Miyazaki, Kagoshima * [[ခိမိုဆွတ်ခိမြစ်]] ([[:ja:肝属川|肝属川, 肝付川]]) - Kagoshima ==ပြင်ပလင့်များ== {{commons category|Rivers of Japan}} * [http://www.mlit.go.jp/river/toukei_chousa/kasen/jiten/nihon_kawa/index.html Rivers of Japan] - Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism (MLIT) * [https://nlftp.mlit.go.jp/ksj/gml/datalist/KsjTmplt-W05.html Digital data]- by MLIT ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] hg6kxfpfmqtubfxlqgabgse4vw5369n 0 229927 1036186 1029333 2026-06-05T13:15:52Z Tth2013 137770 1036186 wikitext text/x-wiki {{About|ဗီဒီယိုဂိမ်း|လုပ်ငန်း|မိုင်းခရပ်ဖ် (လုပ်ငန်း)}} {{Infobox video game | title = မိုင်းခရပ်ဖ် <br /> Minecraft | image = Minecraft cover.png | alt = The default player skin, Steve, running across a grassy plain while carrying a Iron pickaxe. Alongside him is a tamed wolf. In the background, there is a pig, a chicken, a cow, a skeleton, a zombie, and a creeper. Mountains and cliffs fill the background, and the sky is blue, filled with clouds. Hovering over the scene is the Minecraft logo. | developer = [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း]]{{Efn|Console ဗားရှင်းများအတွက် [[4J Studios]] မှ ပူးတွဲရေးဆွဲပြီး၊<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2014/11/6/7167349/microsoft-owns-minecraft-mojang-acquisition-closes|title=Microsoft officially owns Minecraft and developer Mojang now|last=Sarkar|first=Samit|date=6 November 2006|website=Polygon|language=en|accessdate=19 March 2020}}</ref> New Nintendo 3DS ဗားရှင်းကို [[Other Ocean Interactive]] မှ ရေးဆွဲသည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.nintendo.com/games/detail/minecraft-new-nintendo-3ds-edition |title=Minecraft: New Nintendo 3DS Edition |website=www.nintendo.com|accessdate=3 February 2019}}</ref>}} | publisher = {{Unbulleted list | [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း]]{{Efn|PC/Java, Android, iOS, Wii U, Nintendo 3DS, Nintendo Switch}} | [[အိတ်စ်ဘောက်စ် ဂိမ်း စတူဒီီယိုစ်]]{{Efn|Xbox 360, Xbox One, Windows Phone, Windows 10 Edition}} ||[[Sony Interactive Entertainment]]{{Efn|PlayStation 3, PlayStation 4, PlayStation Vita}} }} | series = ''[[မိုင်းခရပ်ဖ် (လုပ်ငန်း)|မိုင်းခရပ်ဖ်]]'' | designer = {{Unbulleted list | [[မားကက်စ် ပါစင်]]{{Efn|၂၀၀၉–၂MD၁၁}} | [[ဂျန်းစ် ဘာဂန်စတန်]]{{Efn|၂MD၁၁–လက်ရှိ}} }} | programmer = <!-- Leave blank for Wikidata suppression. --> | engine = <!-- Leave blank for Wikidata suppression. --> | artist = {{Unbulleted list | မားကက်စ် တွိုင်ဗုန်နန် | ဂျက်စ်ပါ ဘိုအဲစတရာ }} | composer = [[C418]]{{Efn|ဂိမ်းဖြန့်ချိပြီးနောက်ပိုင်းတွင် Samuel Åberg, [[Gareth Coker]], [[Lena Raine]] နှင့် [[Kumi Tanioka]] တို့လည်း ပါဝင်အားဖြည့်ခဲ့ကြသည်။}} | released = {{Collapsible list | title = {{nobold|၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁}}{{Efn|''Minecraft'' ကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်တွင် အများပြည်သူသို့ အစောဆုံး စမ်းသပ်ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite web |url=http://notch.tumblr.com/post/109000107/minecraft-0-0-11a-for-public-consumption |title=Minecraft 0.0.11a for public consumption : The Word of Notch |last=Persson |first=Markus |date=17 May 2009 |website=[[Tumblr]] |access-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716115516/http://notch.tumblr.com/post/109000107/minecraft-0-0-11a-for-public-consumption |url-status=dead |archive-date=July 16, 2015 |accessdate=22 July 2022 |archivedate=16 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150716115516/http://notch.tumblr.com/post/109000107/minecraft-0-0-11a-for-public-consumption }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်တွင် အပြည့်အဝ ဗားရှင်းကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။}} | '''[[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုးစ်|ဝင်းဒိုးစ်]]''', '''macOS''', '''[[လင်းနပ်စ်]]''' | {{Video game release|WW|၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁<ref name="PC release date">{{cite web |title=Minecraft |url=http://www.gamespot.com/minecraft/ |website=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=21 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015224527/http://www.gamespot.com/minecraft/ |archive-date=15 October 2012}}</ref>}} | '''Android''' | {{Video game release|WW|၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၁<ref name="Android release date">{{cite web |title=Minecraft – Pocket Edition – Android |url=https://www.ign.com/games/minecraft/android-101490 |website=[[IGN]] |access-date=21 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116020619/http://www.ign.com/games/minecraft/android-101490 |archive-date=16 November 2012}}</ref>}} | '''iOS''' | {{Video game release|WW|၁၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၁<ref name="iOS release date">{{cite web |title=Minecraft: Pocket Edition |url=http://www.gamespot.com/minecraft-pocket-edition/ |website=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=21 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023031722/http://www.gamespot.com/minecraft-pocket-edition/ |archive-date=23 October 2012}}</ref>}} | '''Xbox 360''' | {{Video game release|WW|၉ မေ ၂၀၁۲<ref name="Xbox 360 release date">{{cite web |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2012-03/22/minecraft-xbox-360-dated |title=Minecraft for Xbox 360 release date announced, amongst others |magazine=[[Wired UK]] |date=22 March 2012 |access-date=22 October 2012 |last=Brown |first=Mark |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218065518/http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-03/22/minecraft-xbox-360-dated |archive-date=18 December 2012 |accessdate=22 July 2022 |archivedate=18 December 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121218065518/http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-03/22/minecraft-xbox-360-dated }}</ref>}} | '''Raspberry Pi''' | {{Video game release|WW|၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၃<ref name="Raspberry Pi Release Date">{{cite web |title=Minecraft Raspberry Pi |url=http://www.mojang.com/2013/02/minecraft-pi-edition-is-available-for-download |publisher=[[Mojang]] |access-date=27 March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327003305/http://mojang.com/2013/02/minecraft-pi-edition-is-available-for-download/ |archive-date=27 March 2013}}</ref>}} | '''PlayStation 3''' | {{Video game release|NA|၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃|EU|၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၃}} | '''Fire OS''' | {{Video game release|WW|၂ ဧပြီ ၂၀၁၄<ref>{{Cite news |url=https://www.engadget.com/2014/04/02/amazons-fire-tv-game-lineup/ |title=Amazon's first Fire TV games include in-house titles and Minecraft (update: video) |work=Engadget|access-date=25 September 2018}}</ref>}} | '''PlayStation 4''' | {{Video game release|WW|၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၄<ref name="PS4">{{cite web |last1=Pitcher |first1=Jenna |title=Minecraft PS4 Edition Release Date Confirmed |url=https://www.ign.com/articles/2014/09/04/minecraft-ps4-edition-release-date-confirmed |website=IGN |publisher=IGN Entertainment, Inc. |access-date=3 October 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001124534/http://www.ign.com/articles/2014/09/04/minecraft-ps4-edition-release-date-confirmed |archive-date=1 October 2014 |date=3 September 2014}}</ref>}} | '''Xbox One''' | {{Video game release|WW|၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၄<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/minecraft-for-xbox-one-to-launch-on-friday/ |title=Minecraft for Xbox One to launch on Friday |website=CNET |access-date=13 October 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007081727/http://www.cnet.com/news/minecraft-for-xbox-one-to-launch-on-friday/ |archive-date=7 October 2014}}</ref>}} | '''PlayStation Vita''' | {{Video game release|NA|၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄<ref>{{cite web |url=https://www.ign.com/articles/2014/10/10/minecraft-ps-vita-edition-release-date-revealed-for-north-america |title=Minecraft: PS Vita Edition Release Date Revealed for North America |website=IGN |access-date=13 October 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012184258/http://www.ign.com/articles/2014/10/10/minecraft-ps-vita-edition-release-date-revealed-for-north-america |archive-date=12 October 2014 |date=10 October 2014}}</ref>|EU|၁၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄}} | '''Windows Phone''' | {{Video game release|WW|၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၄<ref>{{cite web |url=https://www.mojang.com/2014/12/pocket-edition-comes-to-windows-phones |title=Minecraft Comes to Windows Phones |website=Mojang |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230104436/https://mojang.com/2014/12/pocket-edition-comes-to-windows-phones/ |archive-date=30 December 2014 |date=17 July 2019}}</ref>}} | '''Windows 10''' | {{Video game release|WW|၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၁၅<ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/minecraft-for-xbox-one-to-launch-on-friday/ |title=Announcing Minecraft Windows 10 Edition Beta |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709070948/http://www.cnet.com/news/minecraft-for-xbox-one-to-launch-on-friday/ |archive-date=9 July 2015}}</ref>}} | '''Wii U''' | {{Video game release|WW|၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၅<ref name="WiiU">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/minecraft-wii-u-confirmed-coming-very-soon/1100-6432876/ |title=Minecraft Wii U Confirmed, Coming Very Soon |last=Makuch |first=Eddie |website=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |date=7 December 2015 |access-date=8 December 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207140300/http://www.gamespot.com/articles/minecraft-wii-u-confirmed-coming-very-soon/1100-6432876/ |archive-date=7 December 2015}}</ref>}} | '''tvOS''' | {{Video game release|WW|၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၆<ref name="AppleTV">{{cite web |first=Owen|last=Jones|url=https://minecraft.net/en/article/apple-tv-edition-released |title=minecraft.net – Apple TV Edition released! |access-date=30 December 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227200120/https://minecraft.net/en/article/apple-tv-edition-released |archive-date=27 December 2016 |date=19 December 2016}}</ref>}} | '''Nintendo Switch''' | {{Video game release|NA|၁၁ မေ ၂၀၁၇|PAL|၁၂ မေ ၂၀၁၇}} | '''New Nintendo 3DS''' | {{Video game release|WW|၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇<ref name="New3DS">{{cite web |url=https://www.gamespot.com/articles/new-3ds-version-of-minecraft-announced-release-dat/1100-6453329/ |title=New 3DS Version Of Minecraft Announced, Release Date Set For Today |last=Pereira |first=Chris |date=13 September 2017 |website=GameSpot |access-date=13 September 2017}}</ref>|EU|၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၈}} | }} | genre = [[ဆန်းဘောက်စ် ဗီဒီယိုဂิမ်း|ဆန်းဘောက်စ်]]၊ [[စာဗိုင်ဗယ်လ် ဗီဒီယိုဂိမ်း|စာဗိုင်ဗယ်လ်]] | modes = [[တစ်ယောက်တည်းဆော့သော ဂိမ်း]] (single-player)၊ [[အများနှင့်ဆော့သော ဂိမ်း]] (multiplayer) | platforms = {{Collapsible list | title = {{Nobold|[[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Linux]]}} | [[Android (operating system)|Android]] | [[iOS]] | [[iPadOS]] | [[Xbox 360]] | [[Raspberry Pi]] | [[Windows Phone]] | [[PlayStation 3]] | [[Fire OS]] | [[PlayStation 4]] | [[Xbox One]] | [[PlayStation Vita]] | [[Wii U]] | [[Apple TV]] | [[tvOS]] | [[Nintendo Switch]] | [[New Nintendo 3DS]] | }} }} '''မိုင်းခရပ်ဖ်ဂိမ်း''' (အင်္ဂလိပ်: Minecraft) သည် [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း စတူဒီယို]] (Mojang Studios) မှ ဖန်တီးထားသော ဆန်းဒ်ဘောက်စ် [[ဗီဒီယိုဂိမ်း]]ဖြစ်သည်။ ဤဂိမ်းကို [[ဂျာဗား (ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား)|ဂျာဗား]] (Java) ပရိုဂရမ်းမင်းဘာသာစကားဖြင့် "နော့ချ် (Notch)" ဟူ၍ အွန်လိုင်းတွင် လူသိများသော မားကက်စ် ပါစင် (Markus Persson) မှ စတင်ဖန်တီးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစောပိုင်း ကိုယ်ပိုင်စမ်းသပ်ဗားရှင်းများစွာကို ထုတ်လုပ်ပြီးနောက်၊ ၎င်းကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် အပြည့်အဝ မဖြန့်ချိမီတွင် နော့ချ် နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး၊ "ဂျက်ဘ် (Jeb)" ဟူ၍ အွန်လိုင်းတွင် လူသိများသော ဂျန်းစ် ဘာဂန်စတန် (Jens Bergensten) က ဂိမ်းဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အဆင့်ဆင့်အား ဆက်လက်တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ Minecraft ကို နောက်ပိုင်းတွင် အခြား ပလက်ဖောင်း အမြောက်အမြားသို့ ချဲ့ထွင်ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ကော်ပီ (copies) ပေါင်း ၂၃၈ သန်းကျော် ရောင်းချခဲ့ရပြီး လစဉ်အသုံးပြုသူ သန်း ၁၄၀ နီးပါးရှိသဖြင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် အရောင်းရဆုံး ဗီဒီယိုဂိမ်းအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မိုဂျန်းစတူဒီယိုနှင့် Minecraft ၏ မူပိုင်ခွင့်အားလုံးကို [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်|Microsoft]] ကုမ္ပဏီက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံဖြင့် ဝယ်ယူခဲ့သည်။ Minecraft တွင် ဂိမ်းဆော့သူများသည် အဆုံးမရှိနီးပါး ကျယ်ပြောလှသော မြေပြင်အနေအထားဖြင့် ဘလောက်တုံးများ (blocks) နှင့် စီမံဖန်တီးထားသော 3D ကမ္ဘာကို စူးစမ်းရှာဖွေကာ ကုန်ကြမ်းများ (resources)၊ လက်မှုကိရိယာများ (tools) နှင့် ပစ္စည်းများ (items) ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ကာ အဆောက်အအုံများ (structures)၊ မြေထုထည်များ (terrain) နှင့် ရိုးရှင်းသော စက်ပစ္စည်းများ (simple machines) ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ဂိမ်းမုဒ် (game modes) ပေါ် မူတည်၍ ဂိမ်းဆော့သူများသည် ကွန်ပျူတာဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားသော သတ္တဝါဆန်းများ (AI-controlled mobs) ကို တိုက်ထုတ်နိုင်သည့်အပြင်၊ တူညီသောကမ္ဘာရှိ အခြားဆော့သူများနှင့် ပူးပေါင်းဆော့ကစားခြင်း (multiplayer) ကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ Minecraft သည် အကဲဖြတ်သူများ၏ အပြုသဘော ချီးကျူးဂုဏ်ပြုခြင်း ခံရပြီး ဆုတံဆိပ်များစွာကို ရရှိခဲ့ကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်အဆက်ဆက် အကောင်းဆုံး ဗီဒီယိုဂိမ်းများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။ ဆိုရှယ်မီဒီယာ (social media)၊ ပြောင်လှောင်မှု ဗီဒီယိုများ (parodies)၊ ရောင်းကုန်ပစ္စည်းများနှင့် နှစ်စဉ် ကျင်းပမြဲဖြစ်သော မိုင်ကွန် (Minecon) အစည်းအဝေးကြီးများသည် ဤဂိမ်းကို ပိုမိုရေပန်းစားလာစေရန် ကြီးမားသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဓာတုဗေဒ (chemistry)၊ ကွန်ပျူတာအကူအညီပေးသည့် ဒီဇိုင်း (computer-aided design) နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ (computer science) တို့ကို သင်ကြားပြသရန် ပညာရေးဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်များတွင်လည်း ဂိမ်းကို အသုံးပြုထားသည်။ == ဂိမ်းကစားခြင်း == ''မိုင်းခရပ်ဖ်''သည် ပြီးမြောက်ရန်လိုသော အဆင့်များ၊ ရည်မှန်းချက်များ သတ်သတ်မှတ်မှတ် မပါရှိသော 3D [[ဆန်းဒ်ဘောက်စ် ဗီဒီယိုဂိမ်း]]ဖြစ်ပြီး ဆော့သူများအား ဂိမ်းကစားနည်းကို စိတ်ကြိုက်ရွေးချယ်ရာတွင် များစွာသော လွတ်လပ်မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်မည်ဖြစ်သည်။<ref>https://www.ign.com/articles/2011/11/24/minecraft-review</ref> သို့သော် ဂိမ်း၏ ဂျာဗားဗားရှင်းတွင် "advancements" ဟု လူသိများသော အောင်မြင်မှုစနစ်တစ်ခု ပါရှိပြီး PlayStation ဗားရှင်းများတွင် "ဆုဖလားများ (Trophies)" ရှိသည်။ ဂိမ်းရှိကမ္ဘာသည် အခြေခံအားဖြင့် အဆုံးမရှိသော်လည်း၊ ဆော့သူများသည် ၎င်းတို့၏ ကမ္ဘာကို ဖန်တီးသည့်အခါ ၎င်းတို့ ပေါက်ဖွားသည့်နေရာ (Spawn Point) မှ ဘလောက်ပေါင်း ၃၀,၀၀၀,၀၀၀ ထက် ကျော်လွန်သော နေရာများသို့ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုနိုင်ရန် အတားအဆီးတစ်ခု ပြုလုပ်ထားသည်။ ဂိမ်းသည် ဆော့သူများအနီးတွင် ရှိသည့်အခါတွင်သာ ဖန်တီးထားသည့် သို့မဟုတ် ဒေါင်းလုဒ်လုပ်ထားသည့် ကမ္ဘာဒေတာကို "chunks" ဟုခေါ်သော အပိုင်းငယ်များခွဲခြင်းဖြင့် ဖော်ပြပေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>https://web.archive.org/web/20110312082752/http://notch.tumblr.com/post/3746989361/terrain-generation-part-1</ref> ကမ္ဘာကြီးကို သဲကန္တာရမှ တောတောင်များအထိ၊ နှင်းခင်းများအထိ မတူညီသော ဇီဝရပ်ဝန်း (Biomes) များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။<ref>https://www.rockpapershotgun.com/biomeshock-the-new-minecraft-worlds</ref> မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တွင် လွင်ပြင်များ၊ တောင်များ၊ သစ်တောများ၊ ဂူများနှင့် ချော်ရည်/ရေထုများ ပါဝင်သည်။ ဂိမ်းတွင်းအချိန်စနစ်သည် နေ့နှင့်ည စက်ဝန်းကို လိုက်နာပြီး လည်ပတ်မှုတစ်ခုသည် လက်တွေ့ကမ္ဘာတွင် မိနစ် (၂၀) ကြာမြင့်ပါသည်။ ဂိမ်းတွင် ကမ္ဘာသစ်တစ်ခုကို စတင်သောအခါ ဆော့သူများသည် ငြိမ်းချမ်းမှု (peaceful) အဆင့်မှ အလွန်ခက်ခဲအဆင့် (hardcore) ဟူ၍ ဂိမ်းမုဒ်ငါးခုအနက်မှ တစ်ခုကို ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဂိမ်း၏ အခက်အခဲအဆင့်ကို တိုးမြှင့်လိုက်ပါက ဆော့သူသည် ဂိမ်းရှိသတ္တဝါများထံမှ ထိခိုက်မှု ပိုမိုရရှိစေသည့်အပြင် အခြားသော စိန်ခေါ်မှုများနှင့် အထူးသက်ရောက်မှုများပါ ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းသော အခက်အခဲအဆင့်သည် ရန်လိုသော လူအုပ်များ ပေါက်ပွားခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးပြီး၊ ခက်ခဲသော အခက်အခဲအဆင့်သည် ဆော့သူများအား ၎င်းတို့၏ ဆာလောင်မှုပြသင်္ကေတ (hunger bar) ကုန်သွားပါက ငတ်သေသွားစေသည်။ ရွေးချယ်ပြီးသည်နှင့် အခက်အခဲကို ပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း ဂိမ်းမုဒ်ကို လော့ခ်ချထားပြီး မသမာနည်း (cheats) ဖြင့်သာ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ဆော့သူသည် "အန်းဒါး နဂါး" (Ender Dragon) ကို အောင်မြင်စွာ တိုက်ခိုက်ပြီးမှသာလျှင် ဂိမ်းပြီးမြောက်သည်ဟု လူအများက ခံယူကြသည်။ == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://www.minecraft.net}} * [https://minecraft.fandom.com/wiki/Minecraft_Wiki Minecraft Wiki] * {{url|https://classic.minecraft.net/|Minecraft Classic}} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဗွီဒီယိုဂိမ်းများ]] [[ကဏ္ဍ:အန်းဒရွိုက်ဂိမ်းများ]] [[ကဏ္ဍ:အိုင်အိုအက်စ် ဂိမ်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်းဒိုး ဂိမ်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလေးစတေရှင်ဂိမ်းများ]] [[ကဏ္ဍ:အိတ်ဇ်ဘောက်ဇ် ဂိမ်းများ]] 0j91yrxr8zrh2vpsw1eq3vx84xth9un 0 239768 1036278 852760 2026-06-06T05:32:25Z ~2026-17022-36 140789 1036278 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{copyedit}} '''ဂီတစာဆိုမောင်ကြေးမုံ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်း]]၊[[မင်းလှမြို့]]ဇာတိဖြစ်သည်၊"မောင်ကြေးမုံ" သည်ဂီတစာဆိုလည်းဟုတ်သည်၊ တေးပြုသူဆိုလျင်လည်းဟုတ်သည်။ ဂီတလောကတွင် ပထမဆုံးသော သူ့ဆရာ သူ့မိခင်သည် ဂီတမိခင်အလင်္ကာကျော်စွာဒေါ်စောမြအေးကြည်ပင်ဖြစ်သည်။ သူ၏ဂီတမိခင်သည် ဂီတအခြေခံ မဟာဂီတများကို သင်ကြားပေးသည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်မှစ၍ မောင်ကြေးမုံ အမည်ဖြင့် စာပေလောကသို့ခြေချခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှစ၍ ဂီတလောကထဲသို့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် ဂီတပဒေသာစင်မြင့်ပေါ်တွင် နေ့ကြီးရက်ကြီးများ၌ နှစ်စဉ်တင်ဆက်ခဲ့သောပြဇာတ်နှင့် တေးသရုပ်ဖော်များစွာတို့အနက် လူကြိုက်များထင်ရှားခဲ့သော တေးသရုပ်ဖော်များမှာ လမင်းသာချိန်နေကွယ်ချိန်၊ အိုဘယ့်တဏှာမိမာယာ၊ ဆယ် ပြန်ဆယ်သက်နှင်းဝံ့သည်။ အလှမာနကျဆုံးခန်း၊သွေးမျက်ရည်ဖြင့်သစ္စာနှံသည်၊ အိပ်မက်သူဇာမောင့်ကြင်ရာ၊ တိုက်ပွဲလမ်းမှချစ်ပန်းနီနီပြဇာတ် စသည်တို့ဖြစ်ပေသည်။ မောင်ကြေးမုံ၏ “ဒီထက်ပိုပြီး ပြောချင်ဘူး၊ ပြောချင်ဘူး”၊ ဂန္ထဝင်မောင်ဝိုင်း၏ “သူများအကြောင်းလည်း မပြောတတ်ပါ၊ စပ်မိစပ်ရာ၊ ကြုံတုန်း ဆုံတုန်း” ဆိုသော သံချပ်စာသားများအား တခေတ်တခါက သင်္ကြန်ချစ်သူများ အမှတ်ရနေကြ လိမ့်မည် ဟု ထင်မိပါသည်။ ထို့အပြင်ရုပ်ရှင်နောက်ခံတေးများ၊ ရောင်းတမ်းဝင်ဓာတ်ပြားတွဲပြဇာတ်များ၊ ကက်ဆက်ခွေဇာတ်လမ်းများ၊ ဇာတ်ဝင်တေးများရေးသားခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်ပါဝင်၍ အသံဖြင့်သရုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ရေဒီယိုဓာတ်ပြားတေးများကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ ဂီတစာဆိုပြည်သူချစ်သော မောင်ကြေးမုံသည် အသက် ၆၃ နှစ်အရွယ် ၂၀၀၄ ခုနှစ်၊ဇွန်လ၊ ၁၄ ရက် နံနက် ၆နာရီ၊ မိနစ်၄၀တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပါသည်။ ==ကိုးကား== # ဧရာဝတီမြန်မာပိုင်းတွင် မောင်မောင်ကျော် ရေးသားသည့်တခေတ်တခါက မဟာရန်ကုန် သင်္ကြန် မင်းသားကြီးများ ဆောင်းပါး # ဦးချစ်ဝင်းရေးသားသည် ဂီတစာဆိုမောင်ကြေးမုံအကြောင်း [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၄ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ တေးရေးဆရာများ]] pb4e40a9bmhezhmc82wtw550qefayxu 1036286 1036278 2026-06-06T05:39:20Z ~2026-17022-36 140789 1036286 wikitext text/x-wiki {{refimprove}} {{copyedit}} '''ဂီတစာဆိုမောင်ကြေးမုံ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်း]]၊[[မင်းလှမြို့]]ဇာတိဖြစ်သည်၊"မောင်ကြေးမုံ" သည်ဂီတစာဆိုလည်းဟုတ်သည်၊ တေးပြုသူဆိုလျင်လည်းဟုတ်သည်။ ဂီတလောကတွင် ပထမဆုံးသော သူ့ဆရာ သူ့မိခင်သည် ဂီတမိခင်အလင်္ကာကျော်စွာ[[ဒေါ်စောမြအေးကြည်]]ပင်ဖြစ်သည်။ သူ၏ဂီတမိခင်သည် ဂီတအခြေခံ မဟာဂီတများကို သင်ကြားပေးသည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်မှစ၍ မောင်ကြေးမုံ အမည်ဖြင့် စာပေလောကသို့ခြေချခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှစ၍ ဂီတလောကထဲသို့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် ဂီတပဒေသာစင်မြင့်ပေါ်တွင် နေ့ကြီးရက်ကြီးများ၌ နှစ်စဉ်တင်ဆက်ခဲ့သောပြဇာတ်နှင့် တေးသရုပ်ဖော်များစွာတို့အနက် လူကြိုက်များထင်ရှားခဲ့သော တေးသရုပ်ဖော်များမှာ လမင်းသာချိန်နေကွယ်ချိန်၊ အိုဘယ့်တဏှာမိမာယာ၊ ဆယ် ပြန်ဆယ်သက်နှင်းဝံ့သည်။ အလှမာနကျဆုံးခန်း၊သွေးမျက်ရည်ဖြင့်သစ္စာနှံသည်၊ အိပ်မက်သူဇာမောင့်ကြင်ရာ၊ တိုက်ပွဲလမ်းမှချစ်ပန်းနီနီပြဇာတ် စသည်တို့ဖြစ်ပေသည်။ မောင်ကြေးမုံ၏ “ဒီထက်ပိုပြီး ပြောချင်ဘူး၊ ပြောချင်ဘူး”၊ ဂန္ထဝင်မောင်ဝိုင်း၏ “သူများအကြောင်းလည်း မပြောတတ်ပါ၊ စပ်မိစပ်ရာ၊ ကြုံတုန်း ဆုံတုန်း” ဆိုသော သံချပ်စာသားများအား တခေတ်တခါက သင်္ကြန်ချစ်သူများ အမှတ်ရနေကြ လိမ့်မည် ဟု ထင်မိပါသည်။ ထို့အပြင်ရုပ်ရှင်နောက်ခံတေးများ၊ ရောင်းတမ်းဝင်ဓာတ်ပြားတွဲပြဇာတ်များ၊ ကက်ဆက်ခွေဇာတ်လမ်းများ၊ ဇာတ်ဝင်တေးများရေးသားခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်ပါဝင်၍ အသံဖြင့်သရုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ရေဒီယိုဓာတ်ပြားတေးများကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ ဂီတစာဆိုပြည်သူချစ်သော မောင်ကြေးမုံသည် အသက် ၆၃ နှစ်အရွယ် ၂၀၀၄ ခုနှစ်၊ဇွန်လ၊ ၁၄ ရက် နံနက် ၆နာရီ၊ မိနစ်၄၀တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပါသည်။ ==ကိုးကား== # ဧရာဝတီမြန်မာပိုင်းတွင် မောင်မောင်ကျော် ရေးသားသည့်တခေတ်တခါက မဟာရန်ကုန် သင်္ကြန် မင်းသားကြီးများ ဆောင်းပါး # ဦးချစ်ဝင်းရေးသားသည် ဂီတစာဆိုမောင်ကြေးမုံအကြောင်း [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၄ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ တေးရေးဆရာများ]] ab8lqrpttlolduwhis5jqhqrnkqb8av 0 270216 1036270 1035618 2026-06-06T04:40:27Z Salai Rungtoi 22844 /* ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် */ 1036270 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = အညာစစ်မြေပြင် | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] | image = File:Myanmar Dry Zone Townships.svg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = {{legend|#C12838|အညာဒေသအတွင်းရှိ မြို့နယ်များ}} {{legend|#FDFCEA|အညာဒေသတွင် ပါဝင်သော တိုင်းဒေသကြီးများ}} {{legend|#E0E0E0|အညာဒေသပြင်ပရှိ မြို့နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ}} | date = ဧပြီ ၂၀၂၁ – လက်ရှိ | place = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] တောင်ပိုင်း၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] အနောက်နှင့် အလယ်ပိုင်း | territory = | status = Ongoing | combatant1 = {{ubl|{{flagicon|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]}} *{{armed forces|Myanmar}} ** {{army|Myanmar}} ** {{air force|Myanmar}} *[[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Myanmar's_Royal_Dragon_Army.svg}} [[ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]<br>{{flagicon image|Flag_of_People's_Revolution_Alliance_(Magway).svg}} [[လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု]] | combatant3 = | commander1 = | commander2 = | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''အညာ စစ်မြေပြင်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ခြောက်သွေ့ဇုန် (သို့မဟုတ် [[အညာ|အညာဒေသ]]) တွင် ဖြစ်ပွားနေသော [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ၏ [[စစ်မြေပြင်]]များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါဒေသတွင် [[ဗမာလူမျိုး]]အများစု နေထိုင်ရာ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့ ပါဝင်သည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=7}}<ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/military-is-weaker-since-coup-and-momentum-is-with-the-armed-resistance.html|access-date=7 February 2024|work=[[The Irrawaddy]]|title=Military is Weaker Since Coup and Momentum is With the Armed Resistance|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207212452/https://www.irrawaddy.com/news/burma/military-is-weaker-since-coup-and-momentum-is-with-the-armed-resistance.html|archive-date=7 February 2024}}</ref> ဤစစ်မြေပြင်သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]ကို ဆန့်ကျင်သော ခုခံတော်လှန်ရေး၏ "အဓိကဗဟိုချက်" အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံထားရသည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=7}} == နောက်ခံ == အညာဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဝင် ဗဟိုချက်ဒေသဖြစ်ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခေတ်သစ်ပဋိပက္ခများ]]တွင် လက်နက်ကိုင်အကြမ်းဖက်မှုများ နည်းပါးစွာသာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗမာလူမျိုးများ အများစုနေထိုင်သော လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဒေသဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကြောင့် [[တပ်မတော်]]သည် ထိုဒေသတွင် စစ်အင်အားကို အများအပြား ချထားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှ စတင်ခဲ့သည့် အညာစစ်မြေပြင်ရှိ တိုက်ပွဲများသည် ဤလမ်းကြောင်းကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] မရှိခြင်းကြောင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ဗမာပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]] (PDF) အဖွဲ့များသည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှု]]ကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ဖြင့် ရိုးရှင်းပြီး တိုက်ရိုက်လုပ်ဆောင်နေသော ဒေသတွင်း ဆဲလ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။<ref name=dryzone/> == အချိန်မှတ်တမ်း == === ၂၀၂၁ === အာဏာသိမ်းပြီးနောက် အညာဒေသတွင် "အကြမ်းဖက်မှု သိသိသာသာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။"<ref name=dryzone>{{cite web |title=The Dry Zone: an existential struggle in central Myanmar |url=https://myanmar.iiss.org/analysis/dryzone |last=Loong |first=Shona |work=International Institute for Strategic Studies |language=en |access-date=14 December 2023}}</ref> [[File:Monywa-chindwin-d02.jpg|thumb|Small river boats on the [[Chindwin River]] near [[Monywa]], 2006]] ၂၀၂၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ ပုလ္လင်ရွာအနီးရှိ မုံရွာ PDF ၏ တပ်ခွဲ ၂၀၅ ပိုင် အခြေစိုက်စခန်းကို ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်ပြီး ဖျက်ဆီးခဲ့သောကြောင့် ခုခံတော်လှန်ရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ အဆိုပါစခန်းသည် PDF များက ပေါက်ကွဲစေတတ်သောပစ္စည်းများ ပြုလုပ်သည့် အလုပ်ရုံတစ်ခုဖြစ်ပြီး စီးနင်းမှုအတွင်း ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news|title=Military raid destroys resistance base in Monywa, PDF says|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|access-date=17 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ မြိုင် PDF က စစ်ယာဉ်နှစ်စီးကို လက်လုပ်မိုင်း ၃ လုံးဖြင့် ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သားအနည်းဆုံး ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite news|title=Soldiers target villagers after ambush by Myaing PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|access-date=17 January 2022|archive-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|url-status=live}}</ref> ဆားလင်းကြီး G-Z PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် [[ဆားလင်းကြီးမြို့|ဆားလင်းကြီး]]ရှိ ယာဉ်တန်းတစ်ခုကို ပေါက်ကွဲစေတတ်သောပစ္စည်းများဖြင့် ဖောက်ခွဲခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ ခန့်က မြို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်သားများသည် တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၁၀ ဦးနှင့် အရပ်သားတစ်ဦးကို ဖမ်းဆီးပြီး မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Junta soldiers massacre and burn 11, including teenagers, during raid on village in Sagaing|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|access-date=17 January 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128222014/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် စစ်တပ်က လေကြောင်းချီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၅၀ ခန့်ကို ရဟတ်ယာဉ်များဖြင့် [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]]အနောက်ဘက်သို့ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး လေကြောင်းချီ တိုက်ခိုက်ရေးမစ်ရှင်များ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ တပ်စွဲထားသည့် [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ကို ဝိုင်းရံခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news|title=Junta soldiers murder three more villagers in Depayin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|access-date=17 January 2022|archive-date=10 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|url-status=live}}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့များသည် လက်နက်ကြီးအကူအညီဖြင့် [[အရာတော်မြို့နယ်]]ရှိ ကဲဘာကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ဆုတ်ခွာစေခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar military torches 100 homes in Sagaing Region village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|access-date=17 January 2022|archive-date=15 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|url-status=live}}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်နှင့် စစ်တပ်ကျောထောက်နောက်ခံပြု [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]များက [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] ဂန့်ဂေါမြို့နယ်၊ [[နှမ်းခါးရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|နှမ်းခါးရွာ]]ကို ရုတ်တရက် လေကြောင်းချီတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ယောကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှ ခုခံတော်လှန်ရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|access-date=17 January 2022|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် မြိုင် PDF ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ချင်းတွင်းမြစ်ပေါ်တွင် "လှေနှစ်စင်း၊ ရေနံတင်သင်္ဘောတစ်စင်းနှင့် ကုန်တင်သင်္ဘောတစ်စင်းတို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "သင်္ဘောပေါ်ပါသူများသည် ၎င်းတို့၏သင်္ဘောများသည် စစ်ကောင်စီပိုင်မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့်" ဟု ဆိုသည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=37}} === ၂၀၂၂ === ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်မှုများ တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့နယ်သုံးခုတွင် PDF က ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့်နှင့် ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်များ သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Resistance Fighters Claim To Have Killed Around 50 Myanmar Junta Personnel |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213130332/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |url-status=live }}</ref> PDF က ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများနှင့် စစ်သားများ သယ်ယူပို့ဆောင်သည့် ရေယာဉ်တန်းများကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး ရေယာဉ်တန်းတစ်ခုကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=1 February 2022 |title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=1 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214193946/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၌ ဒရုန်းများအသုံးပြု၍ ဒေသခံ PDF ၏ ရုတ်တရက်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သားများ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=7 February 2022 |title=38 Junta Soldiers Reported Killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=7 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213140304/https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}</ref> PDF များလည်း ဆုံးရှုံးမှုများ ရှိခဲ့ပြီး ခင်ဦးမြို့နယ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲ၌ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၁၂ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=18 February 2022 |title=Resistance Fighters Suffer Heavy Losses During Sagaing Clash With Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |accessdate=22 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222012425/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |url-status=live }}</ref> [[ပြည်ထောင်စုနေ့]]တွင် မြို့ကြီးအများအပြား၌ အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ်တပ်၏ အခမ်းအနားများ ပြုလုပ်နေစဉ် မြို့တော် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၌ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=14 February 2022 |title=Junta Soldiers Killed; Social Media Users Boycott Myanmar Coup Leader's Parade |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |accessdate=14 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214143540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |url-status=live }}</ref> [[မန္တလေးမြို့]]၌လည်း မဟာအောင်မြေနှင့် ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်များတွင် အရပ်သား ပြောက်ကျားအဖွဲ့များနှင့် PDF များက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ပစ်ခတ်ခြင်းနှင့် လက်လုပ်ဗုံးများဖြင့် ပစ်ပေါက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လက်တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ခုခံတော်လှန်ရေး ပုန်းခိုရာနေရာနှစ်ခုကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်ရေးသမား ရှစ်ဦးကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Claims to Have Killed 8 Resistance Fighters in Mandalay Raids|work=Myanmar NOW|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|access-date=17 January 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|url-status=live}}</ref> === ၂၀၂၃ === ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၌ "[[တောင်သမန် စစ်ဆင်ရေး]]" ကို စတင်ခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy Mandalay">{{cite news|website=The Irrawady|title=Myanmar Junta Base Seized in Mandalay: PDF|date=28 November 2023|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-base-seized-in-mandalay-pdf.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406111727/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-base-seized-in-mandalay-pdf.html|archive-date=6 April 2024}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကောလင်းမြို့]]သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များလက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း သိမ်းပိုက်ရရှိသည့် ပထမဆုံးသော ခရိုင်အဆင့် မြို့တော်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=kawlin>{{Cite news |date=6 November 2023 |title=Myanmar Resistance Seizes First District Level Town in Sagaing as Offensive Expands |language=English |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |access-date=6 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://archive.today/20231107031740/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |url-status=live }}</ref> ===၂၀၂၄=== [[File:PDF forces in Magway Region 2024-08-10.png|thumb|မကွေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ (၂၀၂၄ ဩဂုတ်)]] အညာဒေသရှိ ဒေသခံ PDF များသည် ယခုအခါ NUG နှင့် ပိုမိုချိတ်ဆက်မိနေပြီဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခြင်း နည်းဗျူဟာများကိုသာ အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>[https://www.frontiermyanmar.net/en/anyar-rising-myanmars-dry-zone-pdfs-up-the-ante/ Anyar rising: Myanmar’s Dry Zone PDFs up the ante] [[Frontier Myanmar]]. September 13, 2024.</ref> တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့များသည် ၁၀ ရက်နီးပါး တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် [[ကောလင်းမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html Myanmar Junta Retakes Town From Civilian Government in Sagaing Region]. [[The Irrawaddy]]. February 13, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213160046/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html|date=February 13, 2024}}</ref> ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ကောလင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများရှိ အိမ်အများစုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Town Almost Razed to Ground After Being Retaken by Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html |work=The Irrawaddy |date=27 February 2024 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307115156/https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html|archive-date=March 7, 2024}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[မော်လူးမြို့]]ကို [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|ABSDF]] လက်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army launches offensive to retake Maw Luu from resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ |work=Myanmar Now |date=22 February 2024 |language=en}}</ref> တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်းကို ပိတ်ဆို့ကာ အဆိုပါအရေးပါသောမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Forces Seize Fourth Sagaing Town |author=Hein Htoo Zan |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html |language=en |date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217155204/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html|archive-date=December 17, 2023}}</ref> မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကလေးမြို့ကို စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးတိုက်ခိုက်မှုများကို ခုခံကာကွယ်ရန် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုတွင် ကလေးမြို့နယ်၊ ကမ်းပါးနီကျေးရွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance's 'Final Warning' to Junta Sparks Civilian Exodus in Kale Warzone |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=14 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315030445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html|archive-date=March 15, 2024}}</ref> စစ်ဆင်ရေးရှိလင့်ကစား မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ကလေးမြို့မြောက်ဘက်ရှိ ပျူစောထီးထိန်းချုပ်ထားသော ကျောင်းတိုက်ရွာကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting near Kalay leaves at least 10 civilians dead |url=https://myanmar-now.org/en/news/fighting-near-kalay-leaves-at-least-10-civilians-dead/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=16 March 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250316182353/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-near-kalay-leaves-at-least-10-civilians-dead/ }}</ref> စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်ထိုးစစ်များ စတင်နေချိန်တွင် မဟာမိတ်ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[ကနီမြို့|ကနီ]]ကို သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ၈၀% ခန့်ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Fighters Poised to Capture Key Town in Sagaing Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308071445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html|archive-date=March 8, 2024}}</ref> ၁၀ ရက်နီးပါး တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ၏ အင်အားကြီးမားသော ခုခံမှုကြောင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များသည် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများကို လက်လျှော့ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Battle for control of Kani ends with retreat by anti-regime forces |url=https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ |work=Myanmar Now |language=en |date=15 March 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240315215029/https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ }}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) သည် နေပြည်တော်ရှိ အဓိက တပ်မတော်ဌာနချုပ်ဖြစ်သော ဧလာလေတပ်စခန်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ နေအိမ်ကို မကြုံစဖူး ဒရုန်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒရုန်း ၃၀ နီးပါးကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ၇ စီးကို ပစ်ချခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military-ruled capital attacked by drones|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|work=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|date=4 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404090621/https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|archive-date=April 4, 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Drones Target Junta Chief's Residence, Military HQ and Airbase in Naypyitaw|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|work=The Irrawaddy |date=4 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404145519/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|archive-date=April 4, 2024}}</ref> ဒရုန်း ၁၃ စီးကို ပစ်ချခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှု သို့မဟုတ် ပစ္စည်းဥစ္စာပျက်စီးမှုမရှိကြောင်း [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား]]က ပြောကြားခဲ့သည်။ NUG က တိုက်ခိုက်မှုသည် "အောင်မြင်မှု" ဖြစ်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|date=2024-04-04|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/4/myanmar-opposition-launches-drone-attack-on-militarys-stronghold-capital|title=Myanmar anti-coup forces claim 'success' in Naypyidaw drone attack|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406031530/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/4/myanmar-opposition-launches-drone-attack-on-militarys-stronghold-capital|archive-date=April 6, 2024}}</ref> ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ဧလာလေတပ်စခန်းကို နောက်ထပ်တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၂ ဦးကျော်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance carries out second attack on Naypyitaw airbase in one week |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-carries-out-second-attack-on-naypyitaw-airbase-in-one-week/ |work=Myanmar Now |date=12 April 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=14 May 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250514085728/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-carries-out-second-attack-on-naypyitaw-airbase-in-one-week/ }}</ref> ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလက သိမ်းပိုက်ခဲ့သော [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရွှေပြည်အေးမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ပြန်လှန်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Battling to Retake Town near India Border From Civilian Govt |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-battling-to-retake-town-near-india-border-from-civilian-govt.html |date=24 April 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့တို့သည် စစ်ကိုင်းမြို့တော် မုံရွာအနီးရှိ စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance forces capture outpost, prisoners near Myanmar army's northwestern regional headquarters |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ |date=14 June 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=24 May 2025 |archivedate=19 September 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919002531/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ }}</ref> ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် PDF အများအပြားပါဝင်သော ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က [[ဘုတလင်မြို့]]ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=It is said that 20 members of the Military Council were killed in the Battle of Butlin |url=https://bur.mizzima.com/2024/06/29/25807 |date=29 June 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[နေပြည်တော် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]သို့ ဒုံးကျည် ၂ စင်းပစ်လွှတ်ခဲ့ရာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှုမရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta opponents launch rocket attack on capital airport |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport/ |date=18 July 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=24 May 2025 |archivedate=28 January 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250128123447/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport/ }}</ref> ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြင်းခြံခရိုင် PDF က တောင်သာနှင့် နွားထိုးကြီးကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=PDF Groups Seize Guard Posts for Chinese Pipeline Facilities in Myanmar's Mandalay Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-groups-seize-guard-posts-for-chinese-pipeline-facilities-in-myanmars-mandalay-region.html |work=The Irrawaddy |date=12 August 2024}}</ref> နွားထိုးကြီးကို ခဏတာ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မကြာမီတွင် စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် PDF က ဒီပဲယင်းကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် စစ်ကောင်စီ၏ ပြန်လှန်ထိုးစစ်ကြောင့် PDF သည် မြို့မှ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Why did the revolutionary forces withdraw after the capture of this city? |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy5rnkj81po |work=BBC |date=19 August 2024 |language=my}}</ref> ဩဂုတ်လလယ်ပိုင်းတွင် KIA နှင့် PDF တို့သည် [[အင်းတော်မြို့|အင်းတော်]]၊ [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လယ်ဘူး]]နှင့် [[ထီးချိုင့်မြို့]]တို့ကို ပူးပေါင်းထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Encircles Three Sagaing Towns Amid Junta Bombardment |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-encircles-three-sagaing-towns-amid-junta-bombardment.html |work=The Irrawaddy |date=29 August 2024}}</ref> ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် အောက်တိုဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပင်လယ်ဘူးကို အပြည့်အဝသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀၀ ခန့်ကို အနိုင်ယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance Hails Huge Blow for Myanmar Junta in Pinlebu |url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/resistance-hails-huge-blow-for-myanmar-junta-in-pinlebu.html |work=The Irrawaddy |date=14 October 2024}}</ref> အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့၊ [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ နှစ်ပတ်လည်နေ့တွင် [[မောင်ဆောင်းခ]]က [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]] (BPLA) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အညာဒေသတွင် စစ်ဆင်ရေးများ စတင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=BPLA expands operations to upper Myanmar, marks progress on anniversary of Operation 1027 |url=https://eng.mizzima.com/2024/10/30/15692 |work=Mizzima |date=30 October 2024}}</ref> နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်နှင့် အခြား PDF များစွာသည် ပုလဲမြို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မြို့၏ နေရာအတော်များများကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ ပြန်လှန်ထိုးစစ်ကြောင့် ၎င်းတို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Outnumbered and Outgunned Resistance Abandons Sagaing Town |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/outnumbered-and-outgunned-resistance-abandons-sagaing-town.html |work=The Irrawaddy |date=18 November 2024}}</ref> နိုဝင်ဘာ ၂၁ ရက်နေ့က ငဖဲမြို့နယ်၊ အမ်း-ပဒါန်းလမ်းမပေါ်တွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ [[လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု]] က ဂုတ်ကြီးရွာအရှေ့ဘက်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ ကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့က ပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့က ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၀ ဦးကို ဒဏ်ရာရရှိစေခဲ့ကြောင်းလည်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေသခံခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအနက် တစ်ခုဖြစ်သော ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ - အရှို (CDF-Asho) က နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် တနင်္လာနေ့ နံနက် ၆ နာရီခန့်တွင် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ငဖဲမြို့နယ်၊ အမ်း-ပဒန်းလမ်းမပိုင်းတွင် လုံခြုံရေးတာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄ ဦး သေဆုံးပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကာ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများနှင့် ပစ္စည်းအချို့ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance, Myanmar Junta Forces Clash on Rakhine-Magwe Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/resistance-myanmar-junta-forces-clash-on-rakhine-magwe-border.html |work=The Irrawaddy |date=26 November 2024}}</ref> ===၂၀၂၅=== ဇန်နဝါရီ ၁၁ ရက်နေ့မှစ၍ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) နှင့် မဟာမိတ်များသည် ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော မကွေးတိုင်းဒေသကြီးကို ဆက်သွယ်ထားသည့် အမ်း-ပဒန်းလမ်းမပေါ်ရှိ လက်နက်ကြီးတပ်စခန်းကို စောင့်ကြပ်နေသည့် မြန်မာစစ်ကောင်စီ၏ ကင်းစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ဒေသခံသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီ ၁၁ ရက် စနေနေ့တွင် မကွေးတိုင်း [[ငဖဲမြို့နယ်]]၊ [[ပဒါန်းရွာ၊ ငဖဲမြို့နယ်|ပဒါန်း]]မှ ၃၂ ကီလိုမီတာအကွာရှိ ဂုတ်ကြီးအနီး ရခိုင်တောင်ပေါ်ကျေးရွာနှစ်ရွာရှိ ကင်းစခန်းများတွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု-မကွေးအဖွဲ့က ဂုတ်ကြီးရွာအနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ ခန့် ပါဝင်သော စစ်ကောင်စီယာဉ် ၅ စီးကို အဝေးထိန်းမိုင်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Attacking Myanmar Junta Outposts at Gateway to Magwe Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacking-myanmar-junta-outposts-at-gateway-to-magwe-region.html |work=The Irrawaddy |date=14 January 2025}}</ref> {{main|ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး}} ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာစစ်ကောင်စီသည် [[ကသာမြို့နယ်]]ရှိ ကျေးလက်ဒေသအချို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် [[ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး|စစ်ဆင်ရေးတစ်ခု]] စတင်ခဲ့သည်။ ကသာမြို့မှ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၃၀၉ မှ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များသည် မြို့နယ်ကျေးလက်ဒေသများရှိ ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ကသာ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ပြင်းထန်သော အနိုင်ယူမှုကို ခံစားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Fierce Fighting Outside Katha Town in Sagaing Region |url=https://www.bnionline.net/en/news/fierce-fighting-outside-katha-town-sagaing-region |work=Burma News International |date=18 March 2025}}</ref> ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၁ ရက်တွင် [[စစ်ကိုင်းမြို့နယ်]]၊ [[လင်းတလူးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|လင်းတလူးကျေးရွာ]]ရှိ စစ်ရှောင်အများစုနေထိုင်သည့် ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီလေတပ်က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၃၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးကာ ၂၀ ခန့် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61724|title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် လင်းတလူးကျေးရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရမှုတွင် ဒေသခံ ၃၀ ထက်မနည်းသေဆုံး|accessdate=11 July 2025|publisher=Mizzima}}</ref> === ၂၀၂၆ === * ၃၀ ဧပြီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-01 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ မိတ်ဆွေဟောင်းလို့ တရုတ်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t |access-date=2026-05-01 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၄ မေ - မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံခရိုင်၊ တောင်သာမြို့နယ်အတွင်း၌ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) ဝင်များလိုက်ပါလာသည့် ယာဉ်အား ရွှေစည်ကြီးကျေးရွာမှ သံဘိုရွာဘက်သို့ မောင်းနှင်လာစဉ် စစ်တပ်နှင့် ပြည်သူ့စစ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့က တောင်သာမြို့နယ်၊ သံဘိုရွာမကျေးရွာအနီးတွင် ကင်းပုန်းဝပ်၍ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မေ ၄ ရက်- အိန္ဒိယ ရေတပ်အကြီးအကဲ မြန်မာရောက်ပြီး မြန်မာရေတပ်ကို စစ်ဘက်သုံးပစ္စည်းတွေပေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c9q37d9x5lzt |access-date=2026-05-04 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၅ မေ - ** တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-05|access-date=2026-05-05|language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဝက်လက်မြို့နယ်]]၏ အရှေ့မြောက်ခြမ်းရှိ စခန်းသာရွာအနီးတစ်ဝိုက်ကို စစ်လေတပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့ ညသန်းခေါင်ကျော်အချိန်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သုံးကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သား သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-06 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့တွေ့ခွင့်ပေးဖို့ နေပြည်တော်ကို အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌ ဖိလစ်ပိုင်တောင်းဆို -၂၀၂၆ မေလ ၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgzlyqqy81t |access-date=2026-05-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> * ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-05-07 |title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t |access-date=2026-05-07 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82465 |access-date=2026-05-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၁၈ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ရှိ မုံရွာ-ရေဦး အဝေးပြေးလမ်းမကြီးဘေးတွင် တည်ရှိသော [[စိုင်ပြင်မြို့]]ကို "Operation OTT" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)၊ အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနက သတင်းထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - လွတ်လပ်ရေးနှစ် ၂၅၀ ပြည့် အိမ်ဖြူတော် UFC ပွဲမှာ မြန်မာဖိုက်တာ ဗန် ပါဝင် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgrp1972qent |access-date=2026-05-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု]]: စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ကလေးခရိုင်၊ မင်းကင်းမြို့နယ်တွင် NUG လက်အောက်ခံ ပသုံးလုံးအဖွဲ့နှင့် ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် (SRF) တို့ ပွတ်တိုက်မှုဖြစ်ပွားလျက်ရှိရာ SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်းအား မေ ၂၆ ရက်တွင် ပစ်ခတ်ဖမ်းဆီးခဲ့ကြောင်း SRF က ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၂၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - မိုဒီ ဖိတ်တဲ့ ဦးမင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ အိန္ဒိယ ခရီးမှာ ဘာတွေဆွေးနွေးမလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clypeqn1np1t |access-date=2026-05-29 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှုများ == Data for Myanmar သုတေသနအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အညာဒေသရှိ အရပ်သားနေအိမ် ၅၇,၁၈၃ လုံးကျော်ကို စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ရာ ၎င်းသည် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မီးရှို့ခံရသော အရပ်သားနေအိမ်စုစုပေါင်း၏ ၉၄% ရှိကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite news |date=10 April 2023 |title=Traditional Rituals on Hold as Junta Troops Ravage Myanmar's Buddhist Heartland |url=https://www.irrawaddy.com/features/traditional-rituals-on-hold-as-junta-troops-ravage-myanmars-buddhist-heartland.html |access-date=2024-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406111647/https://www.irrawaddy.com/features/traditional-rituals-on-hold-as-junta-troops-ravage-myanmars-buddhist-heartland.html|archive-date=6 April 2024}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် နိုင်ငံတော်မှ ကျူးလွန်သည့် အကြမ်းဖက်မှုများ၊ အပူချိန်မြင့်တက်လာခြင်း၊ ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါနှင့် သီးနှံအထွက်နှုန်းများ သိသိသာသာ ဆိုးရွားလာခြင်းတို့ကြောင့် အညာဒေသတွင် နေထိုင်သူများ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news |last=Duncan |first=Kiana |date=21 July 2022 |title=Coup, Covid, climate: the triple threat chasing citizens from Myanmar's rice bowl |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/21/coup-covid-climate-the-triple-threat-chasing-citizens-from-myanmars-rice-bowl |access-date=7 January 2024 |work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823134448/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/21/coup-covid-climate-the-triple-threat-chasing-citizens-from-myanmars-rice-bowl|archive-date=23 August 2023}}</ref> === ၂၀၂၆ === * မေ ၂၃ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အထက်ပိုင်း၊ [[ကသာမြို့နယ်]]၊ ကသာ-အင်းတော်လမ်းပိုင်းရှိ [[နလယ်အင်းရွာ၊ ကသာမြို့နယ်|နလယ်အင်းရွာ]]အနီးသို့ လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ၇ လအရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် စစ်ရှောင် သုံးဦး သေဆုံးပြီး ငါးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-24 |title=မေ ၂၄ ရက်သတင်းအနှစ်ချုပ်- ကသာမြို့နယ်မှာ လက်နက်ကြီးကျည်ထိမှန်လို့ ၇ လသားကလေးအပါအဝင် စစ်ရှောင် ၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5y0wqyekp0o |access-date=2026-05-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** [[ချင်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းရှိ မတူပီ၊ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်စသည့် မြို့များကို စစ်တပ်က ၁၀ ရက်အတွင်း ၂၅ ကြိမ် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရက်သားကလေးတစ်ဦး အပါအဝင် လူနှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ချင်းပြည်သူ့အစည်းအရုံး / ချင်းပြည်သူ့တပ်မတော် (CPU/CPA) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ချင်းတောင်ပိုင်းမြို့များကို ဗုံးအဆက်မပြတ်ကြဲ၊ ရက်သားကလေးငယ် အပါအဝင် ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/794982 |access-date=2026-05-24 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * မေ ၂၇ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]] အား တိုက်ပွဲမရှိဘဲ စစ်တပ်က မေလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဂျိုင်ရိုကော့ပတာ (FPV ဒရုန်း) နှင့် အသေခံဒရုန်းများ အသုံးပြု၍ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ သုံးဦး သေဆုံးပြီး နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဒေသခံများက ပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |title=ရွှေဘိုတွင် စစ်တပ်ဗုံးကြဲသဖြင့် ဒေသခံ ၃ ဦး သေဆုံး၊ ၂ ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/195486 |access-date=2026-05-31 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * ဇွန် ၁ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[စည်ပုတ္တရာရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|စည်ပုတ္တရာရွာ]]အား စစ်တပ်က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ပြည်သူ နှစ်ဦး သေဆုံးပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ခင်ဦးမြို့နယ်၌ စစ်တပ် ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်း ပျက်စီး |url=https://burmese.dvb.no/post/459008 |access-date=2026-06-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * [[ပုဂံ]]တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ရှိသော [[မြစ်ခြေမြို့]]နှင့် ၎င်း၏အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျေးရွာများသို့ စစ်တပ်၏ စစ်ကြောင်းဝင်ရောက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၂၀ ခန့် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရကြောင်း ပခုက္ကူမြို့နယ် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ခံက ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-05 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန် ၅ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - စစ်အုပ်ချုပ်ရေးသက်တမ်းတိုးဖို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်မှာ အဆိုတင် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c93x3k570ggt |access-date=2026-06-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[ချင်း စစ်မြေပြင်]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃-လက်ရှိ)]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ကျမ်းကိုး == * {{Cite web |title=One Year On: The Momentum of Myanmar's Armed Rebellion |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/ASIA_220519_1YearOn-BRIEF_V1r2.pdf |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|author=Ye Myo Hein|date=May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402005630/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/ASIA_220519_1YearOn-BRIEF_V1r2.pdf|archive-date=2 April 2024}} [[Category:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ဆင်ရေးများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] bg7fisaw1u3r8h17qps3pdq0am72zin 3 277385 1036338 953983 2026-06-06T09:08:15Z MBq 34407 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:W.Mechelke]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Tungsten Mechelke]] သို့ MBqက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/W.Mechelke|W.Mechelke]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Tungsten Mechelke|Tungsten Mechelke]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 953983 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် W.Mechelke ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၅၇၊ ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) j5kqxdkaazwpf3cab34ga92p4kdrppt 0 284421 1036364 1035301 2026-06-06T11:23:22Z Mkant00 135890 1036364 wikitext text/x-wiki '''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) တွင် အိုင်ဒီးလ် (ideal) များကိုသာ ကန့်သတ်လေ့လာခြင်းထက် မော်ဂျူးများကို ပိုမိုလေ့လာလေ့ရှိကြသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းသည် ပိုမိုပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိစေပြီး သဘောတရားများစွာကို ရိုးရှင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) | ကွင်း]] တစ်ခု၏ အိုင်ဒီးလ်နှင့် ၎င်းမှရရှိလာသော စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) နှစ်ခုစလုံးကို မော်ဂျူးများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား တူညီသော မူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် တွက်ချက်ကိုင်တွယ်နိုင်ပေသည်။ ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == ယူနစ်ပါရှိသော ဖလှယ်ရကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ (Modules over commutative rings with unity) == ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> အပေါ် အခြေခံထားသော မော်ဂျူး သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>M</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>R \times M \to M, \quad (r,m) \mapsto r \cdot m</math> ၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။ ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>r_1 \cdot (r_2 \cdot m) = (r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> *<math>(r_1 + r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m</math> *<math>r \cdot (m_1 + m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> အကယ်၍ <math>R</math> အတွက် ယူနစ် (unit) <math>1</math> ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင် <math>1 \cdot m = m</math> ဟု ဖြစ်ရမည်။ ထို <math>R</math>-မော်ဂျူးကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး (unital module) ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များသည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces over <math>R</math>) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အဘီလီယန်အုပ်စုများ === အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>\mathbb{Z}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>m \in G</math> ဟုထားပါစို့။ :<math>1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>k\geq 0</math> ရှိသော <math>k \in \Z</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ :<math>k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}</math> အလားတူပင် :<math>(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}</math> ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။ ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>\Z</math>-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>\Z</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကိန်းပြည့်များ <math>\Z</math> ကိုယ်တိုင် *ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\Q</math> *ကိန်းစစ်များ <math>\R</math> *ကိန်းရင်းများ <math>\mathbb A</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb A \cap \R</math> *ကိန်းထွေးများ <math>\Complex</math> === မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ === <math>(R, +, \cdot)</math>သည် <math>(S, +, \cdot)</math> ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(S, +)</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ <math>S</math> ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို <math>R\times S</math> အစုပေါ်သို့ ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် <math>S</math> ကို <math>R</math> ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့တွင် တူညီသော ယူနစ်အစုဝင် ရှိပါက ထိုမော်ဂျူးသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော မော်ဂျူး ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ === <math>K[X]</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) <math>V</math> တစ်ခုနှင့် <math>V</math> ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>A</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ <math>(V, A)</math> နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။ *<math>M</math> သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>K</math> ကို <math>K[X]</math> ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် <math>M</math> သည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <math>V</math> သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>M</math> ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ <math>(V, A)</math> ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် <math>A</math> ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။ ::<math>V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.</math> *<math>(V, A)</math> အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ::<math>X \cdot v := A(v)</math> : ပြီးလျှင် ၎င်းကို <math>K[X]</math> ပေါ်သို့ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ ::<math>p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]</math> : အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ ::<math>p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)</math> === ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) === ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။ == မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ == <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>R</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>(R, +, \cdot)</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,</math> ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m </math> * <math>r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> * <math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ယူနစ် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1 \cdot m = m</math> ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="DummitFoote" /> ''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် <math>M</math> ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။<br /> <math>R</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,</math> ၎င်းသည် <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>m \cdot (r_1+r_2) = m \cdot r_1+ m \cdot r_2 </math> * <math>(m_1+m_2) \cdot r = m_1 \cdot r + m_2 \cdot r </math> *<math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)</math> ယူနစ်အစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m \cdot 1 = m</math> မှန်ကန်ရမည်။ <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို <math>R</math>-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ === အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === *<math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to \operatorname{End}_\Z(M).</math> :ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{End}_\Z(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ::<math>f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ *<math>R</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.</math> :ဤနေရာတွင် <math>(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ ::<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ === ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) === <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>S</math>-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>r\in R,m\in M,s\in S</math> အတွက် <math>(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)</math> ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး (<math>m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m</math>) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).</math> ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ == ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း == <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး <math>\rho \colon S \to R</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က : <math>(s,m) \mapsto \rho(s) m</math> <math>M</math> ပေါ်ရှိ <math>S</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ <math>S</math>-မော်ဂျူးကို <math>\rho_*(M)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် <math>S</math> သည် <math>R</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho</math> သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက <math>\rho_*(M)</math> ကို <math>R</math> ၏ စကေလာများကို <math>S</math> ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော <math>S</math>-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။ <math>N</math> သည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\rho_*(N)</math> သည် <math>\rho_*(M)</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)</math> ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}</ref> == ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A</math> သည် ဖက်စပ်ရ <math>R</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>A</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>a_1(a_2m)=(a_1a_2)m</math> <math>A</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>(ma_1)a_2=m(a_1a_2)</math> == လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>\mathfrak g</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathfrak g</math>-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် <math>\mathfrak g</math> ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,</math> ၎င်းသည် <math>X,Y\in\mathfrak g,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ :<math>[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathfrak{gl}(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>\mathfrak g</math> ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>(G, *)</math> သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''<math>G</math>-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''<math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m</math>, ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ :<math>g \in G, m_1, m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2</math> :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)</math> :<math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) <math>e</math> နှင့် <math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>e\cdot m = m</math> <math>G</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။ :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times</math> သည် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။ :<math>f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},</math> <math>(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ :<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>G</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။ :<math>r \in R, g \in G, m \in M</math> အတွက် <math>r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_R(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_R(M)</math> သည် <math>R</math>-မော်ဂျူးအဖြစ် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>R[G]</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>K</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>K</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် <math>G</math> ၏ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။ == ကျမ်းကိုးစာရင်း == * {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}} * {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer }}{{Dead link|date=May 2026 }} == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] lfgmla16mcbpb86oyoptybjv8r8qrke 1036367 1036364 2026-06-06T11:35:30Z Mkant00 135890 1036367 wikitext text/x-wiki '''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) တွင် အိုင်ဒီးလ် (ideal) များကိုသာ ကန့်သတ်လေ့လာခြင်းထက် မော်ဂျူးများကို ပိုမိုလေ့လာလေ့ရှိကြသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းသည် ပိုမိုပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိစေပြီး သဘောတရားများစွာကို ရိုးရှင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) | ကွင်း]] တစ်ခု၏ အိုင်ဒီးလ်နှင့် ၎င်းမှရရှိလာသော စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) နှစ်ခုစလုံးကို မော်ဂျူးများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား တူညီသော မူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် တွက်ချက်ကိုင်တွယ်နိုင်ပေသည်။ ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == ယူနစ်ပါရှိသော ဖလှယ်ရကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ (Modules over commutative rings with unity) == ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> အပေါ် အခြေခံထားသော မော်ဂျူး သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>M</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>R \times M \to M, \quad (r,m) \mapsto r \cdot m</math> ၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။ ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>r_1 \cdot (r_2 \cdot m) = (r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> *<math>(r_1 + r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m</math> *<math>r \cdot (m_1 + m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> အကယ်၍ <math>R</math> အတွက် ယူနစ် (unit) <math>1</math> ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင် <math>1 \cdot m = m</math> ဟု ဖြစ်ရမည်။ ထို <math>R</math>-မော်ဂျူးကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး (unital module) ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များသည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces over <math>R</math>) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အဘီလီယန်အုပ်စုများ === အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>\mathbb{Z}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>m \in G</math> ဟုထားပါစို့။ *<math>1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>k\geq 0</math> ရှိသော <math>k \in \Z</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ *<math>k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}</math> အလားတူပင် *<math>(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}</math> ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။ ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>\Z</math>-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>\Z</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကိန်းပြည့်များ <math>\Z</math> ကိုယ်တိုင် *ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\Q</math> *ကိန်းစစ်များ <math>\R</math> *ကိန်းရင်းများ <math>\mathbb A</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb A \cap \R</math> *ကိန်းထွေးများ <math>\Complex</math> === မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ (Rings as Modules) === <math>R</math> သည် <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>S</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ <math>S</math> ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် <math>S</math> ကို <math>R</math> ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces with a linear mapping to itself) === <math>K[X]</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) <math>V</math> တစ်ခုနှင့် <math>V</math> ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>A</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ <math>(V, A)</math> နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။ *<math>M</math> သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>K</math> ကို <math>K[X]</math> ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် <math>M</math> သည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <math>V</math> သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>M</math> ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ <math>(V, A)</math> ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် <math>A</math> ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။ *<math>V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.</math> *<math>(V, A)</math> အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ *<math>X \cdot v := A(v)</math> *ပြီးလျှင် ၎င်းကို <math>K[X]</math> ပေါ်သို့ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]</math> *အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)</math> === ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) === ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။ == မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ == <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>R</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>(R, +, \cdot)</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,</math> ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m </math> * <math>r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> * <math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ယူနစ် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1 \cdot m = m</math> ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="DummitFoote" /> ''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် <math>M</math> ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။<br /> <math>R</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,</math> ၎င်းသည် <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>m \cdot (r_1+r_2) = m \cdot r_1+ m \cdot r_2 </math> * <math>(m_1+m_2) \cdot r = m_1 \cdot r + m_2 \cdot r </math> *<math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)</math> ယူနစ်အစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m \cdot 1 = m</math> မှန်ကန်ရမည်။ <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို <math>R</math>-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ === အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === *<math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to \operatorname{End}_\Z(M).</math> :ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{End}_\Z(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ::<math>f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ *<math>R</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.</math> :ဤနေရာတွင် <math>(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ ::<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ === ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) === <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>S</math>-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>r\in R,m\in M,s\in S</math> အတွက် <math>(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)</math> ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး (<math>m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m</math>) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).</math> ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ == ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း == <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး <math>\rho \colon S \to R</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က : <math>(s,m) \mapsto \rho(s) m</math> <math>M</math> ပေါ်ရှိ <math>S</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ <math>S</math>-မော်ဂျူးကို <math>\rho_*(M)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် <math>S</math> သည် <math>R</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho</math> သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက <math>\rho_*(M)</math> ကို <math>R</math> ၏ စကေလာများကို <math>S</math> ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော <math>S</math>-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။ <math>N</math> သည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\rho_*(N)</math> သည် <math>\rho_*(M)</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)</math> ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}</ref> == ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A</math> သည် ဖက်စပ်ရ <math>R</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>A</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>a_1(a_2m)=(a_1a_2)m</math> <math>A</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>(ma_1)a_2=m(a_1a_2)</math> == လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>\mathfrak g</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathfrak g</math>-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် <math>\mathfrak g</math> ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,</math> ၎င်းသည် <math>X,Y\in\mathfrak g,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ :<math>[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathfrak{gl}(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>\mathfrak g</math> ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>(G, *)</math> သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''<math>G</math>-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''<math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m</math>, ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ :<math>g \in G, m_1, m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2</math> :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)</math> :<math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) <math>e</math> နှင့် <math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>e\cdot m = m</math> <math>G</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။ :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times</math> သည် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။ :<math>f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},</math> <math>(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ :<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>G</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။ :<math>r \in R, g \in G, m \in M</math> အတွက် <math>r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_R(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_R(M)</math> သည် <math>R</math>-မော်ဂျူးအဖြစ် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>R[G]</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>K</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>K</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် <math>G</math> ၏ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။ == ကျမ်းကိုးစာရင်း == * {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}} * {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer }}{{Dead link|date=May 2026 }} == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 6jn2peowbmrl8z2if609r2a84lubvja 0 284570 1036228 1035295 2026-06-05T19:19:33Z Mkant00 135890 1036228 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:A_portion_of_the_lattice_of_ideals_of_Z_illustrating_prime,_semiprime_and_primary_ideals_SVG.svg|right|thumb|ကိန်းပြည့်များ (integers) <math>\Z</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ပါဝင်သော လတ္တစ် (lattice) အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၏ ဟပ်ဆေး ပုံကြမ်း (Hasse diagram) ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) ကို ညွှန်ပြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း အိုင်ဒီးလ်များ (semiprime ideals) ဖြစ်ကြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အပြာရောင် အမှတ်များသည် ပရိုင်မရီ အိုင်ဒီးလ်များ (primary ideals) ဖြစ်ကြသည်။]] အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (prime ideal)''' ဆိုသည်မှာ ကွင်း (ring) တစ်ခု၏ အစုပိုင်း (subset) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်းအတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း (prime number) တစ်ခု၏ အရေးကြီးသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာနှင့် တူညီမှုရှိသည်။ <ref>{{Cite book |last=Dummit |first=David S. |year=2004 |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |last2=Foote |first2=Richard M. |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-43334-9 |edition=3rd}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |year=2002 |title=Algebra |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=0-387-95385-X |series=[[Graduate Texts in Mathematics]]}}</ref> ကိန်းပြည့်များအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များမှာ ပေးထားသော သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးနှင့်အတူ သုည အိုင်ဒီးလ် (zero ideal) တို့ ပါဝင်သည့် အစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ပရစ်မစ်တစ် အိုင်ဒီးလ်များ (primitive ideals) သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည် ပရိုင်မရီ (primary) နှင့် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း (semiprime) နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကြသည်။ == ဖလှယ်ရ ကွင်းများအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{p}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိ (properties) နှစ်ခုရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့သည် <math>R</math> ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> ၏ အစုဝင်ဖြစ်ပါက <math>a</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် သို့မဟုတ် <math>b</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ *<math>\mathfrak{p}</math> သည် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးနှင့် မညီမျှရပေ။ ဤအချက်သည် ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Euclid's lemma) ဟု လူသိများသော သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသီအိုရမ်အရ <math>p</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် <math>a</math> ကို သို့မဟုတ် <math>b</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆိုနိုင်သည်။ :အပေါင်းကိန်းပြည့် (positive integer) <math>n</math> တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ (if and only if) <math>n\Z</math> သည် <math>\Z</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်း <math>R</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ၎င်း၏ '''ရောင်စဉ်''' (spectrum) ဟုခေါ်ပြီး <math>\mathrm{Spec}\ R</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုဖော်ပြသည်။ အကြောင်းအရာပေါ် မူတည်၍ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို နောက်ထပ် တည်ဆောက်ပုံများ တပ်ဆင်ထားသော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ထိုတည်ဆောက်ပုံများတွင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) တို့ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အဖိုင်းစကင်းမ် (affine scheme) ဟုခေါ်သော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်စေသည်။ === အခြားသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ထပ်တူညီပြီး (equivalent) နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်သည့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>R</math> သည် '''ဖလှယ်ရ ကွင်း''' တစ်ခုဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ် (proper ideal) <math>I</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a \notin I</math> နှင့် <math>b \notin I</math> ဖြစ်ပါက <math>ab \notin I</math> ဖြစ်ရမည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် အထက်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော စံအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ထပ်တူညီသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) ကို အသုံးပြု၍ ဆင်းသက်ချက် ရှာယူထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ === ဥပမာများ === *ရိုးရှင်းသော ဥပမာတစ်ခုမှာ ကွင်း <math>R=\Z</math> တွင် စုံကိန်းများ (even numbers) ၏ အစုပိုင်းဖြစ်သော <math>2\mathbb{Z}</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>(2)</math> ဖြင့်လည်း သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ ယင်းသင်္ကေတသည် ၂ က ထုတ်လုပ် (generate) ပေးသော အိုင်ဒီးလ်ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) <math>R</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက မည်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အစုဝင် (prime element) <math>p \in R</math> မဆို ပရင်စီပယ် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (principal prime ideal) <math>(p)</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ *အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကိန်းထွေး (complex number) မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) ပါဝင်သော ကိန်းရှင်နှစ်ခုပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ကွင်း <math>\Complex[X,Y]</math> ကို ကိုယ်စားပြုပါက ပိုလီနိုမီရယ် <math>Y^2 - X^3 - X - 1</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး၏ ကွင်း <math>\Z[X]</math> တွင် <math>2</math> နှင့် <math>X</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အိုင်ဒီးလ် <math>(2,X)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအိုင်ဒီးလ်တွင် <math>\Z[X]</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုကို ၂ ဖြင့် မြှောက်ကာ ၎င်းကို <math>\Z[X]</math> ရှိ အခြားပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော ရလဒ်နှင့် ပေါင်းခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားပိုလီနိုမီရယ်အား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းကို မျဉ်းဖြောင့် မြှောက်ဖော်ကိန်းအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော အိုင်ဒီးလ်တွင် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် စုံကိန်းဖြစ်နေသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်''' (maximal ideal) ဆိုသည်မှာ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ်များ (proper ideals) အားလုံးပါဝင်သော အစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိုင်ဒီးလ် <math>M</math> ကို ဆိုလိုသည်။ တနည်းအားဖြင့် <math>M</math> ကို ငုံထားနိုင်သော <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်ဟူ၍ အတိအကျ နှစ်ခုသာရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းတစ်ခုတွင် သုညမဟုတ်သော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အမြဲတမ်း မမှန်ကန်နိုင်ပေ။ သီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲ ဒိုမိန်း <math>\Complex[x_1,\ldots,x_n]</math> အတွက် ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သီအိုရမ်အရ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် <math>(x_1-\alpha_1, \ldots, x_n-\alpha_n)</math> ပုံစံရှိသည်။ *အကယ်၍ <math>M</math> သည် ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး (smooth manifold) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>R</math> သည် <math>M</math> ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိန်းစစ် ဖန်ရှင်များ (smooth real functions) ၏ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထို့အပြင် <math>x</math> သည် <math>M</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>f(x) = 0</math> ဖြစ်စေသော ချောမွေ့သည့် ဖန်ရှင် <math>f</math> များအားလုံး၏ အစုသည် <math>R</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ === ဂုဏ်သတ္တိများ === *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော (with unity) ကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ် <math>I</math> သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ စားလဒ်ကွင်း (factor ring) <math>R/I</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>(0)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ *အိုင်ဒီးလ် <math>I</math> တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်း၏ အစုသီအိုရီအရ ဖြည့်စွက်စု (set-theoretic complement) တွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (multiplicatively closed) ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book | last=Reid | first=Miles | author-link=Miles Reid | title=Undergraduate Commutative Algebra | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=1996 | isbn=0-521-45889-7}}</ref> *သုညမဟုတ်သော ကွင်းတိုင်းတွင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်သည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤအချက်သည် ခရူးလ်၏ သီအိုရမ် (Krull's theorem) ၏ တိုက်ရိုက် အကျိုးဆက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] 4oaq94qzqx0qm77rdf3lswbkaofk7lq 1036231 1036228 2026-06-05T19:48:33Z Mkant00 135890 1036231 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:A_portion_of_the_lattice_of_ideals_of_Z_illustrating_prime,_semiprime_and_primary_ideals_SVG.svg|right|thumb|ကိန်းပြည့်များ (integers) <math>\Z</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ပါဝင်သော လတ္တစ် (lattice) အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၏ ဟပ်ဆေး ပုံကြမ်း (Hasse diagram) ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) ကို ညွှန်ပြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း အိုင်ဒီးလ်များ (semiprime ideals) ဖြစ်ကြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အပြာရောင် အမှတ်များသည် ပရိုင်မရီ အိုင်ဒီးလ်များ (primary ideals) ဖြစ်ကြသည်။]] အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (prime ideal)''' ဆိုသည်မှာ ကွင်း (ring) တစ်ခု၏ အစုပိုင်း (subset) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်းအတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း (prime number) တစ်ခု၏ အရေးကြီးသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာနှင့် တူညီမှုရှိသည်။ <ref>{{Cite book |last=Dummit |first=David S. |year=2004 |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |last2=Foote |first2=Richard M. |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-43334-9 |edition=3rd}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |year=2002 |title=Algebra |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=0-387-95385-X |series=[[Graduate Texts in Mathematics]]}}</ref> ကိန်းပြည့်များအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များမှာ ပေးထားသော သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးနှင့်အတူ သုည အိုင်ဒီးလ် (zero ideal) တို့ ပါဝင်သည့် အစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ပရစ်မစ်တစ် အိုင်ဒီးလ်များ (primitive ideals) သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည် ပရိုင်မရီ (primary) နှင့် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း (semiprime) နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကြသည်။ == ဖလှယ်ရ ကွင်းများအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{p}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိ (properties) နှစ်ခုရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့သည် <math>R</math> ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> ၏ အစုဝင်ဖြစ်ပါက <math>a</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် သို့မဟုတ် <math>b</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ *<math>\mathfrak{p}</math> သည် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးနှင့် မညီမျှရပေ။ ဤအချက်သည် ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Euclid's lemma) ဟု လူသိများသော သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသီအိုရမ်အရ <math>p</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် <math>a</math> ကို သို့မဟုတ် <math>b</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆိုနိုင်သည်။ :အပေါင်းကိန်းပြည့် (positive integer) <math>n</math> တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ (if and only if) <math>n\Z</math> သည် <math>\Z</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်း <math>R</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ၎င်း၏ '''ရောင်စဉ်''' (spectrum) ဟုခေါ်ပြီး <math>\mathrm{Spec}\ R</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုဖော်ပြသည်။ အကြောင်းအရာပေါ် မူတည်၍ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို နောက်ထပ် တည်ဆောက်ပုံများ တပ်ဆင်ထားသော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ထိုတည်ဆောက်ပုံများတွင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) တို့ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အဖိုင်းစကင်းမ် (affine scheme) ဟုခေါ်သော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်စေသည်။ === အခြားသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ထပ်တူညီပြီး (equivalent) နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်သည့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>R</math> သည် '''ဖလှယ်ရ ကွင်း''' တစ်ခုဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ် (proper ideal) <math>I</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a \notin I</math> နှင့် <math>b \notin I</math> ဖြစ်ပါက <math>ab \notin I</math> ဖြစ်ရမည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် အထက်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော စံအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ထပ်တူညီသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) ကို အသုံးပြု၍ ဆင်းသက်ချက် ရှာယူထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) များဖြင့်လည်း အထက်ပါ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ထပ်တူညီစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>\mathfrak{p}</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် စားလဒ်ကွင်း <math>R/\mathfrak{p}</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) တစ်ခု ဖြစ်ရမည်။ သုည အိုင်ဒီးလ် <math>(0)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် မူလကွင်း <math>R</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းတစ်ခု ဖြစ်နေရန် လိုအပ်သည်။ == ပုံရိပ်များနှင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (images and homomorphisms) == ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: R \rightarrow S</math> တစ်ခု ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုအဖြစ် <math>\mathfrak{q}</math> ကို သတ်မှတ်ပါက ၎င်း၏ မူလပုံရိပ် ဖြစ်သော <math>f^{-1}(\mathfrak{q})</math> သည် မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စားလဒ်ကွင်း <math>R/f^{-1}(\mathfrak{q})</math> သည် <math>S/\mathfrak{q}</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် သုညမဟုတ်သော သုညစားကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်နိုင်ပေ။သို့သော် ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> အတွင်းရှိ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{n}</math> ၏ မူလပုံရိပ် ဖြစ်သော <math>f^{-1}(\mathfrak{n})</math> သည် မူလကွင်း <math>R</math> တွင် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ချင်မှ ဖြစ်မည်။ သေချာပေါက် ပြောနိုင်သည်မှာ ၎င်းသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုသာ ဖြစ်သည် ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>R = \mathbb{Z}</math> နှင့် <math>S = \mathbb{Q}</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathfrak{n} = 0</math> ဖြစ်သော အခြေအနေကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ === ဥပမာများ === *ကိန်းပြည့်များကွင်း <math>R = \mathbb{Z}</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>\mathbb{Z}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် ကိန်းပြည့် <math>m \ge 0</math> တစ်ခုခုအပေါ် အခြေခံသည့် <math>(m)</math> ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စုံကိန်းများ၏ အစုပိုင်းဖြစ်သော <math>2\mathbb{Z}</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ အိုင်ဒီးလ် <math>(m)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် <math>m=0</math> သို့မဟုတ် <math>m</math> ကိုယ်တိုင်က သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်နေရမည်။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> များက ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ် <math>(p)</math> အားလုံးသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စားလဒ်ကွင်း <math>\mathbb{Z}/(p)</math> သည် အစုဝင်အရေအတွက် <math>p</math> ခု ပါဝင်သော ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်နေ၍ ဖြစ်သည်။ *အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) <math>R</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက မည်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အစုဝင် (prime element) <math>p \in R</math> မဆို ပရင်စီပယ် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (principal prime ideal) <math>(p)</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ *အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကိန်းထွေး (complex number) မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) ပါဝင်သော ကိန်းရှင်နှစ်ခုပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ကွင်း <math>\Complex[X,Y]</math> ကို ကိုယ်စားပြုပါက ပိုလီနိုမီရယ် <math>Y^2 - X^3 - X - 1</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး၏ ကွင်း <math>\Z[X]</math> တွင် <math>2</math> နှင့် <math>X</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အိုင်ဒီးလ် <math>(2,X)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအိုင်ဒီးလ်တွင် <math>\Z[X]</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုကို ၂ ဖြင့် မြှောက်ကာ ၎င်းကို <math>\Z[X]</math> ရှိ အခြားပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော ရလဒ်နှင့် ပေါင်းခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားပိုလီနိုမီရယ်အား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းကို မျဉ်းဖြောင့် မြှောက်ဖော်ကိန်းအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော အိုင်ဒီးလ်တွင် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် စုံကိန်းဖြစ်နေသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်''' (maximal ideal) ဆိုသည်မှာ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ်များ (proper ideals) အားလုံးပါဝင်သော အစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိုင်ဒီးလ် <math>M</math> ကို ဆိုလိုသည်။ တနည်းအားဖြင့် <math>M</math> ကို ငုံထားနိုင်သော <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်ဟူ၍ အတိအကျ နှစ်ခုသာရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းတစ်ခုတွင် သုညမဟုတ်သော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အမြဲတမ်း မမှန်ကန်နိုင်ပေ။ သီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲ ဒိုမိန်း <math>\Complex[x_1,\ldots,x_n]</math> အတွက် ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သီအိုရမ်အရ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် <math>(x_1-\alpha_1, \ldots, x_n-\alpha_n)</math> ပုံစံရှိသည်။ *အကယ်၍ <math>M</math> သည် ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး (smooth manifold) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>R</math> သည် <math>M</math> ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိန်းစစ် ဖန်ရှင်များ (smooth real functions) ၏ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထို့အပြင် <math>x</math> သည် <math>M</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>f(x) = 0</math> ဖြစ်စေသော ချောမွေ့သည့် ဖန်ရှင် <math>f</math> များအားလုံး၏ အစုသည် <math>R</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Atiyah |first = Michael Francis |last2 = Macdonald |first2 = Ian G |title = Introduction to Commutative Algebra |date = 1969 |publisher = Westview Press }} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] 2d039fv8mjpb5swrd5ozrr37mrqlf08 1036307 1036231 2026-06-06T06:16:30Z Mkant00 135890 1036307 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:A_portion_of_the_lattice_of_ideals_of_Z_illustrating_prime,_semiprime_and_primary_ideals_SVG.svg|right|thumb|ကိန်းပြည့်များ (integers) <math>\Z</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ပါဝင်သော လတ္တစ် (lattice) အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၏ ဟပ်ဆေး ပုံကြမ်း (Hasse diagram) ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) ကို ညွှန်ပြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း အိုင်ဒီးလ်များ (semiprime ideals) ဖြစ်ကြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အပြာရောင် အမှတ်များသည် ပရိုင်မရီ အိုင်ဒီးလ်များ (primary ideals) ဖြစ်ကြသည်။]] အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (prime ideal)''' ဆိုသည်မှာ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) ]] (ring) တစ်ခု၏ အစုပိုင်း (subset) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်းအတွင်းရှိ [[သုဒ္ဓကိန်း]] (prime number) တစ်ခု၏ အရေးကြီးသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာနှင့် တူညီမှုရှိသည်။ <ref>{{Cite book |last=Dummit |first=David S. |year=2004 |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |last2=Foote |first2=Richard M. |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-471-43334-9 |edition=3rd}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |year=2002 |title=Algebra |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=0-387-95385-X |series=[[Graduate Texts in Mathematics]]}}</ref> ကိန်းပြည့်များအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များမှာ ပေးထားသော သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးနှင့်အတူ သုည အိုင်ဒီးလ် (zero ideal) တို့ ပါဝင်သည့် အစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ပရစ်မစ်တစ် အိုင်ဒီးလ်များ (primitive ideals) သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည် ပရိုင်မရီ (primary) နှင့် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း (semiprime) နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကြသည်။ == ဖလှယ်ရ ကွင်းများအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{p}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိ (properties) နှစ်ခုရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့သည် <math>R</math> ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> ၏ အစုဝင်ဖြစ်ပါက <math>a</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် သို့မဟုတ် <math>b</math> သည် <math>\mathfrak{p}</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ *<math>\mathfrak{p}</math> သည် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးနှင့် မညီမျှရပေ။ ဤအချက်သည် ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Euclid's lemma) ဟု လူသိများသော သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသီအိုရမ်အရ <math>p</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>ab</math> ကို စား၍ပြတ်ပါက <math>p</math> သည် <math>a</math> ကို သို့မဟုတ် <math>b</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆိုနိုင်သည်။ :အပေါင်းကိန်းပြည့် (positive integer) <math>n</math> တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ (if and only if) <math>n\Z</math> သည် <math>\Z</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်း <math>R</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ၎င်း၏ '''ရောင်စဉ်''' (spectrum) ဟုခေါ်ပြီး <math>\mathrm{Spec}\ R</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုဖော်ပြသည်။ အကြောင်းအရာပေါ် မူတည်၍ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို နောက်ထပ် တည်ဆောက်ပုံများ တပ်ဆင်ထားသော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ထိုတည်ဆောက်ပုံများတွင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) တို့ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အဖိုင်းစကင်းမ် (affine scheme) ဟုခေါ်သော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်စေသည်။ === အခြားသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === ထပ်တူညီပြီး (equivalent) နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်သည့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>R</math> သည် '''ဖလှယ်ရ ကွင်း''' တစ်ခုဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ် (proper ideal) <math>I</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ *အကယ်၍ <math>a \notin I</math> နှင့် <math>b \notin I</math> ဖြစ်ပါက <math>ab \notin I</math> ဖြစ်ရမည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိသည် သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် အထက်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော စံအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ထပ်တူညီသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) ကို အသုံးပြု၍ ဆင်းသက်ချက် ရှာယူထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) များဖြင့်လည်း အထက်ပါ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ထပ်တူညီစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>\mathfrak{p}</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် စားလဒ်ကွင်း <math>R/\mathfrak{p}</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) တစ်ခု ဖြစ်ရမည်။ သုည အိုင်ဒီးလ် <math>(0)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် မူလကွင်း <math>R</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းတစ်ခု ဖြစ်နေရန် လိုအပ်သည်။ == ပုံရိပ်များနှင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (images and homomorphisms) == ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: R \rightarrow S</math> တစ်ခု ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုအဖြစ် <math>\mathfrak{q}</math> ကို သတ်မှတ်ပါက ၎င်း၏ မူလပုံရိပ် ဖြစ်သော <math>f^{-1}(\mathfrak{q})</math> သည် မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စားလဒ်ကွင်း <math>R/f^{-1}(\mathfrak{q})</math> သည် <math>S/\mathfrak{q}</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် သုညမဟုတ်သော သုညစားကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်နိုင်ပေ။သို့သော် ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> အတွင်းရှိ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{n}</math> ၏ မူလပုံရိပ် ဖြစ်သော <math>f^{-1}(\mathfrak{n})</math> သည် မူလကွင်း <math>R</math> တွင် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ချင်မှ ဖြစ်မည်။ သေချာပေါက် ပြောနိုင်သည်မှာ ၎င်းသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုသာ ဖြစ်သည် ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>R = \mathbb{Z}</math> နှင့် <math>S = \mathbb{Q}</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathfrak{n} = 0</math> ဖြစ်သော အခြေအနေကို စဉ်းစားကြည့်နိုင်သည်။ === ဥပမာများ === *ကိန်းပြည့်များကွင်း <math>R = \mathbb{Z}</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>\mathbb{Z}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် ကိန်းပြည့် <math>m \ge 0</math> တစ်ခုခုအပေါ် အခြေခံသည့် <math>(m)</math> ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စုံကိန်းများ၏ အစုပိုင်းဖြစ်သော <math>2\mathbb{Z}</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ အိုင်ဒီးလ် <math>(m)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် ဖြစ်ရန်အတွက် <math>m=0</math> သို့မဟုတ် <math>m</math> ကိုယ်တိုင်က သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်နေရမည်။ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> များက ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ် <math>(p)</math> အားလုံးသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စားလဒ်ကွင်း <math>\mathbb{Z}/(p)</math> သည် အစုဝင်အရေအတွက် <math>p</math> ခု ပါဝင်သော ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်နေ၍ ဖြစ်သည်။ *အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) <math>R</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက မည်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အစုဝင် (prime element) <math>p \in R</math> မဆို ပရင်စီပယ် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (principal prime ideal) <math>(p)</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ *အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကိန်းထွေး (complex number) မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) ပါဝင်သော ကိန်းရှင်နှစ်ခုပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ကွင်း <math>\Complex[X,Y]</math> ကို ကိုယ်စားပြုပါက ပိုလီနိုမီရယ် <math>Y^2 - X^3 - X - 1</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး၏ ကွင်း <math>\Z[X]</math> တွင် <math>2</math> နှင့် <math>X</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အိုင်ဒီးလ် <math>(2,X)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအိုင်ဒီးလ်တွင် <math>\Z[X]</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုကို ၂ ဖြင့် မြှောက်ကာ ၎င်းကို <math>\Z[X]</math> ရှိ အခြားပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော ရလဒ်နှင့် ပေါင်းခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားပိုလီနိုမီရယ်အား <math>X</math> ဖြင့် မြှောက်ထားသော လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းကို မျဉ်းဖြောင့် မြှောက်ဖော်ကိန်းအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော အိုင်ဒီးလ်တွင် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် စုံကိန်းဖြစ်နေသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> အပေါ် အခြေခံထားသော ပိုလီနိုမီရယ်ကွင်း <math>R = k[x_1, \dots, x_n]</math> တွင် ၎င်းကွင်းအတွင်းရှိ '''ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ်''' (irreducible polynomial) <math>f \in R</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပါ။ '''တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း သဘောတရား''' (unique factorisation) အရ <math>f</math> က ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ် <math>(f)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်''' (maximal ideal) ဆိုသည်မှာ <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ်များ (proper ideals) အားလုံးပါဝင်သော အစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိုင်ဒီးလ် <math>M</math> ကို ဆိုလိုသည်။ တနည်းအားဖြင့် <math>M</math> ကို ငုံထားနိုင်သော <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်ဟူ၍ အတိအကျ နှစ်ခုသာရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုလုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းတစ်ခုတွင် သုညမဟုတ်သော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အမြဲတမ်း မမှန်ကန်နိုင်ပေ။ သီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲ ဒိုမိန်း <math>\Complex[x_1,\ldots,x_n]</math> အတွက် ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သီအိုရမ်အရ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် <math>(x_1-\alpha_1, \ldots, x_n-\alpha_n)</math> ပုံစံရှိသည်။ *အကယ်၍ <math>M</math> သည် ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး (smooth manifold) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>R</math> သည် <math>M</math> ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိန်းစစ် ဖန်ရှင်များ (smooth real functions) ၏ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထို့အပြင် <math>x</math> သည် <math>M</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>f(x) = 0</math> ဖြစ်စေသော ချောမွေ့သည့် ဖန်ရှင် <math>f</math> များအားလုံး၏ အစုသည် <math>R</math> အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Atiyah |first = Michael Francis |last2 = Macdonald |first2 = Ian G |title = Introduction to Commutative Algebra |date = 1969 |publisher = Westview Press }} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] 99mkcbnpx8m1zktb0djcg9yoye0gu7p 0 285312 1036181 1035996 2026-06-05T12:42:05Z Zawzawaungthwin 100038 မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ 1036181 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ''' သည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းပြီး]]နောက်ပိုင်း ဖြစ်ပွားလာသည့် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများမှ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]] သို့မဟုတ် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|စစ်ကော်မရှင်]] ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စစ်ရေးယန္တရားများကို အလုံးစုံဖယ်ရှား၍ မြို့များအား သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-01-06 |title=မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွေ ဖော်ဆောင်မယ်လို့ မန္တလေး PDF ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c24ne55vg4ro |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ဤစာရင်းတွင် ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးအသီးသီးရှိ မြို့ (Town) နှင့် မြို့နယ်ခွဲ (Sub-township) အဆင့် အခြေချနေထိုင်ရာဒေသများကို မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းက မည်သည့်အချိန်တွင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်အလက်များကို နှစ်အလိုက် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထိုမှတ်တမ်းတွင် တပ်မတော် က ပြန်လည်သိမ်းယူခဲ့မှုများလည်း ပါဝင်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] နှင့် နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆင်ရေးများကြောင့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများသည် အရှိန်အဟုန် မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်မှ မြို့ပေါင်း ၉၀ ကျော်အား သိမ်းပိုက်နိုင်သည်အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အရှေ့မြောက်က အုပ်စိုးသူအပြောင်းအလဲ |url=https://bbc.com/burmese/extra/av0hcunujm/1027operation |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ}}</ref> လက်ရှိတွင် အချို့သောမြို့များကို တပ်မတော်ဘက်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်များအပြင် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဖိအားကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ လက်လွှတ်ခဲ့ရသည့် အခြေအနေများနှင့်အတူ တော်လှန်ရေးအင်အားစုအချင်းချင်း ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်မှုများကြောင့် မြို့အုပ်ချုပ်သူ အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့မှုများလည်း ရှိနေသည်။<ref>{{Cite web |title=ချင်းပြည် ဖလမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး/ တိုက်ပွဲငယ်၁၀၉ကြိမ်ဖြစ်ပွားခဲ့ဟုဆို |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69ed79cfb4daf4566223b764 |access-date=2026-05-05 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့များ == ၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာသော နွေဦးတော်လှန်ရေးနှင့်အတူ ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် တူမီးသေနတ်များဖြင့် တော်လှန်ရေးကို စတင်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒေသခံပြည်သူများနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်တို့၏ '''ကမ်းပါးနီတိုက်ပွဲ'''သည် နွေဦးတော်လှန်ရေး၏ အဦးအစ တိုက်ပွဲတစ်ခုအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ထိုမတိုင်မီကပင် အင်အားကြီး တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အချို့နှင့် စစ်တပ်တို့အကြား ထိတွေ့တိုက်ပွဲအချို့ ရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ (EAOs) နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) များသည် စစ်ကောင်စီ၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို အဆုံးသတ်နိုင်ရန် မြို့ပြသိမ်းပိုက်မှု စစ်ဆင်ရေးများကို အရှိန်အဟုန်မြှင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) သည် ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ စစ်တပ်စွန့်ခွာသွားသော '''မကွီးအိမ်နူးမြို့'''ကို စတင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေး၏ အရှိန်အဟုန်သည် တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) က ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ခုခံတွန်းလှန်စစ် (D-Day) ကို ကြေညာကာ စစ်ဆင်ရေးများ ဖော်ဆောင်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့၏ '''၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး''' (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ) သည် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများအတွက် အားအကောင်းဆုံး အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ဗျူဟာမြောက်မြို့ပေါင်းများစွာကို တော်လှန်ရေးအင်အားစုများက အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၏ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းမှစတင်၍ အရှိန်အဟုန် မြင့်တက်လာခဲ့ရာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလအထိ စုစုပေါင်း မြို့နှင့် မြို့နယ်ခွဲပေါင်း ၉၈ မြို့ထက်မနည်းကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများက အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ သိမ်းပိုက်ရရှိမှုများတွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ချင်းပြည်နယ်တို့ရှိ ဗျူဟာမြောက် မြို့ကြီးများအပြင် နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးမြို့များလည်း ပါဝင်သည်။ {| class="wikitable" style="width: 70%; margin: auto; font-size: 88%; border-collapse: collapse; line-height: 1.6em;" |+ style="font-weight: bold; padding: 10px;" | တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့များစာရင်းအနှစ်ချုပ် |- style="background: #f2f2f2; text-align: center;" ! style="width: 8%; border: 1px solid #ccc;" | စဉ် ! style="width: 27%; border: 1px solid #ccc;" | အဖွဲ့အစည်း ! style="width: 65%; border: 1px solid #ccc;" | သိမ်းပိုက်ရရှိသည့် မြို့များ |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၁။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''ချင်းတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ''' | style="padding: 5px;" | [[မကွီအိမ်နူးမြို့|မကွီးအိမ်နူး]] {{•}} [[နှာဟရိန်မြို့|နှာဟရိန်]] {{•}} [[ဆူရ်ခွားမြို့|ဆူရ်ခွား]] {{•}} [[ဝေဘူလမြို့|ဝေဘူလ]] {{•}} [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့|ရိဒ်ခေါဒါရ်]] {{•}} [[လိုင်လင်းပီမြို့|လိုင်လင်းပီ]] {{•}} [[ရေဇွာမြို့|ရေဇွာ]] {{•}} [[ကျင်ဒွေးမြို့|ကျင်ဒွေး]] {{•}} [[ကျီခါးမြို့|ကျီခါး]] {{•}} [[တွန်းဇံမြို့|တွန်းဇံ]] {{•}} [[မတူပီမြို့|မတူပီ]] {{•}} [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] {{•}} [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] • [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၂။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' | style="padding: 5px;" | [[ပလက်ဝမြို့|ပလက်ဝ]] {{•}} [[ဆမီးမြို့|ဆမီး]] {{•}} [[ဂွမြို့|ဂွ]] • [[တပ်တောင်မြို့|တပ်တောင်]] {{•}} [[အမ်းမြို့|အမ်း]] {{•}} [[မြင်းလွှတ်မြို့|မြင်းလွှတ်]] {{•}} [[ခမောင်းဆိပ်မြို့|ခမောင်းဆိပ်]] {{•}} [[မောင်တောမြို့|မောင်တော]] {{•}} [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့|ပုဏ္ဏားကျွန်း]] {{•}} [[မအီမြို့|မအီ]] {{•}} [[ကျိန္တလီမြို့|ကျိန္တလီ]] {{•}} [[သံတွဲမြို့|သံတွဲ]] {{•}} [[ကမ်းထောင့်ကြီးမြို့|ကမ်းထောင့်ကြီး]] {{•}} [[မြေပုံမြို့|မြေပုံ]] {{•}} [[ဘူးသီးတောင်မြို့|ဘူးသီးတောင်]] {{•}} [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]] {{•}} [[စနဲမြို့|စနဲ]] • [[ကျောက်တော်မြို့|ကျောက်တော်]] {{•}} [[ရသေ့တောင်မြို့|ရသေ့တောင်]] {{•}} [[ရမ်းဗြဲမြို့|ရမ်းဗြဲ]] {{•}} [[တောင်ပြိုလက်ဝဲမြို့|တောင်ပြို]] {{•}} [[မင်းပြားမြို့|မင်းပြား]] {{•}} [[ပေါက်တောမြို့|ပေါက်တော]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၃။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''PDF / ပကဖ''' | style="padding: 5px;" | [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်]] {{•}} [[ရွှေပြည်အေးမြို့|ရွှေပြည်အေး]] {{•}} [[မော်လူးမြို့|မော်လူး]] {{•}} မြို့သစ် {{•}} [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]] {{•}} [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]] {{•}} [[သပိတ်ကျင်းမြို့|သပိတ်ကျင်း]] {{•}} [[ပင်လယ်ဘူးမြို့နယ်|ပင်လယ်ဘူး]] {{•}} [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၄။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KIA''' | style="padding: 5px;" | [[အင်ဂျန်းယန်မြို့|အင်ဂျန်းယန်]] {{•}} [[လွယ်ဂျယ်မြို့|လွယ်ဂျယ်]] {{•}} [[ဆော့လော်မြို့|ဆော့လော်]] {{•}} [[မဘိမ်းမြို့|မဘိမ်း]] {{•}} [[ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့|ဆွမ်ပရာဘွမ်]] {{•}} [[ပန်ဝါမြို့|ပန်ဝါ]] {{•}} [[ဆင်ဘိုမြို့|ဆင်ဘို]] {{•}} [[ဆဒုံးမြို့|ဆဒုံး]] {{•}} ဖိမော် {{•}} [[မြို့လှမြို့|မြို့လှ]] {{•}} [[မိုးမောက်မြို့|မိုးမောက်]] {{•}} [[ကန်ပိုက်တီမြို့|ကန်ပိုက်တီ]] {{•}} [[ဒေါ့ဖုန်းယန်မြို့|ဒေါ့ဖုန်းယန်]] {{•}} [[ချီဖွေမြို့|ချီဖွေ]] {{•}} [[မံစီမြို့|မံစီ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၅။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''MNDAA / [[TNLA]]''' | style="padding: 5px;" | [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]] {{•}} [[နမ့်ခမ်းမြို့|နမ့်ခမ်း]] {{•}} [[ဖောင်းဆိုင် (ကချင်)ရွာ၊ မူဆယ်မြို့နယ်|ဖောင်းဆိုင်]] {{•}} [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံ]] {{•}} [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]] {{•}} [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်]] • [[ပန်ဆိုင်းမြို့|ပန်ဆိုင်း]] {{•}} [[မန်တုံမြို့|မန်တုံ]] {{•}} [[မုန်းကိုးမြို့|မုန်းကိုး]] {{•}} [[နမ္မတူမြို့|နမ္မတူ]] {{•}} [[ကွမ်းလုံမြို့|ကွမ်းလုံ]] {{•}} [[မိုင်းငေါ့မြို့|မိုင်းငေါ့]] {{•}} [[မော်ထိုက်မြို့|မော်ထိုက်]] {{•}} [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]] {{•}} [[ကုန်းကြမ်းမြို့|ကုန်ကြမ်း]] {{•}} [[နောင်ချိုမြို့|နောင်ချို]] {{•}} [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]] {{•}} [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] {{•}} [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] {{•}} [[ကျောက်မဲမြို့|ကျောက်မဲ]] {{•}} [[သီပေါမြို့|သီပေါ]] {{•}} [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၆။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''UWSA''' | style="padding: 5px;" | [[ဟိုပန်မြို့|ဟိုပန်]] {{•}} [[ပန်လုံမြို့|ပန်လုံ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၇။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KNU / [[KNLA]]''' | style="padding: 5px;" | [[မုန်းမြို့|မုန်း]] {{•}} [[လေးကေ့ကော်မြို့|လေးကေ့ကော်]] {{•}} [[ဖာပွန်မြို့|ဖာပွန်]] {{•}} [[ကျိုက်ဒုံမြို့|ကျိုက်ဒုံ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၈။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KNDF / KA''' | style="padding: 5px;" | [[မယ်စဲ့မြို့|မယ်စဲ့]] {{•}} [[မိုးဗြဲ]] {{•}} [[နန်းမယ်ခုံမြို့|နန်းမယ်ခုံ]] {{•}} [[ရွာသစ်မြို့၊ ဘောလခဲခရိုင်|ရွာသစ်]] {{•}} [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]] {{•}} [[ရှားတောမြို့|ရှားတော]] • [[ဆီဆိုင်မြို့|ဆီဆိုင်]] |} == နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် အခြေအနေများ == [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] ကာလအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများမှ မြို့ပေါင်းများစွာကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း၌ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဒေသတွင်းပထဝီနိုင်ငံရေး ဖိအားများကြောင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ နယ်စပ်ဂိတ်များပိတ်ဆို့ခြင်းနှင့် ကုန်သွယ်မှုဖြတ်တောက်ခြင်း စသည့် သံတမန်ရေးရာဖိအားများကြောင့် သိမ်းပိုက်ထားသော မြို့အချို့မှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ရခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ကြားနေအဖွဲ့အစည်းများထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ထို့အပြင် [[တပ်မတော်]] ၏ ပြန်လည်ထိုးစစ်ဆင်မှုများ၊ လေကြောင်းမှ အပြင်းအထန် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်း အချင်းချင်းကြား နယ်မြေစိုးမိုးမှု အငြင်းပွားမှုများကြောင့်လည်း သိမ်းပိုက်ရရှိထားသည့် မြို့အချို့၏ အခြေအနေမှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် လက်လွှတ်ခဲ့ရခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-07-21 |title=တော်လှန်​ရေးတပ်​တွေ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ မြို့​ပေါင်း ၇၂ မြို့ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93521/ |access-date=2026-05-15 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[တွန်းဇံမြို့|တွန်းဇံ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၂၃ မေ ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၀ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက CDF ၊ CNA နှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် တွန်းဇံမြို့အား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်၊ တပ်မတော်မှ ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းဒေသတစ်ခုလုံးအား အလုံးစုံထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82986 |access-date=2026-05-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| [[တွန်းဇံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[မတူပီမြို့|မတူပီ]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၉ ဇွန် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မင်းတပ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကန်ပက်လက်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[ပလက်ဝမြို့|ပလက်ဝ]] || [[အာရက္ခတပ်တော်]]|| ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပလက်ဝမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၆ မေ ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၅ ဧပြီ ၂၀၂၆ || [[ဖလမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၇ || [[မကွီအိမ်နူးမြို့|မကွီးအိမ်နူး]]|| မင်းတပ် ([[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|CDF]]) || ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၁ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မကွီးအိမ်နူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၈ || [[နှာဟရိန်မြို့|နှာဟရိန်]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်တပ်စွန့်ခွာ |- | ၉ || [[ဆူရ်ခွားမြို့|ဆူရ်ခွား]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်တပ်စွန့်ခွာ |- | ၁၀ || [[ဝေဘူလမြို့|ဝေဘူလ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || — || စစ်တပ်၏ထိုးစစ် |- | ၁၁ || [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့|ရိဒ်ခေါဒါရ်]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|CNDF]] ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄-၂၀၂၅)|ချင်းလက်နက်ကိုင်များ၏တိုက်ခိုက်မှု]] |- | ၁၂ || [[လိုင်လင်းပီမြို့|လိုင်လင်းပီ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || တပ်စခန်းများသိမ်းပိုက်ခြင်း |- | ၁၃ || [[ရေဇွာမြို့|ရေဇွာ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || တပ်စခန်းများသိမ်းပိုက်ခြင်း |- | ၁၄ || [[ကျင်ဒွေးမြို့|ကျင်ဒွေး]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကျင်ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၅ || [[ကျီခါးမြို့|ကျီခါး]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၁၉ မေ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-05-20 |title=မြန်မာ-အိန္ဒိယနယ်စပ်မြို့ ကျီခါးကို ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစု သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52523/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၁ မေ ၂၀၂၅ || [[ကျီခါးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၆ || [[ဆမီးမြို့|ဆမီး]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]'''|| ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=AA ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ ဆမီးမြို့ ထွေအုပ်ရုံး ဗုံးကြဲခံရပြီး မီးလောင်ပျက်စီး |url=https://cjplatform.com/14-1-2025-7/ |access-date=2026-05-24 |website=cjplatform.com |language=en}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]'''၏ ထိုးစစ် |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လယ်ဘူး]]|| — || — || — || — || — |- | ၂ || [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=ဒီပဲယင်းမြို့သိမ်းပြီးနောက် ဘာ့ကြောင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရတာလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy5rnkj81po |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=ဒီပဲယင်းမြို့ကနေ တော်လှန်ရေးတပ်တွေ ဘာကြောင့် ပြန်ဆုတ်ရသလဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56607/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[ဒီပဲယင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[အင်းတော်မြို့နယ်|အင်းတော်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || [[အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၄ || [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]|| ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |date=2023-11-07 |title=မြန်မာ - အိန္ဒိယနယ်စပ်က ခမ်းပတ်မြို့ကို NUG ထပ်မံသိမ်းပိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c1r2j3vwl4no |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || |- | ၅ || [[ရွှေပြည်အေးမြို့|ရွှေပြည်အေး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃/၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ<ref>{{Cite web |date=2023-02-05 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့မှာ ဘာတွေဖြစ်ခဲ့တာလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c10eg387ql8o |access-date=2026-05-27 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| — || [[ရွှေပြည်အေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[မော်လူးမြို့|မော်လူး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=သူရမောင် |date=2023-12-13 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း မော်လူးမြို့ကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46806/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက KIA နှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် မော်လူးမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82444 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| [[မော်လူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[မြို့သစ်မြို့၊ တမူးခရိုင်|မြို့သစ်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၁ မေ ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-05-11 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း မြို့သစ်မြို့ကို NUG နဲ့ မဟာမိတ်အဖွဲ့တွေ ပူးပေါင်းသိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/myothit-nug-occupied-05112024130843.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ခလရ- ၂၂၈၊ SNA တပ်မဟာ-၈၉၁ (တပ်ရင်း-၃)၊ကသည်းတပ်ဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |- | ၈ || [[စိုင်ပြင်မြို့|စိုင်ပြင်]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]|| ၁၆ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-05-18 |title=စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို‌ သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း PDF ရွှေဘိုခရိုင်စစ်ဌာန ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/05/18/depayin-pdf-attack-police-station/ |access-date=2026-05-24 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[စိုင်ပြင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[နမ့်ခမ်းမြို့|နမ့်ခမ်း]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ့်ခမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-08 |title=သိန္နီနဲ့ ကွတ်ခိုင်ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း မြောက်ပိုင်းသုံးဖွဲ့ ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/northern-alliance-theinni-01082024011652.html |access-date=2026-06-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[သိန္နီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[မန်တုံမြို့|မန်တုံ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |title=မန်တုံမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/6587a24f6985670f203dd99e |access-date=2026-06-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မန်တုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[နမ္မတူမြို့|နမ္မတူ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-12-28 |title=သိမ်းပိုက်ခံရသည့် နမ္မတူမြို့ကို လေတပ် ဗုံးကြဲ၊ ဒေသခံများ တိမ်းရှောင်နေရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47340/ |access-date=2026-06-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ္မတူမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ကွမ်းလုံမြို့|ကွမ်းလုံ]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |last=ကျော်လွင်ဦး |date=2023-11-12 |title=ကွမ်းလုံကို အပြီးသတ်သိမ်းလိုက်ပြီလို့ ကိုးကန့်တပ်မတော် (MNDAA) ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/mndaa-kwanlone-attack-11122023111830.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[၂၀၂၃ ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၁၆ မတ် ၂၀၂၆ || [[၂၀၂၄ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|၂၀၂၄]]/[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|၂၀၂၆ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] |- | ၈ || [[နောင်ချိုမြို့|နောင်ချို]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၉ || [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[လောက်ကိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၀ || [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |date=2024-08-01 |title=မိုးမိတ်ကို TNLA သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4ng11xqdngo |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2026-01-07 |title=မိုးကုတ်နှင့် မိုးမိတ်တွင် တစ်လကျော်အထိ စစ်ကော်မရှင် အုပ်ချုပ်ရေး မလည်ပတ်နိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/70986/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]/တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်ရ |- | ၁၁ || [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |last=ကျော်လွင်ဦး |date=2024-08-03 |title=လားရှိုးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သိမ်းခံရမှု စစ်ကောင်စီကို ခြိမ်းခြောက်လာနိုင် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/larshio-junta-headquarters-mndaa-seized-08032024133609.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-05-02 |title=စစ်ကောင်စီ လားရှိုး ရမခမှာ ပြန်အထိုင်ချမှာလား |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn4wkr977r9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]/တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်ရ |- | ၁၂ || [[ကျောက်မဲမြို့|ကျောက်မဲ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/663635 |access-date=2026-05-12 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-10-01 |title=ရှမ်းမြောက်၊ ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68179/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၃ || [[သီပေါမြို့|သီပေါ]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] || ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-15 |title=သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း အရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsipaw-battle-resident-dead-10152024113654.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=သီပေါကို စစ်တပ် ပြန်ထိန်းချုပ်နိုင်တာ ဘာကြောင့်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cew429lp924o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၄ || [[ဟိုပန်မြို့|ဟိုပန်]] || [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်(၃)ဖွဲ့]]|| ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|UWSA]]ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |last=Nom |first=Nang Seng |date=2024-01-11 |title=ညီနောင်မဟာမိတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် ဟိုပန် နှင့် ပန်လုံမြို့ကို UWSA ထံပြန်လွှဲပေး |url=https://burmese.shannews.org/archives/39352 |access-date=2026-05-12 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref>|| ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ် ထိန်းချုပ်ခဲ့သောမြို့ |- | ၁၅ || [[ဆီဆိုင်မြို့|ဆီဆိုင်]] || [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်|PNLO/PNLA]]|| ၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၅ မတ် ၂၀၂၄ || [[ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁၆ || [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |first=မြတ်ပန်း |date=2023-10-27 |title=တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ချင်းရွှေဟော်မြို့ကို MNDAA သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/43988/ |access-date=2026-06-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ချင်းရွှေဟော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၇ || [[ဖောင်းဆိုင် (ကချင်)ရွာ၊ မူဆယ်မြို့နယ်|ဖောင်းဆိုင်]]|| [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၃၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=Mknnj_La |date=2023-10-30 |title=ဖောင်းဆိုင်မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း ညီနောင် ၃ ဖွဲ့ အသိပေး |url=https://www.myitkyinanewsjournal.com/the-3-brotherhood-alliance-announced-that-they-have-captured-hpawngseng/ |access-date=2026-06-04 |website=Myitkyina News Journal |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဖောင်းဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၈ || [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံ]] || — || — || — || — || [[မိုင်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၉ || [[ပန်ဆိုင်းမြို့|ပန်ဆိုင်း]] || — || — || — || — || [[ပန်ဆိုင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၀ || [[မုံးကိုးမြို့|မုံးကိုး]]|| [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၁ || [[မိုင်းငေါ့မြို့|မိုင်းငေါ့]] || — || — || — || — || [[မိုင်းငေါ့မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၂ || [[မော်ထိုက်မြို့|မော်ထိုက်]] || — || — || — || — || [[မော်ထိုက်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၃ || [[မိုးဗြဲ]]|| '''KNDF / KA'''|| ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |title=KNPP ၊ KNDF အဖွဲ့များနှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သမားများ ယာယီသိမ်းပိုက်ထားသည့် မိုးဗြဲမြို့အား တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရရှိ၊ မိုင်းရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်းများနှင့် နယ်မြေလုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/71924 |access-date=2026-05-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| ၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[မိုးဗြဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၄ || [[ကုန်းကြမ်းမြို့နယ်|ကုန်းကြမ်း]]|| — || — || — || — || ကုန်းကြမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ |- | ၂၅ || [[ပန်လုံမြို့|ပန်လုံ]]|| [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်(၃)ဖွဲ့]]|| ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|UWSA]]ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-11 |title=‘ဝ’ ဒေသက ဟိုပန်နဲ့ ပန်လုံကို စစ်ကောင်စီ စွန့်လွှတ်လိုက်ရ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/wa-hopan-panlong-junta-01112024071704.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ် ထိန်းချုပ်ခဲ့သောမြို့ |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ပေါက်တောမြို့|ပေါက်တော]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2024-01-20 |title=ပေါက်တောမြို့ကို AA သိမ်းလိုက်ပြီဟု ဒေသခံများဆို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48338/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပေါက်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[မင်းပြားမြို့|မင်းပြား]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မင်းပြားမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[ကျောက်တော်မြို့|ကျောက်တော်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=admin |date=2024-02-07 |title=ကျောက်တော်မြို့ကို AA သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့ကိုစွန့်ခွာပြေးသည့် စစ်ကောင်စီ၏ Navy ၂ စီး ကိုပါ ပစ်ခတ်နှစ်မြှုပ် |url=https://ayartimes.com/?p=32318 |access-date=2026-05-30 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကျောက်တော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-09 |title=ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြောက်ဦးမြို့ကို AA ထိန်းချုပ် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-seize-mrauku-02092024002135.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မြောက်ဦးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[မြေပုံမြို့|မြေပုံ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မြေပုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့|ပုဏ္ဏားကျွန်း]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၄ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[ရမ်းဗြဲမြို့|ရမ်းဗြဲ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၁ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ရမ်းဗြဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၈ || [[ရသေ့တောင်မြို့|ရသေ့တောင်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၇ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ရသေ့တောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၉ || [[ဘူးသီးတောင်မြို့|ဘူးသီးတောင်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၈ မေ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၀ || [[သံတွဲမြို့|သံတွဲ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=သံတွဲအကျဉ်းထောင်ကိုသိမ်းပိုက်ပြီး မြို့တွင်းကိုပါ AA ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/66967b5bb9627d108fab45e9 |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[သံတွဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၁ || [[မောင်တောမြို့|မောင်တော]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-12-11 |title=မောင်တောကို AA သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်ခေါင်းဆောင်ကို တပ်ထောက်ခံသူတွေ ဝေဖန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-supporters-criticized-minaunghlaing-12112024053030.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မောင်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၂ || [[တောင်ကုတ်မြို့|တောင်ကုတ်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-12-16 |title=တောင်ကုတ်မြို့နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီး အမ်းနဲ့ ဂွကို AA ထိုးစစ်ဆင် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-attack-ann-and-gwa-12162024021418.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[တောင်ကုတ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၃ || [[အမ်းမြို့|အမ်း]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကာလအတွင်း ပျက်စီးသွားသည့် အရပ်သားပြည်သူများ၏ နေအိမ်အဆောက်အအုံများ (ဓာတ်ပုံသတင်း) |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/68650da4bab948d833dca783 |access-date=2026-05-16 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၄ || [[ဂွမြို့|ဂွ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-12-29 |title=ဂွမြို့ကလက်ကျန်တပ်ကို အေအေက သိမ်းပြီး ဂွမြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c2ex273xrw2o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဂွမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2025-12-19 |title=NUG ထိန်းချုပ်ထားသည့် မန္တလေးတိုင်းစဉ့်ကူးမြို့ကို စစ်တပ်ပြန်လည်ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/70451/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[စဉ့်ကူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[သပိတ်ကျင်းမြို့|သပိတ်ကျင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းပြီး ကျန်ဗျူဟာမြောက်မြို့များကို ဆက်သိမ်းမည်ဟု NUG ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56993/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို လက်လွှတ်ရတာက တော်လှန်ရေးတပ်တွေအတွက်ဘာသဘောဆောင်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro |access-date=2026-05-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-07-24 |title=မိုးကုတ်မြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/moegok-tnla-occupied-07242024105207.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=Now |first=မြတ်ကြီး, နေမင်းနီ, Myanmar |date=2025-12-01 |title=စစ်တပ်ပြန်ဝင်လာတဲ့ မိုးကုတ်မြို့ စစ်ရေးအခြေအနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/69644/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်လည်ရရှိ |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၄ || [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၂ မတ် ၂၀၂၆ || [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[အင်ဂျန်းယန်မြို့|အင်ဂျန်းယန်]] || — || — || — || — || — |- | ၂ || [[ဆော့လော်မြို့|ဆော့လော်]] || — || — || — || — || — |- | ၃ || [[မဘိမ်းမြို့|မဘိမ်း]] || — || — || — || — || — |- | ၄ || [[ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့|ဆွမ်ပရာဘွမ်]] || — || — || — || — || — |- | ၅ || [[မိုးမောက်မြို့|မိုးမောက်]] || — || — || — || — || — |- | ၆ || [[ချီဖွေမြို့|ချီဖွေ]] || — || — || — || — || — |- | ၇ || [[မံစီမြို့|မံစီ]] || — || — || — || — || — |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၈ || [[လွယ်ဂျယ်မြို့|လွယ်ဂျယ်]] || — || — || — || — || — |- | ၉ || [[ပန်ဝါမြို့|ပန်ဝါ]] || — || — || — || — || — |- | ၁၀ || [[ဆင်ဘိုမြို့|ဆင်ဘို]] || — || — || — || — || — |- | ၁၁ || [[ဆဒုံးမြို့|ဆဒုံး]] || — || — || — || — || — |- | ၁၂ || ဖိမော် || — || — || — || — || — |- | ၁၃ || [[မြို့လှမြို့|မြို့လှ]] || — || — || — || — || — |- | ၁၄ || [[ကန်ပိုက်တီမြို့|ကန်ပိုက်တီ]] || — || — || — || — || — |- | ၁၅ || [[ဒေါ့ဖုန်းယန်မြို့|ဒေါ့ဖုန်းယန်]] || — || — || — || — || — |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁ || [[မုန်းမြို့|မုန်း]] || KNU ပူးပေါင်းတပ်<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2023-12-04 |title=မုန်းမြို့အား KNU ပူးပေါင်းတပ် သိမ်း |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/12/04/377138.html |access-date=2026-05-11 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref>|| ၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |title=မုန်းမြို့တွင် KNLA နှင့် PDF များ ခေတ္တဝင်ရောက်နေရာယူထားသည့် နယ်မြေခံတပ်ရင်းအား တပ်မတော် စစ်ကြောင်းများက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ မြို့အတွင်း လုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေဟု နစက ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/285077 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>|| ခမရ ၅၉၉၊ ခမရ ၅၉ဝ ကျရှုံးခြင်း<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=မုန်းမြို့က စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း KNU ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/knu-seize-junta-base-12042023084129.html |access-date=2026-05-11 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ဖာပွန်မြို့|ဖာပွန်]] || — || — || — || — || — |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၂ || [[လေးကေ့ကော်မြို့|လေးကေ့ကော်]] || — || — || — || — || — |- | ၃ || [[ကျိုက်ဒုံမြို့|ကျိုက်ဒုံ]] || — || — || — || — || — |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကယားပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[မယ်စဲ့မြို့|မယ်စဲ့]] || ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု || ၂၄ ဇွန် ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံး ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703042353/https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |url-status=dead }}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မယ်စဲ့မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] <ref>{{Cite web |last=အောင်အောင် |date=2024-03-28 |title=မယ်စဲ့မြို့ကို တပ်ပေါင်းစု ဘယ်လို သိမ်းခဲ့သလဲ |url=https://burmese.voanews.com/a/7547103.html |access-date=2026-05-12 |language=my}}</ref> |- | ၂ || [[ရှားတောမြို့|ရှားတော]] || ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု || ၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-02-14 |title=ရှားတောမြို့ကို ကရင်နီ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/02/14/89418/ |access-date=2026-05-12 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ပူးပေါင်းစစ်ဆင်ရေး |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၃ || [[နန်းမယ်ခုံမြို့|နန်းမယ်ခုံ]] || [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |date=2023-11-12 |title=နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ - |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crgpwzjrgz9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] |- | ၄ || [[ရွာသစ်မြို့၊ ဘောလခဲခရိုင်|ရွာသစ်]]|| [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၂၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ၁၂ မိုင်ကုန်း စစ်စခန်း သိမ်းပိုက်<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-01-28 |title=လွိုင်ကော်၊ ဒီးမော့ဆို၊ ရှားတော၊ ဘောလခဲ၊ မိုးဗြဲ၊ ဖယ်ခုံရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်၊ ရွာသစ်မြို့၊ မော်ချီးမြို့နှင့်မယ်စဲ့မြို့နယ်တို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်များက အပြီးသတ်ထိန်းချုပ်ရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/01/142323/ |access-date=2026-05-11 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> |- | ၅ || [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]] || [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၂၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်စခန်းများဆုတ်ခွာသွားခြင်း<ref>{{Cite web |title=အဖိုးတန်သတ္တုများထွက်ရှိသော မော်ချီးမြို့ကို ကရင်နီတော်လှန်ရေးတပ် သိမ်းပိုက် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-103096 |access-date=2026-05-11 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁ || [[မောတောင်မြို့|မောတောင်]] || [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|KNU]] ပူးပေါင်းတပ် || ၁၄ နိုဝင်ဘာ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၉ မေ ၂၀၂၆ || [[မောတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | တရုတ်ဖိအားနှင့် စစ်ရေးအခြေအနေကြောင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် မြို့များ (၂၀၂၅–၂၀၂၆) |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | နောက်ဆုံးရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- | ၁ || [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |- | ၂ || [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |- | ၃ || [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |} == ကိုးကား == <references /> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ| ]] [[Category:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 5azx2nv3g0lfmtbkn5ettayagmzx7yy 1036201 1036181 2026-06-05T13:41:40Z Zawzawaungthwin 100038 အချက်အလက်များ ဆက်လက် ထည့်သွင်း 1036201 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ''' သည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းပြီး]]နောက်ပိုင်း ဖြစ်ပွားလာသည့် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများမှ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]] သို့မဟုတ် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|စစ်ကော်မရှင်]] ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စစ်ရေးယန္တရားများကို အလုံးစုံဖယ်ရှား၍ မြို့များအား သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-01-06 |title=မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွေ ဖော်ဆောင်မယ်လို့ မန္တလေး PDF ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c24ne55vg4ro |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ဤစာရင်းတွင် ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးအသီးသီးရှိ မြို့ (Town) နှင့် မြို့နယ်ခွဲ (Sub-township) အဆင့် အခြေချနေထိုင်ရာဒေသများကို မည်သည့်အဖွဲ့အစည်းက မည်သည့်အချိန်တွင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်အလက်များကို နှစ်အလိုက် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထိုမှတ်တမ်းတွင် တပ်မတော် က ပြန်လည်သိမ်းယူခဲ့မှုများလည်း ပါဝင်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] နှင့် နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆင်ရေးများကြောင့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများသည် အရှိန်အဟုန် မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်မှ မြို့ပေါင်း ၉၀ ကျော်အား သိမ်းပိုက်နိုင်သည်အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အရှေ့မြောက်က အုပ်စိုးသူအပြောင်းအလဲ |url=https://bbc.com/burmese/extra/av0hcunujm/1027operation |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ}}</ref> လက်ရှိတွင် အချို့သောမြို့များကို တပ်မတော်ဘက်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်များအပြင် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဖိအားကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ လက်လွှတ်ခဲ့ရသည့် အခြေအနေများနှင့်အတူ တော်လှန်ရေးအင်အားစုအချင်းချင်း ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်မှုများကြောင့် မြို့အုပ်ချုပ်သူ အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့မှုများလည်း ရှိနေသည်။<ref>{{Cite web |title=ချင်းပြည် ဖလမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး/ တိုက်ပွဲငယ်၁၀၉ကြိမ်ဖြစ်ပွားခဲ့ဟုဆို |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69ed79cfb4daf4566223b764 |access-date=2026-05-05 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့များ == ၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာသော နွေဦးတော်လှန်ရေးနှင့်အတူ ဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် တူမီးသေနတ်များဖြင့် တော်လှန်ရေးကို စတင်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒေသခံပြည်သူများနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်တို့၏ '''ကမ်းပါးနီတိုက်ပွဲ'''သည် နွေဦးတော်လှန်ရေး၏ အဦးအစ တိုက်ပွဲတစ်ခုအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ထိုမတိုင်မီကပင် အင်အားကြီး တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အချို့နှင့် စစ်တပ်တို့အကြား ထိတွေ့တိုက်ပွဲအချို့ ရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ (EAOs) နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) များသည် စစ်ကောင်စီ၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို အဆုံးသတ်နိုင်ရန် မြို့ပြသိမ်းပိုက်မှု စစ်ဆင်ရေးများကို အရှိန်အဟုန်မြှင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF) သည် ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ စစ်တပ်စွန့်ခွာသွားသော '''မကွီးအိမ်နူးမြို့'''ကို စတင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေး၏ အရှိန်အဟုန်သည် တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) က ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ခုခံတွန်းလှန်စစ် (D-Day) ကို ကြေညာကာ စစ်ဆင်ရေးများ ဖော်ဆောင်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့၏ '''၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး''' (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ) သည် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများအတွက် အားအကောင်းဆုံး အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ဗျူဟာမြောက်မြို့ပေါင်းများစွာကို တော်လှန်ရေးအင်အားစုများက အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၏ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းမှစတင်၍ အရှိန်အဟုန် မြင့်တက်လာခဲ့ရာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလအထိ စုစုပေါင်း မြို့နှင့် မြို့နယ်ခွဲပေါင်း ၉၈ မြို့ထက်မနည်းကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများက အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ သိမ်းပိုက်ရရှိမှုများတွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ချင်းပြည်နယ်တို့ရှိ ဗျူဟာမြောက် မြို့ကြီးများအပြင် နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးမြို့များလည်း ပါဝင်သည်။ {| class="wikitable" style="width: 70%; margin: auto; font-size: 88%; border-collapse: collapse; line-height: 1.6em;" |+ style="font-weight: bold; padding: 10px;" | တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့များစာရင်းအနှစ်ချုပ် |- style="background: #f2f2f2; text-align: center;" ! style="width: 8%; border: 1px solid #ccc;" | စဉ် ! style="width: 27%; border: 1px solid #ccc;" | အဖွဲ့အစည်း ! style="width: 65%; border: 1px solid #ccc;" | သိမ်းပိုက်ရရှိသည့် မြို့များ |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၁။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''ချင်းတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ''' | style="padding: 5px;" | [[မကွီအိမ်နူးမြို့|မကွီးအိမ်နူး]] {{•}} [[နှာဟရိန်မြို့|နှာဟရိန်]] {{•}} [[ဆူရ်ခွားမြို့|ဆူရ်ခွား]] {{•}} [[ဝေဘူလမြို့|ဝေဘူလ]] {{•}} [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့|ရိဒ်ခေါဒါရ်]] {{•}} [[လိုင်လင်းပီမြို့|လိုင်လင်းပီ]] {{•}} [[ရေဇွာမြို့|ရေဇွာ]] {{•}} [[ကျင်ဒွေးမြို့|ကျင်ဒွေး]] {{•}} [[ကျီခါးမြို့|ကျီခါး]] {{•}} [[တွန်းဇံမြို့|တွန်းဇံ]] {{•}} [[မတူပီမြို့|မတူပီ]] {{•}} [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] {{•}} [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] • [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၂။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' | style="padding: 5px;" | [[ပလက်ဝမြို့|ပလက်ဝ]] {{•}} [[ဆမီးမြို့|ဆမီး]] {{•}} [[ဂွမြို့|ဂွ]] • [[တပ်တောင်မြို့|တပ်တောင်]] {{•}} [[အမ်းမြို့|အမ်း]] {{•}} [[မြင်းလွှတ်မြို့|မြင်းလွှတ်]] {{•}} [[ခမောင်းဆိပ်မြို့|ခမောင်းဆိပ်]] {{•}} [[မောင်တောမြို့|မောင်တော]] {{•}} [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့|ပုဏ္ဏားကျွန်း]] {{•}} [[မအီမြို့|မအီ]] {{•}} [[ကျိန္တလီမြို့|ကျိန္တလီ]] {{•}} [[သံတွဲမြို့|သံတွဲ]] {{•}} [[ကမ်းထောင့်ကြီးမြို့|ကမ်းထောင့်ကြီး]] {{•}} [[မြေပုံမြို့|မြေပုံ]] {{•}} [[ဘူးသီးတောင်မြို့|ဘူးသီးတောင်]] {{•}} [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]] {{•}} [[စနဲမြို့|စနဲ]] • [[ကျောက်တော်မြို့|ကျောက်တော်]] {{•}} [[ရသေ့တောင်မြို့|ရသေ့တောင်]] {{•}} [[ရမ်းဗြဲမြို့|ရမ်းဗြဲ]] {{•}} [[တောင်ပြိုလက်ဝဲမြို့|တောင်ပြို]] {{•}} [[မင်းပြားမြို့|မင်းပြား]] {{•}} [[ပေါက်တောမြို့|ပေါက်တော]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၃။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''PDF / ပကဖ''' | style="padding: 5px;" | [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်]] {{•}} [[ရွှေပြည်အေးမြို့|ရွှေပြည်အေး]] {{•}} [[မော်လူးမြို့|မော်လူး]] {{•}} မြို့သစ် {{•}} [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]] {{•}} [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]] {{•}} [[သပိတ်ကျင်းမြို့|သပိတ်ကျင်း]] {{•}} [[ပင်လယ်ဘူးမြို့နယ်|ပင်လယ်ဘူး]] {{•}} [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၄။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KIA''' | style="padding: 5px;" | [[အင်ဂျန်းယန်မြို့|အင်ဂျန်းယန်]] {{•}} [[လွယ်ဂျယ်မြို့|လွယ်ဂျယ်]] {{•}} [[ဆော့လော်မြို့|ဆော့လော်]] {{•}} [[မဘိမ်းမြို့|မဘိမ်း]] {{•}} [[ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့|ဆွမ်ပရာဘွမ်]] {{•}} [[ပန်ဝါမြို့|ပန်ဝါ]] {{•}} [[ဆင်ဘိုမြို့|ဆင်ဘို]] {{•}} [[ဆဒုံးမြို့|ဆဒုံး]] {{•}} ဖိမော် {{•}} [[မြို့လှမြို့|မြို့လှ]] {{•}} [[မိုးမောက်မြို့|မိုးမောက်]] {{•}} [[ကန်ပိုက်တီမြို့|ကန်ပိုက်တီ]] {{•}} [[ဒေါ့ဖုန်းယန်မြို့|ဒေါ့ဖုန်းယန်]] {{•}} [[ချီဖွေမြို့|ချီဖွေ]] {{•}} [[မံစီမြို့|မံစီ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၅။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''MNDAA / [[TNLA]]''' | style="padding: 5px;" | [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]] {{•}} [[နမ့်ခမ်းမြို့|နမ့်ခမ်း]] {{•}} [[ဖောင်းဆိုင် (ကချင်)ရွာ၊ မူဆယ်မြို့နယ်|ဖောင်းဆိုင်]] {{•}} [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံ]] {{•}} [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]] {{•}} [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်]] • [[ပန်ဆိုင်းမြို့|ပန်ဆိုင်း]] {{•}} [[မန်တုံမြို့|မန်တုံ]] {{•}} [[မုန်းကိုးမြို့|မုန်းကိုး]] {{•}} [[နမ္မတူမြို့|နမ္မတူ]] {{•}} [[ကွမ်းလုံမြို့|ကွမ်းလုံ]] {{•}} [[မိုင်းငေါ့မြို့|မိုင်းငေါ့]] {{•}} [[မော်ထိုက်မြို့|မော်ထိုက်]] {{•}} [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]] {{•}} [[ကုန်းကြမ်းမြို့|ကုန်ကြမ်း]] {{•}} [[နောင်ချိုမြို့|နောင်ချို]] {{•}} [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]] {{•}} [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] {{•}} [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] {{•}} [[ကျောက်မဲမြို့|ကျောက်မဲ]] {{•}} [[သီပေါမြို့|သီပေါ]] {{•}} [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၆။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''UWSA''' | style="padding: 5px;" | [[ဟိုပန်မြို့|ဟိုပန်]] {{•}} [[ပန်လုံမြို့|ပန်လုံ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၇။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KNU / [[KNLA]]''' | style="padding: 5px;" | [[မုန်းမြို့|မုန်း]] {{•}} [[လေးကေ့ကော်မြို့|လေးကေ့ကော်]] {{•}} [[ဖာပွန်မြို့|ဖာပွန်]] {{•}} [[ကျိုက်ဒုံမြို့|ကျိုက်ဒုံ]] |- | style="text-align: center; vertical-align: top;" | ၈။ | style="padding: 5px; vertical-align: top; background: #fafafa;" | '''KNDF / KA''' | style="padding: 5px;" | [[မယ်စဲ့မြို့|မယ်စဲ့]] {{•}} [[မိုးဗြဲ]] {{•}} [[နန်းမယ်ခုံမြို့|နန်းမယ်ခုံ]] {{•}} [[ရွာသစ်မြို့၊ ဘောလခဲခရိုင်|ရွာသစ်]] {{•}} [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]] {{•}} [[ရှားတောမြို့|ရှားတော]] • [[ဆီဆိုင်မြို့|ဆီဆိုင်]] |} == နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် အခြေအနေများ == [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] ကာလအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများမှ မြို့ပေါင်းများစွာကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း၌ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဒေသတွင်းပထဝီနိုင်ငံရေး ဖိအားများကြောင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ နယ်စပ်ဂိတ်များပိတ်ဆို့ခြင်းနှင့် ကုန်သွယ်မှုဖြတ်တောက်ခြင်း စသည့် သံတမန်ရေးရာဖိအားများကြောင့် သိမ်းပိုက်ထားသော မြို့အချို့မှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးခဲ့ရခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ကြားနေအဖွဲ့အစည်းများထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ထို့အပြင် [[တပ်မတော်]] ၏ ပြန်လည်ထိုးစစ်ဆင်မှုများ၊ လေကြောင်းမှ အပြင်းအထန် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်း အချင်းချင်းကြား နယ်မြေစိုးမိုးမှု အငြင်းပွားမှုများကြောင့်လည်း သိမ်းပိုက်ရရှိထားသည့် မြို့အချို့၏ အခြေအနေမှာ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် လက်လွှတ်ခဲ့ရခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-07-21 |title=တော်လှန်​ရေးတပ်​တွေ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ မြို့​ပေါင်း ၇၂ မြို့ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93521/ |access-date=2026-05-15 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[တွန်းဇံမြို့|တွန်းဇံ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၂၃ မေ ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၀ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက CDF ၊ CNA နှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် တွန်းဇံမြို့အား ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်၊ တပ်မတော်မှ ချင်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းဒေသတစ်ခုလုံးအား အလုံးစုံထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82986 |access-date=2026-05-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| [[တွန်းဇံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[မတူပီမြို့|မတူပီ]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၉ ဇွန် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[မင်းတပ်မြို့|မင်းတပ်]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မင်းတပ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[ကန်ပက်လက်မြို့|ကန်ပက်လက်]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကန်ပက်လက်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[ပလက်ဝမြို့|ပလက်ဝ]] || [[အာရက္ခတပ်တော်]]|| ၁၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပလက်ဝမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၆ မေ ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၅ ဧပြီ ၂၀၂၆ || [[ဖလမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၇ || [[မကွီအိမ်နူးမြို့|မကွီးအိမ်နူး]]|| မင်းတပ် ([[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|CDF]]) || ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၁ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မကွီးအိမ်နူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၈ || [[နှာဟရိန်မြို့|နှာဟရိန်]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်တပ်စွန့်ခွာ |- | ၉ || [[ဆူရ်ခွားမြို့|ဆူရ်ခွား]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်တပ်စွန့်ခွာ |- | ၁၀ || [[ဝေဘူလမြို့|ဝေဘူလ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || — || စစ်တပ်၏ထိုးစစ် |- | ၁၁ || [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့|ရိဒ်ခေါဒါရ်]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|CNDF]] ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄-၂၀၂၅)|ချင်းလက်နက်ကိုင်များ၏တိုက်ခိုက်မှု]] |- | ၁၂ || [[လိုင်လင်းပီမြို့|လိုင်လင်းပီ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး|CNF]],ချင်းပူးပေါင်းအဖွဲ့ || ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || တပ်စခန်းများသိမ်းပိုက်ခြင်း |- | ၁၃ || [[ရေဇွာမြို့|ရေဇွာ]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၂၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || တပ်စခန်းများသိမ်းပိုက်ခြင်း |- | ၁၄ || [[ကျင်ဒွေးမြို့|ကျင်ဒွေး]] || [[ချင်းညီနောင်]]|| ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကျင်ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၅ || [[ကျီခါးမြို့|ကျီခါး]] || [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|CNA]],[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]|| ၁၉ မေ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-05-20 |title=မြန်မာ-အိန္ဒိယနယ်စပ်မြို့ ကျီခါးကို ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစု သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52523/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၁ မေ ၂၀၂၅ || [[ကျီခါးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၆ || [[ဆမီးမြို့|ဆမီး]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]'''|| ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=AA ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ ဆမီးမြို့ ထွေအုပ်ရုံး ဗုံးကြဲခံရပြီး မီးလောင်ပျက်စီး |url=https://cjplatform.com/14-1-2025-7/ |access-date=2026-05-24 |website=cjplatform.com |language=en}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]'''၏ ထိုးစစ် |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လယ်ဘူး]]|| — || — || — || — || — |- | ၂ || [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=ဒီပဲယင်းမြို့သိမ်းပြီးနောက် ဘာ့ကြောင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရတာလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy5rnkj81po |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=ဒီပဲယင်းမြို့ကနေ တော်လှန်ရေးတပ်တွေ ဘာကြောင့် ပြန်ဆုတ်ရသလဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56607/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[ဒီပဲယင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[အင်းတော်မြို့နယ်|အင်းတော်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || [[အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၄ || [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]|| ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |date=2023-11-07 |title=မြန်မာ - အိန္ဒိယနယ်စပ်က ခမ်းပတ်မြို့ကို NUG ထပ်မံသိမ်းပိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c1r2j3vwl4no |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || |- | ၅ || [[ရွှေပြည်အေးမြို့|ရွှေပြည်အေး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃/၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ<ref>{{Cite web |date=2023-02-05 |title=ရွှေပြည်အေးမြို့မှာ ဘာတွေဖြစ်ခဲ့တာလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c10eg387ql8o |access-date=2026-05-27 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| — || [[ရွှေပြည်အေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[မော်လူးမြို့|မော်လူး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=သူရမောင် |date=2023-12-13 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း မော်လူးမြို့ကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46806/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက KIA နှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် မော်လူးမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82444 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| [[မော်လူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[မြို့သစ်မြို့၊ တမူးခရိုင်|မြို့သစ်]]|| [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၁ မေ ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-05-11 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း မြို့သစ်မြို့ကို NUG နဲ့ မဟာမိတ်အဖွဲ့တွေ ပူးပေါင်းသိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/myothit-nug-occupied-05112024130843.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ခလရ- ၂၂၈၊ SNA တပ်မဟာ-၈၉၁ (တပ်ရင်း-၃)၊ကသည်းတပ်ဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |- | ၈ || [[စိုင်ပြင်မြို့|စိုင်ပြင်]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]|| ၁၆ မေ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-05-18 |title=စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို‌ သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း PDF ရွှေဘိုခရိုင်စစ်ဌာန ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/05/18/depayin-pdf-attack-police-station/ |access-date=2026-05-24 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[စိုင်ပြင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[နမ့်ခမ်းမြို့|နမ့်ခမ်း]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ့်ခမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-08 |title=သိန္နီနဲ့ ကွတ်ခိုင်ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း မြောက်ပိုင်းသုံးဖွဲ့ ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/northern-alliance-theinni-01082024011652.html |access-date=2026-06-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[သိန္နီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[မန်တုံမြို့|မန်တုံ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |title=မန်တုံမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/6587a24f6985670f203dd99e |access-date=2026-06-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မန်တုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[နမ္မတူမြို့|နမ္မတူ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-12-28 |title=သိမ်းပိုက်ခံရသည့် နမ္မတူမြို့ကို လေတပ် ဗုံးကြဲ၊ ဒေသခံများ တိမ်းရှောင်နေရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47340/ |access-date=2026-06-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[နမ္မတူမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ကွမ်းလုံမြို့|ကွမ်းလုံ]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |last=ကျော်လွင်ဦး |date=2023-11-12 |title=ကွမ်းလုံကို အပြီးသတ်သိမ်းလိုက်ပြီလို့ ကိုးကန့်တပ်မတော် (MNDAA) ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/mndaa-kwanlone-attack-11122023111830.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[၂၀၂၃ ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၁၆ မတ် ၂၀၂၆ || [[၂၀၂၄ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|၂၀၂၄]]/[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|၂၀၂၆ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] |- | ၈ || [[နောင်ချိုမြို့|နောင်ချို]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၉ || [[လောက်ကိုင်မြို့|လောက်ကိုင်]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[လောက်ကိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၀ || [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |date=2024-08-01 |title=မိုးမိတ်ကို TNLA သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4ng11xqdngo |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2026-01-07 |title=မိုးကုတ်နှင့် မိုးမိတ်တွင် တစ်လကျော်အထိ စစ်ကော်မရှင် အုပ်ချုပ်ရေး မလည်ပတ်နိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/70986/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]/တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်ရ |- | ၁၁ || [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ <ref>{{Cite web |last=ကျော်လွင်ဦး |date=2024-08-03 |title=လားရှိုးတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သိမ်းခံရမှု စစ်ကောင်စီကို ခြိမ်းခြောက်လာနိုင် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/larshio-junta-headquarters-mndaa-seized-08032024133609.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-05-02 |title=စစ်ကောင်စီ လားရှိုး ရမခမှာ ပြန်အထိုင်ချမှာလား |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn4wkr977r9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]/တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်ရ |- | ၁၂ || [[ကျောက်မဲမြို့|ကျောက်မဲ]] || '''[[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]'''|| ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=ကျောက်မဲမြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/663635 |access-date=2026-05-12 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-10-01 |title=ရှမ်းမြောက်၊ ကျောက်မဲမြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ပြီ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68179/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[ကျောက်မဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၃ || [[သီပေါမြို့|သီပေါ]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] || ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-15 |title=သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း အရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsipaw-battle-resident-dead-10152024113654.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=သီပေါကို စစ်တပ် ပြန်ထိန်းချုပ်နိုင်တာ ဘာကြောင့်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cew429lp924o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၄ || [[ဟိုပန်မြို့|ဟိုပန်]] || [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်(၃)ဖွဲ့]]|| ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|UWSA]]ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |last=Nom |first=Nang Seng |date=2024-01-11 |title=ညီနောင်မဟာမိတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် ဟိုပန် နှင့် ပန်လုံမြို့ကို UWSA ထံပြန်လွှဲပေး |url=https://burmese.shannews.org/archives/39352 |access-date=2026-05-12 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref>|| ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ် ထိန်းချုပ်ခဲ့သောမြို့ |- | ၁၅ || [[ဆီဆိုင်မြို့|ဆီဆိုင်]] || [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်|PNLO/PNLA]]|| ၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၅ မတ် ၂၀၂၄ || [[ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၆ || [[မဘိမ်းမြို့|မဘိမ်း]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၂၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-21 |title=မဘိမ်းမြို့ကို KIA ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kia-attacked-seized-mabein-01212024042042.html |access-date=2026-06-05 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || || [[မဘိမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁၇ || [[ချင်းရွှေဟော်မြို့|ချင်းရွှေဟော်]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |first=မြတ်ပန်း |date=2023-10-27 |title=တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ချင်းရွှေဟော်မြို့ကို MNDAA သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/43988/ |access-date=2026-06-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ချင်းရွှေဟော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၈ || [[ဖောင်းဆိုင် (ကချင်)ရွာ၊ မူဆယ်မြို့နယ်|ဖောင်းဆိုင်]]|| [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၃၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |last=Mknnj_La |date=2023-10-30 |title=ဖောင်းဆိုင်မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း ညီနောင် ၃ ဖွဲ့ အသိပေး |url=https://www.myitkyinanewsjournal.com/the-3-brotherhood-alliance-announced-that-they-have-captured-hpawngseng/ |access-date=2026-06-04 |website=Myitkyina News Journal |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဖောင်းဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၉ || [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံ]] || — || — || — || — || [[မိုင်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၀ || [[ပန်ဆိုင်းမြို့|ပန်ဆိုင်း]] || — || — || — || — || [[ပန်ဆိုင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၁ || [[မုံးကိုးမြို့|မုံးကိုး]]|| [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၂ || [[မိုင်းငေါ့မြို့|မိုင်းငေါ့]] || — || — || — || — || [[မိုင်းငေါ့မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၃ || [[မော်ထိုက်မြို့|မော်ထိုက်]] || — || — || — || — || [[မော်ထိုက်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၄ || [[မိုးဗြဲ]]|| '''KNDF / KA'''|| ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |title=KNPP ၊ KNDF အဖွဲ့များနှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သမားများ ယာယီသိမ်းပိုက်ထားသည့် မိုးဗြဲမြို့အား တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရရှိ၊ မိုင်းရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်းများနှင့် နယ်မြေလုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/71924 |access-date=2026-05-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>|| ၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ || [[မိုးဗြဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂၅ || [[ကုန်းကြမ်းမြို့နယ်|ကုန်းကြမ်း]]|| — || — || — || — || ကုန်းကြမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ |- | ၂၆ || [[ပန်လုံမြို့|ပန်လုံ]]|| [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်(၃)ဖွဲ့]]|| ၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|UWSA]]ပြန်ထိန်းချုပ်<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-11 |title=‘ဝ’ ဒေသက ဟိုပန်နဲ့ ပန်လုံကို စစ်ကောင်စီ စွန့်လွှတ်လိုက်ရ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/wa-hopan-panlong-junta-01112024071704.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || စစ်တပ် ထိန်းချုပ်ခဲ့သောမြို့ |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ပေါက်တောမြို့|ပေါက်တော]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2024-01-20 |title=ပေါက်တောမြို့ကို AA သိမ်းလိုက်ပြီဟု ဒေသခံများဆို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48338/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပေါက်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[မင်းပြားမြို့|မင်းပြား]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မင်းပြားမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[ကျောက်တော်မြို့|ကျောက်တော်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=admin |date=2024-02-07 |title=ကျောက်တော်မြို့ကို AA သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့ကိုစွန့်ခွာပြေးသည့် စစ်ကောင်စီ၏ Navy ၂ စီး ကိုပါ ပစ်ခတ်နှစ်မြှုပ် |url=https://ayartimes.com/?p=32318 |access-date=2026-05-30 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ကျောက်တော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-09 |title=ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြောက်ဦးမြို့ကို AA ထိန်းချုပ် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-seize-mrauku-02092024002135.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မြောက်ဦးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[မြေပုံမြို့|မြေပုံ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မြေပုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့|ပုဏ္ဏားကျွန်း]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၄ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[ရမ်းဗြဲမြို့|ရမ်းဗြဲ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၁ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ရမ်းဗြဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၈ || [[ရသေ့တောင်မြို့|ရသေ့တောင်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၇ မတ် ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ရသေ့တောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၉ || [[ဘူးသီးတောင်မြို့|ဘူးသီးတောင်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၈ မေ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၀ || [[သံတွဲမြို့|သံတွဲ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=သံတွဲအကျဉ်းထောင်ကိုသိမ်းပိုက်ပြီး မြို့တွင်းကိုပါ AA ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/66967b5bb9627d108fab45e9 |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[သံတွဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၁ || [[မောင်တောမြို့|မောင်တော]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-12-11 |title=မောင်တောကို AA သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်ခေါင်းဆောင်ကို တပ်ထောက်ခံသူတွေ ဝေဖန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-supporters-criticized-minaunghlaing-12112024053030.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မောင်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၂ || [[တောင်ကုတ်မြို့|တောင်ကုတ်]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-12-16 |title=တောင်ကုတ်မြို့နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီး အမ်းနဲ့ ဂွကို AA ထိုးစစ်ဆင် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-attack-ann-and-gwa-12162024021418.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[တောင်ကုတ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၃ || [[အမ်းမြို့|အမ်း]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကာလအတွင်း ပျက်စီးသွားသည့် အရပ်သားပြည်သူများ၏ နေအိမ်အဆောက်အအုံများ (ဓာတ်ပုံသတင်း) |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/68650da4bab948d833dca783 |access-date=2026-05-16 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၄ || [[ဂွမြို့|ဂွ]] || '''[[အာရက္ခတပ်တော်|AA]]''' || ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-12-29 |title=ဂွမြို့ကလက်ကျန်တပ်ကို အေအေက သိမ်းပြီး ဂွမြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c2ex273xrw2o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[ဂွမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2025-12-19 |title=NUG ထိန်းချုပ်ထားသည့် မန္တလေးတိုင်းစဉ့်ကူးမြို့ကို စစ်တပ်ပြန်လည်ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/70451/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| [[စဉ့်ကူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[သပိတ်ကျင်းမြို့|သပိတ်ကျင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းပြီး ကျန်ဗျူဟာမြောက်မြို့များကို ဆက်သိမ်းမည်ဟု NUG ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56993/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို လက်လွှတ်ရတာက တော်လှန်ရေးတပ်တွေအတွက်ဘာသဘောဆောင်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro |access-date=2026-05-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| [[သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-07-24 |title=မိုးကုတ်မြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/moegok-tnla-occupied-07242024105207.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၂၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅<ref>{{Cite web |last=Now |first=မြတ်ကြီး, နေမင်းနီ, Myanmar |date=2025-12-01 |title=စစ်တပ်ပြန်ဝင်လာတဲ့ မိုးကုတ်မြို့ စစ်ရေးအခြေအနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/69644/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်လည်ရရှိ |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၄ || [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]] || [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]] || ၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၂ မတ် ၂၀၂၆ || [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[အင်ဂျန်းယန်မြို့|အင်ဂျန်းယန်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၂ || [[ဆော့လော်မြို့|ဆော့လော်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=မောင်ရွှေဝါ |first=မင်းမောင် |date=2024-10-02 |title=ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ မြို့နှစ်မြို့ကို နှစ်ရက်အတွင်း KIA သိမ်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/58098/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| — || — || — |- | ၃ || [[ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့|ဆွမ်ပရာဘွမ်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၄ || [[မိုးမောက်မြို့|မိုးမောက်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၅ || [[ချီဖွေမြို့|ချီဖွေ]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || — || — || — |- | ၆ || [[မံစီမြို့|မံစီ]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၇ || [[လွယ်ဂျယ်မြို့|လွယ်ဂျယ်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၈ || [[ပန်ဝါမြို့|ပန်ဝါ]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၉ || [[ဆင်ဘိုမြို့|ဆင်ဘို]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| ၂၉ ဧပြီ​၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |date=2024-04-29 |title=လက်ကျန်စစ်စခန်းကို သိမ်းပြီးနောက် ဆင်ဘိုမြို့ကို KIA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/51682/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| — || — || — |- | ၁၀ || [[ဆဒုံးမြို့|ဆဒုံး]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၁၁ || [[ဖီမောရွာ၊ ချီဖွေမြို့နယ်|ဖိမော်]]|| [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၁၂ || [[မြို့လှမြို့|မြို့လှ]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၁၃ || [[ကန်ပိုက်တီမြို့|ကံပိုင်တည်]]|| [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |- | ၁၄ || [[ဒေါ့ဖုန်းယန်မြို့|ဒေါ့ဖုန်းယန်]] || [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]]|| — || — || — || — |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁ || [[မုန်းမြို့|မုန်း]] || KNU ပူးပေါင်းတပ်<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2023-12-04 |title=မုန်းမြို့အား KNU ပူးပေါင်းတပ် သိမ်း |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/12/04/377138.html |access-date=2026-05-11 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref>|| ၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |title=မုန်းမြို့တွင် KNLA နှင့် PDF များ ခေတ္တဝင်ရောက်နေရာယူထားသည့် နယ်မြေခံတပ်ရင်းအား တပ်မတော် စစ်ကြောင်းများက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ မြို့အတွင်း လုံခြုံရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေဟု နစက ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/285077 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>|| ခမရ ၅၉၉၊ ခမရ ၅၉ဝ ကျရှုံးခြင်း<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=မုန်းမြို့က စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း KNU ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/knu-seize-junta-base-12042023084129.html |access-date=2026-05-11 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[ဖာပွန်မြို့|ဖာပွန်]] || — || — || — || — || — |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၂ || [[လေးကေ့ကော်မြို့|လေးကေ့ကော်]] || — || — || — || — || — |- | ၃ || [[ကျိုက်ဒုံမြို့|ကျိုက်ဒုံ]] || — || — || — || — || — |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | ကယားပြည်နယ်အတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်များ |- | ၁ || [[မယ်စဲ့မြို့|မယ်စဲ့]] || ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု || ၂၄ ဇွန် ၂၀၂၃ <ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=မယ်စဲ့မြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံး ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု သိမ်းယူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703042353/https://myanmar-now.org/mm/news/38487/ |url-status=dead }}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[မယ်စဲ့မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] <ref>{{Cite web |last=အောင်အောင် |date=2024-03-28 |title=မယ်စဲ့မြို့ကို တပ်ပေါင်းစု ဘယ်လို သိမ်းခဲ့သလဲ |url=https://burmese.voanews.com/a/7547103.html |access-date=2026-05-12 |language=my}}</ref> |- | ၂ || [[ရှားတောမြို့|ရှားတော]] || ကရင်နီတပ်ပေါင်းစု || ၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-02-14 |title=ရှားတောမြို့ကို ကရင်နီ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/02/14/89418/ |access-date=2026-05-12 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ပူးပေါင်းစစ်ဆင်ရေး |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၃ || [[နန်းမယ်ခုံမြို့|နန်းမယ်ခုံ]] || [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၁၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃<ref>{{Cite web |date=2023-11-12 |title=နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ - |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crgpwzjrgz9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] |- | ၄ || [[ရွာသစ်မြို့၊ ဘောလခဲခရိုင်|ရွာသစ်]]|| [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၂၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || ၁၂ မိုင်ကုန်း စစ်စခန်း သိမ်းပိုက်<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-01-28 |title=လွိုင်ကော်၊ ဒီးမော့ဆို၊ ရှားတော၊ ဘောလခဲ၊ မိုးဗြဲ၊ ဖယ်ခုံရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်၊ ရွာသစ်မြို့၊ မော်ချီးမြို့နှင့်မယ်စဲ့မြို့နယ်တို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်များက အပြီးသတ်ထိန်းချုပ်ရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/01/142323/ |access-date=2026-05-11 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> |- | ၅ || [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]] || [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]]|| ၂၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ || — || စစ်စခန်းများဆုတ်ခွာသွားခြင်း<ref>{{Cite web |title=အဖိုးတန်သတ္တုများထွက်ရှိသော မော်ချီးမြို့ကို ကရင်နီတော်လှန်ရေးတပ် သိမ်းပိုက် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-103096 |access-date=2026-05-11 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ရာမြို့များ |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | မူလသိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | ရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- ! colspan="7" style="background: #f8f9fa; text-align: left; color: #3366cc; padding-left: 10px;" | မြို့နယ်ခွဲများ |- | ၁ || [[မောတောင်မြို့|မောတောင်]] || [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|KNU]] ပူးပေါင်းတပ် || ၁၄ နိုဝင်ဘာ၂၀၂၅ || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || ၁၉ မေ ၂၀၂၆ || [[မောတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 5px;" | တရုတ်ဖိအားနှင့် စစ်ရေးအခြေအနေကြောင့် နယ်မြေထိန်းချုပ်မှု အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် မြို့များ (၂၀၂၅–၂၀၂၆) |- style="background: #eaecf0; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="width: 5%;" | စဉ် !! style="width: 15%;" | မြို့အမည် !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်သည့်အဖွဲ့ !! style="width: 15%;" | သိမ်းပိုက်ရက်စွဲ !! style="width: 15%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width: 12%;" | နောက်ဆုံးရက်စွဲ !! အပြောင်းအလဲဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်း |- | ၁ || [[မိုးကုတ်မြို့|မိုးကုတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |- | ၂ || [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်]] || [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |- | ၃ || [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] || [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]]|| - || စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် || - || တရုတ်ဖိအား |} == ကိုးကား == <references /> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ| ]] [[Category:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 5r6115arg1yxy8svk78rqa3x7vx9zfd 0 286967 1036219 1036161 2026-06-05T15:49:03Z Mkant00 135890 1036219 wikitext text/x-wiki '''ကွင်း''' (ring) ဆိုသည်မှာ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းတည်ဆောက်ပုံတွင် အပေါင်း (addition) နှင့် မြှောက်ခြင်း (multiplication) တွက်ချက်မှုတို့ကို အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ရှိရန် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတွက်ချက်မှုနှစ်ခုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ဖြန့်ဝေရဂုဏ်သတ္တိများနှင့်ပတ်သက်၍ အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု ရှိကြသည်။ ကွင်းတစ်ခုအတွက် အခြေခံအကျဆုံး ဥပမာတစ်ခုမှာ သာမန် ကိန်းများပေါင်းခြင်း၊ မြှောက်ခြင်းတို့နှင့် တွဲဖက်ထားသော ကိန်းပြည့်များ (integers) အစု <math>\mathbb{Z}</math> ပင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Citation |last=Fischer |first=Gerd |last2=Springborn |first2=Boris |title=Lineare Algebra |series=Grundkurs Mathematik |date=2025 |issn=2626-613X |doi=10.1007/978-3-662-71261-0 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-71261-0 |access-date=2026-03-29}}</ref> '''ကွင်းသီအိုရီ''' (ring theory) သည် အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဘာသာရပ်သည် ကွင်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။ == အမည်ပေးခြင်း == ကွင်းဟူသော သဘောတရားကို ရစ်ချတ် ဒက်ဒီကင်း (Richard Dedekind) က စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ''ကွင်း'' ဟူသော အမည်နာမကိုမူ ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>[https://jeff560.tripod.com/r.html ''Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (R)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118010721/https://jeff560.tripod.com/r.html |date=18 January 2021 }} 17. Juli 2007</ref><ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Ring_theory/ The development of Ring Theory] (17. Juli 2007)</ref> အချို့သော သီးသန့်အခြေအနေများတွင် ''ကွင်း'' ဟူသော အမည်အပြင် ''ဒိုမိန်း'' (domain) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကိုလည်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုံးစွဲကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စာပေကျမ်းဂန်များတွင် အင်တီဂရယ် ကွင်း (integral ring) ဟူသော စကားလုံးထက် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပိုမိုတွေ့ရှိရသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ == သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲများနှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ ကွင်း၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲလွဲမှုများ ရှိနိုင်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုနှင့်တစ်ခုကြား၌ပင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာခြားသွားတတ်သည်။ အလားတူပင် မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များမှာလည်း အနည်းငယ် ကွဲလွဲနိုင်သည်။ ထို့အပြင် တည်ဆောက်ပုံပိုင်းများနှင့် မူလတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များမှာလည်း ပြောင်းလဲမှုများ ရှိတတ်သည်။ သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ဤသို့ ကွဲပြားနေသော ကွင်းသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) အရ ကွဲပြားသော ကတ်တဂိုရီများ (categories) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ === ကွင်း === '''ကွင်း''' (ring) <math>(R, +, \cdot)</math> ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>R</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>+</math> နှင့် <math>\cdot</math> ဟူသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operations) နှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ယင်းတွက်ချက်မှုများသည် '''ကွင်း နဂိုမှန်အဆိုများ''' (ring axioms) ဟုခေါ်သော အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ <math>(R, +)</math> သည် '''အပေါင်း''' (addition) <math>+</math> အောက်တွင် အဘီလီယန်[[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]] (abelian group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအုပ်စု၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) ကို ကွင်း <math>R</math> ၏ သုည အစုဝင်အဖြစ် <math>0</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ <math>(R, \cdot)</math> သည် '''မြှောက်ခြင်း''' (multiplication) <math>\cdot</math> အောက်တွင် ဆီမီးအုပ်စု (semigroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအမြှောက်လက္ခဏာကို အများအားဖြင့် ချန်လှပ်၍ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>(R, +, \cdot)</math> သည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမများ (distributive laws) ပြည့်စုံရမည်။ <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>a, b, c</math> အားလုံးအတွက်၊ :: <math>a \cdot (b + c) = (a \cdot b) + (a \cdot c) = a b + a c</math>       နှင့် :: <math>(a + b) \cdot c = (a \cdot c) + (b \cdot c) = a c + b c</math>       တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြှောက်ခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutative property) ပြည့်စုံသော ကွင်းကို ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ၎င်းကို ဖလှယ်၍မရသော ကွင်း (non-commutative ring) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (ring with unity) === ဆီမီးအုပ်စု <math>(R,\cdot)</math> တွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက်အကျုံးဝင်သော ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် ယင်းကို [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ထိုအခါ <math>(R, +, \cdot)</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) ဟု ခေါ်သည်။ ဘယ်ဘက် သို့မဟုတ် ညာဘက် တစ်ဖက်တည်းအတွက်သာ ထပ်တူရအစုဝင် ပါဝင်သော ကွင်းများကို ကွင်းသီအိုရီ (ring theory) တွင် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများအဖြစ် မသတ်မှတ်ပေ။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းတစ်ခုဆိုလျှင် အခြေခံအားဖြင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိရှိပြီး ယူနစ်ပါဝင်သော ကွင်းဟုသာ နားလည်ထားကြသည်။ ယူနစ်မပါဝင်သော အခြားကွင်းများကိုမူ ဆူဒိုကွင်း (pseudo-ring) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာရပ်တွင် ယင်းကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိမရှိသော ကွင်း (non-unital ring) သို့မဟုတ် အက္ခရာ 'i' ကို ဖယ်ရှားထားသည့် rng ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of unital rings) တွင် ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (ring homomorphisms) သည် ၎င်းယူနစ်များကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ မည်သည့် ကွင်းကိုမဆို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုအတွင်းသို့ ထည့်သွင်း (embed) နိုင်သည်။ ကွင်းတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> နှင့် သုညအစုဝင် <math>0</math> တို့ တူညီနေပါက မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>x = x \cdot 1 = x \cdot 0 = 0</math> ဖြစ်သွားမည်။ ထိုသို့ အစုဝင် သုည တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကွင်းကို သုည ကွင်း (zero ring) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို အကြမ်းအားဖြင့် သုညဂဏန်း <math>0</math> ဖြင့်ပင် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ === ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring with unity) === ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ဘာသာရပ်တွင် ကွင်းများကို '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ ကွင်းများ''' (commutative rings with unity) အဖြစ်သာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ == ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် ကွင်းပိုင်း (ring homomorphism and subring) == '''ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (ring homomorphism) ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> မှ ကွင်း <math>S</math> သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ပုံဖော်မှု <math>f</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းပုံဖော်မှုသည် အပေါင်းနှင့် မြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင်ကိုလည်း မပြောင်းလဲစေရပေ။ အတိအကျဆိုရလျှင် မည်သည့် <math>x, y \in R</math> အတွက်မဆို <math>f(x+y)=f(x)+f(y)</math> နှင့် <math>f(xy)=f(x)f(y)</math> ဖြစ်ရမည်။ ထို့အပြင် <math>f(1)=1</math> ဖြစ်ရမည်။ ပုံဖော်မှု <math>f</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စုများဆိုင်ရာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် <math>f(x-y)=f(x)-f(y)</math> နှင့် <math>f(-x)=-f(x)</math> အစရှိသည့် ဂုဏ်သတ္တိများနှင့်လည်း ပြည့်စုံသည်။ ထို့ပြင် <math>f(0)=0</math> လည်း ဖြစ်သည်။ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် နှစ်ခုဖြစ်သော <math>f: R \rightarrow S</math> နှင့် <math>g: S \rightarrow T</math> တို့ကို ပေါင်းစပ်လိုက်လျှင်လည်း နောက်ထပ် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်သည့် <math>g \circ f: R \rightarrow T</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ '''ကွင်းပိုင်း''' (subring) ဆိုသည်မှာ မူလကွင်း <math>R</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအစုပိုင်းသည် အပေါင်းနှင့် မြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ရှိရမည်။ ထို့ပြင် မူလကွင်း၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) လည်း ၎င်းအစုပိုင်းထဲတွင် ပါဝင်ရမည်။ ထိုအခါ ကွင်းပိုင်းမှ မူလကွင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ထပ်တူကျ ပုံဖော်မှုသည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ == အိုင်ဒီးလ်နှင့် စားလဒ်ကွင်း (ideal and quotient ring) == အိုင်ဒီးလ် (ideal) <math>\mathfrak{a}</math> ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> ၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မည်သည့် <math>x \in R</math> နှင့် <math>y \in \mathfrak{a}</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>xy</math> သည် <math>\mathfrak{a}</math> ထဲတွင် ပါဝင်ရမည်။ တနည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် <math>R\mathfrak{a} \subseteq \mathfrak{a}</math> ဖြစ်ရမည်။ အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a}</math> ကို အသုံးပြု၍ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အချို့က ၎င်းကို အကြွင်းအတန်းအစားကွင်း (residue-class ring) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုသည် စားလဒ်အုပ်စု <math>R/\mathfrak{a}</math> အပေါ်သို့ ထူးခြားစွာသီးသန့် တည်ရှိနေသော မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအဖြစ် သက်ရောက်သည်။ ထိုသို့ သက်ရောက်လာခြင်းကြောင့် <math>R/\mathfrak{a}</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ၎င်းစားလဒ်ကွင်း၏ အစုဝင်များသည် မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>\mathfrak{a}</math> ၏ ကိုဆက် (coset) များ ဖြစ်ကြသည်။ ကွင်း <math>R</math> မှ အစုဝင် <math>x</math> အသီးသီးကို သက်ဆိုင်ရာ ကိုဆက် <math>x+\mathfrak{a}</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပုံဖော်မှု <math>\phi: R \rightarrow R/\mathfrak{a}</math> သည် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်း၌ <math>\mathfrak{a}</math> ကို ငုံထားသော အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{b}</math> များ ရှိကြသည်။ ထို့အတူ စားလဒ်ကွင်း <math>R/\mathfrak{a}</math> အတွင်း၌လည်း အိုင်ဒီးလ် <math>\overline{\mathfrak{b}}</math> များ ရှိကြသည်။ ထိုအိုင်ဒီးလ် နှစ်မျိုးကြားတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ရိုက်ကိုက်ညီမှု ရှိပြီး <math>\mathfrak{b} = \phi^{-1}(\overline{\mathfrak{b}})</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် အစဉ်လိုက်မပျက် ကိုက်ညီနေမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: R \rightarrow S</math> တွင်မဆို ကာနယ် (kernel) <math>f^{-1}(0)</math> ကို ရှာဖွေနိုင်သည်။ ထိုကာနယ်သည် မူလကွင်း <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်သည် ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အဆိုပါ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကြောင့် ကာနယ်အိုင်ဒီးလ်ကို အသုံးပြုထားသော စားလဒ်ကွင်းနှင့် <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်တို့ကြားတွင် ကွင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှု ရရှိသည်။ သင်္ချာဖော်ပြချက်များတွင် <math>x \equiv y \pmod{\mathfrak{a}}</math> ဟူသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>x-y</math> သည် အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a}</math> ထဲတွင် ပါဝင်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ == သုညစားကိန်းများ၊ သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်များနှင့် ယူနစ်များ (zero-divisors, nilptent elements and units) == ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ '''သုညစားကိန်း''' (zero-divisor) ဆိုသည်မှာ သုညကို စားနိုင်သော အစုဝင် <math>x</math> ကို ဆိုလိုသည်။ အတိအကျဆိုရလျှင် <math>xy=0</math> ဖြစ်စေမည့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင် <math>y</math> သည် ကွင်း <math>R</math> အတွင်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သုညမဟုတ်သော သုညစားကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သည့်အပြင် <math>1 \ne 0</math> ဂုဏ်သတ္တိနှင့်လည်း ပြည့်စုံသော ကွင်းများကို '''အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း''' (integral domain) ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် ပိုလီနိုမီရယ်ကွင်း <math>k[x_1, \dots, x_n]</math> တို့သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>x_i</math> တို့မှာ ကိန်းရှင်များ (indeterminates) ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n > 0</math> တစ်ခုခုအတွက် <math>x^n = 0</math> ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ထိုအစုဝင် <math>x \in R</math> ကို '''သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်''' (nilpotent element) ဟု ခေါ်သည်။ ကွင်းသည် သုညကွင်း <math>R=0</math> မဟုတ်ခဲ့လျှင် သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်တိုင်းသည် သုညစားကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ယေဘုယျအားဖြင့် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်အဆိုမှာမူ အမြဲတမ်း မမှန်ကန်ပေ။ ကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ '''ယူနစ်''' (unit) ဆိုသည်မှာ <math>1</math> ကို စားနိုင်သော အစုဝင် <math>x</math> ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>xy=1</math> ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် <math>y</math> တစ်ခုခု ကွင်း <math>R</math> အတွင်း ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အစုဝင် <math>y</math> ၏တန်ဖိုးသည် <math>x</math> အပေါ်မူတည်၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ထွက်ပေါ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>x^{-1}</math> ဟု သင်္ကေတပြု ရေးသားသည်။ ကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ ယူနစ်များအားလုံး စုပေါင်း၍ မြှောက်ခြင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ == ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်နှင့် ဖီးလ်ဒ် (principal ideal and field) == <math>a \in R</math> အတွက် အစုဝင် <math>x \in R</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများဖြစ်သော <math>ax</math> အားလုံး စုပေါင်း၍ '''ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်''' (principal ideal) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ၎င်းကို <math>(x)</math> သို့မဟုတ် <math>Rx</math> ဟူ၍ သင်္ကေတပြု ဖော်ပြကြသည်။ အကယ်၍ <math>x</math> သည် ယူနစ်ဖြစ်ပါက <math>(x) = R = (1)</math> ဖြစ်မည်ဖြစ်ပြီး ထိုအခြေအနေ၏ ပြောင်းပြန်အဆိုလည်း မှန်ကန်သည်။ သုည အိုင်ဒီးလ် <math>(0)</math> ကို အများအားဖြင့် <math>0</math> ဟူ၍သာ လွယ်ကူစွာ ရေးသားလေ့ရှိကြသည်။ <math>1 \ne 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းသည် ယူနစ်ဖြစ်နေသော ကွင်း <math>R</math> ကို '''ဖီးလ်ဒ်''' (field) ဟု ခေါ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်တိုင်းသည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းတိုင်းသည် ဖီးလ်ဒ်များ မဟုတ်ကြပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်အစု <math>\mathbb{Z}</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းဖြစ်သော်လည်း ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု မဟုတ်ပေ။ === ဖီးလ်ဒ်နှင့် အိုင်ဒီးလ်များ၏ ဆက်စပ်မှု (Relationship between fields and ideals) === ကွင်း <math>R</math> သည် သုညကွင်းမဟုတ်ပါစေနှင့် (<math>R \ne 0</math>) ။ သို့ဆိုလျှင် အောက်ပါအချက်များသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီမှု (equivalent) ရှိကြသည်။ * <math>i)</math> ကွင်း <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * <math>ii)</math> ကွင်း <math>R</math> တွင် <math>0</math> နှင့် <math>(1)</math> မှလွဲ၍ အခြားမည်သည့် အိုင်ဒီးလ်မျှ မရှိပေ။ * <math>iii)</math> ကွင်း <math>R</math> မှ သုညမဟုတ်သော ကွင်း <math>S</math> သို့ ဆက်သွယ်ထားသည့် မည်သည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆို အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်။ ။''' <math>i) \Rightarrow ii)</math> သုညမဟုတ်သော အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a} \ne 0</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>R</math> အတွင်း ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ <math>\mathfrak{a}</math> တွင် သုညမဟုတ်သော အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခု ပါဝင်နေမည်ဖြစ်သည်။ ကွင်း <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သောကြောင့် ထို <math>x</math> သည် ယူနစ်ဖြစ်လာသည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>\mathfrak{a} \supseteq (x) = (1)</math> ဖြစ်လာပြီး အဆုံးတွင် <math>\mathfrak{a} = (1)</math> ဟူ၍ ရရှိသည်။ <math>ii) \Rightarrow iii)</math> ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \rightarrow S</math> တစ်ခု ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ ကာနယ် <math>\operatorname{ker}(\phi)</math> သည် ကွင်း <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> သည် သုညကွင်းမဟုတ်သောကြောင့် အဆိုပါ ကာနယ်သည် <math>(1)</math> နှင့် မညီနိုင်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ယူဆချက် <math>ii)</math> အရ <math>\operatorname{ker}(\phi) = 0</math> သာ ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သွားသည်။ <math>iii) \Rightarrow i)</math> ကွင်း <math>R</math> မှ ယူနစ်မဟုတ်သော အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပါ။ ထိုအခါ <math>(x) \ne (1)</math> ဖြစ်သောကြောင့် စားလဒ်ကွင်း <math>S = R/(x)</math> သည် သုညကွင်း ဖြစ်မလာနိုင်ပေ။ ထို့နောက် ကာနယ် <math>(x)</math> ရှိသော သဘာဝ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \rightarrow S</math> ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ယူဆချက် <math>iii)</math> အရ အဆိုပါ ပုံဖော်မှု <math>\phi</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ သို့ဖြစ်၍ ကာနယ်ဖြစ်သော <math>(x) = 0</math> ဖြစ်လာပြီး အဆုံးတွင် <math>x=0</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းသည် ယူနစ်ဖြစ်ရမည်ဖြစ်၍ ဖီးလ်ဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီသွားသည်။ ==ကိုးကား== *{{citation |last = Atiyah |first = Michael Francis |last2 = Macdonald |first2 = Ian G |title = Introduction to Commutative Algebra |date = 1969 |publisher = Westview Press }} ==အညွှန်း== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] dadh1m5moov7mixxkoptdl6bdvysqn5 0 287040 1036247 1036100 2026-06-06T03:18:30Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘုရားစေတီများစာရင်း */ 1036247 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] t65i9u3ptfxv4150bx8mr62fvrksv2c 1036248 1036247 2026-06-06T03:18:45Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး) */ 1036248 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] e63fyc5ek486oxglr6erb6crqfez1zv 1036249 1036248 2026-06-06T03:20:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော် */ 1036249 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] i11kdn3tmu14v9ic1q1f6gvlowg2woh 1036250 1036249 2026-06-06T03:26:41Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော် */ 1036250 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။ ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] guo34jgwu2ejag5gqwn6h4tqksotx19 1036251 1036250 2026-06-06T03:27:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1036251 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 38ugwhkia4y04zabpeuryv98l50jgtf 1036252 1036251 2026-06-06T03:29:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်ခရုစေတီတော် */ 1036252 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ကန်ဘဲ့ရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။ ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 8qb3r66ix66pelae6ks94c4yu3olir4 1036253 1036252 2026-06-06T03:30:19Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်ခရုစေတီတော် */ 1036253 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ကန်ဘဲ့ရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] blacdqcuw6ibfujktqb2jdoazxpga0c 1036254 1036253 2026-06-06T03:31:04Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်ခရုစေတီတော် */ 1036254 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] bf7ft4twk5k049eagjqo002v2nbubfs 1036257 1036254 2026-06-06T03:39:20Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မြသိန်းတန်စေတီတော် */ 1036257 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။ ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] nz85msnukbyb50peg2aln9nvhcttgnn 1036258 1036257 2026-06-06T03:39:39Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မြသိန်းတန်စေတီတော် */ 1036258 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 6tteingvhjls6ygwk3lcrv4i424e5re 1036298 1036258 2026-06-06T06:00:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော် */ 1036298 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] cd9v3kuupqvliz3n9xwupiquibx7609 1036299 1036298 2026-06-06T06:00:53Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော် */ 1036299 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] p65ysmvdv6mngs4jszb9i8bgcnirsaq 1036300 1036299 2026-06-06T06:04:13Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် */ 1036300 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 1570qtqood1tosprgl4opypkoj5wt8r 1036301 1036300 2026-06-06T06:08:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး) */ 1036301 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး)=== ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 4kha88ait0qow35c0zbitg6w9qpke6s 1036302 1036301 2026-06-06T06:09:21Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရွှေမော်ဓောဘုရား (ပဲခူး) */ 1036302 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား=== {{main|ရွှေမော်ဓောဘုရား}} ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] jpv5mtzouvk9ogszhiqq16jus66w05x 1036303 1036302 2026-06-06T06:10:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် */ 1036303 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား=== {{main|ရွှေမော်ဓောဘုရား}} ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== {{main|မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်}} ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] osfvn7gb3j2u93gr8r6c2le364p968h 1036304 1036303 2026-06-06T06:12:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် */ 1036304 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား=== {{main|ရွှေမော်ဓောဘုရား}} ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== {{main|မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်}} မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ မိုးကနိမ်းရွာ တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပါဝင်သည်။ ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] mdnulbee1z1tb0wy6054y3cfgftrstp 1036305 1036304 2026-06-06T06:14:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် */ 1036305 wikitext text/x-wiki တာတိုင်ဘုရားများ သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား=== {{main|ရွှေမော်ဓောဘုရား}} ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== {{main|မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်}} မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ မိုးကနိမ်းရွာ တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] d3zzc458my5jsfuxnqj0jxlbv503x58 1036306 1036305 2026-06-06T06:15:06Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1036306 wikitext text/x-wiki '''တာတိုင်ဘုရားများ''' သည် ဟံသာဝတီခေတ်တွင် တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် စေတီတော် (၁၁) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစေတီ ၁၁ ဆူသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် တည်ရှိသည်။<ref name="inf">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="bago">https://pddbago.net/?page_id=26</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ဟံသာဝတီခေတ်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီမှ ရန်ကုန်သန်လျင်သို့ ရေလမ်းကြောင်းမှ သွားလာလိုပါက ပဲခူးမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းမှလည်း "ဒုံးလမ်းကြောင်း" ဟုခေါ်သည့် လမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုကုန်းလမ်းကြောင်းသည် အတိုဆုံးလမ်းကြောင်းဖြစ်ကာ အချိန်မရွေး၊ ရာသီမရွေး အသုံးပြုနိုင်သည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ဟံသာဝတီဘုရင်တို့သည် ဘုရားများကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဘုရားစေတီများကို "တာတိုင်ဘုရားများ" ဟု ခေါ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ==ဘုရားစေတီများစာရင်း== ပဲခူးမှ သန်လျင်အထိ အစဉ်အတိုင်းရေတွက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref name="inf"/><ref name="bago"/> #[[ရွှေမော်ဓောဘုရား(ပဲခူး)|ရွှေမော်ဓောဘုရား]] #[[ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်]] #[[မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်]] #[[မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခရုစေတီတော်]] #[[ကျိုက်မထီးစေတီတော်]] #[[ရဲမွန်စေတီတော်]] #[[မြသိန်းတန်စေတီတော် (သုံးခွ)]] #[[ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်]] #[[ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်]]<ref name="inf"/><ref name="bago"/> ===ရွှေမော်ဓောဘုရား=== {{main|ရွှေမော်ဓောဘုရား}} ရွှေမော်ဓောစေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပဲခူးမြို့တွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပထမမြောက်စေတီ ဖြစ်သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် မဟာသလနှင့် စူဠသလသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ဆံတော် ၂ ဆူပင့်ဆောင်လာကာ ဌာပနာထည့်သွင်းကာ စေတီတော်ကို တည်ထားခဲ့ကြသည်။ <ref>THE LOST LEGEND OF THE SHWEMAWDAW, PAGODA [Donald M. Stadtner (Walnut Creek, California, USA)] ; From the paper of conference Discovery of Ramanya Desa: History, Identity, Culture, Language and Performing Arts </ref> ===ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်}} ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော် (သို့မဟုတ်) ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်၊ ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ဒုတိယမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ ===မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်=== '''မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိုးခိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|မိုးခိုင်ကြီးကျေးရွာ]] အနောက်မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်မိုးခိုင်ကြီးစေတီတော်" ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ စေတီတော်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော် (၃၃) ဆူအနက်မှ ၁ ဆူကို ဌာပနာထားသည်။ စေတီတော်၏ အမည်သည် မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျိုက်မူးကမော့နွတ်" ဖြစ်ပြီး "ကျောက်စွန်းဘုရားကြီး" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဓမ္မစေတီမင်းက မွန်ဘာသာဖြင့် ကျောက်စာရေးထိုး လှူဒါန်းခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် မဟာရံတံတိုင်းနှင့် လှေကားများကို ဂဝံကျောက်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်သည် လက်ရှိအချိန်တွင် အုတ်ပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်နေပြီး ၎င်းထိပ်ပေါ်တွင် ဉာဏ်တော် ၄၈ ပေမြင့်သည့် စေတီတော်ကို ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဒေသခံများက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်=== {{main|ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်}} ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ ဖလေးရွာတွင် ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင် ၄ ခုမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် အတောင် ၂၁၀ ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက်အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်ကို ဒေသခံများက "ဖလေးဘုရား" ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref name="ကျိုက်မတ်ကော်">{{cite book |title= ဆံတော်ရှင်ကျိုက်မတ်ကော်စေတီတော်မြတ်ကြီး |author= ဦးစေတနာ |publisher= |location= |date= |pages= }}</ref> ===မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်=== {{main|မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော်}} မိုးကနိန်းကျိုက်သို့ပုသိမ်စေတီတော် သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကဝမြို့နယ်၊ မိုးကနိမ်းရွာ တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်ခရုစေတီတော်=== [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ဘဲ့ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|ကန်ဘဲ့ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရားများတွင်ပါဝင်သည့် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ဉာဏ်တော် ၉၀ ပေ မြင့်ပြီး ရှစ်မြှောင့်သဏ္ဌာန်ရှိ စေတီတော် ဖြစ်သည်။ အရံစေတီ (၈) ဆူ၊ ပစ္စယံအနားတစ်ဖက်လျှင် ၃၁ ပေ၊ ဖိနပ်တော်အနားတစ်ဖက်လျှင် ၄၃ ပေ ၆ လက်မ ရှိသည်။ ဘုရားပရဝုဏ်သည် ၅ ဧကကန့် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်မထီးစေတီတော်=== ===ရဲမွန်စေတီတော်=== ===မြသိန်းတန်စေတီတော်=== ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ သန်လျင်ခရိုင်၊ သုံးခွမြို့နယ်၊ ရှမ်းစုရွာတွင် တည်ရှိသည်။ တာတိုင်ဘုရား ၁၁ ဆူတွင် ၆ ဆူမြောက်စေတီတော် ဖြစ်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၉၀၊ အေဒီ ၈၂၈ တွင် ရွှေဖရုံမယ်မိဖုရားကြီးမှ လွမ်းစေတီအမှတ်တရများအဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ တွင် အလှူဒါယကာမ မဒေါ်ပန်းခုံသည် စေတီတော်ကို အုတ်မြစ်ချကာ ဉာဏ်တော် (၄၅) တောင် (၆၇ပေ ၆ လက်မ) ရှိသည့် စေတီတော်ကို တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြိုင်ကြီးငူဆရာတော် ဦးသုဇနကို စေတီတော်ကို ထီးတော်တင်ခဲ့သည်။ ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တပို့တွဲလပြည့်နေ့မှစကာ ငါးရက်ကြာ ကျင်းပသည်။<ref name="bago"/> ===ကျိုက်သမ္ဗာန်စေတီတော်=== ===ကျိုက်ခေါက်စေတီတော်=== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] l3kqto9o302ikhlgj3kkjaaovnurgwq 0 287058 1036227 1035519 2026-06-05T19:13:48Z Mkant00 135890 1036227 wikitext text/x-wiki '''အစည်း (Sheaf)''' သည် [[အက္ခရာသင်္ချာ ဂျီဩမေတြီ]] (Algebraic geometry) နှင့် [[ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (Complex analysis) ကဲ့သို့သော သင်္ချာနယ်ပယ်အသီးသီးတွင် အသုံးပြုသည့် သဘောတရားတစ်ခုဖြစ်သည် ။ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်း (Topological space) တစ်ခုအပေါ်ရှိ အဘီလီယန်[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (Abelian groups) ၏ အစည်းတစ်ခုတွင် အခြေခံရပ်ဝန်း (Base space) ၏ အဖွင့်စုပိုင်း (Open subset) တစ်ခုစီအတွက် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုစီ ပါဝင်သည် ။ ထို့အပြင် ၎င်းအဘီလီယန်အုပ်စုများကြားတွင် ကိုက်ညီမှု (Compatible) ရှိသော ကန့်သတ်[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (Restriction homomorphisms) လည်း ပါဝင်သည် ။ ထိုနည်းတူစွာပင် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (Rings) ၏ အစည်းတစ်ခုတွင် အဖွင့်စုပိုင်းတစ်ခုစီအတွက် ကွင်းတစ်ခုစီနှင့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (Ring homomorphisms) ပါဝင်သည် ။ အစည်းတစ်ခု၏ အရှင်းလင်းဆုံး ဥပမာတစ်ခုမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အဖွင့်စုပိုင်းများပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ (Continuous real-valued functions) ၏ အစည်းပင်ဖြစ်သည် ။ ယင်းတွင် ဖန်ရှင်များကို ပိုငယ်သော အဖွင့်စုပိုင်းများဆီသို့ ကန့်သတ်ခြင်းများလည်း ပါဝင်သည် ။ ဤသင်္ချာဆိုင်ရာ သဘောတရားအမည်ကို ဂျုံစပါးစည်းများ (Sheaf of grain) မှ တင်စား၍ ခေါ်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည် ။ '''အကြိုစည်းများ''' (Presheaves)ကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီများ]] (Arbitrary categories) ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ အစည်းများကိုမူ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တည်နေရာ (Site) တစ်ခုပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ တည်နေရာဆိုသည်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Grothendieck topology) ကို ဖွင့်ဆိုထားသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည် ။ [[File:Abhyankar Grothendieck.jpg|right|thumb|250px| ညာဘက်မှ ရှရီရမ် အဘယန်ကာ (Shreeram Abhyankar) နှင့် ဘယ်ဘက်မှ အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck) တို့ကို ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် [[မွန်းထရီးအောမြို့]]၌ အတူတကွ တွေ့ရစဉ်။ နောက်ခံတွင် မိုက်ကယ် အာတင် (Michael Artin) ပါဝင်သည် ။ ]] == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ == အစည်း၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို နားလည်စေရန် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (Continuous functions) ၏ အစည်း ဥပမာကို မှတ်သားထားသင့်သည် ။ ထိုဥပမာတွင် <math>F(U)</math> သည် <math>U\to\mathbb{R}</math> သို့သွားသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ အစု (Set) ဖြစ်သည် ။ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများ (Restriction maps) ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များကို ပိုမိုငယ်ရွယ်သော နယ်ပယ်များဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်ခြင်းများသာ ဖြစ်သည် ။ ဤကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် [[ဖန်တာ]] (Functor) <math>F</math> အောက်ရှိ ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ၏ (Inclusion maps) ပုံရိပ်များ (Images) ဖြစ်သည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အကြိုစည်း (Presheaf on a topological space) === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> သည် အဖွင့်စုပိုင်း <math>U\subseteq X</math> တစ်ခုစီကို အစုတစ်ခုနှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ ယင်းအစုသည် အဘီလီယန်အုပ်စု၊ [[မော်ဂျူး]] (Module)၊ သို့မဟုတ် ကွင်း အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်နိုင်သည် ။ ယင်းအစုကို <math>\mathcal{F}(U)</math> ဟု သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အပြင် <math>V\subseteq U</math> ဖြစ်သော အဖွင့်စုပိုင်း ပါဝင်ခြင်းများ အားလုံးအတွက် <math>\rho^U_V\colon\mathcal{F}(U)\to\mathcal{F}(V)</math> ဟူသော ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများကိုလည်း သတ်မှတ်ပေးသည် ။ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ မော်ဂျူးများ သို့မဟုတ် ကွင်းများဖြစ်ပါက ၎င်းကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် သက်ဆိုင်ရာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ရမည် ။ ဤကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် အောက်ပါအတိုင်း ထင်ရှားသော နည်းလမ်းဖြင့် ကိုက်ညီမှု ရှိရမည် ။ *<math>\rho^U_U=\mathrm{id}_{\mathcal{F}(U)}</math> ဖြစ်သည် ။ *အဖွင့်စုပိုင်းများ <math>W\subseteq V\subseteq U</math> အတွက် <math>\rho^V_W\circ\rho^U_V=\rho^U_W</math> ဖြစ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(U)</math> ၏ အစုဝင်များ (Elements) ကို <math>U</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ '''ဒေသအလိုက် အပိုင်းများ''' (Local sections) ဟုခေါ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(X)</math> ၏ အစုဝင်များကိုမူ '''အလုံးစုံ အပိုင်းများ''' (Global sections) ဟုခေါ်သည် ။ <math>\mathcal{F}(U)</math> အစား <math>\Gamma(U,\mathcal{F})</math> ဟုလည်း ရေးသားနိုင်သည် ။ အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုကို အဖွင့်စုပိုင်း <math>V\subseteq U</math> ဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သော <math>\rho^U_V(f)</math> ကို <math>f|_V</math> ဟုလည်း ရေးသားသည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်း (Sheaf on a topological space) === အစည်းတစ်ခုသည် ဒေသအလိုက် အချက်အလက်များ (local data) အပေါ် အခြေခံထားသည့် အကြိုစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည် ။ ၎င်းသည် အောက်ပါ အခြေအနေ နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ #'''ဒေသအလိုက် တူညီမှု'''သည် '''အလုံးစုံ တူညီမှု'''ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် <math>U</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ အပိုင်းများဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့ ။ ထို့အပြင် <math>\{V_i\}</math> သည် <math>U</math> ၏ အဖွင့် ဖုံးအုပ်စု (Open cover) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f|_{V_i}=g|_{V_i}</math> ဟု မှတ်ယူကြပါစို့ ။ သို့ဆိုလျှင် <math>f=g</math> ဖြစ်ရမည် ။ #ကိုက်ညီမှုရှိသော ဒေသအလိုက် အချက်အလက်များကို ကပ်ခြင်း (Gluing) ပြုလုပ်နိုင်သည် ။ <math>V_i\cap V_j</math> အပေါ်ရှိ <math>f_i</math> နှင့် <math>f_j</math> တို့၏ ကန့်သတ်ချက်များ အချင်းချင်း တူညီနေစေမည့် အပိုင်းများ <math>f_i\in\mathcal{F}(V_i)</math> ရှိသည်ဟု ဆိုကြပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f_i=f|_{V_i}</math> ဖြစ်စေမည့် အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိရမည် ။ ပထမအခြေအနေအရ ဒုတိယအခြေအနေရှိ <math>f</math> ကို <math>f_i</math> များမှတစ်ဆင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (Unique) အနေဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ === တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်း၏ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Categorical definition of a sheaf on a topological space) === <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ကတ်တဂိုရီ (Category) <math>\mathbf{Op}(X)</math> တွင် <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်းများကို အရာဝတ္ထုများ (Objects) အဖြစ် ထားရှိသည် ။ ထို့အပြင် အဖွင့်စုပိုင်းများ ပါဝင်ခြင်း <math>U\subseteq V</math> တစ်ခုစီအတွက် မော်ဖစ်ဇင် (Morphism) <math>U\to V</math> တစ်ခုစီ ရှိသည် ။ <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင် တန်ဖိုးများရှိသော [[ ဖန်တာ|ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ]] (Contravariant functor) <math>\mathcal{F}\colon\mathbf{Op}(X)\to C</math> တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဤနေရာတွင် <math>C</math> ၌ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ်များ (Products) ရှိသည်ဟု ယူဆရမည် ။ အကယ်၍ အောက်ဖော်ပြပါ ပုံကြမ်း (Diagram) သည် <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်း <math>U</math> တစ်ခုစီတိုင်းနှင့် <math>U</math> ၏ အဖွင့် ဖုံးအုပ်စု <math>\{V_i\}</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Exact sequence) တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့လျှင် အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> ကို အစည်းတစ်ခုဟု ခေါ်သည် ။ *<math>\mathcal{F}(U)\rightarrow\prod\mathcal{F}(V_i)\rightrightarrows\prod\mathcal{F}(V_i\cap V_j)</math> <math>\mathcal{F}(U)</math> သည် ညာဘက်ရှိ မြား (Arrows) နှစ်ခု၏ ညီမျှပိုင်း (Equalizer) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည် ။ ၎င်းမြားများကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းနိုင်သည် ။ အညွှန်းစုံတွဲ (Index pair) <math>(i,j)</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>\iota^{(i,j)}_1:V_i\cap V_j \rightarrow V_i</math> နှင့် <math>\iota^{(i,j)}_2:V_i\cap V_j \rightarrow V_j</math> ဟူ၍ ပါဝင်မှု နှစ်ခုရှိသည် ။ မြားတစ်ခုသည် <math>\mathcal{F}(\iota^{(i,j)}_1): \mathcal{F}(V_i) \rightarrow \mathcal{F}(V_i\cap V_j)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်သည် ။ အခြားမြားတစ်ခုမှာ <math>\mathcal{F}(\iota^{(i,j)}_2)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ဖြစ်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီတစ်ခုပေါ်ရှိ အကြိုစည်း (Presheaf on a category) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်းတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>A</math> ထဲသို့ ဝင်ရောက်သော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\mathcal{F}\colon C\to A</math> တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>A</math> သည် အစုများ၏ ကတ်တဂိုရီ သို့မဟုတ် အဘီလီယန်အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်နိုင်သည် ။ အကယ်၍ <math>C</math> တွင် ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တစ်ခုရှိပါက အကြိုစည်းကို အစည်းတစ်ခုဟု သတ်မှတ်သည် ။ ၎င်းသတ်မှတ်ချက်သည် ဖုံးအုပ် မိသားစု (Covering family) <math>\{\varphi_i\colon V_i\to U\}_{i\in I}</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါ ကိန်းစဉ်တန်း [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း| တိကျ]]မှသာ မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည် ။ *<math>\mathcal{F}(U)\rightarrow\prod\mathcal{F}(V_i)\rightrightarrows\prod\mathcal{F}(V_i\times_U V_j)</math> ဤနေရာတွင် <math>V_i\times_U V_j</math> သည် <math>U</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (Fiber product) ဖြစ်သည် ။ ယင်းသည် <math>\mathcal{F}(U)</math> သည် ညာဘက်ရှိ မြားနှစ်ခု၏ ညီမျှပိုင်း (equalizer) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည် ။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အခြေအနေတွင်ကဲ့သို့ပင် အကြိုစည်းများကို '''အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (Sheafification)''' ပြုလုပ်နိုင်သည် ။ ထို့အတူ '''ချက် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ''' (Čech cohomology) ကဲ့သို့သော မတူညီသည့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီများကိုလည်း တည်ဆောက်နိုင်သည် ။ '''တည်နေရာ''' (site) တစ်ခုပေါ်ရှိ အစည်းများ အားလုံး စုပေါင်း၍ '''တိုပို့စ်''' (Topos) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) == အစည်းတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုများ၏ စုစည်းမှု (Collection) ဖြစ်သကဲ့သို့ အစည်းများအကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ထိုအရာဝတ္ထုများ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုပင် ဖြစ်သည် ။ ယင်းသည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိရမည် ။ <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် တူညီသော ကတ်တဂိုရီအတွင်း တန်ဖိုးများရှိသည့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ မော်ဖစ်ဇင် <math>\varphi\colon\mathcal{F}\to\mathcal{G}</math> တစ်ခုတွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>\varphi(U)\colon\mathcal{F}(U)\to\mathcal{G}(U)</math> များ၏ စုစည်းမှုပါဝင်သည် ။ ယင်းကို <math>X</math> ၏ အဖွင့်စုပိုင်း <math>U</math> တစ်ခုစီအတွက် သတ်မှတ်ထားသည် ။ ထို့ကြောင့် အဖွင့်စုပိုင်းများ ပါဝင်ခြင်း <math>V\subseteq U</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\tilde{\rho}^U_V\circ\varphi(U)=\varphi(V)\circ\rho^U_V</math> အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ ဤနေရာတွင် <math>\rho^U_V</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုကို ရည်ညွှန်းပြီး <math>\tilde{\rho}^U_V</math> သည် <math>\mathcal{G}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုကို ရည်ညွှန်းသည် ။ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အစည်းများကို [[ဖန်တာ]]များအဖြစ် မှတ်ယူမည်ဆိုလျှင် အစည်းများအကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖန်တာများ၏ [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (Natural transformation) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>C</math>-တန်ဖိုးရှိ အစည်းများသည် ဤမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားနှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သည် ။ == ရိုးတံများ နှင့် မျိုးစေ့များ (stalks and germs) == <math>C</math> သည် အဆုံးရှိ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Finite inverse limits) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (Algebraic structures) ၏ ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ဥပမာအားဖြင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် မော်ဂျူးများကို ဆိုလိုသည် ။ အထူးသဖြင့် <math>C</math> တွင် [[စစ်ထုတ်ထားသော ကိုစုဆုံမှတ်]]များ (Filtered colimits) တည်ရှိသည် ။ ၎င်းတို့၏ အခြေခံအစုများ (Underlying sets) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုစီ၏ အခြေခံအစုများမှ ရရှိသော ကိုစုဆုံမှတ်များနှင့် ထပ်တူညီသည် ။ အမှတ် <math>x\in X</math> တစ်ခုစီအတွက် အမှတ် <math>x</math> ရှိ အကြိုစည်း <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံ (Stalk) <math>\mathcal{F}_x</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည် ။ <math>\mathcal{F}_x=\operatorname{colim}_{V\ni x}\mathcal{F}(V)</math> ရိုးတံရှိ အစုဝင်များကို မျိုးစေ့များ (Germs) ဟု ခေါ်သည် ။ ထို့ကြောင့် မျိုးစေ့များဆိုသည်မှာ <math>x</math> ၏ အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (Open neighborhoods) အပေါ်ရှိ ဒေသအလိုက် အပိုင်းများ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (Equivalence classes) ပင်ဖြစ်သည် ။ အပိုင်းများကို ပိုမိုငယ်ရွယ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သည့်အခါ တူညီသွားပါက ၎င်းအပိုင်းများကို ထပ်တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်သည် ။ == အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (Sheafification) == <math>\mathcal{F}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကြိုစည်းတစ်ခုဖြစ်လျှင် အစည်း <math>\mathcal{F}^+</math> တစ်ခု အမြဲတည်ရှိသည် ။ ယင်းကို <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်ရာအစည်း (Associated sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ ထို့ကြောင့် အစည်း <math>\mathcal{G}</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ ညီမျှခြင်း မှန်ကန်သည် ။ <math>\mathrm{Hom}_{\mathrm{(Sheaves)}}(\mathcal{F}^+,\mathcal{G})=\mathrm{Hom}_{\mathrm{(Presheaves)}}(\mathcal{F},\mathcal{G})</math> ထို့ကြောင့် ဤအစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်သည် မေ့လျော့ ဖန်တာ (Forgetful functor)<math>\mathrm{(Sheaves)}\to\mathrm{(Presheaves)}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (Left adjoint) ဖြစ်သည် ။ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ဖန်တာအတွက် တညီတညွတ်တည်း သတ်မှတ်ထားသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း မရှိသော်လည်း ရော်ဘင် ဟတ်စ်ရွန်း (Robin Hartshorne) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များက အဆိုပါ သက်ဆိုင်ရာအစည်းကို <math>\mathcal{F}^+</math>ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည် ။ == အစည်းပိုင်းများ၊ စားလဒ်များ နှင့် တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Subsheaves, Quotients, and Exact Sequences) == ===အစည်းပိုင်း (Subsheaf)=== <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ အစည်း <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ အဖွင့်စု <math>U</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{G}(U)</math> သည် <math>\mathcal{F}(U)</math> ၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်နေပြီး၊ <math>\mathcal{G}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများသည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း (induced) ဖြစ်ရမည် ။ ===ကာနယ်၊ ကိုကာနယ် နှင့် ပုံရိပ် (Kernel, cokernel, image)=== <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ <math>\varphi \colon \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် အစည်းများ၏ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါတို့ကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်- # <math>\varphi</math> ၏ '''ကာနယ် (kernel)''' <math>\ker(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ကာနယ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math>\ker(\varphi)</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အစည်းပိုင်းဖြစ်သည် ။ # <math>\varphi</math> ၏ '''ပုံရိပ် (image)''' <math>\mathrm{im}(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ပုံရိပ်ကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (sheafification) ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည် ။ # <math>\varphi</math> ၏ '''ကိုကာနယ် (cokernel)''' <math>\mathrm{coker}(\varphi)</math> သည် <math>\varphi</math> ၏ အကြိုစည်း ကိုကာနယ်ကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည် ။ သတိပြုရန်မှာ ဆာဂျက်တစ် (surjective) မဖြစ်မှုအတွက် ဖြစ်သည် ။ အကယ်၍ <math>\varphi: \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>\varphi(U): \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> များသည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်ဟု မဆိုလိုပါ။ အမှန်တကယ် မှန်ကန်သည်မှာ <math>\varphi: \mathcal{F} \to \mathcal{G}</math> သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ ရိုးတံများအပေါ်ရှိ လှုံ့ဆော်ခံ ပုံဖော်မှုများ (induced maps on the stalks) <math>\varphi_x: \mathcal{F}_x \to \mathcal{G}_x</math> များသည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရပါမည်။ ===စားလဒ်အစည်း (Quotient Sheaf)=== <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{G} \subseteq \mathcal{F}</math> သည် အစည်းပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ အဖွင့်စု <math>U \in \tau</math> များအတွက် <math>U \longmapsto \mathcal{F}(U)/\mathcal{G}(U)</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်း၏ သက်ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့်တကွ <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အကြိုစည်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ ၎င်းကို <math>\mathcal{G}</math> ဖြင့်စားထားသော <math>\mathcal{F}</math> ၏ စားလဒ်အကြိုစည်း (quotient presheaf) ဟုခေါ်သည် ။ ယင်းကို အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း ပြုလုပ်လိုက်သောအခါ <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့၏ စားလဒ်အစည်းကို ရရှိပြီး ၎င်းကို <math>\mathcal{F}/\mathcal{G}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ ===တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းများ (Exact sequences)=== တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းများ၏ အနန္တ ကိန်းစဉ်တန်းတစ်ခု (infinite sequence of sheaves) ကို အောက်ပါ ပုံကြမ်းဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်- * <math>\cdots \longrightarrow \mathcal{F}_{i-1} \xrightarrow{\varphi_{i-1}} \mathcal{F}_i \xrightarrow{\varphi_i} \mathcal{F}_{i+1} \longrightarrow \cdots</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{F}_i</math> တစ်ခုစီသည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\varphi_i \colon \mathcal{F}_i \to \mathcal{F}_{i+1}</math> တစ်ခုစီသည် အစည်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည် ။ အကယ်၍ နေရာတိုင်းအတွက် <math>\mathrm{im}(\varphi_{i-1}) = \ker(\varphi_i)</math> ဖြစ်နေပါက ၎င်းကိန်းစဉ်တန်းကို [[တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (exact sequence) ဟု ခေါ်သည် ။ == တိုက်ရိုက်ပုံရိပ်များ နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းများ == <math>\mathcal{F}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f\colon X\to Y</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ *<math>U\mapsto\mathcal{F}(f^{-1}(U)), </math> အဖွင့်စုပိုင်း<math> \ U\subseteq Y</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည် ။ ၎င်းကို <math>f_*\mathcal{F}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး <math>f</math> အောက်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (Direct image) သို့မဟုတ် ပုံရိပ်အစည်း (Image sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ အကယ်၍ <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါနှင့် ဆက်စပ်နေသော သက်ဆိုင်ရာအစည်းကို ဖန်တီးနိုင်သည် ။ *<math>U\mapsto\operatorname{colim}_{V\supseteq f(U)}\mathcal{G}(V)</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည် ။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်း (Inverse image sheaf) ဟုခေါ်ပြီး <math>f^{-1}\mathcal{G}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ <math>g\colon Y\to Z</math> သည် အခြားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ ထိုအခါ အောက်ပါ ဖန်တာများသည် သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသော ဖန်တာများ (Naturally equivalent functors) ဖြစ်ကြသည် ။ *<math>(gf)_* </math> နှင့် <math> g_*f_*</math> ထို့အတူ အောက်ပါ ဖန်တာများသည်လည်း သဘာဝကျစွာ ထပ်တူညီသည် ။ *<math>(gf)^{-1} </math> နှင့် <math> f^{-1}g^{-1}</math> ဖန်တာများဖြစ်သော <math>f_*</math> နှင့် <math>f^{-1}</math> တို့သည် [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (Adjunction) ပြုလုပ်ထားသည် ။ <math>\mathcal{F}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathcal{G}</math> သည် <math>Y</math> ပေါ်ရှိ အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည် ။ *<math>\operatorname{Hom}(f^{-1}\mathcal{G},\mathcal{F})=\operatorname{Hom}(\mathcal{G},f_*\mathcal{F})</math> ရိုးတံများသည် အထူး ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းများ ဖြစ်ကြသည် ။ <math>i_y</math> သည် အမှတ်တစ်ခု၏ ပါဝင်ခြင်း <math>\{y\}\to Y</math> ကို ရည်ညွှန်းသည်ဆိုပါက အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည် ။ *<math>\mathcal{G}_y=i_y^{-1}\mathcal{G}</math> ဤနေရာတွင် အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစု (One-point set) ရပ်ဝန်း <math>\{y\}</math> ပေါ်ရှိ အစည်း <math>i_y^{-1}\mathcal{G}</math> ကို ၎င်း၏ အလုံးစုံ အပိုင်းများနှင့် ထပ်တူသတ်မှတ်ထားသည် ။ ရလဒ်အနေဖြင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် အစည်းသည် ရိုးတံများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည် ။ *<math>(f^{-1}\mathcal{G})_x=\mathcal{G}_{f(x)}</math> ဤဆက်သွယ်ချက်ကြောင့် <math>f^{-1}</math> သည် ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ရှိနေလင့်ကစား နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူသော ဖန်တာဖြစ်လာသည် ။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် အစည်း ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Sheaf cohomology) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>f_*</math> ၏ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]]များကို (Derived functors) လေ့လာခြင်းပင် ဖြစ်သည် ။ ဖန်တာ <math>f_*</math> ကိုယ်တိုင်သည် သုညအကြိမ်မြောက် ဆင်းသက်ဖန်တာ (zeroth derived functor) အဖြစ်သာ တည်ရှိသည် ။ == အစည်းတစ်ခု၏ ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်း (The etale space of a sheaf) == အစုများ၏ အစည်း <math>\mathcal{F}</math> တစ်ခုအတွက် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>E</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည် ။ အခြေခံအစု (Underlying set) သည် <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံများအားလုံး၏ ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စု (Disjoint union) ဖြစ်သည် ။ <math>E\to X</math> ပုံဖော်မှုသည် <math>\mathcal{F}_x</math> ကို <math>x\in X</math> အပေါ်သို့ ပုံဖော်ပေးသည် ။ <math>E</math> ပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် အားအကောင်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Strongest topology) ဖြစ်သည် ။ ယင်းတိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အဖွင့်စု <math>U\subseteq X</math> တစ်ခုအပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>f\in\mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုစီတိုင်းမှ ပုံဖော်မှု <math>U\to E,\quad x\mapsto f_x</math> များသည် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ကြသည် ။ ထိုအခါ အဖွင့်စု <math>U\subseteq X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{F}</math> ၏ အပိုင်းများနှင့် <math>U</math> ပေါ်ရှိ <math>\pi\colon E\to X</math> ၏ အပိုင်းများအကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (Bijection) တစ်ခု ရှိလာသည် ။ ယင်းကို <math>s\colon U\to E</math> ဟူသော အဆက်မပြတ်ဖြစ်သည့် ပုံဖော်မှုများဟုလည်း ဆိုနိုင်သည် ။ ယင်းပုံဖော်မှုများအတွက် <math>\pi\circ s</math> သည် ပါဝင်မှု <math>U\subseteq X</math> နှင့် ညီမျှသည် ။ ဤရပ်ဝန်း <math>E</math> ကို ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်း (etale space) ဟုခေါ်သည် ။ === ထပ်တူညီမှု မူဝါဒ (Equivalence Principle) === <math>\Gamma</math> ဟူသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ အုပ်စုများ သို့မဟုတ် ကွင်းများ ၏ အစည်းများဆိုင်ရာ အိုင်ဆိုမောဖစ် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (isomorphy classes) ကတ်တဂိုရီမှ <math>X</math> အပေါ်ရှိ အုပ်စုများ သို့မဟုတ် ကွင်းများ ၏ ဖြန့်ကျက် ရပ်ဝန်းများ (etale spaces) ကတ်တဂိုရီသို့ ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ကွင်းများ၏ အစည်းနှင့် မော်ဂျူးများ (Sheaves of Rings and Modules) == ===ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (Ringed Space)=== ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းတစ်ခုဆိုသည်မှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> နှင့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) <math>\mathcal{R} = \mathcal{R}_X</math> တို့ကို ပူးတွဲဖော်ပြထားသော စုံတွဲ <math>(X, \mathcal{R})</math> ဖြစ်သည် ။ <math>\mathcal{R}</math> ကို <math>X</math> ၏ တည်ဆောက်ပုံ အစည်း (structure sheaf) ဟုခေါ်သည် ။ တည်ဆောက်ပုံအစည်းကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိနိုင်သော အခြေအနေများတွင် <math>(X, \mathcal{R}_X)</math> အစား <math>X</math> ဟုသာ အတိုချုံး ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ===ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင် (Morphism of Ringed Spaces)=== ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>(f, \tilde{f}) \colon (X, \mathcal{R}_X) \to (Y, \mathcal{R}_Y)</math> တစ်ခုတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု (continuous map) <math>f \colon X \to Y</math> နှင့်အတူ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) <math>\tilde{f} \colon \mathcal{R}_Y \to f_*(\mathcal{R}_X)</math> တို့ ပူးတွဲပါဝင်သည် ။ ===အိုင်ဒီးလ်အစည်း (Ideal Sheaf)=== <math>\mathcal{R}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ <math>\mathcal{R}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ်အစည်း <math>\mathcal{I}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math> ၏ <math>\mathcal{R}</math>-[[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးပိုင်း]] (submodule) တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ တစ်နည်းအားဖြင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အစည်းပိုင်း <math>\mathcal{I} \subseteq \mathcal{R}</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် ရိုးတံ <math>\mathcal{I}_x</math> သည် ကွင်း <math>\mathcal{R}_x</math> ၏ [[အိုင်ဒီးလ်]] (ideal) တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\mathcal{I}_x</math> သည် <math>\mathcal{R}_x</math> ၏ ပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည် ။ * <math>r_x \cdot s_x \in \mathcal{I}_x \quad (\forall r_x \in \mathcal{R}_x,\; s_x \in \mathcal{I}_x)</math> ===အစည်းတစ်ခု၏ အထောက်အပံ့ (Support of a sheaf)=== <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး <math>\mathcal{F}</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{F}</math> ၏ အထောက်အပံ့ (support) ကို အောက်ပါ အစုအနေဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည် ။ * <math>\mathrm{supp}\;\mathcal{F} := \{ x \in X : \mathcal{F}_x \neq 0 \}</math> ===အစည်းများ၏ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ် (Direct sum)=== အစည်းများ၏ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်ကို အပိုင်းများ (sections) အဆင့်တွင် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည် ။ * <math>U \longmapsto \mathcal{F}(U) \oplus \mathcal{G}(U), \quad U \in \tau</math> ဤသတ်မှတ်ချက်သည် သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများနှင့်အတူ အစည်းတစ်ခုဖြစ်နေပြီးဖြစ်ရာ ထပ်မံ၍ အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်း (sheafification) ပြုလုပ်ရန် မလိုအပ်ပါ ။ ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (Tensor product)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-[[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးများ]] ဖြစ်ကြသည်ဆိုပါစို့ ။ ၎င်းတို့၏ တန်ဆာ မြှောက်လဒ် <math>\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G}</math> ကို <math>\{\mathcal{F}(U) \otimes_{\mathcal{R}(U)} \mathcal{G}(U) \mid U \in \tau\}</math> ဟူသော အကြိုစည်းမှတစ်ဆင့် အစည်းအသွင်ပြောင်းခြင်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည် ။ * <math>\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} := \left( U \mapsto \mathcal{F}(U) \otimes_{\mathcal{R}(U)} \mathcal{G}(U) \right)^+</math> === ပြင်ပထပ်ကိန်း (Exterior power)=== <math>\mathcal{F}</math> ၏ <math>p</math> ကြိမ်မြောက် ပြင်ပထပ်ကိန်း (p-th exterior power) သည် အောက်ပါ စားလဒ်အစည်း ဖြစ်သည် ။ * <math>\Lambda^p \mathcal{F} := \bigotimes^p \mathcal{F} / \mathcal{N}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{N} \subseteq \bigotimes^p \mathcal{F}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ရိုးတံ (stalk) <math>\mathcal{N}_x</math> သည် <math>s_\mu = s_\nu</math> (<math>\mu \neq \nu</math>) အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသော အစုဝင် <math>s_i \in \mathcal{F}_x</math> များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် <math>s_1 \otimes \dots \otimes s_p</math> များမှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ပေးသော (generated by) <math>\left(\bigotimes^p \mathcal{F}\right)_x</math> ၏ <math>\mathcal{R}_x</math>-မော်ဂျူးပိုင်း ဖြစ်သည် ။ ===အချိုးညီ ထပ်ကိန်း (Symmetric power)=== <math>\mathcal{F}</math> ၏ <math>p</math> ကြိမ်မြောက် အချိုးညီ ထပ်ကိန်း (p-th symmetric power) သည် အောက်ပါ စားလဒ်အစည်း ဖြစ်သည် ။ * <math>\mathrm{Sym}^p \mathcal{F} := \bigotimes^p \mathcal{F} / \mathcal{M}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathcal{M} \subseteq \bigotimes^p \mathcal{F}</math> သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ရိုးတံ (stalk) <math>\mathcal{M}_x</math> သည် <math>s_1 \otimes \dots \otimes s_p - s_{\sigma(1)} \otimes \dots \otimes s_{\sigma(p)}</math> များမှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ပေးသော (generated by) <math>\left(\bigotimes^p \mathcal{F}\right)_x</math> ၏ <math>\mathcal{R}_x</math>-မော်ဂျူးပိုင်း ဖြစ်သည် ။ ===<math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း (<math>\mathcal{H}om</math>-Sheaf)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ ။ အဖွင့်စု <math>U \in \tau</math> တစ်ခုစီအတွက် <math>U</math> ပေါ်ရှိ ကန့်သတ်အစည်းများ (restriction sheaves) ကို <math>\mathcal{R}|_U, \mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U</math> ဟု သင်္ကေတပြုပါစို့ ။ ထိုအခါ * <math>\mathrm{Hom}_{\mathcal{R}|_U}(\mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U)</math> သည် <math>\mathcal{F}|_U \to \mathcal{G}|_U</math> သို့သွားသော <math>\mathcal{R}|_U</math>-မော်ဖစ်ဇင်များ၏ <math>\mathcal{R}(U)</math>-မော်ဂျူး ဖြစ်သည် ။ <math>U \mapsto \mathrm{Hom}_{\mathcal{R}|_U}(\mathcal{F}|_U, \mathcal{G}|_U)</math> ဟူသော အကြိုစည်းသည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး အစည်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ ၎င်းကို <math>\mathcal{F}</math> မှ <math>\mathcal{G}</math> သို့သွားသော <math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း ဟုခေါ်ပြီး <math>\mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G})</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ အပိုင်းများ (sections) မှတစ်ဆင့် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုကို ဖော်ပြခြင်းကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါက၊ အဖွင့်စု <math>U \subseteq X</math> တိုင်းအတွက် <math>H_0(U) := \mathrm{Hom}_{\mathcal{R}(U)}(\mathcal{F}(U), \mathcal{G}(U))</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရန်မှာ အတိုက်ရိုက်ဆုံး ကြိုးပမ်းမှုဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် <math>\mathcal{R}(U)</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>\varphi: \mathcal{F}(U) \to \mathcal{G}(U)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက၊ ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု <math>\varphi|_V: \mathcal{F}(V) \to \mathcal{G}(V)</math> ကို ထုတ်လုပ်ရန် ပုံမှန် (canonical) နည်းလမ်း မရှိပါ။ တစ်ခုတည်းသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်သည့် နည်းလမ်းမှာ <math>t \in \mathcal{F}(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>s|_V = t</math> ဖြစ်မည့် <math>s \in \mathcal{F}(U)</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပြီး <math>\varphi|_V(t) := \varphi(s)|_V</math> ဟု သတ်မှတ်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့သော် အောက်ပါ အချက်နှစ်ချက် လွဲချော်နေသည် ။ # '''အထက်သို့ပင့်တင်မှုများ (Lifts) မတည်ရှိနိုင်ပါ။''' ယေဘုယျအားဖြင့် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု <math>\rho^U_V: \mathcal{F}(U) \to \mathcal{F}(V)</math> သည် ဆာဂျက်တစ် (surjective) မဖြစ်သောကြောင့် အဆိုပါ <math>s</math> မျိုး မတည်ရှိနိုင်ပါ။ # '''အထက်သို့ပင့်တင်မှုများသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (unique) မရှိနိုင်ပါ။''' ၎င်းတို့ တည်ရှိနေလျှင်ပင် ပင့်တင်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>s</math> နှင့် <math>s'</math> တို့သည် ကွဲပြားနိုင်ပြီး ကန့်သတ်ပုံဖော်မှုများ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ရွေးချယ်မှုအပေါ် မူတည်သွားမည်ဖြစ်ကာ မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားခြင်း (well-defined) မဖြစ်နိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် <math>\mathcal{H}om</math>-အစည်းကို ဖန်တီးရာတွင် ကန့်သတ်အစည်းများ (restriction sheaves) ကို သုံး၍ အထက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ၏ ရိုးတံများ (Stalks of Tensor products)=== <math>\mathcal{F}</math> နှင့် <math>\mathcal{G}</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ ပုံမှန် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) ရှိသည်- * <math>(\mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G})_x \cong \mathcal{F}_x \otimes_{\mathcal{R}_x} \mathcal{G}_x</math> ===တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ၏ ညာတိကျမှု (Right-Exactness of Tensor Products)=== တန်ဆာ မြှောက်လဒ်သည် ညာတိကျသော (right-exact) ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) မဆို * <math>\mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>\mathcal{F}' \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to \mathcal{F} \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to \mathcal{F}'' \otimes_{\mathcal{R}} \mathcal{G} \to 0</math> ===<math>\mathcal{H}om</math>-အစည်း၏ ဘယ်တိကျမှု (Left-Exactness of <math>\mathcal{H}om</math>)=== <math>\mathcal{R}</math> သည် <math>X</math> ပေါ်ရှိ ကွင်းများ၏ အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ <math>\mathcal{F}, \mathcal{F}', \mathcal{F}''</math> နှင့် <math>\mathcal{G}, \mathcal{G}', \mathcal{G}''</math> တို့သည် <math>\mathcal{R}</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ====လားရာတူ ဘယ်တိကျမှု (Covariant left-exactness)==== မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းမဆို * <math>0 \to \mathcal{G}' \to \mathcal{G} \to \mathcal{G}''</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}') \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}'')</math> ====ဆန့်ကျင်ဘက် ဘယ်တိကျမှု (Contravariant left-exactness)==== မည်သည့် <math>\mathcal{R}</math>-တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းမဆို * <math>\mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> သည် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}'', \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}, \mathcal{G}) \to \mathcal{H}om_{\mathcal{R}}(\mathcal{F}', \mathcal{G})</math> ===တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ဘယ်တိကျမှု (Left-exactness of the Image Functor <math>f_*</math>)=== <math>X</math> ပေါ်ရှိ အဘီလီယန်အုပ်စုများ၏ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (short exact sequence) တိုင်းသည်- * <math>0 \to \mathcal{F}' \to \mathcal{F} \to \mathcal{F}'' \to 0</math> <math>Y</math> ပေါ်တွင် အောက်ပါ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် ။ * <math>0 \to f_*(\mathcal{F}') \to f_*(\mathcal{F}) \to f_*(\mathcal{F}'')</math> == ဥပမာများ == ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ (Compact support) ပါရှိသည့် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များသည် အကြိုစည်းတစ်ခုကို မဖြစ်ပေါ်စေပါ ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ပါသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အဖွင့်စုပိုင်းတစ်ခုဆီသို့ ကန့်သတ်လိုက်သောအခါ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုကျစ်လျစ်သော အထောက်အပံ့ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည် ။ <math>\mathbb{R}</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သောအစု (Non-empty set) ဖြစ်သည့် အဖွင့်စုပိုင်းတိုင်းကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသော အကြိုစည်းသည် အစည်းတစ်ခု မဟုတ်ပါ ။ ယင်းအကြိုစည်းသည် ဗလာအစု (Empty set) ကိုမူ အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (Trivial subgroup) <math>\{0\}</math> နှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>U_1=(1,2)</math> နှင့် <math>U_2=(3,4)</math> ဖြစ်ပြီး <math>U=U_1\cup U_2</math> ဟု ဆိုပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>U_1</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>5</math> နှင့် <math>U_2</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်း <math>7</math> တို့ကို <math>U</math> အပေါ်ရှိ အပိုင်းတစ်ခုတည်းဖြစ်လာစေရန် ကပ်ခြင်း ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပါ ။ အခြားထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ (bounded functions) ၏ အကြိုစည်း ဖြစ်သည်။ <math>X</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{K} \in \{\mathbb{R}, \mathbb{C}\}</math> ကို သတ်မှတ်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ အဖွင့်စု <math>U \subseteq X</math> တိုင်းအတွက် <math>\mathcal{B}(U) := \{ f: U \to \mathbb{K} \mid \sup_{x \in U} |f(x)| < \infty \}</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>\mathcal{B} = \{\mathcal{B}(U), \rho^U_V\}</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ <math>\mathbb{K}</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ အကြိုစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်ရှိသော <math>\mathbb{K}</math>-တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များ၏ အကြိုစည်း (presheaf of bounded <math>\mathbb{K}</math>-valued functions) ဟုခေါ်သည်။ ၎င်း အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ၏ အကြိုစည်းသည် အစည်းတစ်ခု မဟုတ်ပါ။ အထူးသဖြင့် ဒေသအလိုက်အားဖြင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ (locally bounded functions) ကို အလုံးစုံအားဖြင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင် (globally bounded function) တစ်ခုရရှိရန် ကပ်ခြင်း (glue) ပြုလုပ်၍ မရနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဒုတိယအစည်းအခြေအနေကို မပြည့်စုံစေပါ။ <math>\mathbb{C}</math> ပေါ်ရှိ ဟိုလိုမောဖစ် ဖန်ရှင်များ (Holomorphic functions) ၏ အစည်း <math>\mathcal{O}</math> သည် ကွင်းများ၏ အစည်း (Sheaf of rings) တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ သုညမှတ် (Zero point) ရှိ ရိုးတံကို စုဆုံသော ပါဝါကိန်းစဉ်တန်း (Convergent power series) ကွင်း <math>\mathbb{C}\{z\}</math> နှင့် ထပ်တူသတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ၎င်းတို့သည် စုဆုံခြင်း အချင်းဝက် (Radius of convergence) သုညမဟုတ်သော ပါဝါကိန်းစဉ်တန်းများ ဖြစ်ကြသည် ။ အခြားသော ရိုးတံများကိုမူ ကိုဩဒိနိတ် ပြောင်းလဲခြင်း (Coordinate change) ဖြင့် ရယူနိုင်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>z</math> အစား <math>z-a</math> ဖြင့် အစားထိုးခြင်းမျိုး ဖြစ်သည် ။ <math>X=\{\eta,s\}</math> သည် အမှတ်နှစ်မှတ်ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ ထိုအမှတ်များအနက် <math>s</math> သည် အပိတ်မှတ်ဖြစ်ပြီး <math>\eta</math> သည် အပိတ်မဟုတ်ပါ ။ ယင်းကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) ဟုခေါ်သည် ။ ထိုအခါ အစုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>M=\Gamma(X,\mathcal{F})</math> နှင့် <math>N=\Gamma(\{\eta\},\mathcal{F})</math> အပြင် ပုံဖော်မှု <math>\rho\colon M\to N</math> တစ်ခုပါဝင်ခြင်းဖြင့် အစည်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်း ဤအချက်အလက်များကို အလိုရှိသလို ပေးအပ်ပြီး အစည်းတစ်ခုကို ရယူနိုင်သည် ။ <math>\mathcal{F}</math> ၏ ရိုးတံများမှာ <math>\mathcal{F}_\eta=N</math> နှင့် <math>\mathcal{F}_s=M</math> အတိုင်း ဖြစ်သည် ။ == ကိန်းထွေးရပ်ဝန်းများနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာသုံး အစည်းများ (Complex Spaces and Analytic Sheaves) == အစည်းသီအိုရီကို ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာတွင် အသုံးချရာ၌ အောက်ပါအခြေခံသဘောတရားများသည် အဓိကကျလှသည်။ ===<math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (<math>\mathbb{C}</math>-Ringed Space)=== <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံ အစည်း (structure sheaf) <math>\mathcal{R}</math> သည် ဒေသအလိုက် <math>\mathbb{C}</math>-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ အစည်း (sheaf of local <math>\mathbb{C}</math>-algebras) တစ်ခုဖြစ်သည့် ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း (ringed space) <math>(X, \mathcal{R})</math> ဖြစ်သည်။ ===ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းများ (Complex Spaces)=== <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း (Hausdorff space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>X</math> ၏ အမှတ်တိုင်းတွင် <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်းပိုင်း (open <math>\mathbb{C}</math>-ringed subspace) <math>(U, \mathcal{O}_U)</math> သည် ကိန်းထွေး မော်ဒယ်ရပ်ဝန်း (complex model space) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်နေစေမည့် အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင် (open neighborhood) <math>U</math> ရှိနေပါက <math>\mathbb{C}</math>-ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း <math>(X, \mathcal{O}_X)</math> ကို ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်း (complex space) ဟုခေါ်သည်။ ===ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစည်းများ (Analytic sheaves)=== <math>(X, \mathcal{O}_X)</math> သည် ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် <math>\mathcal{O}_X</math>-မော်ဂျူး ကိုမဆို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အစည်း (analytic sheaf) ဟု ခေါ်သည်။ == ရည်ညွှန်း == Francisco Miraglia: ''An Introduction to Partially Ordered Structures and Sheaves.'' Polimetrica, Mailand 2006, ISBN 88-7699-035-6 (''Contemporary Logic''). [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ ဂျီဩမေတြီ]] [[ကဏ္ဍ:ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] 6zp07v9hlplqe73zx6veb0dz7z9m1oe 100 287355 1036368 1036176 2026-06-06T11:35:40Z Salai Rungtoi 22844 1036368 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=04|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****[[ပုဂံ]]တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ရှိသော [[မြစ်ခြေမြို့]]နှင့် ၎င်း၏အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျေးရွာများသို့ စစ်တပ်၏ စစ်ကြောင်းဝင်ရောက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၂၀ ခန့် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရကြောင်း ပခုက္ကူမြို့နယ် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ခံက ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/c93x3k570ggt (BBC)] ***[[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]]၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေဖြစ်သော [[ရွှေကူမြို့နယ်]]၊ [[စီသာရွာ၊ ရွှေကူမြို့နယ်|စီသာ]]ကျေးရွာတွင် စစ်တပ်က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ၃ ကြိမ်ထက်မနည်း ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တိုက်နယ်ဆေးရုံ အဆောက်အအုံအား ထိမှန်ခဲ့ပြီး ပြည်သူ သုံးဦး သေဆုံးကာ ဒဏ်ရာရရှိသူများလည်း ရှိခဲ့သည်။ [https://burmese.dvb.no/post/451600 (DVB)] '''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ''' *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီတိုင်း၊]] ဖျာပုံခရိုင်၊ [[ဘိုကလေးမြို့နယ်]]မှာ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်ပြီး ရုတ်တရက် မိုးကြိုးပစ်ခံရတာကြောင့် အမျိုးသားတယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ [https://burmese.dvb.no/post/167152 (DVB)] '''နိုင်ငံရေးနှင့် ရွေးကောက်ပွဲများ''' *[[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ဒုတိယပုံမှန်အစည်းအဝေးကို နေပြည်တော်ရှိ လွှတ်တော်အဆောက်အအုံ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အစည်းအဝေးခန်းမ၌ ကျင်းပသည်။ [https://www.moi.gov.mm/news/83562 (MOI)] *[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး]] **မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၆၀ တွင် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာထားသည့်အပေါ် သက်တမ်းထပ်တိုးရန်အတွက် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေး၌ ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးနှင့် ရှေ့နေချုပ် ဒေါက်တာ[[သီတာဦး]]က အဆိုတင်သွင်းခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/c93x3k570ggt (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} 4swldja4he16k6u7v1d8l6h3ay0gubk 100 287356 1036272 1036163 2026-06-06T04:44:33Z Salai Rungtoi 22844 1036272 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=05|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်လိုက်သည့် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[ပေါက်မြို့နယ်|ပေါက်မြို့နယ်၊]] ကုက္ကိုစုရွာမှ [[မြိုင်မြို့နယ်]]၊ စက်မှု (၂) ဘက်သို့ ထွက်ပြေးသွားသော ပြည်သူ့စစ် (အရပ်အခေါ် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]) အယောက် ၇၀ ကျော်ကို ဖမ်းဆီးရမိကြောင်း အညာမြေတပ်ပေါင်းစုထံမှ သိရှိရသည်။ <!-- All news items above this line -->}} hr3lpy408h7f9tkuon230oczx0bkanx 1036365 1036272 2026-06-06T11:31:53Z Salai Rungtoi 22844 1036365 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=05|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်လိုက်သည့် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[ပေါက်မြို့နယ်|ပေါက်မြို့နယ်၊]] ကုက္ကိုစုရွာမှ [[မြိုင်မြို့နယ်]]၊ စက်မှု (၂) ဘက်သို့ ထွက်ပြေးသွားသော ပြည်သူ့စစ် (အရပ်အခေါ် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး]]) အယောက် ၇၀ ကျော်ကို ဖမ်းဆီးရမိသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2129q185po (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} mhpiis9k5nyhju2vyy0c04xkxuoms2w 3 287360 1036177 2026-06-05T12:25:49Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036177 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Katherina 0 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၂၅၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 0x0i2je4yxbz9vlj9nvalxsdr9khtcp 3 287361 1036178 2026-06-05T12:25:59Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036178 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Liguer ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၂၅၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) euw81ntncyf88axcron2cz41jw4efts 0 287362 1036180 2026-06-05T12:34:05Z Zawzawaungthwin 100038 မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲသည် မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) နှင့် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ မူဆယ်ခရိုင်၊ မူဆယ်မြို့နယ်အတွင်း တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်အနီး၌ တည်ရှိသော ဗျူဟာမြောက် မုံးကိုးမြို့ရှိ တပ်မတော် ၏ စစ်မဟာဗျူဟာကုန်းနှင့် တပ်စခန်းများကို ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့ (MNDAA၊ TNLA၊ AA) က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် 1036180 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 24.0167 | longitude = 98.2333 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း မုံးကိုးမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = မုံးကိုး | place = [[မုံးကိုးမြို့]]၊ [[မူဆယ်မြို့နယ်]]၊ [[မူဆယ်ခရိုင်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | date = ၅ – ၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ | result = မြောက်ပိုင်းညီနောင်မဟာမိတ် ၃ ဖွဲ့ အောင်မြင်ပြီး မြို့ကို အပြီးသတ်ထိန်းချုပ်။ | combatant1 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော်]] (စစ်မဟာဗျူဟာအခြေစိုက်တပ်များ) | combatant2 = [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]] * [[File:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px|border]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[အာရက္ခတပ်တော်|AA]] | commander1 = တပ်မတော် | commander2 = စုပေါင်းခေါင်းဆောင်မှု | strength1 = ဗျူဟာကုန်းအခြေစိုက်တပ်ဖွဲ့များနှင့် လေကြောင်းစစ်ကူတပ်ဖွဲ့ | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = တပ်မမှူးတစ်ဦး အပါအဝင် အများအပြား သေဆုံး၊ WMA-301 ဘီးတပ်စွမ်းအားမြှင့်တင့်ဖျက်ယာဉ် ၂ လက် ပျက်စီး၊ ဘီးတပ်သံချပ်ကာကား ၁ စီး သိမ်းဆည်းခံရ | casualties2 = မသိရှိရ | notes = ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း အရေးပါသော မုံးကိုးဗျူဟာကုန်း ကျဆုံးပြီးနောက် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက မြို့ကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''မုံးကိုးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်း၊ [[မူဆယ်ခရိုင်]]၊ [[မူဆယ်မြို့နယ်]]အတွင်း တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်အနီး၌ တည်ရှိသော ဗျူဟာမြောက် မုံးကိုးမြို့ရှိ တပ်မတော် ၏ စစ်မဟာဗျူဟာကုန်းနှင့် တပ်စခန်းများကို [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]] (MNDAA၊ TNLA၊ AA) က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည့် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ ဒုတိယပတ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အရေးပါသည့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့အား အပြီးသတ် ထိန်းချုပ်ကာ ဒေသအာဏာစိုးမိုးရေးကို တော်လှန်ရေးတပ်များက ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-11-08 |title=မုံးကိုးမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ MNDAA ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mndaa-control-monekoe-11082023063500.html |access-date=2026-06-05 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=လားရှိုး၊ သိန္နီ၊ ကွတ်ခိုင်၊ မူဆယ်၊ ကြူကုတ်၊ မုံးကိုး၊ ဖောင်းဆိုင်ဒေသများ၊ ကွမ်းလုံ၊ ချင်းရွှေဟော်နှင့် လောက်ကိုင်ဒေသများတွင် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေ |url=https://news-eleven.com/article/283276 |access-date=2026-06-05 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == သမိုင်းနောက်ခံ == [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) သည် ၁၉၆၈ ခုနှစ် နှစ်သစ်ကူးနေ့တွင် [[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း)]] သို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး မုံးကိုးဒေသကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ ဗကပ အရှေ့မြောက်စစ်ဒေသဌာနချုပ် (NEC) ၏ ပထမဆုံး စစ်ဒေသဖြစ်သော ‘၃၀၃’ စစ်ဒေသကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက်တွင် ကိုးကန့်ဒေသ (စစ်ဒေသ ၄၀၄) သို့ ဆက်လက်ချီတက်ကာ ဒေသခံစစ်ဗိုလ်ချုပ်ဖြစ်သူ [[ဖုန်ကြားရှင်]] အား စည်းရုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=MNTJP/MNDAA |url=https://ispmyanmarpeacedesk.com/eao/myanmar-national-truth-and-justice-party/ |access-date=2026-06-05 |website=ISP Myanmar Peace Desk |language=en-US}}</ref> ထို့နောက် ဖုန်ကြားရှင်သည် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင် အဖြစ် ကိုးကန့် နှင့် မုံးကိုးဒေသတစ်ဝိုက်ကို [[ကိုးကန့်ဒေသ]] အဖြစ် အနှစ် ၂၀ နီးပါးကြာ ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ ၌ တိုင်းရင်းသားတပ်ဖွဲ့များ ပုန်ကန်မှုဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖုန်ကြားရှင်သည် ဗကပမှ ခွဲထွက်ကာ မိမိကိုယ်ပိုင်စစ်တပ်ဖြစ်သည့် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ကိုးကန့်ဒေသအပါအဝင် မုံးကိုးဒေသ ကိုလည်း တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် ထိုစဉ်က စစ်အစိုးရ (နဝတ) နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ရယူကာ ကိုးကန့်တပ်မတော်အား လက်နက်များ သိမ်းဆည်းထားနိုင်ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ် အထူးဒေသ (၁) အဖြစ် ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=သန်းစိုးနိုင် |date=2021-01-06 |title=ဧရာလွင်ရဲ့ ကံကြမ္မာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/5375/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2022-02-17 |title=ဖုန်ကြားရှင် သို့မဟုတ် မြန်မာစစ်တပ်အတွက် မြင်းကောင်းတစီး ဖြစ်ခဲ့သူ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2022/02/17/249995.html |access-date=2026-06-05 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] အတည်ပြုပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသ (၁) သည် [[ကုန်းကြမ်းမြို့နယ်]] နှင့် [[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]] တို့ ပူးပေါင်းထားသော [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ဤတွင် ကိုးကန့်တပ် အား [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့]] အဖြစ် ကူးပြောင်းရန် အတွက် စစ်တပ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ က ဖုန်ကြားရှင် ကို ဖိအားပေးခဲ့သည်။ဖုန်ကြားရှင် မလိုက်နာသည့်အတွက် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် သုံးရက်ကြာ ကိုးကန့်အရေးအခင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ [[တပ်မတော်]] သည် ဖုန်ကြားရှင် အား ဖယ်ရှားရန် [[ပယ်ဆောက်ချိန်]] နှင့် မဟာမိတ်ပြုခဲ့သည်။ထို့နောက် ပယ်ဆောက်ချိန် ၏ အင်အားကို ယူ၍ ဖုန်ကြားရှင် ကို ရှင်းထုတ် နိုင်ခဲ့ပြီး၊ ကြွင်းကျန်သော MNDAA အဖွဲ့အား ပယ်ဆောက်ချိန်၏ ဦးစီးမှု တပ်အောက်တွင် နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။မုံးကိုးဒေသ သည် ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် မရှိဘဲ မူဆယ်မြို့နယ် ထဲ တွင် ရှိသော်လည်း ကိုးကန့်က ၎င်းပိုင်နယ်မြေအဖြစ် အထူးဒေသ (၁) ထဲ ထည့်သွင်းသည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-11-26 |title=MNDAA နှင့် တိုက်ပွဲများအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၂၀၀ ခန့် သေဆုံး |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/11/26/247712.html |access-date=2026-06-05 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=CNI |title=မုံးကိုးတွင် တပ်မတော်နှင့် MNDAA တိုက်ပွဲဖြစ်ပွား |url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/865-mndaa |access-date=2026-06-05 |website=cnimyanmar.com |language=en-gb}}</ref> {{main|၂၀၁၅ ကိုးကန့်စစ်ပွဲ}} ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၉)ရက် မှစ၍ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇွန် (၁၀)ရက် ညသန်းခေါင်ယံအထိ ကိုးကန့်တွင် ဖုန်ကြားရှင် ဦးဆောင်သောတပ်က မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဆင်နွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကိုးကန့်ဒေသတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြီးဆုံးခါနီးပြီဟု တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ပြောကြား |url=https://news-eleven.com/article/260209 |access-date=2026-06-05 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-06-11 |title=ကိုးကန့်အဖွဲ့ တဖက်သတ် အပစ်ရပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2015/06/150611_mndaa_unilateral_ceasefire |access-date=2026-06-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>မြို့ မသိမ်းနိုင်ဘဲ ဆုတ်ခွာပြီးနောက် ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ကချင်၊ ကိုးကန့်၊ တအာင်းနှင့် ရခိုင်ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်အဖွဲ့သည် မုံးကိုးမြို့ကို ရုတ်တရက် ဝင်ရောက်စီးနင်း သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြန်သည်။မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်အဖွဲ့ ပြောခွင့်ရသူ မိုင်အိုက်ကျော်က နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက်နေ့တွင် မုံးကိုးမြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီ ဟု ကြေညာခဲ့သည်။အဆိုပါမြို့ကို တပ်မတော်က ပြင်းထန်သော ပြန်လည်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၄ ရက် တွင် မြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်များက လက်လွတ်ပေးလိုက်ရသည်။<ref>{{Cite web |title=မုံးကိုးမြို့အား ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဟု တပ်မတော်ကြေညာ |url=https://burmese.dvb.no/post/178675 |access-date=2026-06-05 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=နိုင်ကွန်းအိန် |date=2016-12-11 |title=မုံးကိုးစစ်ပြေးဒုက္ခသည်များ နေရပ်ပြန် |url=https://burmese.voanews.com/a/mong-koe-civilians-return-back-home-/3631719.html |access-date=2026-06-05 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=နန်းဆိုင်နွမ် |date=2016-12-21 |title=နေရပ်ပြန် မုံးကိုးဒေသခံများ တိုက်ပွဲ ပြန်လည် ဖြစ်ပွားမည်ကို စိုးရိမ်နေ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2016/12/21/127707.html |access-date=2026-06-05 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း မူဆယ်မြို့နယ် မုံးကိုးမြို့အရှေ့ဘက် ဖောင်းဆိုင်ဒေသ အပါအဝင် မုံးကိုးမြို့နယ် တို့တွင် တပ်မတော် နှင့် ကိုးကန့်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင် MNDAA အဖွဲ့တို့ တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ရှိခဲ့ကြသည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၂၈ ရက် တိုက်ပွဲ ၊ စက်တင်ဘာ ၂၅ နှင့် ၂၆ ရက် တိုက်ပွဲ<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2021-09-28 |title=လားရှိုးနှင့်မုံးကိုးတို့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် MNDAA တိုက်ပွဲဖြစ် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-en/2021/09/28/7842/ |access-date=2026-06-05 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref>၊ အောက်တိုဘာ ၇ ရက် တိုက်ပွဲ<ref>{{Cite web |last=SHAN |date=2021-10-08 |title=မုံးကိုးမြို့နယ် တိုက်ပွဲများဆက်လက်ဖြစ် စစ်ကောင်စီဘက် စစ်ကူအင်အားချီတက် |url=https://burmese.shannews.org/archives/24830 |access-date=2026-06-05 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> ၊ အောက်တိုဘာ ၁၂ ရက် တိုက်ပွဲ<ref>{{Cite web |title=မုံးကိုး စစ်ကောင်စီနှင့် MNDAA တိုက်ပွဲဖြစ် အရပ်သား (၆) ဦး လက်နက်ကြီးထိ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-85306 |access-date=2026-06-05 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref>၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၀ ရက် တိုက်ပွဲ<ref>{{Cite web |last=ငြိမ်းချမ်း |date=2021-12-13 |title=ရှမ်းပြည် မုံးကိုးမြို့တဝိုက် တိုက်ပွဲများပြင်းထန်နေ |url=https://burmese.voanews.com/a/muse-northern-shan-state-kokang-military-coup-fight-idps-voa-burmese-/6351841.html |access-date=2026-06-05 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> နှင့် ဒီဇင်ဘာ ၁၉ ရက် တိုက်ပွဲ တို့မှာ မုံးကိုးမြို့နယ် အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။သက်ရောက်မှုအနေဖြင့် ဒေသခံ ၂၅၀၀ ခန့် စစ်ဘေးရှောင်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |date=2021-09-28 |title=မုံးကိုးဒေသမှာ တိုက်ပွဲတွေဆက်ဖြစ်၊ ဒေသခံ ၂၅၀၀ ခန့် ထွက်ပြေးနေရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mndaa-battle-with-military-council-in-monekoe-nearly-2500-people-flee-09282021050636.html |access-date=2026-06-05 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ဩဂုတ် ၂၈ ရက် တိုက်ပွဲ သည် မုံးကိုးမြို့နယ် မန်ခွမ်နှင့် မိန်ပိန်းရွာများအနီးတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ကချင်နှင့် ကိုးကန့်တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သော KIA နှင့် MNDAA တို့၏ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ကာ၊ခြေမြန်တပ်ရင်း အမှတ် ၅၂၅ မှ တပ်ရင်းမှူးနှစ်ဦးအပါအဝင် တပ်ရင်းတစ်ခုလုံးနီးပါး သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ကချင်ပြည်နယ်အခြေစိုက် Kachinwaves သတင်းဌာနက ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2021-08-28 |title=မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီဘက်မှ တပ်ရင်းမှူးနှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်ဟုဆို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/8084/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>ထို့အပြင် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့ မုံးကိုး မန်ရန်တပ်စခန်းတိုက်ပွဲ တွင်လည်း စစ်သား ၁၀၀ နီးပါး သေဆုံးကာ လက်နက် အများအပြား သိမ်းဆည်းရမိကြောင်း MNDAA တပ်ဖွဲ့ အာဘော် The Kokang သတင်းဌာနက ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မုံးကိုးတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ နီးပါး သေဆုံး၊ လက်နက် အများအပြား သိမ်းဆည်းမိကြောင်း ကိုးကန့်တပ်ဖွဲ့ ထုတ်ပြန် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-87256 |access-date=2026-06-05 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ပိုင်းတွင်မူ နှစ်ဆန်းပိုင်း ပြင်းထန်တိုက်ပွဲများမှအပ နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက် စစ်ပြင်နေမှုခြင်းသာရှိပြီး ထိတွေ့တိုက်ပွဲငယ်အချို့သာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2022-01-12 |title=မုံးကိုးမြို့နယ်ခွဲ၊ လွယ်ဆာရွာဘက် စစ်ကောင်စီနဲ့ ကိုးကန့် MNDAA တိုက်ပွဲကြောင့် ပြည်သူများ စစ်ရှောင်နေရ |url=https://burmese.kachinnews.com/2022/01/12/jan-12-bs-1-3/ |access-date=2026-06-05 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=SHAN |date=2022-03-17 |title=မုံးကိုး စစ်ကောင်စီ နှင့် MNDAA စစ်ရေးတင်းမာနေဆဲ |url=https://burmese.shannews.org/archives/27409 |access-date=2026-06-05 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=သားညွန့်ဦး |date=2022-01-03 |title=ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း မုံးကိုးနဲ့ ဖောင်းဆိုင်မှာ တိုက်ပွဲပြင်းထန် |url=https://burmese.voanews.com/a/monekoe-kyukoke-kia-mndaa-military-coup-voa-burmese/6379507.html |access-date=2026-06-05 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> ထို့နောက်တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့၌ စတင်ခဲ့သော [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က မုံးကိုးမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများနှင့် ဗျူဟာကုန်းကို တကျော့ပြန်၍ ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့အား အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA) ၏ အလံတော်ကို မြို့ပေါ်၌ ပြန်လည်လွှင့်ထူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-11-08 |title=မုံးကိုးမြို့ကို အလုံးစုံထိန်းချုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း MNDAA ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44791/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်း == မုံးကိုးမြို့လုံခြုံရေးအတွက် အရေးအပါဆုံးဖြစ်သည့် စစ်ကောင်စီ၏ မုံးကိုးဗျူဟာကုန်းကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းမှစတင်ကာ အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ထိုးစစ်ဆင်စဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ မုံးကိုးဗျူဟာကုန်း မကျစေရန်အတွက် လေကြောင်းမှတစ်ဆင့် စစ်ကူပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြုလုပ်၍ ခုခံခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-11-04 |title=ကိုးကန့်ခရိုင်နှင့် မုံးကိုးခရိုင်ရှိ စစ်စခန်းများကို MNDAA က ဆက်တိုက် သိမ်းပိုက်နေပြီး တုန်းရှမ်းဒေသရှိ စစ်စခန်း ၃ ခုကို ၉ မိနစ်ဖြင့် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ |url=https://yktnews.com/2023/11/129654/ |access-date=2026-06-05 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref>ထိုနေ့မှာပင် မုံးကိုးဒေသရှိ ပန်လုံဗျူဟာကုန်းကို ရက္ခိုင့် တပ်တော်(AA)မှဦးဆောင်ကာ ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့နှင့် မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တို့က တိုက်ခိုက်ခဲ့သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။မုံးကိုး နှင့် ပန်လုံ ဗျူဟာကုန်းနှစ်ခုသည် ခုနစ်ကီလိုမီတာခန့်ကွာဝေးပြီး အရေးပါသည့် စခန်းကုန်းများဖြစ်ကာ ပန်လုံဗျူဟာကုန်းတိုက်ပွဲ တွင် တပ်မ(၉၉)တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကျော်လွင် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ကိုးကန့်တပ်ဘက်က သည်။တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်က တပ်မမှူးတစ်ဦး သေဆုံးသွားသည့်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ တစ်စုံတစ်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2023/11/08/6738|title=မုံးကိုးဗျူဟာကုန်းကို MNDAA သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် သံချပ်ကား ၁ စီး ထပ်မံရရှိ|work=Mizzima Burmese|access-date=၅ ဇွန် ၂၀၂၆|date=၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃}}</ref> နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့က ခြေလျင်တပ်များဖြင့် ၁ နာရီနီးပါးကြာ ထပ်မံ၍ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ထိုနေ့ မွန်းတည့် ၁၂ နာရီ မိနစ် ၄၀ အချိန်တွင် မုံးကိုးဗျူဟာကုန်းကြီးနှင့် ၎င်း၏ တပ်စခန်းများအားလုံးကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဗျူဟာကုန်း ကျဆုံးသွားပြီးနောက် မြို့အတွင်း၌ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ လုံးဝမရှိတော့ဘဲ နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့မှစတင်ကာ မုံးကိုးမြို့နယ်တစ်ဝိုက်လုံးကို MNDAA က အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ကာ ဒေသအာဏာစိုးမိုးရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲရေးလုပ်ငန်းများကို ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-11-07 |title=စစ်တပ်အတွက် အရေးပါသည့် မုန်းကိုးမြို့ရှိ ဗျူဟာကုန်းကို MNDAA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/44720/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> === စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများ ပျက်စီးနှင့် သိမ်းဆည်းရမိမှု === မုံးကိုးဗျူဟာကုန်းတိုက်ပွဲအတွင်း တရုတ်နိုင်ငံထုတ် WMA-301 အမျိုးအစား ဘီးတပ်စွမ်းအားမြှင့် တင့်ဖျက်အမြောက်တပ်ဆင်ထားသည့် သံချပ်ကာယာဉ် (သတင်းထုတ်ပြန်ချက်ပါ ဘီးတပ်အမြောက် - ဝီဇာ) နှစ်လက်ကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ယင်းအပြင် စစ်ကောင်စီ၏ ဘီးတပ်သံချပ်ကာကားတစ်စီးကိုလည်း အကောင်းအတိုင်း သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မုံးကိုးမြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း MNDAA ထုတ်ပြန် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/654ba1b7f55e47cbfc810ecf |access-date=2026-06-05 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများနှင့် နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ == MNDAA က ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး မုံးကိုးမြို့နယ်အတွင်းရှိ မန်းယန်၊ ကွမ်ထန်၊ ပိုက်ဖိန်ပေါက်ပေါက် တောင်ကုန်း၊ ဖောင်းဆိုင်၊ ကွမ်းလွန် စသည့် နေရာများရှိ စစ်ကောင်စီ တပ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် နယ်စပ်မြို့ မုံးကိုးမြို့ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက် တွင် သိမ်းပိုက်ကာ မြို့ပေါ်အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၃ ရက် တွင် ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) က မုံးကိုးမြို့ အမှတ် (၄) ရပ်ကွက်ရှိ ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ ရှိနေသည့် ကချင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ရုံးကို ချိပ်ပိတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2024-04-26 |title=မြန်မာ-တရုတ်နယ်စပ် မုံးကိုးမြို့ပေါ်ရှိ ကချင်စာပေရုံးကို MNDAA ချိပ်ပိတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/51617/ |access-date=2026-06-05 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] pz71kb99a62ptb376z95fjreoricc05 0 287363 1036188 2026-06-05T13:18:16Z Tth2013 137770 "{{Infobox person | name = မားကက်စ် ပါစင် <br /> Markus Persson | image = Markus Persson 2016.jpg | caption = ၂၀၁၆ ခုနှစ်က မားကက်စ် ပါစင် | birth_name = မားကက်စ် အဲလက်ဆီ ပါစင် <br /> (Markus Alexej Perss..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036188 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မားကက်စ် ပါစင် <br /> Markus Persson | image = Markus Persson 2016.jpg | caption = ၂၀၁၆ ခုနှစ်က မားကက်စ် ပါစင် | birth_name = မားကက်စ် အဲလက်ဆီ ပါစင် <br /> (Markus Alexej Persson) | birth_date = {{birth date and age|1979|6|1}} | birth_place = [[စတော့ဟုမ်းမြို့]]၊ [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]] | nationality = ဆွီဒင် | other_names = နော့ချ် (Notch) | occupation = ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူ၊ နည်းပညာ လုပ်ငန်းရှင် | years_active = ၂၀၀၅–လက်ရှိ | known_for = [[မိုင်းခရပ်ဖ်ဂိမ်း|မိုင်းခရပ်ဖ် (Minecraft)]] ဖန်တီးသူ၊ [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း (Mojang)]] ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ | net_worth = အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃ ဘီလီယံ (၂၀၂၅ စာရင်းအရ) }} '''မားကက်စ် အဲလက်ဆီ ပါစင်''' (အင်္ဂလိပ်: Markus Alexej Persson; ၁၉၇၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်ဖွား) သည် ဆွီဒင်နိုင်ငံသား ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူနှင့် ပရိုဂရမ်မာတစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ အွန်လိုင်းတွင် '''နော့ချ် (Notch)''' ဟူသော အမည်ဝှက်ဖြင့် လူသိများသည်။<ref>https://www.forbes.com/profile/markus-persson/</ref> သူသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် အလွန်ရေပန်းစားပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အရောင်းရဆုံး ဗီဒီယိုဂိမ်းဖြစ်လာသည့် [[မိုင်းခရပ်ဖ်ဂိမ်း|မိုင်းခရပ်ဖ် (Minecraft)]] ကို စတင်ဖန်တီးခဲ့သူအဖြစ် အဓိက ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။ ထို့အပြင် ဂိမ်းထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီဖြစ်သော [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း (Mojang)]] ကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ == အတ်ထုပ်ပတ်တိ == ပါစင်ကို ဆွီဒင်နိုင်ငံ၊ စတော့ဟုမ်းမြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် အသက် ၇ နှစ်အရွယ်ကတည်းကပင် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ Commodore 128 ကွန်ပျူတာဖြင့် ပရိုဂရမ်းမင်း (Coding) စတင်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ အသက် ၈ နှစ်တွင် သူ၏ ပထမဆုံး စာသားအခြေပြု အကြံပြုဂိမ်း (text-based adventure game) ကို ရေးသားနိုင်ခဲ့သည်။ လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် King.com နှင့် Jalbum ကုမ္ပဏီတို့တွင် ဂိမ်းဒီဇိုင်နာနှင့် ပရိုဂရမ်မာအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ == မိုင်းခရပ်ဖ်နှင့် အောင်မြင်မှု == ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပါစင်သည် ကုမ္ပဏီများမှ နုတ်ထွက်ကာ သူ၏ ကိုယ်ပိုင် အင်ဒီဂိမ်း (Indie Game) ဖြစ်သော မိုင်းခရက်ဖ်ကို စတင်ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဂိမ်း၏ အစောပိုင်းဗားရှင်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး၊ ရရှိလာသော အမြတ်ငွေများဖြင့် ဂျာကော့ဘ် ပေါ်ဆာ (Jakob Porsér)၊ ကားလ် မာနေး (Carl Manneh) တို့နှင့်အတူ မိုဂျန်း (Mojang) ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်တွင် မိုင်းခရက်ဖ်ဂိမ်း အပြည့်အဝဗားရှင်းကို တရားဝင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ မိုင်းခရက်ဖ် အပြည့်အဝဗားရှင်း ထွက်ရှိပြီးနောက် ပါစင်သည် ဂိမ်း၏ အဓိက ဒီဇိုင်နာတာဝန်ကို "ဂျက်ဘ် (Jeb)" ဟု လူသိများသော ဂျန်းစ် ဘာဂန်စတန် (Jens Bergensten) ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် မိုဂျန်းကုမ္ပဏီနှင့် မိုင်းခရက်ဖ်ဂိမ်း၏ မူပိုင်ခွင့်အားလုံးကို မိုက်ခရိုဆော့ဖ် (Microsoft) ကုမ္ပဏီသို့ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံဖြင့် လွှဲပြောင်းရောင်းချခဲ့ပြီးနောက် ပါစင်သည် မိုဂျန်းကုမ္ပဏီမှ လုံးဝနုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>https://www.polygon.com/2014/11/6/7167349/microsoft-owns-minecraft-mojang-acquisition-closes</ref> == ကိုးကားများ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Twitter|notch|မားကက်စ် ပါစင် ၏ တွစ်တာအကောင့်}} [[ကဏ္ဍ:ဆွီဒင်နိုင်ငံသားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၉ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်မာများ]] cs09uy5dc82ef4esywz773ehxskcu67 1036211 1036188 2026-06-05T15:20:23Z Salai Rungtoi 22844 1036211 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မားကက်စ် ပါစင် <br /> Markus Persson | image = Markus Persson 2016.jpg | caption = ၂၀၁၆ ခုနှစ်က မားကက်စ် ပါစင် | birth_name = မားကက်စ် အဲလက်ဆီ ပါစင် <br /> (Markus Alexej Persson) | birth_date = {{birth date and age|1979|6|1}} | birth_place = [[စတော့ဟုမ်းမြို့]]၊ [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]] | nationality = ဆွီဒင် | other_names = နော့ချ် (Notch) | occupation = ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူ၊ နည်းပညာ လုပ်ငန်းရှင် | years_active = ၂၀၀၅–လက်ရှိ | known_for = [[မိုင်းခရပ်ဖ်ဂိမ်း|မိုင်းခရပ်ဖ် (Minecraft)]] ဖန်တီးသူ၊ [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း (Mojang)]] ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ | net_worth = အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃ ဘီလီယံ (၂၀၂၅ စာရင်းအရ) }} '''မားကက်စ် အဲလက်ဆီ ပါစင်''' (အင်္ဂလိပ်: Markus Alexej Persson; ၁၉၇၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်ဖွား) သည် ဆွီဒင်နိုင်ငံသား ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူနှင့် ပရိုဂရမ်မာတစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ အွန်လိုင်းတွင် '''နော့ချ် (Notch)''' ဟူသော အမည်ဝှက်ဖြင့် လူသိများသည်။<ref>https://www.forbes.com/profile/markus-persson/</ref> သူသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် အလွန်ရေပန်းစားပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက် အရောင်းရဆုံး ဗီဒီယိုဂိမ်းဖြစ်လာသည့် [[မိုင်းခရပ်ဖ်|မိုင်းခရပ်ဖ် (Minecraft)]] ကို စတင်ဖန်တီးခဲ့သူအဖြစ် အဓိက ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။ ထို့အပြင် ဂိမ်းထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီဖြစ်သော [[မိုဂျန်း စတူဒီယိုစ်|မိုဂျန်း (Mojang)]] ကို ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ == အတ်ထုပ်ပတ်တိ == ပါစင်ကို ဆွီဒင်နိုင်ငံ၊ စတော့ဟုမ်းမြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် အသက် ၇ နှစ်အရွယ်ကတည်းကပင် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ Commodore 128 ကွန်ပျူတာဖြင့် ပရိုဂရမ်းမင်း (Coding) စတင်လေ့လာခဲ့ပြီး၊ အသက် ၈ နှစ်တွင် သူ၏ ပထမဆုံး စာသားအခြေပြု အကြံပြုဂိမ်း (text-based adventure game) ကို ရေးသားနိုင်ခဲ့သည်။ လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် King.com နှင့် Jalbum ကုမ္ပဏီတို့တွင် ဂိမ်းဒီဇိုင်နာနှင့် ပရိုဂရမ်မာအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ == မိုင်းခရပ်ဖ်နှင့် အောင်မြင်မှု == ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပါစင်သည် ကုမ္ပဏီများမှ နုတ်ထွက်ကာ သူ၏ ကိုယ်ပိုင် အင်ဒီဂိမ်း (Indie Game) ဖြစ်သော မိုင်းခရက်ဖ်ကို စတင်ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဂိမ်း၏ အစောပိုင်းဗားရှင်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး၊ ရရှိလာသော အမြတ်ငွေများဖြင့် ဂျာကော့ဘ် ပေါ်ဆာ (Jakob Porsér)၊ ကားလ် မာနေး (Carl Manneh) တို့နှင့်အတူ မိုဂျန်း (Mojang) ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်တွင် မိုင်းခရက်ဖ်ဂိမ်း အပြည့်အဝဗားရှင်းကို တရားဝင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ မိုင်းခရက်ဖ် အပြည့်အဝဗားရှင်း ထွက်ရှိပြီးနောက် ပါစင်သည် ဂိမ်း၏ အဓိက ဒီဇိုင်နာတာဝန်ကို "ဂျက်ဘ် (Jeb)" ဟု လူသိများသော ဂျန်းစ် ဘာဂန်စတန် (Jens Bergensten) ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် မိုဂျန်းကုမ္ပဏီနှင့် မိုင်းခရက်ဖ်ဂိမ်း၏ မူပိုင်ခွင့်အားလုံးကို မိုက်ခရိုဆော့ဖ် (Microsoft) ကုမ္ပဏီသို့ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံဖြင့် လွှဲပြောင်းရောင်းချခဲ့ပြီးနောက် ပါစင်သည် မိုဂျန်းကုမ္ပဏီမှ လုံးဝနုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>https://www.polygon.com/2014/11/6/7167349/microsoft-owns-minecraft-mojang-acquisition-closes</ref> == ကိုးကားများ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Twitter|notch|မားကက်စ် ပါစင် ၏ တွစ်တာအကောင့်}} [[ကဏ္ဍ:ဆွီဒင်နိုင်ငံသားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဗီဒီယိုဂိမ်း ရေးဆွဲသူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၉ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်မာများ]] av9ecs905hc5hj22ttbe148lzvh7gtx 0 287364 1036190 2026-06-05T13:24:27Z Tth2013 137770 "{{Infobox settlement | name = ကားဒေ့ရှ် <br /> Kadesh | native_name = 𐤌𐤓𐤔 / 𐤒𐤓𐤔 | type = ရှေးဟောင်းမြို့တော် / သမိုင်းဝင်နေရာ | image_skyline = Tell Nebi Mend 10.jpg | image_captio..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036190 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကားဒေ့ရှ် <br /> Kadesh | native_name = 𐤌𐤓𐤔 / 𐤒𐤓𐤔 | type = ရှေးဟောင်းမြို့တော် / သမိုင်းဝင်နေရာ | image_skyline = Tell Nebi Mend 10.jpg | image_caption = ကားဒေ့ရှ် မြို့ဟောင်း တည်ရှိခဲ့ရာ လက်ရှိ ဆီးရီးယားနိုင်ငံရှိ တယ်လ်နီဘီမန်းဒ် (Tell Nebi Mend) ကုန်းမြင့် | pushpin_map = Syria | pushpin_map_caption = ဆီးရီးယားနိုင်ငံ မြေပုံပေါ်ရှိ ကားဒေ့ရှ်မြို့ တည်နေရာ | coordinates = {{coord|34|33|28|N|36|31|11|E|display=inline,title}} | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = [[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ]] (လက်ရှိ) | Associated_cultures = [[ရှေးဟောင်းအီဂျစ်]], [[ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ]] }} '''ကားဒေ့ရှ်''' (အင်္ဂလိပ်: Kadesh သို့မဟုတ် Qadesh) သည် လီဗန့် (Levant) ဒေသ၊ အိုရွန်တက်စ်မြစ် (Orontes River) အနီးတွင် တည်ရှိခဲ့သော အလယ်ခေတ်ကြေးဝါခေတ် (Bronze Age) က ရှေးဟောင်း မြို့ပြနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ လက်ရှိ ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၊ ဟုမ်းစ်မြို့ (Homs) ၏ အနောက်တောင်ဘက်ရှိ တယ်လ်နီဘီမန်းဒ် (Tell Nebi Mend) ဟုခေါ်သော ကုန်းမြင့်နေရာတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref>https://www.britannica.com/place/Kadesh-ancient-city-Syria</ref> == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အရေးပါပုံ == ကားဒေ့ရှ်မြို့သည် ရှေးခေတ်အင်ပါယာကြီးများဖြစ်သော [[ရှေးဟောင်းအီဂျစ်]] နှင့် [[ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ]] (Hittite Empire) တို့အကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ဆုံချက်တွင် တည်ရှိသဖြင့် စစ်ဗျူဟာအရ အလွန်အရေးပါသော နေရာဖြစ်သည်။ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ ၁၅ ရာစု) ကတည်းက အီဂျစ်ဖာရိုဘုရင် တတိယမြောက် ထုဒ်မို့စ် (Thutmose III) ၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ == ကားဒေ့ရှ် တိုက်ပွဲ == ကားဒေ့ရှ်မြို့သည် သမိုင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးဖြစ်သော '''"ကားဒေ့ရှ် တိုက်ပွဲ"''' (Battle of Kadesh) ကြောင့် လူသိများသည်။ ဘီစီ ၁၂၇၄ ခုနှစ်တွင် အီဂျစ်ဖာရိုဘုရင် ဒုတိယမြောက် ရာမက်ဆီး (Ramesses II) ဦးဆောင်သော အီဂျစ်တပ်မတော်နှင့် ဒုတိယမြောက် မူဝါတာလီ (Muwatalli II) ဦးဆောင်သော ဟစ်တိုက်အင်ပါယာ တပ်မတော်တို့သည် ဤမြို့အနီးတွင် အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>https://www.worldhistory.org/Battle_of_Kadesh/</ref> ဤတိုက်ပွဲသည် သမိုင်းတွင် မြင်းရထား (Chariots) အစီးရေ အများဆုံး (၅,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်) အသုံးပြု တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် စစ်ပွဲကြီး ဖြစ်သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံး အထိအခိုက် အကျအဆုံးများပြားခဲ့ပြီး မည်သူမျှ ပြတ်ပြတ်သားသား အနိုင်မရရှိခဲ့ပေ။ == ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် == ကားဒေ့ရှ်တိုက်ပွဲအပြီး နှစ်အနည်းငယ်အကြာ (ဘီစီ ၁၂၅၉ ခန့်) တွင် အီဂျစ်ဖာရို ရာမက်ဆီးနှင့် ဟစ်တိုက်ဘုရင် တတိယမြောက် ဟတ်တူဆီလီ (Hattusili III) တို့သည် သမိုင်းတွင် အစောဆုံးအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားရသည့် တရားဝင် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် (Egyptian-Hittite Peace Treaty) ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစာချုပ်ကို "ကားဒေ့ရှ် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အပြန်အလှန် ကျူးကျော်ခြင်းမပြုရန်နှင့် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းကူညီရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစာချုပ်၏ မိတ္တူကို ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဌာနချုပ်တွင် ကမ္ဘာ့အစောဆုံး ငြိမ်းချမ်းရေး ပြယုဂ်အဖြစ် ယနေ့တိုင် ချိတ်ဆွဲပြသထားသည်။<ref>https://www.un.org/public-relations/peace-treaty</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.worldhistory.org/Kadesh/ Kadesh - World History Encyclopedia] [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဆီးရီးယားနိုင်ငံရှိ သမိုင်းဝင်နေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းအီဂျစ်]] qoyquovix21l4u9b88p0ffzekl9wwfy 3 287365 1036192 2026-06-05T13:26:09Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036192 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် JaiOnn6 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ixgevosl8uj4fhgcbab7wg13kusy60b 3 287366 1036193 2026-06-05T13:26:19Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036193 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် PpTus ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qzel901983tpdqbvy5i334h1b341x8u 3 287367 1036194 2026-06-05T13:26:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036194 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thein Thein ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) blfuvetn9k4uiaovaf55huxuo5sujll 3 287368 1036195 2026-06-05T13:26:39Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036195 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Uchit ko ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 6j0z894rring1cy4d69m1toiwvgkroo 3 287369 1036196 2026-06-05T13:26:49Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036196 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Tharabi K.N ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) e09hsgbgrljipr3mm175ikkhuuvs8pf 0 287370 1036197 2026-06-05T13:27:46Z Tth2013 137770 "{{Infobox former country | native_name = ''Ḫatta'' | conventional_long_name = ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ <br /> Hittite Empire | common_name = ဟစ်တိုက် | continent = အာရှ | region = အရှေ့အလယ်ပိုင်း | country..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036197 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = ''Ḫatta'' | conventional_long_name = ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ <br /> Hittite Empire | common_name = ဟစ်တိုက် | continent = အာရှ | region = အရှေ့အလယ်ပိုင်း | country = တူရကီ၊ ဆီးရီးယား၊ လီဘနွန် | era = ရှေးဟောင်းခေတ် (ကြေးဝါခေတ်) | status = အင်ပါယာ | event_start = တည်ထောင်ခြင်း | year_start = ဘီစီ ၁၆०० ခန့် | event_end = ပြိုကွဲခြင်း | year_end = ဘီစီ ၁၁၇၈ ခန့် | image_map = Hittite Empire2.svg | image_map_caption = ဟစ်တိုက်အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိစဉ်က နယ်မြေပြမြေပုံ (အစိမ်းရောင်) | capital = ဟတ်တူဆာ (Hattusa) | common_languages = ဟစ်တိုက်ဘာသာစကား၊ လူဝီယန်ဘာသာစကား၊ အက္ကဒီယန်ဘာသာစကား | religion = ဟစ်တိုက် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (နတ်ဘုရားအများအပြား ကိုးကွယ်ခြင်း) | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် | title_leader = ဘုရင် (Great King) | leader1 = ပထမဆုံး လာဘာနာ (Labarna I) | year_leader1 = ဘီစီ ၁၆၀၀ ခန့် | leader2 = တတိယမြောက် ဟတ်တူဆီလီ (Hattusili III) | year_leader2 = ဘီစီ ၁၂၆၇–၁၂၃၇ | stat_year1 = ဘီစီ ၁၃၀၀ ခန့် }} '''ဟစ်တိုက် အင်ပါယာ''' (အင်္ဂလိပ်: Hittite Empire) သည် [[အနာတိုလီယာ]] (Anatolia - ယခု လက်ရှိ [[တူရကီနိုင်ငံ]]) အလယ်ပိုင်း ဒေသတွင် ဘီစီ ၁၆၀၀ ခန့်က စတင်ထွန်းကားခဲ့သော ရှေးဟောင်းခေတ် အင်ပါယာကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟစ်တိုက်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို ''ဟတ်တာ (Ḫatta)'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အင်ပါယာကို အထွတ်အထိပ် ရောက်ရှိချိန် (ဘီစီ ၁၄ ရာစု) တွင် အနာတိုလီယာ အလယ်ပိုင်း၊ ဆီးရီးယားမြောက်ပိုင်းနှင့် မက်ဆိုပိုတေးမီးယား မြောက်ပိုင်းအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင် စိုးမိုးခဲ့ကြသည်။ == မြို့တော် == [[File:Hattusa, Lion Gate.JPG|thumb|right|250px|ဟစ်တိုက်မြို့တော်ဟောင်း ဟတ်တူဆာရှိ ကျော်ကြားလှသော ခြင်္သေ့တံခါး (Lion Gate)]] ဟစ်တိုက်အင်ပါယာ၏ အဓိကမြို့တော်မှာ **ဟတ်တူဆာ** (Hattusa) ဖြစ်ပြီး ယခုခေတ် တူရကီနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း ဘိုဂက်ဇ်ကေး (Boğazkale) အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့တော် ဟတ်တူဆာကို ကြီးမားလှသော ကျောက်တုံးကြီးများ၊ ခိုင်ခံ့လှသော မြို့တံခါးများနှင့် ခံတပ်တံတိုင်းကြီးများဖြင့် တည်ဆောက်ထားခဲ့ကြသည်။ == နည်းပညာနှင့် စစ်ရေးစွမ်းရည် == ဟစ်တိုက်တို့သည် သမိုင်းတွင် အောက်ပါအချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည် - * '''သံထည်နည်းပညာ (Iron Age Pioneer)''' - ဟစ်တိုက်တို့သည် ကြေးဝါခေတ် (Bronze Age) အတွင်းမှာပင် သံရိုင်းများကို အရည်ကျိုပြီး မာကျောသော သံထည်လက်နက်များကို ပထမဆုံး စတင်တီထွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ သံထည်နည်းပညာ လျှို့ဝှက်ချက်ကြောင့် စစ်ရေးတွင် အခြားနိုင်ငံများထက် များစွာ အသာစီးရခဲ့သည်။ * '''ပေါ့ပါးသော မြင်းရထားများ''' - ၎င်းတို့သည် ဘီးပေါ့ပါးပြီး မြန်နှုန်းမြင့်သော စစ်သုံးမြင်းရထား (Chariots) များကို ဒီဇိုင်းထွင်ကာ စစ်ပွဲများတွင် ထိရောက်စွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ == အီဂျစ်နှင့် ဆက်ဆံရေး == ဟစ်တိုက်တို့သည် ထိုခေတ်က ကမ္ဘာ့အင်ပါယာကြီးဖြစ်သော [[ရှေးဟောင်းအီဂျစ်]] နှင့် နယ်မြေလွှမ်းမိုးမှုအတွက် ရာစုနှစ်ချီ၍ ပြိုင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၁၂၇၄ ခုနှစ်တွင် ဟစ်တိုက်ဘုရင် ဒုတိယမြောက် မူဝါတာလီ နှင့် အီဂျစ်ဖာရို ရာမက်ဆီးတို့သည် သမိုင်းဝင် [[ကားဒေ့ရှ်]]မြို့အနီးတွင် [[ကားဒေ့ရှ် တိုက်ပွဲ]]ကို ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ ထိုတိုက်ပွဲအပြီးတွင် ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ရမည့် "အီဂျစ်-ဟစ်တိုက် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်" ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ == ပြိုကွဲခြင်း == ဘီစီ ၁၁၇၈ ခန့်တွင် ကမ္ဘာ့ကြေးဝါခေတ်ကြီး တစ်ခုလုံး ပြိုလဲမှု (Bronze Age Collapse) နှင့်အတူ အနောက်ဘက်မှ "ပင်လယ်လူမျိုးစုများ" (Sea Peoples) ၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာမှု၊ ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားမှုများနှင့် ကူးစက်ရောဂါများကြောင့် ဟစ်တိုက်အင်ပါယာကြီးသည် တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.worldhistory.org/hittite/ Hittite - World History Encyclopedia] [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းအင်ပါယာများ]] [[ကဏ္ဍ:တူရကီနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့အလယ်ပိုင်း သမိုင်း]] 2yvwklqgoyobpacbe3b8xp8dnhcpo9n 3 287371 1036205 2026-06-05T14:26:59Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036205 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Daw Wai Mar ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၆၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qemrpn6v9hjq2d2f8vbhklcaomrq9vo 3 287372 1036206 2026-06-05T14:27:09Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036206 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Aung Thura ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 0xzcvjod97qjeg0i1uklwwoslz06xek 3 287373 1036207 2026-06-05T14:27:19Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036207 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Squrriel 22 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ld7766admuetrp1txi3455ruvfha0u8 3 287374 1036208 2026-06-05T14:27:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036208 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yamone710210 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) pjz4pbqbjrbcsddfvauvmgayqcu94mc 3 287376 1036212 2026-06-05T15:27:38Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036212 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yoonyoonshelly ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qwfriu1o7fph6f2swx9ii4deyo1w09r 3 287377 1036213 2026-06-05T15:27:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036213 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ma ZinMie ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) m5v1cy50k7615tjkd0shsugymiqwxt0 3 287378 1036214 2026-06-05T15:27:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036214 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sir Vyrnx ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၇၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8ch3rdk59ru013t5mhvxnmmmpdgiji0 3 287379 1036215 2026-06-05T15:28:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036215 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33566-65 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rlyi5kd89ku3ch90mscdlzw1tvvbzlg 3 287380 1036216 2026-06-05T15:28:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036216 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Synthels ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4472lfio1tyt8qrio287cn1cf45j5n5 3 287381 1036217 2026-06-05T15:28:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036217 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 123ayechanmaungmaung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) myg6d9qzys5ewq0gqa4prh39x9z8tax 3 287382 1036218 2026-06-05T15:28:38Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036218 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် KaungHtetSan27 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) roniokb5zsgmzhmqkwfgxru5mv7p2bd 3 287383 1036221 2026-06-05T16:28:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036221 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hericame395 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9icoi25f1hy0z1zp5nz77ehg5sp8g5w 3 287384 1036222 2026-06-05T16:28:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036222 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Muitenvn ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၂၈၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rplnxlux2c88ubqg32lqwel61xgg2hx 3 287385 1036223 2026-06-05T17:29:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036223 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Noo Niel ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၉၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) iaxgqls6odvbzztoi9nnwnuh9530r8r 3 287386 1036224 2026-06-05T17:29:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036224 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Sai Ko Ko Chit ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၉၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 1z9cjt82jauig25exwt5dram2gc5wxu 3 287387 1036225 2026-06-05T17:29:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036225 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် MrMeow5000 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၉၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) hizwapsgwtggda1hphl4aqfphap9c7c 3 287388 1036229 2026-06-05T19:29:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036229 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zacmh ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၂၉၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) cxpv6h57af96wbacujw4h10ulemvy69 3 287389 1036230 2026-06-05T19:29:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036230 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် RealNetherStarMC ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၂၉၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ppejqpauwajpbhs9c00bbdbbvbe7ves 3 287390 1036232 2026-06-05T20:30:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036232 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Santos kumarji ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၀၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) sez9a4iw0bw8vl17602ncm9uxzoawdm 3 287391 1036233 2026-06-05T21:30:19Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036233 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ckiedits ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၃၀၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) gvcgngteon54bae9nqujnqgt3q57196 3 287393 1036235 2026-06-05T22:30:30Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036235 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Phoveus ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၃၀၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 6fz9oj3b51iqlazivi1qiua5rf76wit 3 287394 1036236 2026-06-05T22:30:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036236 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-28428-13 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၃၀၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ie830iplyipl9dg0inwum6o5vf5hoah 3 287395 1036237 2026-06-05T22:30:51Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036237 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33467-81 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၃၀၊ ၅ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8cfrwqz4a9uy6qvboicosfahmbgnthk 3 287396 1036238 2026-06-06T00:31:10Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036238 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Draven 2009 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၁၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 1pjllxylft8vpd9og3zmocu2gvv0od3 3 287397 1036239 2026-06-06T00:31:20Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036239 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Flower4u31 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၁၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) eidtcmiys1u0jimxzyhjsv2ib7dl97m 3 287398 1036240 2026-06-06T00:31:30Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036240 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nan Ei phyoe ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၁၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) j1xt85xhy6ru8wnhlr4nn095gngas4t 3 287399 1036242 2026-06-06T01:31:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036242 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33313-96 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၁၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) orzw9aga6xvqv3thwm664hie5ljlrjg 3 287400 1036243 2026-06-06T01:31:50Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036243 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Waimyatnoethaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၁၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) hsdeoxudwg931yjsmpnq0pai6sbubru 3 287401 1036244 2026-06-06T01:32:00Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036244 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Arkaroo123 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) fnm4qmkiqry29zj17y9uon1iqvkvzy5 3 287402 1036255 2026-06-06T03:32:19Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036255 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် လွင်မိုးအေး ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) tarn4t0pr4dgnkk8g6al0m026bjivhj 0 287403 1036256 2026-06-06T03:33:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 စာမျက်နှာကို [[တာတိုင်ဘုရားများ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1036256 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တာတိုင်ဘုရားများ]] ci6xu1avuitk0t6u9vjh6rvknwh1wz5 0 287404 1036259 2026-06-06T03:40:20Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 စာမျက်နှာကို [[တာတိုင်ဘုရားများ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1036259 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[တာတိုင်ဘုရားများ]] 32koettirbsgwwm886xxe5mf0wqto9u 3 287405 1036267 2026-06-06T04:32:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036267 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thaw9996 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) a5q3k0rhw3euy8mu5ma3cjx557hmcr8 3 287406 1036268 2026-06-06T04:32:39Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036268 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Gangjiao ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rbgrttrzthzacd1ixnamiqzymstyq0j 100 287407 1036271 2026-06-06T04:41:05Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=06|day=06|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036271 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=06|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} kj9z6hbztenvkh8otgnzspc5lq6xkao 0 287408 1036275 2026-06-06T04:59:55Z ~2026-33568-47 143890 ပမ္မဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ် 1036275 wikitext text/x-wiki နတခ အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ဖြစ်သည်။ ပမ္မဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်။ r12z0ex4724lscduydzc8obwaljb3m4 0 287409 1036277 2026-06-06T05:09:41Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036277 wikitext text/x-wiki '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} ipmvhdlu8tv033jfxppbxxbqygzjfzp 1036290 1036277 2026-06-06T05:53:33Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1036290 wikitext text/x-wiki '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။ ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ကိုးကား== {{reflist}} ppncvyxfh1jdcv1kv4ajs3gn6j7q98p 1036291 1036290 2026-06-06T05:54:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1036291 wikitext text/x-wiki '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။ ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.cbr.mlit.go.jp/shonai/ Shōnai River Office (Ministry of Land, Infrastructure and Transport)] {{in lang|ja}} {{coord|35.032218|136.842667|format=dms|display=title|type:river_region:JP_scale:100000}} (mouth) ==ကိုးကား== {{reflist}} 7jzk5vfexo50q3hjmj15v5qclzs2rmk 1036292 1036291 2026-06-06T05:55:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1036292 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ရှောနိုင်းမြစ်<br />庄内川 | image = The Scene Johoku and Shōnai River bridge.JPG | image_size = 250px | image_caption = The Scene Johoku and Shōnai River bridge | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | pushpin_map = Japan | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 | source1_location = [[Mount Yūdachi]] | mouth_location = [[Ise Bay]] | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | length_km = 96 | source1_elevation = {{convert|727|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = | discharge1_avg = {{convert|28.21|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | basin_size_km2 = 1010 | river_system = Shōnai River | extra = }} '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။<ref name="City">{{Cite web |title=Rivers of the Shonai River system |url=https://www.city.nagoya.jp/ryokuseidoboku/page/0000022256.html?hl=en |access-date=2024-02-03 |website=www.city.nagoya.jp}} Note: machine-generated translation</ref> ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.cbr.mlit.go.jp/shonai/ Shōnai River Office (Ministry of Land, Infrastructure and Transport)] {{in lang|ja}} {{coord|35.032218|136.842667|format=dms|display=title|type:river_region:JP_scale:100000}} (mouth) ==ကိုးကား== {{reflist}} ddlva1ihrysup9eooilkvsrabpjdol1 1036293 1036292 2026-06-06T05:55:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1036293 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ရှောနိုင်းမြစ်<br />庄内川 | image = The Scene Johoku and Shōnai River bridge.JPG | image_size = 250px | image_caption = The Scene Johoku and Shōnai River bridge | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | pushpin_map = Japan | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 | source1_location = [[Mount Yūdachi]] | mouth_location = [[Ise Bay]] | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | length_km = 96 | source1_elevation = {{convert|727|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = | discharge1_avg = {{convert|28.21|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | basin_size_km2 = 1010 | river_system = Shōnai River | extra = }} '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။<ref name="City">{{Cite web |title=Rivers of the Shonai River system |url=https://www.city.nagoya.jp/ryokuseidoboku/page/0000022256.html?hl=en |access-date=2024-02-03 |website=www.city.nagoya.jp}} Note: machine-generated translation</ref> ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.cbr.mlit.go.jp/shonai/ Shōnai River Office (Ministry of Land, Infrastructure and Transport)] {{in lang|ja}} {{coord|35.032218|136.842667|format=dms|display=title|type:river_region:JP_scale:100000}} (mouth) ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] pcqw42dt5yk9yht7yumvxhup3296434 1036294 1036293 2026-06-06T05:55:32Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂိဖုခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1036294 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ရှောနိုင်းမြစ်<br />庄内川 | image = The Scene Johoku and Shōnai River bridge.JPG | image_size = 250px | image_caption = The Scene Johoku and Shōnai River bridge | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | pushpin_map = Japan | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 | source1_location = [[Mount Yūdachi]] | mouth_location = [[Ise Bay]] | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | length_km = 96 | source1_elevation = {{convert|727|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = | discharge1_avg = {{convert|28.21|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | basin_size_km2 = 1010 | river_system = Shōnai River | extra = }} '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။<ref name="City">{{Cite web |title=Rivers of the Shonai River system |url=https://www.city.nagoya.jp/ryokuseidoboku/page/0000022256.html?hl=en |access-date=2024-02-03 |website=www.city.nagoya.jp}} Note: machine-generated translation</ref> ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.cbr.mlit.go.jp/shonai/ Shōnai River Office (Ministry of Land, Infrastructure and Transport)] {{in lang|ja}} {{coord|35.032218|136.842667|format=dms|display=title|type:river_region:JP_scale:100000}} (mouth) ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂိဖုခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 6f426byqqpewcj4zetor6haadjc6aqa 1036295 1036294 2026-06-06T05:55:44Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အအိချိခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1036295 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = ရှောနိုင်းမြစ်<br />庄内川 | image = The Scene Johoku and Shōnai River bridge.JPG | image_size = 250px | image_caption = The Scene Johoku and Shōnai River bridge | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | pushpin_map = Japan | mapframe = no | mapframe-zoom = 8 | source1_location = [[Mount Yūdachi]] | mouth_location = [[Ise Bay]] | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | length_km = 96 | source1_elevation = {{convert|727|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = | discharge1_avg = {{convert|28.21|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | basin_size_km2 = 1010 | river_system = Shōnai River | extra = }} '''ရှောနိုင်းမြစ်''' (庄内川, Shōnai-gawa) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဂိဖုခရိုင်တွင် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဂိဖုခရိုင်တွင် တိုခိမြစ် (土岐川 Toki-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ အအိချိခရိုင်၊ ခဆုဂအိမြို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင် "တမနိုမြစ်" (玉野川 Tamano-gawa) ဟု ခေါ်သည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== မြစ်သည် [[ဂိဖုခရိုင်]]၊ အဲနမြို့ရှိ ယူးဒချိတောင်မှ စတင်စီးဆင်းလာသည်။ အအိချိခရိုင်ရှိ တမနိုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းပြီးနောက်တွင် နိုးဘိလွင်ပြင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။ ထို့နောက် နဂိုယမြို့၊ မိနတိုရပ်ကွက်တွင် အိဆဲပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်သည်။<ref name="City">{{Cite web |title=Rivers of the Shonai River system |url=https://www.city.nagoya.jp/ryokuseidoboku/page/0000022256.html?hl=en |access-date=2024-02-03 |website=www.city.nagoya.jp}} Note: machine-generated translation</ref> ==ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာဒေသများ== မြစ်သည် အောက်ပါဒေသများ၏ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသည်။ ;ဂိဖုခရိုင် အဲနမြို့၊ မိဇုနမိမြို့၊ တိုခိမြို့၊ တဂျိမိမြို့ ;အအိချိခရိုင် ဆဲတိုမြို့၊ ခဆွတ်ဂအိမြို့၊ နဂိုယမြို့၊ ခိယောဆုမြို့၊ ဂျိမိုခုဂျိမြို့၊ တိုးဟရုမြို့ ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.cbr.mlit.go.jp/shonai/ Shōnai River Office (Ministry of Land, Infrastructure and Transport)] {{in lang|ja}} {{coord|35.032218|136.842667|format=dms|display=title|type:river_region:JP_scale:100000}} (mouth) ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂိဖုခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အအိချိခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] p17favxeevidjyuj8qvmb8bds7yarc3 3 287410 1036279 2026-06-06T05:32:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036279 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Khanthmulwin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) gpuh94ushh9deiu2ni9e50m7qzetbjf 3 287411 1036280 2026-06-06T05:32:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036280 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lawyer Aung Kyaw Phyo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၂၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) io4vfycc24ccab21z19i6va3dbg81dt 3 287412 1036281 2026-06-06T05:33:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036281 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Benjamin1220 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ehc2wgykg4coec5noz19hzg8jw50jz7 3 287413 1036282 2026-06-06T05:33:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036282 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mr. Soe Thein Htike ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) chk1udr874g0822en9fktr2f21n645o 1036285 1036282 2026-06-06T05:39:06Z Mr. Soe Thein Htike 143891 /* ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mr. Soe Thein Htike ! */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1036285 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mr. Soe Thein Htike ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] [[အသုံးပြုသူ:Mr. Soe Thein Htike|Mr. Soe Thein Htike]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mr. Soe Thein Htike|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၉၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) kjcexiskpslaa7howuqt2mjsr862w4l 1036287 1036285 2026-06-06T05:44:33Z Mr. Soe Thein Htike 143891 /* ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mr. Soe Thein Htike ! */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1036287 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mr. Soe Thein Htike ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] [[အသုံးပြုသူ:Mr. Soe Thein Htike|Mr. Soe Thein Htike]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mr. Soe Thein Htike|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၉၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ::Dear Sir, I am a private/volunteer teacher .I would have been using Wikipedia Applications to understand what subjects would you non-profit assigned to all over the world user.I am also one who learn and teach our students to be gain curriculum vitae acknowledgements from Wikipedia Applications. We are from Myanmar volunteer teachers. [[အသုံးပြုသူ:Mr. Soe Thein Htike|Mr. Soe Thein Htike]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mr. Soe Thein Htike|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၄၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 53o3jlcbpoodsexp1vw93ggvghot4su 3 287414 1036283 2026-06-06T05:33:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036283 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33568-47 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 088s22u16g598tu1dp9oxj1lmdt4y2x 1 287415 1036288 2026-06-06T05:45:31Z ~2026-33512-21 143899 /* ႏိူင္ငံတစ္ကာကုမဏီပိွင္ရွင္ရွမ္ျပည္နယ္လာရီူးစိုလင္းအဂ္လိပ္သမဓႏိူင္ငံတစ္ကာၿဂိဳဟ္တု */ အပိုင်းသစ် 1036288 wikitext text/x-wiki == ႏိူင္ငံတစ္ကာကုမဏီပိွင္ရွင္ရွမ္ျပည္နယ္လာရီူးစိုလင္းအဂ္လိပ္သမဓႏိူင္ငံတစ္ကာၿဂိဳဟ္တု == နိူင္ငံတစ္ကာဂျိုဟ္တုကုမဏီပိွင္ရွင္256စိုလင္း [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-33512-21|&#126;2026-33512-21]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-33512-21|talk]]) ၀၅:၄၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 0omn3z8lijufcokb5ux68ar1ve7exzd 1036289 1036288 2026-06-06T05:49:32Z ~2026-33512-21 143899 /* ႏိူင္ငံတစ္ကာကုမဏီပိွင္ရွင္ရွမ္ျပည္နယ္လာရီူးစိုလင္းအဂ္လိပ္သမဓႏိူင္ငံတစ္ကာၿဂိဳဟ္တု */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1036289 wikitext text/x-wiki == ႏိူင္ငံတစ္ကာကုမဏီပိွင္ရွင္ရွမ္ျပည္နယ္လာရီူးစိုလင္းအဂ္လိပ္သမဓႏိူင္ငံတစ္ကာၿဂိဳဟ္တု == နိူင္ငံတစ္ကာဂျိုဟ္တုကုမဏီပိွင္ရွင္256စိုလင္း [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-33512-21|&#126;2026-33512-21]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-33512-21|talk]]) ၀၅:၄၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) :@စိုလင္းနိူင္ငံတစ္ကာ ျျၿဂိဳဟ္တုကုမဏီပိွင္ရွင္ရွမ္ျပည္နယ္လာရီူး256/ကဆန/ႏိူင္/191284/လဆန္အဂါသာ/5-9-1353/အိုေသြး1991 [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-33512-21|&#126;2026-33512-21]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-33512-21|talk]]) ၀၅:၄၉၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) botmwrfofbb88crftepmcd7fwh3idao 3 287416 1036312 2026-06-06T06:33:37Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036312 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် MR JJNORELLA ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) jty73syxmq7uqp8y9kbiniumur2kmb7 3 287417 1036313 2026-06-06T06:33:47Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036313 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Fowlstotch ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) t41cqwgkkyppduxidkt8v6gulc14eyl 3 287418 1036314 2026-06-06T06:33:57Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036314 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33362-60 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၃၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) dh1oc8dn7l64alyg5a1e7jg3lhl8t44 3 287419 1036315 2026-06-06T06:34:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036315 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် AungPhonePyaePaing ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) jrfx6r9jaoufm6yu3mlvgvsqmg639ar 3 287420 1036316 2026-06-06T06:34:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036316 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Khual2006 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) k5mgxzw80gryz3gw8jpwghcne59qito 3 287421 1036317 2026-06-06T06:34:27Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036317 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33512-21 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9fayfirweu2zd9evb3go1k145fcd72g 3 287422 1036319 2026-06-06T06:34:37Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036319 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maung myo aunt maung maung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 88beaj37huumcehku2y7bau98yrj70w 0 287423 1036323 2026-06-06T06:49:24Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ဆယ့်ငါးယန်းငါးဆယ်ပြား''' (十五円五十銭, အသံထွက် - ဂျူးဂေါ့အန်းဂေါ့ဂျစ်ဆန်း") သည် ဂျပန်သမိုင်းဝင် စကားလုံးဖြစ်သည်။ ဤစကားလုံးကို ဂျပ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1036323 wikitext text/x-wiki '''ဆယ့်ငါးယန်းငါးဆယ်ပြား''' (十五円五十銭, အသံထွက် - ဂျူးဂေါ့အန်းဂေါ့ဂျစ်ဆန်း") သည် ဂျပန်သမိုင်းဝင် စကားလုံးဖြစ်သည်။ ဤစကားလုံးကို ဂျပန်လူမျိုး ကဗျာဆရာနှင့် နိုင်ငံရေးသမား ဆွတ်ဘိုအိရှိဂဲဂျိက တီထွင်ရေးသားခဲ့သည်။ ==အကြောင်းအရာ== ==ခန်းတိုးငလျင်ကြီး== ==ဆွတ်ဘိုအိရှိဂဲဂျိ၏ စာပေလက်ရာ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 6r1o4cw39vlz1i4itblbre145z7vmvl 1036324 1036323 2026-06-06T06:50:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1036324 wikitext text/x-wiki '''ဆယ့်ငါးယန်းငါးဆယ်ပြား''' (十五円五十銭, အသံထွက် - ဂျူးဂေါ့အန်းဂေါ့ဂျစ်ဆန်း") သည် ဂျပန်သမိုင်းဝင် စကားလုံးဖြစ်သည်။ ဤစကားလုံးကို ဂျပန်လူမျိုး ကဗျာဆရာနှင့် နိုင်ငံရေးသမား ဆွတ်ဘိုအိရှိဂဲဂျိ (壺井繁治) က တီထွင်ရေးသားခဲ့သည်။ ==အကြောင်းအရာ== ==ခန်းတိုးငလျင်ကြီး== ==ဆွတ်ဘိုအိရှိဂဲဂျိ၏ စာပေလက်ရာ== ==ကိုးကား== {{reflist}} n51v2567d9d0fab99kisrym9wc39asb 3 287424 1036331 2026-06-06T07:34:46Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036331 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Luminmaung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) jpvzg2wthna5x331r8s8ebr1a714vfb 3 287425 1036332 2026-06-06T07:34:56Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036332 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mingyi123 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၄၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 98xfusgxxwoigep3g7v3qknhtar5jl3 3 287426 1036333 2026-06-06T07:35:06Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036333 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yewinkhant1479036 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) truprwy52yb69xwjzkg8tisqz4ebvqw 3 287427 1036337 2026-06-06T08:35:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036337 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် KaungKhantt ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 6h2a53jmn6qn37tph98bizdo5cy4if1 3 287428 1036339 2026-06-06T09:08:15Z MBq 34407 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:W.Mechelke]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Tungsten Mechelke]] သို့ MBqက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/W.Mechelke|W.Mechelke]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Tungsten Mechelke|Tungsten Mechelke]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1036339 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Tungsten Mechelke]] gf57mmg05b8cb2p8cef6q5ng8dttwwt 3 287429 1036340 2026-06-06T09:35:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036340 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U phyo ko ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 65dm3q82mfm3xgnum1jcnp5bx9lfxm1 3 287430 1036341 2026-06-06T09:35:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036341 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thuta2009 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) hpz6on8qgz8kt4wkwqcj5xxet7le8uz 3 287431 1036342 2026-06-06T09:35:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036342 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Urabnuts ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) elj5bylxb6fge9i7jaf97g1p9iii1eu 3 287432 1036343 2026-06-06T09:35:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036343 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Khaing phoo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၅၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) q903q4pgm3lxlhliqwhf5hn06xg4d1x 3 287433 1036344 2026-06-06T09:36:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036344 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zin zin zaw ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ocm4a33slylq6e7hagwo3qbn1cemieh 3 287434 1036345 2026-06-06T09:36:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036345 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zin Mar Htwe ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) isugxo53iw8ull274yjutew5a3zyvzc 3 287435 1036346 2026-06-06T09:36:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036346 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zer yug ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) nkzeek7at935mjldq1jiqwdv20dii8y 3 287436 1036351 2026-06-06T10:36:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036351 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Zaw Htet MDY ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) oipylgitkn7oomovv0eqqghu68khj4j 3 287437 1036352 2026-06-06T10:36:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036352 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Daw swe swe aung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) gxc1zs4xz19xkkqq4ooong3no4i6kh0 3 287438 1036353 2026-06-06T10:36:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036353 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Error 2511 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၃၆၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ogbck4gm16o17mob92g5baev3caumwr 3 287439 1036354 2026-06-06T10:37:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036354 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Leo Satoru ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၃၇၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) bz9qgrmwiqgp3sw7rvvzlqco5nx0h2f 0 287440 1036356 2026-06-06T10:43:15Z Yangonian 116863 This essay was written in accordance with industry information from many relevant documents. I need help with linking to OPEN DATA wiki page in English. 1036356 wikitext text/x-wiki === ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု (Open Data) ဆိုသည်မှာ မည်သူမဆို၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်အတွက်မဆို အခမဲ့ လွတ်လပ်စွာ ရယူခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသော ဒေတာများကို ဆိုလိုသည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့် Open Knowledge Foundation (OKF) တို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ စစ်မှန်သော သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ရန်အတွက် အောက်ပါ သော့ချက်ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များနှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် -<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Starting an Open Data Initiative {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/starting |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> # နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု (Technically Open): စက်ပစ္စည်းများ၊ ကွန်ပျူတာဆော့ဖ်ဝဲလ်များက တိုက်ရိုက်ဖတ်ရှု လုပ်ဆောင်နိုင်သော ဖော်မတ်စနစ် (Machine-readable format) ဥပမာ - CSV, JSON, XML ကဲ့သို့သော ဖိုင်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ရမည်။ (PDF ဖိုင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံပုံစံများဖြင့် ချပြခြင်းသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု အားနည်းသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။) # ဥပဒေကြောင်းအရ ပွင့်လင်းမှု (Legally Open): ဒေတာကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် လွတ်လပ်သော မူပိုင်ခွင့်လိုင်စင် (Open License) တစ်ခုခုအောက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားရမည်။ # ထို့အပြင် ယခုခေတ်တွင် "FAIR/O data" ဟူသော စံနှုန်းအသစ် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဒေတာများသည် ရှာဖွေရလွယ်ကူခြင်း (Findable)၊ လက်လှမ်းမီခြင်း (Accessible)၊ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သုံးနိုင်ခြင်း (Interoperable)၊ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း (Reusable) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုင်စင်ပွင့်လင်းခြင်း (Openly licensed) တို့နှင့် ကိုက်ညီရမည်ဟု သတ်မှတ်လာကြသည်။ # အစိုးရများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှု (Open Government Data Initiative) ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားများ၏ အခွန်ငွေဖြင့် အစိုးရဌာနများက စုဆောင်းထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ မဟုတ်သည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို (ဥပမာ - ရာသီဥတု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေး ကိန်းဂဏန်းများ) အွန်လိုင်း ပလက်ဖောင်းပေါ်တွင် ဗဟိုပြု၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြသော အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှု၏ သမိုင်းကြောင်း === "Open Data" ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်ခန့်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒေတာများ (အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာမြေလေ့လာရေးနှင့် မိုးလေဝသ တိုင်းထွာချက်များ) ကို နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အပြန်အလှန် မျှဝေသုံးစွဲရာ၌ စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ ပွင့်လင်းစွာ ချပြရေး အခြေခံအယူအဆသည် ထိုထက်မက ပိုမိုစောစီးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UNESCO |url=https://www.unesco.org/ethics-ai/en/civil-society-organizations/open-data-institute |website=UNESCO}}</ref> '''၁၉၅၇-၁၉၅၈ ခုနှစ်''' - သိပ္ပံကဏ္ဍမှ အခြေခံအုတ်မြစ် (World Data Center): နိုင်ငံတကာ ပထဝီရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှစ် (International Geophysical Year) ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဒေတာစင်တာ စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းစွာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေး ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ '''၁၉၉၆ ခုနှစ်''' - လူသားမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာမြူဒါအခြေခံမူများ (Bermuda Principles): လူသားမျိုးရိုးဗီဇ စီမံကိန်း (Human Genome Project) တွင် ပါဝင်သူများသည် "လူသားဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အားလုံးကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Public Domain) အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ထားရှိရမည်" ဟူသော ဘာမြူဒါအခြေခံမူများကို ချမှတ်ခဲ့ရာ သိပ္ပံနှင့် ဆေးဝါးသုတေသန လုပ်ငန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၀၇ ခုနှစ်''' - ဆီဘတ်စတိုပိုလ် အခြေခံမူ ၈ ချက် (8 Principles of Open Government Data): ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆီဘတ်စတိုပိုလ် (Sebastopol) မြို့၌ အင်တာနက်ပညာရှင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၃၀ ခန့် တွေ့ဆုံကာ အစိုးရများ၏ ဒေတာများ ပွင့်လင်းစေရန် မည်သည့်စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီရမည်နည်းဆိုသည်ကို အခြေခံမူ ၈ ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းမူများတွင် ဒေတာသည် ပြည့်စုံရမည် (Complete)၊ အရင်းအမြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရမည် (Primary)၊ အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ ဖြစ်ရမည် (Timely)၊ လက်လှမ်းမီရမည် (Accessible)၊ စက်ဖြင့်ဖတ်နိုင်ရမည် (Machine-processing)၊ ခွဲခြားမှုမရှိရမည် (Non-discriminatory)၊ မူပိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ချက်မရှိရမည် (Non-proprietary) နှင့် လိုင်စင်ကင်းလွတ်ရမည် (License-free) တို့ ပါဝင်သည်။ '''၂၀၀၉ ခုနှစ်''' - အမေရိကန် သမ္မတ အိုဘားမား၏ ညွှန်ကြားချက်: အမေရိကန်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားသည် ရာထူးစတင်လက်ခံသည့်နေ့မှာပင် "Open Government Directive" (ပွင့်လင်းသောအစိုးရ ညွှန်ကြားချက်) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး Data.gov ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ကာ အစိုးရဒေတာများကို အများပြည်သူထံ ချပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ အစိုးရများအတွက် စံပြဖြစ်သွားခဲ့သည်။ '''၂၀၁၁-၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Open Government Partnership (OGP) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ရာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုသည် ယင်း၏ ပင်မမဏ္ဍိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - Open Data Institute (ODI) တည်ထောင်ခြင်း: အင်တာနက် (World Wide Web) ကို စတင်တီထွင်ခဲ့သူ Sir Tim Berners-Lee နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင် Sir Nigel Shadbolt တို့က ယူကေ (UK) နိုင်ငံတွင် မတည်ရန်ပုံငွေဖြင့် Open Data Institute (ODI) ကို လွတ်လပ်သော၊ ဘက်မလိုက်သော၊ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့အစည်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးတွင် ဒေတာဂေဟစနစ် (Data Ecosystem) ကောင်းမွန်စေရန်၊ ဒေတာကျင့်ဝတ် (Data Ethics) များ ထွန်းကားစေရန်နှင့် အစိုးရများနှင့် ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများအကြား ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဒေတာမျှဝေမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ AI ကျင့်ဝတ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း ODI ၏ "Data Ethics Canvas" ကဲ့သို့သော ကိရိယာများသည် နည်းပညာနှင့် ဒေတာကို ကျင့်ဝတ်ညီညွတ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရေးအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြထားသည်။ '''၂၀၁၅ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ပဋိညာဉ် (International Open Data Charter): အိုဂျီပီ (OGP) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် အစိုးရပေါင်း ၁၇ ခုက အစိုးရအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံမူများနှင့် အကောင်းဆုံး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အဆင်သင့်ဖြစ်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း === အစိုးရတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက မည်သည့်အချက်များ လိုအပ်နေသည်၊ မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤလိုအပ်ချက်အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) သည် Open Data Readiness Assessment (ODRA) ဟုခေါ်သော စနစ်တကျဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာနှင့် မူဘောင် (Framework) ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Readiness Assessment Tool {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/odra |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> ODRA သည် အစိုးရတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခုပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည် - World Bank ODRA မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခု # ခေါင်းဆောင်မှု (Leadership) - နိုင်ငံရေးအရ ပြတ်သားသော ဦးဆောင်မှု ရှိ၊ မရှိ # ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Policy/Legal) - သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကို ပိတ်ဆို့သည့် ဥပဒေများ # အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ (Institutional Governance) - တာဝန်ခံမည့် ဌာနများ # အစိုးရ၏ ဒေတာစုဆောင်းမှု အခြေအနေ (Government Data) - ဒေတာများ၏ အရည်အသွေး # ဒေတာအသုံးပြုမှု ဝယ်လိုအား (Demand for Open Data) - အရပ်ဘက်နှင့် စီးပွားရေး # အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သုံးစွဲသူများ (Civic Engagement) - ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု # ရန်ပုံငွေနှင့် ရင်းမြစ်များ (Funding) - ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်မည့် ဘတ်ဂျက် # နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Technology Infrastructure) - အင်တာနက်နှင့် ဆာဗာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်သည် မော်လ်ဒိုဗာ၊ ကင်ညာ၊ ဂါနာ၊ ဖိလစ်ပိုင် အစရှိသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများစွာတွင် ယင်း ODRA ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာအကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အားနည်းချက်၊ အားသာချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်မှု လမ်းပြမြေပုံ (Action Plan) များ ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆောင်ရွက်မှု === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ရရှိခံစားနေကြရသည်။ McKinsey Global Institute ၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမှ ၅ ထရီလီယံအထိ စီးပွားရေး တန်ဖိုးမြှင့်တင်မှုများ ဖန်တီးပေးနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ === '''နိုင်ငံတကာက ဆောင်ရွက်နေသော နမူနာကောင်းများ''' === '''ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း''' '''-''' UK သည် ကမ္ဘာ့သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အညွှန်းကိန်းများတွင် ထိပ်တန်းက ရပ်တည်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အစိုးရသည် နှလုံးခွဲစိတ်ကုသမှု အောင်မြင်သည့် နှုန်းထားများ (Heart Surgery Success Rates) ကို ဆေးရုံအလိုက် ဒေတာများ ပွင့်လင်းစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဆေးရုံများအကြား အပြုသဘောဆောင်သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး လူနာများ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်မှုနှုန်းသည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''ဒိန်းမတ်''' '''-''' ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လိပ်စာဒေတာများ (Address Data) နှင့် ပထဝီဝင် ကိုဩဒိနိတ်များကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အခမဲ့ Open Data အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် လမ်းညွှန်စနစ်များ၊ ပါဆယ်ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍများတွင် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ကုန်ကျစရိတ်များကို အကြီးအကျယ် သက်သာစေခဲ့ပြီး ရင်းနှီးမြှင့်တင်ရသည့် ကုန်ကျစရိတ်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သော လူမှုစီးပွား အကျိုးအမြတ်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ '''အီတလီ''' '''-''' အီတလီနိုင်ငံသည် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးတွင် လိုက်နာရန် "Creative Commons License" အောက်၌ စံနှုန်းညီ လုပ်ငန်းစဉ်လမ်းညွှန်ချက် (Open Data Management Cycle) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေသန္တရအစိုးရများအကြား အချက်အလက်များ တစ်ပြေးညီ စီးဆင်းစေခဲ့သည်။ === '''ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်းများ''' === ကုလသမဂ္ဂ (UN) သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ စာရင်းအင်း ဒေတာများကို ပွင့်လင်းစွာ ချပြသည့် ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ထားသည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ (EU) သည်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသတွင်း၊ အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာစင်တာ အားလုံးကို data.europa.eu ပလက်ဖောင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းကာ အားကောင်းမောင်းသန် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့ (OECD) သည် ၎င်းတို့၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာများနှင့် ဒေတာအားလုံးကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ သုံးနိုင်ရန် Creative Commons CC-BY-4.0 လိုင်စင်အောက်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Readiness Assessment Tool {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/odra |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> === '''အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ''' === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေ (Open Data in ASEAN Countries)အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း (ASEAN) အတွင်း၌လည်း ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်အတူ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုများသည် အားကောင်းလာသည်။ သို့သော် နိုင်ငံအလိုက် အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် မူဝါဒ ကွာခြားမှုများကြောင့် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မှု အဆင့်အတန်းမှာမူ ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ === ထူးခြားသော ဆောင်ရွက်ချက်များနှင့် အခြေအနေ === # စင်ကာပူ - data.gov.sg - အာဆီယံတွင် ထိပ်တန်းဖြစ်သည်။ အစိုးရဌာနပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ ဒေတာစုစုပေါင်း ထောင်ချီကို စက်ဖတ်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် ချပြထားပြီး Smart Nation စီမံကိန်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ # ဖိလစ်ပိုင် - data.gov.ph - ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ဆန်းစစ်ချက်ကို အစောဆုံး လက်ခံခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံလွတ်လပ်ခွင့် (Freedom of Information - FOI) ဥပဒေနှင့် တွဲဖက်၍ အရပ်ဘက် စောင့်ကြည့်မှုကို အားပေးသည်။ # အင်ဒိုနီးရှား - data.go.id - "Satu Data Indonesia" (One Data Indonesia) မူဝါဒကို ချမှတ်ပြီး ကျွန်းစုနိုင်ငံကြီး၏ ဒေတာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် စံနှုန်းညီစွာ စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ # ထိုင်း - data.go.th - ဒစ်ဂျစ်တယ် အစိုးရ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (DGA) က ဦးဆောင်ပြီး ပြည်သူဗဟိုပြု ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် Open Data မူဝါဒကို တစိုက်မတ်မတ် အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။ # မလေးရှား - data.gov.my - ကဏ္ဍစုံမှ ဒေတာများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြထားပြီး ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပျိုးထောင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကနဦး အခြေခံအဆင့်များတွင်သာ ရှိနေသေးပြီး နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်ချက်၊ ဒေတာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု မူဝါဒ အားနည်းချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ === အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ * ရေရှည်တည်တံ့မည့် မူဝါဒနှင့် ဒေတာဘုံစနစ် (Policies and Data Commons Strategy) သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းများ ရေရှည်တည်တံ့ရန်အတွက် လုပ်ငန်းခွင်များနှင့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများသည် "ဒေတာဘုံစနစ်" (Data Commons) မူဘောင်ကို အသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ် ပလက်ဖောင်းများကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုသူ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဒေတာများကို ရေရှည်စီမံခန့်ခွဲ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မျှဝေနိုင်ရန် ဖန်တီးထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ === '''အဓိက''' '''ဒေတာဘုံစနစ် မူဝါဒ ၆ ချက်''' === # အမြဲတမ်း ဒစ်ဂျစ်တယ် ID များ ထားရှိခြင်း (Persistent Digital IDs): ဒေတာအတွဲများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခွင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်။ # ရှာဖွေရလွယ်ကူသော မေတာဒေတာ (Metadata): ဒေတာ၏ နောက်ခံအချက်အလက်များကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေနိုင်ရန်။ # အပလီကေးရှင်း ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (APIs): စက်ပစ္စည်းအချင်းချင်း ဒေတာများ လွယ်ကူစွာ စီးဆင်းနိုင်ရန်။ # ဒေတာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Computing Infrastructure): ဒေတာများကို သိမ်းဆည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဆာဗာများနှင့် နည်းပညာများ ရှိရန်။ # ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အသုံးပြုမှု မူဝါဒ (Data Governance & Ethics): ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များ (Privacy) မပေါက်ကြားစေရန်နှင့် ဒေတာကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာရန်။ # ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဘဏ္ဍာရေးပုံစံ (Sustainability): စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန် ရန်ပုံငွေ ခိုင်မာမှုရှိစေရန်။ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများ (Open Data Initiatives) ဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းသော နည်းပညာဆိုင်ရာ ပရောဂျက်တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး (Good Governance) နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေးကို မောင်းနှင်ပေးသည့် အင်ဂျင်စက်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ကဲ့သို့သော ဆန်းစစ်မှု ကိရိယာများကို အသုံးချကာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံ ဒေသတွင်းမှ အောင်မြင်သော အတွေ့အကြုံများနှင့် သိပ္ပံကဏ္ဍမှ သင်ခန်းစာများကို ရယူခြင်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်လည်း မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားကို ပိုမိုပွင့်လင်းမြင်သာစေပြီး ပြည်သူဗဟိုပြုသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ဖန်တီးပုံဖော်သွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ kyifhxrs4k8x95k7cejs24mgyldldsu 1036358 1036356 2026-06-06T10:55:30Z Yangonian 116863 Adding and correcting proper citations 1036358 wikitext text/x-wiki === ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု (Open Data)[https://en.wikipedia.org/wiki/Open_data] ဆိုသည်မှာ မည်သူမဆို၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်အတွက်မဆို အခမဲ့ လွတ်လပ်စွာ ရယူခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသော ဒေတာများကို ဆိုလိုသည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့် Open Knowledge Foundation (OKF) တို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ စစ်မှန်သော သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ရန်အတွက် အောက်ပါ သော့ချက်ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များနှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် -<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Starting an Open Data Initiative {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/starting |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> # နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု (Technically Open): စက်ပစ္စည်းများ၊ ကွန်ပျူတာဆော့ဖ်ဝဲလ်များက တိုက်ရိုက်ဖတ်ရှု လုပ်ဆောင်နိုင်သော ဖော်မတ်စနစ် (Machine-readable format) ဥပမာ - CSV, JSON, XML ကဲ့သို့သော ဖိုင်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ရမည်။ (PDF ဖိုင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံပုံစံများဖြင့် ချပြခြင်းသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု အားနည်းသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။) # ဥပဒေကြောင်းအရ ပွင့်လင်းမှု (Legally Open): ဒေတာကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် လွတ်လပ်သော မူပိုင်ခွင့်လိုင်စင် (Open License) တစ်ခုခုအောက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားရမည်။ # ထို့အပြင် ယခုခေတ်တွင် "FAIR/O data" ဟူသော စံနှုန်းအသစ် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဒေတာများသည် ရှာဖွေရလွယ်ကူခြင်း (Findable)၊ လက်လှမ်းမီခြင်း (Accessible)၊ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သုံးနိုင်ခြင်း (Interoperable)၊ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း (Reusable) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုင်စင်ပွင့်လင်းခြင်း (Openly licensed) တို့နှင့် ကိုက်ညီရမည်ဟု သတ်မှတ်လာကြသည်။ # အစိုးရများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှု (Open Government Data Initiative) ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားများ၏ အခွန်ငွေဖြင့် အစိုးရဌာနများက စုဆောင်းထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ မဟုတ်သည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို (ဥပမာ - ရာသီဥတု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေး ကိန်းဂဏန်းများ) အွန်လိုင်း ပလက်ဖောင်းပေါ်တွင် ဗဟိုပြု၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြသော အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။[https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd] === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှု၏ သမိုင်းကြောင်း === "Open Data" ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်ခန့်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒေတာများ (အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာမြေလေ့လာရေးနှင့် မိုးလေဝသ တိုင်းထွာချက်များ) ကို နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အပြန်အလှန် မျှဝေသုံးစွဲရာ၌ စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ ပွင့်လင်းစွာ ချပြရေး အခြေခံအယူအဆသည် ထိုထက်မက ပိုမိုစောစီးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UNESCO |url=https://www.unesco.org/ethics-ai/en/civil-society-organizations/open-data-institute |website=UNESCO}}</ref> '''၁၉၅၇-၁၉၅၈ ခုနှစ်''' - သိပ္ပံကဏ္ဍမှ အခြေခံအုတ်မြစ် (World Data Center): နိုင်ငံတကာ ပထဝီရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှစ် (International Geophysical Year) ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဒေတာစင်တာ စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းစွာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေး ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ '''၁၉၉၆ ခုနှစ်''' - လူသားမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာမြူဒါအခြေခံမူများ (Bermuda Principles): လူသားမျိုးရိုးဗီဇ စီမံကိန်း (Human Genome Project) တွင် ပါဝင်သူများသည် "လူသားဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အားလုံးကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Public Domain) အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ထားရှိရမည်" ဟူသော ဘာမြူဒါအခြေခံမူများကို ချမှတ်ခဲ့ရာ သိပ္ပံနှင့် ဆေးဝါးသုတေသန လုပ်ငန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၀၇ ခုနှစ်''' - ဆီဘတ်စတိုပိုလ် အခြေခံမူ ၈ ချက် (8 Principles of Open Government Data): ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆီဘတ်စတိုပိုလ် (Sebastopol) မြို့၌ အင်တာနက်ပညာရှင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၃၀ ခန့် တွေ့ဆုံကာ အစိုးရများ၏ ဒေတာများ ပွင့်လင်းစေရန် မည်သည့်စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီရမည်နည်းဆိုသည်ကို အခြေခံမူ ၈ ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းမူများတွင် ဒေတာသည် ပြည့်စုံရမည် (Complete)၊ အရင်းအမြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရမည် (Primary)၊ အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ ဖြစ်ရမည် (Timely)၊ လက်လှမ်းမီရမည် (Accessible)၊ စက်ဖြင့်ဖတ်နိုင်ရမည် (Machine-processing)၊ ခွဲခြားမှုမရှိရမည် (Non-discriminatory)၊ မူပိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ချက်မရှိရမည် (Non-proprietary) နှင့် လိုင်စင်ကင်းလွတ်ရမည် (License-free) တို့ ပါဝင်သည်။ '''၂၀၀၉ ခုနှစ်''' - အမေရိကန် သမ္မတ အိုဘားမား၏ ညွှန်ကြားချက်: အမေရိကန်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားသည် ရာထူးစတင်လက်ခံသည့်နေ့မှာပင် "Open Government Directive" (ပွင့်လင်းသောအစိုးရ ညွှန်ကြားချက်) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး Data.gov ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ကာ အစိုးရဒေတာများကို အများပြည်သူထံ ချပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ အစိုးရများအတွက် စံပြဖြစ်သွားခဲ့သည်။ '''၂၀၁၁-၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Open Government Partnership (OGP) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ရာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုသည် ယင်း၏ ပင်မမဏ္ဍိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - Open Data Institute (ODI) တည်ထောင်ခြင်း: အင်တာနက် (World Wide Web) ကို စတင်တီထွင်ခဲ့သူ Sir Tim Berners-Lee နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင် Sir Nigel Shadbolt တို့က ယူကေ (UK) နိုင်ငံတွင် မတည်ရန်ပုံငွေဖြင့် Open Data Institute (ODI) ကို လွတ်လပ်သော၊ ဘက်မလိုက်သော၊ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့အစည်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးတွင် ဒေတာဂေဟစနစ် (Data Ecosystem) ကောင်းမွန်စေရန်၊ ဒေတာကျင့်ဝတ် (Data Ethics) များ ထွန်းကားစေရန်နှင့် အစိုးရများနှင့် ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများအကြား ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဒေတာမျှဝေမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ AI ကျင့်ဝတ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း ODI ၏ "Data Ethics Canvas" ကဲ့သို့သော ကိရိယာများသည် နည်းပညာနှင့် ဒေတာကို ကျင့်ဝတ်ညီညွတ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရေးအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြထားသည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Open Government Data and Services {{!}} Public Institutions |url=https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd |access-date=2026-06-06 |website=publicadministration.desa.un.org}}</ref> '''၂၀၁၅ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ပဋိညာဉ် (International Open Data Charter): အိုဂျီပီ (OGP) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် အစိုးရပေါင်း ၁၇ ခုက အစိုးရအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံမူများနှင့် အကောင်းဆုံး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အဆင်သင့်ဖြစ်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း === အစိုးရတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက မည်သည့်အချက်များ လိုအပ်နေသည်၊ မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤလိုအပ်ချက်အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) သည် Open Data Readiness Assessment (ODRA) ဟုခေါ်သော စနစ်တကျဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာနှင့် မူဘောင် (Framework) ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Readiness Assessment Tool {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/odra |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> ODRA သည် အစိုးရတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခုပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည် - World Bank ODRA မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခု # ခေါင်းဆောင်မှု (Leadership) - နိုင်ငံရေးအရ ပြတ်သားသော ဦးဆောင်မှု ရှိ၊ မရှိ # ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Policy/Legal) - သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကို ပိတ်ဆို့သည့် ဥပဒေများ # အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ (Institutional Governance) - တာဝန်ခံမည့် ဌာနများ # အစိုးရ၏ ဒေတာစုဆောင်းမှု အခြေအနေ (Government Data) - ဒေတာများ၏ အရည်အသွေး # ဒေတာအသုံးပြုမှု ဝယ်လိုအား (Demand for Open Data) - အရပ်ဘက်နှင့် စီးပွားရေး # အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သုံးစွဲသူများ (Civic Engagement) - ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု # ရန်ပုံငွေနှင့် ရင်းမြစ်များ (Funding) - ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်မည့် ဘတ်ဂျက် # နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Technology Infrastructure) - အင်တာနက်နှင့် ဆာဗာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်သည် မော်လ်ဒိုဗာ၊ ကင်ညာ၊ ဂါနာ၊ ဖိလစ်ပိုင် အစရှိသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများစွာတွင် ယင်း ODRA ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာအကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အားနည်းချက်၊ အားသာချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်မှု လမ်းပြမြေပုံ (Action Plan) များ ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆောင်ရွက်မှု === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ရရှိခံစားနေကြရသည်။ McKinsey Global Institute ၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမှ ၅ ထရီလီယံအထိ စီးပွားရေး တန်ဖိုးမြှင့်တင်မှုများ ဖန်တီးပေးနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ === '''နိုင်ငံတကာက ဆောင်ရွက်နေသော နမူနာကောင်းများ''' === '''ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း''' '''-''' UK သည် ကမ္ဘာ့သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အညွှန်းကိန်းများတွင် ထိပ်တန်းက ရပ်တည်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အစိုးရသည် နှလုံးခွဲစိတ်ကုသမှု အောင်မြင်သည့် နှုန်းထားများ (Heart Surgery Success Rates) ကို ဆေးရုံအလိုက် ဒေတာများ ပွင့်လင်းစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဆေးရုံများအကြား အပြုသဘောဆောင်သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး လူနာများ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်မှုနှုန်းသည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''ဒိန်းမတ်''' '''-''' ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လိပ်စာဒေတာများ (Address Data) နှင့် ပထဝီဝင် ကိုဩဒိနိတ်များကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အခမဲ့ Open Data အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် လမ်းညွှန်စနစ်များ၊ ပါဆယ်ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍများတွင် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ကုန်ကျစရိတ်များကို အကြီးအကျယ် သက်သာစေခဲ့ပြီး ရင်းနှီးမြှင့်တင်ရသည့် ကုန်ကျစရိတ်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သော လူမှုစီးပွား အကျိုးအမြတ်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ '''အီတလီ''' '''-''' အီတလီနိုင်ငံသည် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးတွင် လိုက်နာရန် "Creative Commons License" အောက်၌ စံနှုန်းညီ လုပ်ငန်းစဉ်လမ်းညွှန်ချက် (Open Data Management Cycle) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေသန္တရအစိုးရများအကြား အချက်အလက်များ တစ်ပြေးညီ စီးဆင်းစေခဲ့သည်။ === '''ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်းများ''' === ကုလသမဂ္ဂ (UN) သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ စာရင်းအင်း ဒေတာများကို ပွင့်လင်းစွာ ချပြသည့် ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ထားသည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ (EU) သည်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသတွင်း၊ အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာစင်တာ အားလုံးကို data.europa.eu ပလက်ဖောင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းကာ အားကောင်းမောင်းသန် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့ (OECD) သည် ၎င်းတို့၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာများနှင့် ဒေတာအားလုံးကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ သုံးနိုင်ရန် Creative Commons CC-BY-4.0 လိုင်စင်အောက်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name=":0" /> === '''အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ''' === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေ (Open Data in ASEAN Countries)အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း (ASEAN) အတွင်း၌လည်း ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်အတူ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုများသည် အားကောင်းလာသည်။ သို့သော် နိုင်ငံအလိုက် အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် မူဝါဒ ကွာခြားမှုများကြောင့် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မှု အဆင့်အတန်းမှာမူ ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ === ထူးခြားသော ဆောင်ရွက်ချက်များနှင့် အခြေအနေ === # စင်ကာပူ - data.gov.sg - အာဆီယံတွင် ထိပ်တန်းဖြစ်သည်။ အစိုးရဌာနပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ ဒေတာစုစုပေါင်း ထောင်ချီကို စက်ဖတ်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် ချပြထားပြီး Smart Nation စီမံကိန်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ # ဖိလစ်ပိုင် - data.gov.ph - ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ဆန်းစစ်ချက်ကို အစောဆုံး လက်ခံခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံလွတ်လပ်ခွင့် (Freedom of Information - FOI) ဥပဒေနှင့် တွဲဖက်၍ အရပ်ဘက် စောင့်ကြည့်မှုကို အားပေးသည်။ # အင်ဒိုနီးရှား - data.go.id - "Satu Data Indonesia" (One Data Indonesia) မူဝါဒကို ချမှတ်ပြီး ကျွန်းစုနိုင်ငံကြီး၏ ဒေတာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် စံနှုန်းညီစွာ စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ # ထိုင်း - data.go.th - ဒစ်ဂျစ်တယ် အစိုးရ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (DGA) က ဦးဆောင်ပြီး ပြည်သူဗဟိုပြု ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် Open Data မူဝါဒကို တစိုက်မတ်မတ် အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။ # မလေးရှား - data.gov.my - ကဏ္ဍစုံမှ ဒေတာများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြထားပြီး ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပျိုးထောင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကနဦး အခြေခံအဆင့်များတွင်သာ ရှိနေသေးပြီး နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်ချက်၊ ဒေတာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု မူဝါဒ အားနည်းချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ === အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ * ရေရှည်တည်တံ့မည့် မူဝါဒနှင့် ဒေတာဘုံစနစ် (Policies and Data Commons Strategy) သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းများ ရေရှည်တည်တံ့ရန်အတွက် လုပ်ငန်းခွင်များနှင့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများသည် "ဒေတာဘုံစနစ်" (Data Commons) မူဘောင်ကို အသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ် ပလက်ဖောင်းများကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုသူ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဒေတာများကို ရေရှည်စီမံခန့်ခွဲ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မျှဝေနိုင်ရန် ဖန်တီးထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ === '''အဓိက''' '''ဒေတာဘုံစနစ် မူဝါဒ ၆ ချက်''' === # အမြဲတမ်း ဒစ်ဂျစ်တယ် ID များ ထားရှိခြင်း (Persistent Digital IDs): ဒေတာအတွဲများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခွင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်။ # ရှာဖွေရလွယ်ကူသော မေတာဒေတာ (Metadata): ဒေတာ၏ နောက်ခံအချက်အလက်များကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေနိုင်ရန်။ # အပလီကေးရှင်း ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (APIs): စက်ပစ္စည်းအချင်းချင်း ဒေတာများ လွယ်ကူစွာ စီးဆင်းနိုင်ရန်။ # ဒေတာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Computing Infrastructure): ဒေတာများကို သိမ်းဆည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဆာဗာများနှင့် နည်းပညာများ ရှိရန်။ # ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အသုံးပြုမှု မူဝါဒ (Data Governance & Ethics): ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များ (Privacy) မပေါက်ကြားစေရန်နှင့် ဒေတာကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာရန်။ # ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဘဏ္ဍာရေးပုံစံ (Sustainability): စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန် ရန်ပုံငွေ ခိုင်မာမှုရှိစေရန်။ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများ (Open Data Initiatives) ဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းသော နည်းပညာဆိုင်ရာ ပရောဂျက်တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး (Good Governance) နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေးကို မောင်းနှင်ပေးသည့် အင်ဂျင်စက်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ကဲ့သို့သော ဆန်းစစ်မှု ကိရိယာများကို အသုံးချကာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံ ဒေသတွင်းမှ အောင်မြင်သော အတွေ့အကြုံများနှင့် သိပ္ပံကဏ္ဍမှ သင်ခန်းစာများကို ရယူခြင်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်လည်း မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားကို ပိုမိုပွင့်လင်းမြင်သာစေပြီး ပြည်သူဗဟိုပြုသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ဖန်တီးပုံဖော်သွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ jmjodftysc1m549xeknmnpcpbsdwyoy 1036362 1036358 2026-06-06T11:04:41Z Yangonian 116863 moving a paragraph 1036362 wikitext text/x-wiki === ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု (Open Data)[https://en.wikipedia.org/wiki/Open_data] ဆိုသည်မှာ မည်သူမဆို၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်အတွက်မဆို အခမဲ့ လွတ်လပ်စွာ ရယူခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသော ဒေတာများကို ဆိုလိုသည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့် Open Knowledge Foundation (OKF) တို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ စစ်မှန်သော သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ရန်အတွက် အောက်ပါ သော့ချက်ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များနှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် -<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Starting an Open Data Initiative {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/starting |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> # နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု (Technically Open): စက်ပစ္စည်းများ၊ ကွန်ပျူတာဆော့ဖ်ဝဲလ်များက တိုက်ရိုက်ဖတ်ရှု လုပ်ဆောင်နိုင်သော ဖော်မတ်စနစ် (Machine-readable format) ဥပမာ - CSV, JSON, XML ကဲ့သို့သော ဖိုင်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ရမည်။ (PDF ဖိုင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံပုံစံများဖြင့် ချပြခြင်းသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု အားနည်းသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။) # ဥပဒေကြောင်းအရ ပွင့်လင်းမှု (Legally Open): ဒေတာကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် လွတ်လပ်သော မူပိုင်ခွင့်လိုင်စင် (Open License) တစ်ခုခုအောက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားရမည်။ # ထို့အပြင် ယခုခေတ်တွင် "FAIR/O data" ဟူသော စံနှုန်းအသစ် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဒေတာများသည် ရှာဖွေရလွယ်ကူခြင်း (Findable)၊ လက်လှမ်းမီခြင်း (Accessible)၊ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သုံးနိုင်ခြင်း (Interoperable)၊ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း (Reusable) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုင်စင်ပွင့်လင်းခြင်း (Openly licensed) တို့နှင့် ကိုက်ညီရမည်ဟု သတ်မှတ်လာကြသည်။ # အစိုးရများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှု (Open Government Data Initiative) ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားများ၏ အခွန်ငွေဖြင့် အစိုးရဌာနများက စုဆောင်းထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ မဟုတ်သည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို (ဥပမာ - ရာသီဥတု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေး ကိန်းဂဏန်းများ) အွန်လိုင်း ပလက်ဖောင်းပေါ်တွင် ဗဟိုပြု၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြသော အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။[https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd] === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှု၏ သမိုင်းကြောင်း === "Open Data" ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်ခန့်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒေတာများ (အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာမြေလေ့လာရေးနှင့် မိုးလေဝသ တိုင်းထွာချက်များ) ကို နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အပြန်အလှန် မျှဝေသုံးစွဲရာ၌ စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ ပွင့်လင်းစွာ ချပြရေး အခြေခံအယူအဆသည် ထိုထက်မက ပိုမိုစောစီးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UNESCO |url=https://www.unesco.org/ethics-ai/en/civil-society-organizations/open-data-institute |website=UNESCO}}</ref> '''၁၉၅၇-၁၉၅၈ ခုနှစ်''' - သိပ္ပံကဏ္ဍမှ အခြေခံအုတ်မြစ် (World Data Center): နိုင်ငံတကာ ပထဝီရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှစ် (International Geophysical Year) ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဒေတာစင်တာ စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းစွာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေး ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ '''၁၉၉၆ ခုနှစ်''' - လူသားမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာမြူဒါအခြေခံမူများ (Bermuda Principles): လူသားမျိုးရိုးဗီဇ စီမံကိန်း (Human Genome Project) တွင် ပါဝင်သူများသည် "လူသားဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အားလုံးကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Public Domain) အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ထားရှိရမည်" ဟူသော ဘာမြူဒါအခြေခံမူများကို ချမှတ်ခဲ့ရာ သိပ္ပံနှင့် ဆေးဝါးသုတေသန လုပ်ငန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၀၇ ခုနှစ်''' - ဆီဘတ်စတိုပိုလ် အခြေခံမူ ၈ ချက် (8 Principles of Open Government Data): ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆီဘတ်စတိုပိုလ် (Sebastopol) မြို့၌ အင်တာနက်ပညာရှင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၃၀ ခန့် တွေ့ဆုံကာ အစိုးရများ၏ ဒေတာများ ပွင့်လင်းစေရန် မည်သည့်စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီရမည်နည်းဆိုသည်ကို အခြေခံမူ ၈ ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းမူများတွင် ဒေတာသည် ပြည့်စုံရမည် (Complete)၊ အရင်းအမြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရမည် (Primary)၊ အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ ဖြစ်ရမည် (Timely)၊ လက်လှမ်းမီရမည် (Accessible)၊ စက်ဖြင့်ဖတ်နိုင်ရမည် (Machine-processing)၊ ခွဲခြားမှုမရှိရမည် (Non-discriminatory)၊ မူပိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ချက်မရှိရမည် (Non-proprietary) နှင့် လိုင်စင်ကင်းလွတ်ရမည် (License-free) တို့ ပါဝင်သည်။ '''၂၀၀၉ ခုနှစ်''' - အမေရိကန် သမ္မတ အိုဘားမား၏ ညွှန်ကြားချက်: အမေရိကန်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားသည် ရာထူးစတင်လက်ခံသည့်နေ့မှာပင် "Open Government Directive" (ပွင့်လင်းသောအစိုးရ ညွှန်ကြားချက်) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး Data.gov ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ကာ အစိုးရဒေတာများကို အများပြည်သူထံ ချပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ အစိုးရများအတွက် စံပြဖြစ်သွားခဲ့သည်။ '''၂၀၁၁-၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Open Government Partnership (OGP) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ရာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုသည် ယင်း၏ ပင်မမဏ္ဍိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - Open Data Institute (ODI) တည်ထောင်ခြင်း: အင်တာနက် (World Wide Web) ကို စတင်တီထွင်ခဲ့သူ Sir Tim Berners-Lee နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင် Sir Nigel Shadbolt တို့က ယူကေ (UK) နိုင်ငံတွင် မတည်ရန်ပုံငွေဖြင့် Open Data Institute (ODI) ကို လွတ်လပ်သော၊ ဘက်မလိုက်သော၊ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့အစည်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးတွင် ဒေတာဂေဟစနစ် (Data Ecosystem) ကောင်းမွန်စေရန်၊ ဒေတာကျင့်ဝတ် (Data Ethics) များ ထွန်းကားစေရန်နှင့် အစိုးရများနှင့် ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများအကြား ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဒေတာမျှဝေမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ AI ကျင့်ဝတ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း ODI ၏ "Data Ethics Canvas" ကဲ့သို့သော ကိရိယာများသည် နည်းပညာနှင့် ဒေတာကို ကျင့်ဝတ်ညီညွတ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရေးအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြထားသည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Open Government Data and Services {{!}} Public Institutions |url=https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd |access-date=2026-06-06 |website=publicadministration.desa.un.org}}</ref> '''၂၀၁၅ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ပဋိညာဉ် (International Open Data Charter): အိုဂျီပီ (OGP) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် အစိုးရပေါင်း ၁၇ ခုက အစိုးရအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံမူများနှင့် အကောင်းဆုံး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အဆင်သင့်ဖြစ်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း === အစိုးရတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက မည်သည့်အချက်များ လိုအပ်နေသည်၊ မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤလိုအပ်ချက်အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) သည် Open Data Readiness Assessment (ODRA) ဟုခေါ်သော စနစ်တကျဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာနှင့် မူဘောင် (Framework) ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Readiness Assessment Tool {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/odra |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> ODRA သည် အစိုးရတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခုပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည် - World Bank ODRA မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခု # ခေါင်းဆောင်မှု (Leadership) - နိုင်ငံရေးအရ ပြတ်သားသော ဦးဆောင်မှု ရှိ၊ မရှိ # ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Policy/Legal) - သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကို ပိတ်ဆို့သည့် ဥပဒေများ # အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ (Institutional Governance) - တာဝန်ခံမည့် ဌာနများ # အစိုးရ၏ ဒေတာစုဆောင်းမှု အခြေအနေ (Government Data) - ဒေတာများ၏ အရည်အသွေး # ဒေတာအသုံးပြုမှု ဝယ်လိုအား (Demand for Open Data) - အရပ်ဘက်နှင့် စီးပွားရေး # အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သုံးစွဲသူများ (Civic Engagement) - ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု # ရန်ပုံငွေနှင့် ရင်းမြစ်များ (Funding) - ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်မည့် ဘတ်ဂျက် # နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Technology Infrastructure) - အင်တာနက်နှင့် ဆာဗာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်သည် မော်လ်ဒိုဗာ၊ ကင်ညာ၊ ဂါနာ၊ ဖိလစ်ပိုင် အစရှိသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများစွာတွင် ယင်း ODRA ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာအကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အားနည်းချက်၊ အားသာချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်မှု လမ်းပြမြေပုံ (Action Plan) များ ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆောင်ရွက်မှု === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ရရှိခံစားနေကြရသည်။ McKinsey Global Institute ၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမှ ၅ ထရီလီယံအထိ စီးပွားရေး တန်ဖိုးမြှင့်တင်မှုများ ဖန်တီးပေးနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ === '''နိုင်ငံတကာက ဆောင်ရွက်နေသော နမူနာကောင်းများ''' === * '''ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း''' '''-''' UK သည် ကမ္ဘာ့သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အညွှန်းကိန်းများတွင် ထိပ်တန်းက ရပ်တည်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အစိုးရသည် နှလုံးခွဲစိတ်ကုသမှု အောင်မြင်သည့် နှုန်းထားများ (Heart Surgery Success Rates) ကို ဆေးရုံအလိုက် ဒေတာများ ပွင့်လင်းစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဆေးရုံများအကြား အပြုသဘောဆောင်သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး လူနာများ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်မှုနှုန်းသည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ * '''ဒိန်းမတ်''' '''-''' ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လိပ်စာဒေတာများ (Address Data) နှင့် ပထဝီဝင် ကိုဩဒိနိတ်များကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အခမဲ့ Open Data အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် လမ်းညွှန်စနစ်များ၊ ပါဆယ်ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍများတွင် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ကုန်ကျစရိတ်များကို အကြီးအကျယ် သက်သာစေခဲ့ပြီး ရင်းနှီးမြှင့်တင်ရသည့် ကုန်ကျစရိတ်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သော လူမှုစီးပွား အကျိုးအမြတ်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ * '''အီတလီ''' '''-''' အီတလီနိုင်ငံသည် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးတွင် လိုက်နာရန် "Creative Commons License" အောက်၌ စံနှုန်းညီ လုပ်ငန်းစဉ်လမ်းညွှန်ချက် (Open Data Management Cycle) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေသန္တရအစိုးရများအကြား အချက်အလက်များ တစ်ပြေးညီ စီးဆင်းစေခဲ့သည်။ === အာဆီယံ နိုင်ငံများ၏ '''နမူနာကောင်းများ''' === * '''စင်ကာပူ - data.gov.sg'''<ref>{{Cite web |title=data.gov.sg |url=https://data.gov.sg/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.sg |language=en}}</ref> - အာဆီယံတွင် ထိပ်တန်းဖြစ်သည်။ အစိုးရဌာနပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ ဒေတာစုစုပေါင်း ထောင်ချီကို စက်ဖတ်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် ချပြထားပြီး Smart Nation စီမံကိန်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ * '''ဖိလစ်ပိုင် - data.gov.ph'''<ref>{{Cite web |title=Open Data Philippines |url=https://data.gov.ph/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.ph}}</ref> - ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ဆန်းစစ်ချက်ကို အစောဆုံး လက်ခံခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံလွတ်လပ်ခွင့် (Freedom of Information - FOI) ဥပဒေနှင့် တွဲဖက်၍ အရပ်ဘက် စောင့်ကြည့်မှုကို အားပေးသည်။ * '''အင်ဒိုနီးရှား - data.go.id'''<ref>{{Cite web |title=Portal Satu Data Indonesia - Homepage |url=https://data.go.id/ |access-date=2026-06-06 |website=data.go.id |language=en}}</ref> - "Satu Data Indonesia" (One Data Indonesia) မူဝါဒကို ချမှတ်ပြီး ကျွန်းစုနိုင်ငံကြီး၏ ဒေတာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် စံနှုန်းညီစွာ စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ * '''ထိုင်း - data.go.th'''<ref>{{Cite web |title=ยินดีต้อนรับ - Open Government Data of Thailand |url=https://data.go.th/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250610074842/https://data.go.th/ |archive-date=2025-06-10 |access-date=2026-06-06 |website=data.go.th |language=th}}</ref> - ဒစ်ဂျစ်တယ် အစိုးရ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (DGA) က ဦးဆောင်ပြီး ပြည်သူဗဟိုပြု ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် Open Data မူဝါဒကို တစိုက်မတ်မတ် အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။ * '''မလေးရှား - data.gov.my'''<ref>{{Cite web |last=Malaysia |first=Government of |title=data.gov.my |url=https://data.gov.my/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.my |language=en-GB}}</ref> - ကဏ္ဍစုံမှ ဒေတာများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြထားပြီး ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပျိုးထောင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကနဦး အခြေခံအဆင့်များတွင်သာ ရှိနေသေးပြီး နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်ချက်၊ ဒေတာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု မူဝါဒ အားနည်းချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ === '''ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်းများ''' === ကုလသမဂ္ဂ (UN) သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ စာရင်းအင်း ဒေတာများကို ပွင့်လင်းစွာ ချပြသည့် ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ထားသည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ (EU) သည်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသတွင်း၊ အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာစင်တာ အားလုံးကို data.europa.eu ပလက်ဖောင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းကာ အားကောင်းမောင်းသန် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့ (OECD) သည် ၎င်းတို့၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာများနှင့် ဒေတာအားလုံးကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ သုံးနိုင်ရန် Creative Commons CC-BY-4.0 လိုင်စင်အောက်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name=":0" /> === '''အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ''' === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေ (Open Data in ASEAN Countries)အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း (ASEAN) အတွင်း၌လည်း ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်အတူ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုများသည် အားကောင်းလာသည်။ သို့သော် နိုင်ငံအလိုက် အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် မူဝါဒ ကွာခြားမှုများကြောင့် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မှု အဆင့်အတန်းမှာမူ ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ === အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ * ရေရှည်တည်တံ့မည့် မူဝါဒနှင့် ဒေတာဘုံစနစ် (Policies and Data Commons Strategy) သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းများ ရေရှည်တည်တံ့ရန်အတွက် လုပ်ငန်းခွင်များနှင့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများသည် "ဒေတာဘုံစနစ်" (Data Commons) မူဘောင်ကို အသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ် ပလက်ဖောင်းများကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုသူ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဒေတာများကို ရေရှည်စီမံခန့်ခွဲ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မျှဝေနိုင်ရန် ဖန်တီးထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ === '''အဓိက''' '''ဒေတာဘုံစနစ် မူဝါဒ ၆ ချက်''' === # အမြဲတမ်း ဒစ်ဂျစ်တယ် ID များ ထားရှိခြင်း (Persistent Digital IDs): ဒေတာအတွဲများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခွင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်။ # ရှာဖွေရလွယ်ကူသော မေတာဒေတာ (Metadata): ဒေတာ၏ နောက်ခံအချက်အလက်များကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေနိုင်ရန်။ # အပလီကေးရှင်း ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (APIs): စက်ပစ္စည်းအချင်းချင်း ဒေတာများ လွယ်ကူစွာ စီးဆင်းနိုင်ရန်။ # ဒေတာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Computing Infrastructure): ဒေတာများကို သိမ်းဆည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဆာဗာများနှင့် နည်းပညာများ ရှိရန်။ # ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အသုံးပြုမှု မူဝါဒ (Data Governance & Ethics): ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များ (Privacy) မပေါက်ကြားစေရန်နှင့် ဒေတာကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာရန်။ # ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဘဏ္ဍာရေးပုံစံ (Sustainability): စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန် ရန်ပုံငွေ ခိုင်မာမှုရှိစေရန်။ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများ (Open Data Initiatives) ဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းသော နည်းပညာဆိုင်ရာ ပရောဂျက်တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး (Good Governance) နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေးကို မောင်းနှင်ပေးသည့် အင်ဂျင်စက်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ကဲ့သို့သော ဆန်းစစ်မှု ကိရိယာများကို အသုံးချကာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံ ဒေသတွင်းမှ အောင်မြင်သော အတွေ့အကြုံများနှင့် သိပ္ပံကဏ္ဍမှ သင်ခန်းစာများကို ရယူခြင်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်လည်း မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားကို ပိုမိုပွင့်လင်းမြင်သာစေပြီး ပြည်သူဗဟိုပြုသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ဖန်တီးပုံဖော်သွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ 48fx1cvsohofv4nfisj95zg25z4ko0d 3 287441 1036369 2026-06-06T11:37:13Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1036369 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33532-04 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၃၇၊ ၆ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8mnfm1dyb93zwuaq243magyyvl1k25j 0 287442 1036370 2026-06-06T11:47:27Z Counterstrike1 141906 "[[:en:Special:Redirect/revision/1357019374|Roman Holiday]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1036370 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film|name=Roman Holiday|image=Roman Holiday (1953 poster).jpg|caption=Theatrical release poster|director=[[William Wyler]]|producer=William Wyler|screenplay={{plainlist| * [[Dalton Trumbo]] * [[Ian McLellan Hunter]] * [[John Dighton]]<ref name="WGA">{{cite web|url=https://deadline.com/2011/12/wga-restores-blacklisted-writer-dalton-trumbos-screen-credit-to-roman-holiday-206646/|title=WGA Restores Blacklisted Writer Dalton Trumbo's Screen Credit On 'Roman Holiday'|date=December 19, 2011|author=Writers Guild of America|author-link=Writers Guild of America|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=December 19, 2011|archive-date=December 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219180241/http://www.deadline.com/2011/12/wga-restores-blacklisted-writer-dalton-trumbos-screen-credit-to-roman-holiday/|url-status=live}}</ref> }}|story=Dalton Trumbo|starring={{plainlist| * [[Gregory Peck]] * [[Audrey Hepburn]] * [[Eddie Albert]] }}|music={{plainlist| * [[Georges Auric]] * [[Victor Young]] }}|cinematography={{plainlist| * [[Henri Alekan]] * [[Franz Planer]] }}|editing=[[Robert Swink]]|distributor=[[Paramount Pictures]]|released={{Film date|1953|8|20|[[14th Venice International Film Festival|Venice]]|1953|8|27|USA}}<ref name=AFI>{{AFI film|50997}}</ref>|runtime=118 minutes|country=United States|language=English<br />Italian|budget=$1.5 million|gross=$12 million}}'''''Roman Holiday''''' ဇာတ်ကားဟာ William Wyler ရိုက်ကူးပြီး ထုတ်လုပ်တဲ့ ၁၉၅၃ ခုနှစ်ထွက် အမေရိကန် အချစ်ဟာသ ဇာတ်ကားတစ်ကား ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်ကားမှာ Audrey Hepburn က ရောမမြို့ကို တစ်ယောက်တည်း လည်ပတ်ဖို့ ထွက်လာတဲ့ မင်းသမီးလေးအဖြစ်နဲ့ Gregory Peck က သတင်းထောက်အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားပါတယ်။ Hepburn ဟာ သူမရဲ့ သရုပ်ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆု ရရှိခဲ့ပြီး၊ အကောင်းဆုံးဇာတ်လမ်းဆု နဲ့ အကောင်းဆုံး ဝတ်စုံဒီဇိုင်းဆုတွေကိုလည်း ရရှိခဲ့ပါတယ်။ ဇာတ်ညွှန်းကို Dalton Trumbo နှင့် John Dighton တို့က ရေးသားခဲ့သော်လည်း Trumbo သည် ဟောလိဝုဒ်၏ အမည်ပျက်စာရင်းတွင် ပါဝင်သောကြောင့် ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း မရှိခဲ့ဘဲ Ian McLellan Hunter က ဇာတ်ညွှန်းရေးပေးခဲ့သည် ။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်ကို DVD ဖြင့် ဖြန့်ချိသောအခါ Trumbo ၏ အမည်ကို ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် Trumbo ၏ လက်ရာအတွက် အပြည့်အဝ ဂုဏ်ပြုခံရမှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ အမည်ပျက်စာရင်းဝင် ဒါရိုက်တာ Bernard Vorhaus သည် ရုပ်ရှင်တွင် လက်ထောက်ဒါရိုက်တာအဖြစ် ကလောင်အမည်ဝှက်ဖြင့် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref name="kpcc">{{Cite news |last=Cheryl Devall |first=Paige Osburn |date=December 19, 2011 |title=Blacklisted writer gets credit restored after 60 years for Oscar-winning film |url=http://www.scpr.org/news/2011/12/19/30417/blacklisted-writer-gets-credit-restored-oscar-winn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112145432/http://www.scpr.org/news/2011/12/19/30417/blacklisted-writer-gets-credit-restored-oscar-winn/ |archive-date=January 12, 2012 |access-date=December 20, 2011 |work=89.3 KPCC}}</ref> <ref name="latimes-verrier">{{Cite news |last=Verrier |first=Richard |date=December 19, 2011 |title=Writers Guild restores screenplay credit to Trumbo for 'Roman Holiday' |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/12/writers-guild-restores-screenplay-credit-to-trumbo-for-roman-holiday.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112164726/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/12/writers-guild-restores-screenplay-credit-to-trumbo-for-roman-holiday.html |archive-date=January 12, 2012 |access-date=December 20, 2011 |work=Los Angeles Times}}</ref> ဒီရုပ်ရှင်ကို " Hollywood on the Tiber " ခေတ်တုန်းက Cinecittà စတူဒီယိုတွေနဲ့ [[ရောမမြို့]] တစ်ဝိုက် မှာ ရိုက်ကူးခဲ့တာပါ။ ဒီရုပ်ရှင်က တရားဝင်အစီအစဉ်အတွင်းမှာ ၁၄ ကြိမ်မြောက် ဗင်းနစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်မှာတော့ ''Roman Holiday'' ရုပ်ရှင်ကို "ယဉ်ကျေးမှုအရ၊ သမိုင်းအရ ဒါမှမဟုတ် အနုပညာအရ အရေးပါမှု" အဖြစ် ကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက် က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အမျိုးသားရုပ်ရှင် မှတ်ပုံတင် ရုံးမှာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ဖို့ ရွေးချယ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီရုပ်ရှင်ကို ရုပ်ရှင်သမိုင်းမှာ အရိုမန်တစ်ဆန်ဆုံး ရုပ်ရှင်တွေထဲက တစ်ကားအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရပါတယ်။ <ref>{{Cite web |last=Kryza |first=Andy |last2=Phil de Semlyen |date=18 January 2024 |title=The 100 most romantic films ever made |url=https://www.timeout.com/film/the-100-best-romantic-movies |access-date=2023-03-04 |website=Time Out Worldwide |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite magazine|date=February 14, 2023|title=We Ranked The 75 Best Romantic Movies of All Time, From 'City Lights' to 'Moonlight'|url=https://parade.com/1153839/samuelmurrian/best-romantic-movies/}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Clarke |first=Cath |date=2010-10-16 |title=Roman Holiday: No 16 best romantic film of all time |url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/16/roman-holiday-romance |access-date=2023-03-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == ဇာတ်လမ်း == <templatestyles src="Stack/styles.css" />{{Stack|[[File:Audrey Hepburn and Gregory Peck on Vespa in Roman Holiday trailer.jpg|thumb|upright=1.0|Joe and Ann career through Rome on a [[Vespa]] [[scooter (motorcycle)|scooter]]]]}}[[အိမ်ရှေ့မင်း|အိမ်ရှေ့မင်းသမီး]] အန်သည် သူမ၏ အမည်မဖော်လိုသော နိုင်ငံအတွက် ဥရောပမြို့တော်များသို့ အချိန်ဇယားအတိုင်း လှည့်လည်လျက်ရှိသည်။ ရောမတွင် အထူးခက်ခဲသော တစ်နေ့တာ ကုန်ဆုံးပြီးနောက် သူမ၏ဆရာဝန်သည် သူမကို ဆေးထိုးပေးပြီး "ကျွန်မသိတဲ့ အကောင်းဆုံးအရာက မင်းခဏတာ လုပ်ချင်တာကို အတိအကျလုပ်ဖို့ပါပဲ" ဟု အကြံပေးသည်။ သူမသည် မြို့ကို စူးစမ်းလေ့လာရန် သံရုံးမှ တိတ်တဆိတ်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး ဆေးအာနိသင်ပြလာသည်နှင့်အမျှ နံရံနိမ့်တစ်ခုပေါ်တွင် အိပ်ပျော်သွားပြီး အမေရိကန်သတင်းထောက် ဂျိုး ဘရက်ဒလီက သူမကို ရှာတွေ့ခဲ့သည်။ သူမကို မသိလိုက်ဘဲ သူမ မူးယစ်နေသည်ဟု ထင်ကာ သူ့တိုက်ခန်းသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး အိပ်ပျော်သွားသည်။ ဂျိုးဟာ အိပ်ငိုက်ပြီး မင်းသမီးရဲ့ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲကို လွတ်သွားပေမယ့် သူ့ရဲ့ အယ်ဒီတာ ဟန်နက်စီကို သူတက်ရောက်ခဲ့တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ မင်းသမီးရဲ့ "ရုတ်တရက်ဖျားနာ" မှုကြောင့် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ ဖျက်သိမ်းလိုက်ရတဲ့ သတင်းကို ဟန်နက်စီက သူ့ကို ပြပါတယ်။ ဂျိုးက သူ့တိုက်ခန်းထဲက အမျိုးသမီးဟာ သတင်းစာဓာတ်ပုံထဲက မင်းသမီးဖြစ်ကြောင်း သဘောပေါက်သွားပြီး ဟန်နက်စီနဲ့ သီးသန့်အင်တာဗျူးအတွက် ဘယ်လောက်ပေးမလဲလို့ မေးပါတယ်။ ဟန်နက်စီက ဒေါ်လာ ၅၀၀၀ ကမ်းလှမ်းပြီး ဂျိုး မရနိုင်ဘူးဆိုပြီး ဒေါ်လာ ၅၀၀ လောင်းကြေးထပ်ပါတယ်။ ဂျိုးသည် သူ၏ ဓာတ်ပုံဆရာသူငယ်ချင်း အာဗင်း ရာဒိုဗစ်ချ်ကို ဖုန်းခေါ်ပြီး သတင်းထောက်တစ်ဦးဖြစ်ကြောင်းနှင့် သူမ၏ စစ်မှန်သော လက္ခဏာကို သိကြောင်း မဖော်ပြဘဲ ရောမမြို့တစ်ဝိုက်တွင် "အာညာ" ကို ပြသရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ အန်သည် အရေးကြီးသော ချိန်းဆိုမှုတစ်ခုကို ပြောပြပြီး ထွက်သွားခဲ့သည်။ ဂျိုးသည် သူမနောက်သို့ လိုက်သွားပြီး အပြင်ဘက်ဈေးတစ်ခုကို စူးစမ်းလေ့လာနေသည်၊ ဖိနပ်ဝယ်နေသည်၊ ဆံပင်ရှည်ကို တိုတိုညှပ်နေသည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့သည်။ ဂျိုးသည် စပိန်လှေကားထစ် တွင် သူမနှင့် တိုက်မိရန် ကြံစည်ပြီး လမ်းဘေးကော်ဖီဆိုင်တစ်ဆိုင်သို့ သူနှင့်အတူ ကုန်ဆုံးရန် ဆွဲဆောင်ခဲ့ပြီး အာဗင်းနှင့် တွေ့ဆုံရန် ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ အာဗင်းသည် သူ၏ စီးကရက်မီးခြစ်ထဲတွင် ကင်မရာဝှက်၍ ဓာတ်ပုံရိုက်ခဲ့သည်။ အန်သည် ကျောင်းမှ ကျောင်းပြေးဟန်ဆောင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ အန်သည် ဂျိုးနှင့်အတူ ရောမယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုကို ပေါ့ပေါ့တန်တန် မောင်းနှင်သောအခါ ၎င်းတို့ ဖမ်းဆီးခံရသော်လည်း ဂျိုးနှင့် အာဗင်းတို့သည် ၎င်းတို့၏ "အတု" သတင်းထောက်ကတ်များကို ပြသကာ ဂျိုးနှင့် အာညာတို့သည် လက်ထပ်တော့မည်ဖြစ်ပြီး လွတ်မြောက်လာမည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ကို [[ကိုလော့စီယမ်|လိုစီယမ်ကို လှည့]] ်လည်ကြည့်ရှုကြသည်။ ထို့နောက် ဂျိုးသည် အာန်ကို အမှန်တရား၏ ပါးစပ် သို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒဏ္ဍာရီကို ပြောပြသည်- လိမ်ညာသူတစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏လက်ကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်ပါက ကိုက်ဖြတ်ခံရလိမ့်မည်။ အန် တွန့်ဆုတ်နေပြီးနောက် ကြိုးစားကြည့်ပြီးနောက် ဂျိုးရဲ့အလှည့် ရောက်လာပြီး သူ့လက် ပြတ်သွားသလို ဟန်ဆောင်ပြီး သူမကို လန့်သွားစေတယ်။ သူမရဲ့ဆံသဆရာက သူမကိုဖိတ်ခေါ်ခဲ့တဲ့ လှေတစ်စင်းပေါ်က အကပွဲကို တက်ရောက်နေတုန်း အန်ရဲ့အစိုးရရဲ့အေးဂျင့်တွေက သူမကို အတင်းအကြပ်ပြန်ခေါ်သွားဖို့ ကြိုးစားကြပါတယ်။ အန်က ဂျိုး၊ အာဗင်းနဲ့ ဆံသဆရာနဲ့အတူ သူတို့ကိုတိုက်ခိုက်ပြီး လိုက်လံဖမ်းဆီးသူတစ်ယောက်ရဲ့ခေါင်းပေါ် ဂစ်တာတစ်လက်နဲ့ ရိုက်ချလိုက်ပါတယ်။ ဂျိုး မြစ်ထဲပြုတ်ကျသွားတဲ့အခါ အန်က သူ့နောက်ကို ခုန်လိုက်သွားပါတယ်။ မြစ်ကမ်းနံဘေးမှာ တုန်ရီနေတဲ့အချိန် ရေကူးပြီး အနမ်းတွေဖလှယ်ကြပါတယ်။ ဂျိုးရဲ့တိုက်ခန်းမှာ ရေစိုအဝတ်တွေလှန်းနေတုန်း အန်ရဲ့တိုင်းပြည်က ပြည်သူတွေက သူမရဲ့ဖျားနာမှုပြင်းထန်လာမှာကို စိုးရိမ်နေကြတယ်လို့ ရေဒီယိုသတင်းမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ အန်က သံရုံးနားက ထောင့်တစ်နေရာကို ကားမောင်းပို့ပေးဖို့ ဂျိုးကို တောင်းဆိုပြီး အဲဒီမှာ သူတို့ပြန်အနမ်းဖလှယ်ကြပါတယ်။ သူမက မျက်ရည်တွေနဲ့ နှုတ်ဆက်ပြီး မလိုက်ဖို့ အမိန့်ပေးလိုက်ပါတယ်။ သူမပြန်လာသောအခါ မင်းသမီးက သူမ၏တာဝန်ကို သတိပေးရန်ကြိုးစားသူများကို "ကျွန်မမိသားစုနှင့် ကျွန်မနိုင်ငံအပေါ် ကျွန်မ၏တာဝန်ကို အပြည့်အဝမသိပါက ဒီညပြန်လာမည်မဟုတ်ပါ... နောက်တစ်ခါလည်း ပြန်လာမည်မဟုတ်ပါ" ဟု ပြန်ဖြေသည်။ ဂျိုးသည် မယုံနိုင်စွာဟန်နက်စီအား သတင်းကိုနားမလည်ကြောင်း ပြောပြသော်လည်း ဓာတ်ပုံများရောင်းချခြင်းမှ အာဗင်းအား တားဆီး၍မရကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျိုးနှင့် အာဗင်းတို့သည် ပြန်လည်စီစဉ်ထားသော သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲကို တက်ရောက်ခဲ့ရာ အန်န်အံ့အားသင့်ခဲ့ရသည်။ လူတို့အကြားဆက်ဆံရေးကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးအပေါ် သူမ၏ယုံကြည်မှုကို အခိုင်အမာပြောဆိုပြီး ဂျိုးကလည်း သူမ၏ယုံကြည်ချက်သည် မှားယွင်းခြင်းမရှိကြောင်း အာမခံသည်။ မည်သည့်မြို့သို့ အလည်အပတ်ခရီးကို အနှစ်သက်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း မေးမြန်းသောအခါ "ရောမ။ ရောမမြို့။ ရောမမြို့" ဟုကြေငြာရန် ခက်ခဲလိမ့်မည်ဟု စတင်ပြောကြားခဲ့သည်။ အခြားဓာတ်ပုံဆရာများက ၎င်းတို့၏ ကြီးမားသောသတင်းထောက်ကင်မရာများဖြင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ကြပြီး အာဗင်းသည် သူ၏စီးကရက်မီးခြစ်ကို အသုံးပြုဟန်ပြသည်။ အန်းက သတင်းထောက်တစ်ဦးချင်းစီနှင့် ခဏတာစကားပြောပြီး အာဗင်းသည် ရောမမြို့၏အမှတ်တရအဖြစ် သူ၏ဓာတ်ပုံများကို ပေးအပ်သည်။ ကျန်သူအားလုံးထွက်သွားပြီးနောက် ဂျိုးသည် အခန်းမှ လျှောက်သွားပြီးနောက် အခန်းထဲမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ == သရုပ်ဆောင်များ == <templatestyles src="Div col/styles.css" />ဂျိုး ဘရက်ဒလီအဖြစ် ဂရီဂိုရီ ပက်ခ် မင်းသမီး အန်/အန်ညာ 'စမစ်တီ' စမစ်အဖြစ် အော်ဒရီ ဟက်ပ်ဘန်း အာဗင်း ရာဒိုဗစ်ချ်အဖြစ် အက်ဒီ အယ်လ်ဘတ် မစ္စတာ ဟန်နက်စီအဖြစ် ဟာ့တ်လီ ပါဝါ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ဟာကုတ် ဝီလျံစ် ကောင့်တက်စ် ဗီရီဘာ့ဂ်အဖြစ် မာဂရက် ရောလင်းစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပရိုဗနိုအဖြစ် တူလီယို ကာမီနာတီ မာရီယို ဒီလာနီအဖြစ် ပါအိုလို ကာလီနီ ဂျီယိုဗန်နီအဖြစ် ကလော်ဒီယို အာမယ်လီ ပါအိုလာ ဘော်ဘိုနီသည် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော အမျိုးသမီးတစ်ဦးအဖြစ် ပါအိုလာ တက္ကစီယာဉ်မောင်းအဖြစ် အယ်လ်ဖရီဒို ရစ်ဇို အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် လော်ရာ ဆိုလာရီ ဖိနပ်ရောင်းသူအဖြစ် ဂိုရယ်လာ ဂိုရီ ဒေါက်တာ ဘွန်နာချိုဗင်အဖြစ် ဟန်စ် ဟင်ရစ်ချ် (ဂုဏ်ပြုခံရခြင်းမရှိ) [ကိုးကားရန် လိုအပ်သည်]  == ထုတ်လုပ်မှု == === သွန်းလုပ်ခြင်း === <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{Multiple image|image9=Gregory Peck in Roman Holiday trailer cropped.jpg|image6=Audrey Hepburn Roman Holiday cropped.jpg}}Wyler က ဒီဇာတ်ရုပ်ကို ဟောလိဝုဒ်ရဲ့ နာမည်ကြီး [[ကယ်ရီ ဂရန့်|Cary Grant]] ကို ပထမဆုံးကမ်းလှမ်းခဲ့ပါတယ်။ Grant က Hepburn ရဲ့ ဇာတ်ကောင်ရဲ့ အချစ်ဇာတ်လမ်းကို သရုပ်ဆောင်ဖို့ အသက်ကြီးလွန်းတယ်လို့ ယုံကြည်ပြီး ငြင်းဆိုခဲ့ပေမယ့် ဆယ်နှစ်အကြာမှာ ''Charade'' မှာ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ တခြားသတင်းရင်းမြစ်တွေအရ Grant က မင်းသမီးအပေါ် အာရုံစိုက်မှုအားလုံး အာရုံစိုက်နေမယ်ဆိုတာ သိလို့ ငြင်းဆိုခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ Peck ရဲ့ စာချုပ်က သူ့ကို တစ်ကိုယ်တော် သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခွင့် ပေးခဲ့ပြီး သရုပ်ဆောင်သစ် Hepburn ကို ရုပ်ရှင်ခရက်ဒစ်တွေမှာ သိပ်မထင်ရှားစေခဲ့ပါဘူး။ ရိုက်ကူးမှုရဲ့ တစ်ဝက်လောက်မှာ Peck က Wyler ကို သူမကို တန်းတူသရုပ်ဆောင်အဖြစ် မြှင့်တင်ပေးဖို့ အကြံပြုခဲ့ပြီး ဒါဟာ ဟောလိဝုဒ်မှာ မကြားဖူးသလောက်ပါပဲ။ <ref>{{Cite book |last=Fishgall |first=Gary |date=2002 |title=Gregory Peck: A Biography |url=https://books.google.com/books?id=NJId3XPaeR0C&q=peck%20hepburn%20%22roman%20holiday%22&pg=PA174 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-6848-5290-4 |page=173 |access-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127195536/https://books.google.com/books?id=NJId3XPaeR0C&q=peck%20hepburn%20%22roman%20holiday%22&pg=PA174 |archive-date=November 27, 2021 |url-status=live}}</ref> Wyler ဟာ မင်းသမီးဇာတ်ကောင်အတွက် [[အဲလိဇဘက်တေလာ|Elizabeth Taylor]] နဲ့ [[ဆီမွန်၊ ဂျီး(န်)|Jean Simmons တို့ကို]] ကနဦးစဉ်းစားခဲ့ပေမယ့် နှစ်ယောက်စလုံး မရရှိနိုင်ခဲ့ပါဘူး။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့မှာ ဒါရိုက်တာ Thorold Dickinson ဟာ Hepburn နဲ့ ရုပ်ရှင်စမ်းသပ်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဒါရိုက်တာ William Wyler ဆီကို ပေးပို့ခဲ့ပါတယ်။ Wyler ဟာ ''Roman Holiday ရုပ်ရှင်ကို'' ပြင်ဆင်နေတဲ့ ရောမမြို့မှာ ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ Wyler က Dickinson ဆီကို "စမ်းသပ်မှုရဲ့ရလဒ်အနေနဲ့ Paramount ရဲ့ ထုတ်လုပ်သူအတော်များများက သူမကို ရွေးချယ်ဖို့ စိတ်ဝင်စားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြပါတယ်" လို့ ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ <ref>[https://www.bfi.org.uk/features/letter-made-audrey-hepburn-star BFI Film Forever, January 22, 2014: ''The letter that made Audrey Hepburn a star''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019033824/https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/letter-made-audrey-hepburn-star|date=19 October 2021}}. </ref> ''Roman Holiday ဟာ'' Hepburn ရဲ့ ပထမဆုံးသရုပ်ဆောင်အခန်းကဏ္ဍ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူမဟာ ၁၉၄၈ ခုနှစ်ကတည်းက ဒတ်ချ်နဲ့ ဗြိတိသျှရုပ်ရှင်တွေမှာ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဇာတ်ခုံပေါ်မှာလည်း ပါဝင်ခဲ့ပေမယ့် ဒါဟာ သူမရဲ့ ပထမဆုံး အဓိကရုပ်ရှင်ဇာတ်ရုပ်နဲ့ အမေရိကန်ရုပ်ရှင်မှာ ပထမဆုံးအကြိမ် ပါဝင်ခဲ့တာပါ။ Wyler ဟာ အဲဒီခေတ်က ကောက်ကြောင်းအလှရှိတဲ့ အီတလီကြယ်ပွင့်တွေနဲ့ မတူတဲ့ "အီတလီဆန့်ကျင်ရေး" မင်းသမီးတစ်ယောက်ကို လိုချင်ခဲ့ပါတယ်။ သူမဟာ ပြီးပြည့်စုံပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ကြယ်ပွင့်အသစ်ဟာ Wyler ကို ရည်ညွှန်းတဲ့ စကားအရ "ဖင်မပါ၊ ရင်သားမပါ၊ ကျပ်ကျပ်အဝတ်အစားမပါ၊ ဒေါက်မြင့်ဖိနပ်မပါ" တဲ့။ အတိုချုပ်ပြောရရင် အင်္ဂါဂြိုဟ်သားတစ်ယောက်ပါ။ သူမဟာ အံ့အားသင့်စရာတစ်ခု ဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ <ref>{{Cite book |last=Levy |first=Shawn |year=2016 |title=Dolce Vita Confidential |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-1-4746-0615-8 |location=London |page=112}}</ref> === ရိုက်ကူးရေးနေရာများ === [[ဖိုင်:Audrey_Hepburn_and_Gregory_Peck_in_Roman_Holiday_trailer_2.jpg|right|thumb|အန်နဲ့ ဂျိုးတို့ စပါဂနာ ပီ ယာဇာ ဒီ စပါဂနာ က စပိန်လှေကားထစ်တွေ မှာ ဆုံတွေ့ကြတယ်]] အီတလီခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနသည် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခွင့်ကို မူလက ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းသည် "အီတလီလူမျိုးများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေမည်" ဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite book |last=Colpaert |first=Stijn |year=2007 |title=City + Cinema: Essays on the Specificity of Location in Film |url=https://archive.org/details/isbn_9789521518652/page/70/mode/2up?q=roman+holiday |publisher=Datutop |isbn=978-95215-1865-2 |editor-last=Griffiths |editor-first=Gareth |location=Tampere |page=71 |chapter=What has happened to the centre? Cinematic representations of post-war Rome |editor-last2=Chudoba |editor-first2=Minna}}</ref> ကိစ္စရပ်ကို ဖြေရှင်းပြီးသည်နှင့် ရိုက်ကူးမှုကို ရောမမြို့နှင့် Cinecittà စတူဒီယိုများတွင် အပြည့်အဝ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ Wyler သည် ရုပ်ရှင်ကို ရောင်စုံဖြင့် ရိုက်ကူးလိုသော်လည်း နေရာတွင် ရိုက်ကူးရန်မှာ အလွန်စျေးကြီးသောကြောင့် အဖြူအမည်းဖြင့် ရိုက်ကူးခဲ့ရသည်။ <ref name="TCM">{{Cite web |title=Roman Holiday (1953) - Articles |url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/4096/roman-holiday#articles-reviews |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203103610/http://www.tcm.com/tcmdb/title/4096/Roman-Holiday/articles.html |archive-date=February 3, 2017 |access-date=June 26, 2024 |website=Turner Classic Movies}}</ref> နေရာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်- * အမှန်တရား၏နှုတ် ၊ Piazza Bocca della Verità ၊ Cosmedin ရှိ Santa Maria ဘုရားကျောင်း * Caffè Rocca၊ Piazza della Rotonda နှင့် Pantheon * ကာဆယ်လ် ဆန် အန်ဂျလို * ထရီဗီ ရေပန်း * ပီယာဇာ ဗင်းနစ်ဇီယာ * စပါဂနာ ပီယာဇာ ဒီ * စပိန်လှေကားထစ်များ * ထရီနီတာ ဒီ မွန်တီ * [[ကိုလော့စီယမ်|ကိုလိုစီယမ်]] * [[တိုင်းဗားမြစ်|တိုင်ဘာမြစ်]] * ဂျိုးရဲ့တိုက်ခန်းဟာ မာဂတ်တာ ၅၁ မှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပြီး သူက ပရင်စမစ် အန်ကို ဧည့်ခံပါတယ်။ * ဗီယာ ဒီ ဖိုရီ အင်ပီးရီးယယ်လီ * အန် ဆံပင်ညှပ်တဲ့ ဆံသဆိုင် Via della Stamperia 85 * မင်းသမီး၏ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၏ နောက်ဆုံးမြင်ကွင်းများတွင် ပြသထားသော Palazzo Colonna ပြခန်း * Palazzo Brancaccio ၊ မင်းသမီးလေး၏ အလှဆင်ထားသော ရောမအိပ်ခန်း။ == ဧည့်ခံပွဲနှင့် ဂုဏ်ပြုဆုများ == [[ဖိုင်:ROMAN_HOLIDAY_–_Trailer_1953.webm|thumb| ရုပ်ရှင်ရဲ့ trailer]] === ဝေဖန်တုံ့ပြန်မှု === ဒီရုပ်ရှင်ဟာ ၁၉၅၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့မှာ ၁၄ ကြိမ်မြောက် ဗင်းနစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title=Venice Pix Fete Preems With Par Film; Redtape Irks U.S. Majors|date=August 26, 1953|page=2|url=https://archive.org/details/variety191-1953-08/page/n195/mode/1up?view=theater|archivedate=March 12, 2024}}</ref> ၁၉၅၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှာ နယူးယောက်စီးတီးက Radio City Music Hall မှာ ရုံတင်ပြသခဲ့ပြီး ပထမအပတ်မှာတင် ဒေါ်လာ ၁၆၅,၀၀၀ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title=Heat Fails to Wilt B'Way Grosses|date=September 2, 1953|page=9|url=http://www.archive.org/stream/variety191-1953-09#page/n8/mode/1up|archivedate=September 24, 2019}}</ref> ဒီရုပ်ရှင်ဟာ အော်ရီဂွန်ပြည်နယ်၊ ပို့တ်လန်းမြို့က ရုပ်ရှင်ရုံနှစ်ရုံမှာလည်း အဲဒီအပတ်မှာပဲ ''Murder Without Tears'' ရုပ်ရှင်နဲ့ နှစ်ဆတိုးပြီး ဒေါ်လာ ၁၄,၀၀၀ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title='Holiday' Smash $14,000, Port.Ace|date=September 2, 1953|page=8|url=http://www.archive.org/stream/variety191-1953-09#page/n7/mode/1up|archivedate=September 24, 2019}}</ref> ရုပ်ရှင်သည် ၎င်း၏ ပထမဆုံးထွက်ရှိမှုအပေါ် ဝေဖန်ရေးဆရာများထံမှ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Luban |first=Milton |date=August 27, 2019 |title='Roman Holiday': THR's 1953 Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/roman-holiday-review-movie-1953-2-1234508/ |access-date=March 4, 2025 |work=[[The Hollywood Reporter]] |quote=The critical acclaim and word-of-mouth praise that is bound to come should help make it a box office bonanza.}}</ref> ''The Hollywood Reporter'' မှ Milton Luban က ရုပ်ရှင်သည် "ဆွဲဆောင်မှုရှိပြီး ရယ်မောစရာဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး မကြာခဏ ရယ်စရာကောင်းလာတတ်သည်... ၎င်းတွင် ဟာသဉာဏ်နှင့် တစ်ခါတစ်ရံတွင် ရယ်စရာကောင်းလောက်အောင် တောက်ပသော နှစ်လိုဖွယ်ကောင်းသော ဇာတ်ညွှန်းတစ်ခု ပါဝင်ပြီး" "ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူများသည် ရောမအထင်ကရနေရာများကို ဇာတ်လမ်းထဲသို့ ထည့်သွင်းရာတွင် ကောင်းမွန်စွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Luban |first=Miton |date=August 27, 2019 |title='Roman Holiday': THR's 1953 Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/roman-holiday-review-movie-1953-1234508 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025091454/https://www.hollywoodreporter.com/review/roman-holiday-review-movie-1953-1234508 |archive-date=25 October 2020 |access-date=December 23, 2020 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> ''[[နယူးယောက် တိုင်းမ်စ်|The New York Times က]]'' ၎င်းသည် "စိတ်ဓာတ်များကို မြင့်တက်စေသော ရယ်မောသံများ" ပါရှိသော "သဘာဝကျပြီး နူးညံ့ပြီး ရယ်စရာကောင်းသော ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်" ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=W |first=A. |date=August 28, 1953 |title=' Roman Holiday' at Music Hall Is Modern Fairy Tale Starring Peck and Audrey Hepburn |url=https://www.nytimes.com/1953/08/28/archives/roman-holiday-at-music-hall-is-modern-fairy-tale-starring-peck-and.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106222056/https://www.nytimes.com/1953/08/28/archives/roman-holiday-at-music-hall-is-modern-fairy-tale-starring-peck-and.html |archive-date=November 6, 2020 |access-date=December 24, 2020 |work=The New York Times}}</ref> ''Roman Holiday ဇာတ်ကား'' သည် ၁၉၅၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအတွင်း ''From Here to Eternity'' ဇာတ်ကားပြီးနောက် အမေရိကန် box office တွင် ဒုတိယမြောက် လူကြိုက်အများဆုံး ဇာတ်ကားဖြစ်ပြီး ဒေါ်လာ ၁ သန်းနီးပါး ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite magazine|title=12 Biggest Pix Grossers in September Paced by 'Eternity' ('Robe' Excluded)|date=October 7, 1953|page=4|url=https://archive.org/stream/variety192-1953-10#page/n3/mode/1up|archivedate=September 23, 2019}}</ref> ဇာတ်ကားသည် ရုံတင်ပြသပြီး ပထမလအနည်းငယ်အတွင်း အမေရိကန်နှင့် ကနေဒါ box office တွင် ခန့်မှန်းခြေ ဒေါ်လာ ၃ သန်း ရရှိခဲ့ပြီး၊ <ref>{{Cite magazine|title=Top Grossers of 1953|date=January 13, 1954}}</ref> စုစုပေါင်း ဒေါ်လာ ၅ သန်း ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{Cite book |last=Shaw |first=Tony |date=2014-08-15 |title=Cinematic Cold War: The American and Soviet Struggle for Hearts and Minds |url=https://books.google.com/books?id=8G7CEAAAQBAJ&dq=USIA+Hollywood+Eastern+Europe++television+1990s&pg=PA110 |last2=Youngblood |first2=Denise J. |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-2020-3 |pages=108–110 |language=en}}</ref> ပြည်တွင်း box office သည် Paramount ကို စိတ်ပျက်စေခဲ့သော်လည်း UK အပါအဝင် အခြားနေရာများတွင် အလွန်အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်သည် Princess Margaret နှင့် သာမန် Peter Townsend တို့၏ လက်ရှိ အချစ်ဇာတ်လမ်း - "မည်သည့် ရုပ်ရှင်စတူဒီယိုမှ ဤကဲ့သို့ လူသိရှင်ကြား ဝယ်ယူနိုင်မည် မဟုတ်" ဟု Alexander Walker ရေးသားခဲ့သည် - နှင့် အီတလီယဉ်ကျေးမှုအတွက် ခေတ်စားမှု နှစ်ခုလုံးမှ အကျိုးကျေးဇူးရရှိခဲ့သည်။ <ref name="walker1997">{{Cite book |last=Walker |first=Alexander |year=1997 |title=Audrey: Her Real Story |publisher=Macmillan |isbn=978-0-3121-8046-1 |pages=83–87 |chapter=8: Loves and Hates |access-date=December 3, 2020 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g1b_sUYLROMC&q=townsend&pg=PA83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915022848/https://books.google.com/books?id=g1b_sUYLROMC&q=townsend&pg=PA83 |archive-date=September 15, 2022 |url-status=live}}</ref> ၎င်းသည် ပြည်ပဈေးကွက်တွင် ဒေါ်လာ ၁၂ သန်းခန့် ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":0" /> ဒီဇာတ်ကားဟာ Rotten Tomatoes မှာ ၉၅% အဆင့်သတ်မှတ်ချက်နဲ့ ကောင်းမွန်စွာ လက်ခံခံခဲ့ရပြီး သုံးသပ်ချက် ၆၃ ခုအပေါ် ပျမ်းမျှအဆင့်သတ်မှတ်ချက် ၈.၅၀/၁၀ ရရှိထားပါတယ်။ ဝက်ဘ်ဆိုက်ရဲ့ ဝေဖန်ရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီမှုမှာ "Audrey Hepburn ရဲ့ အမေရိကန်ပွဲဦးထွက်မှာ တောက်ပနေတဲ့ ''Roman Holiday'' ဟာ လှပသလို ရယ်စရာကောင်းပြီး ခေတ်သစ် အချစ်ဟာသဇာတ်ကားအတွက် စံနှုန်းကို သတ်မှတ်ပေးပါတယ်" လို့ ရေးထားပါတယ်။ <ref name="rt">{{Cite web |title=Roman Holiday (1953) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/roman_holiday |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20160624154120/https://www.rottentomatoes.com/m/roman_holiday |archive-date=June 24, 2016 |access-date=February 8, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> ၂၁ ရာစု ကြည့်ရှုသူများနှင့် သုံးသပ်သူများက ဂန္ထဝင်ဇာတ်ကားတစ်ကားအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပါတယ်။ <ref name="Berardinelli">{{Cite web |last=Berardinelli |first=James |date=May 6, 2021 |title=Roman Holiday |url=https://www.reelviews.net/reelviews/roman-holiday |access-date=October 9, 2022 |website=Reelviews Movie Reviews |language=en}}</ref> ''[[ဂါးဒီးယန်း|The Guardian]]'' မှ Peter Bradshaw က ဒီဇာတ်ကားဟာ "ဇာတ်ဆောင်နှစ်ယောက်ရဲ့ ဆွဲဆောင်မှုနဲ့ အပြစ်ကင်းစင်မှုတွေရှိတဲ့ ခေတ်သစ် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်" တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရုပ်ရှင်ကို ငါးမှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=Peter |date=July 18, 2013 |title=Roman Holiday review – charm and innocence by the bucketload |url=http://www.theguardian.com/film/2013/jul/18/roman-holiday-review |access-date=October 9, 2022 |work=[[The Guardian]] |location=London |language=en}}</ref> ''Empire က'' ဒီဇာတ်ကားဟာ "Hepburn ရဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ ပျော်ရွှင်မှုနဲ့ ပြီးပြည့်စုံတဲ့ ဆွဲဆောင်မှုရှိတဲ့ သရုပ်ဆောင်မှုနဲ့ Peck ရဲ့ ချောမောလှပတဲ့ အမေရိကန်သရုပ်ဆောင်မှုနဲ့ လိုက်ဖက်ညီတဲ့ အချိန်ကာလမရှိ၊ တက်ကြွတဲ့ ဂန္ထဝင်ဇာတ်ကားတစ်ကားဖြစ်တယ်လို့ ကောက်ချက်ချခဲ့ပါတယ်။" <ref>{{Cite web |date=January 2005 |title=Roman Holiday |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/roman-holiday-review/ |access-date=October 9, 2022 |website=Empire}}</ref> ReelViews မှ James Berardinelli က ရုပ်ရှင်ကို ကြယ်လေးပွင့်တွင် ကြယ်သုံးပွင့်ခွဲ ပေးခဲ့ပြီး "ရိုမန်တစ်ဟာသပရိသတ်စာကြည့်တိုက်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်း" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး "ခေတ်သစ်ပရိသတ်များ ဆန္ဒအလျောက်ကြည့်ရှုသည့် အဖြူအမည်းရုပ်ရှင်အနည်းငယ်ထဲမှ တစ်ကားအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ <ref name="Berardinelli" /> ဒီရုပ်ရှင်ဟာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြင်ပမှာ အလွန်ရေပန်းစားခဲ့ပါတယ်။ <ref name=":0">{{Cite book |last=Shaw |first=Tony |date=2014-08-15 |title=Cinematic Cold War: The American and Soviet Struggle for Hearts and Minds |url=https://books.google.com/books?id=8G7CEAAAQBAJ&dq=USIA+Hollywood+Eastern+Europe++television+1990s&pg=PA110 |last2=Youngblood |first2=Denise J. |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-2020-3 |pages=108–110 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShawYoungblood2014">Shaw, Tony; Youngblood, Denise J. (August 15, 2014). </cite></ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းအထိ ဂျပန်ပရိသတ်တွေအတွက် အကြိုက်ဆုံးနိုင်ငံခြားရုပ်ရှင်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရပါတယ်။ <ref name=":0" /> ၂၀၂၀ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလထုတ် ''New York မဂ္ဂဇင်းတွင်'' ''Roman Holiday ကို'' "အော်စကာဆုပေးပွဲတွင် အကောင်းဆုံးဇာတ်ကားဆု ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်များ" တွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{Cite news |title=The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars |url=https://www.vulture.com/article/best-oscar-best-picture-losers.html |access-date=March 17, 2025 |work=[[New York Magazine]]}}</ref> === ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ === {| class="wikitable plainrowheaders" !Award !Category !Nominee(s) !Result !Ref. |- | rowspan="10" |Academy Awards |Best Motion Picture | rowspan="2" |William Wyler | {{Nom}} | rowspan="10" align="center" |<ref>{{Cite web |title=The 26th Academy Awards (1954) Nominees and Winners |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706093858/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954.html |archive-date=July 6, 2011 |access-date=May 31, 2015 |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}</ref> <br /><br /> <ref name="NY Times">{{Cite web |date=2007 |title=NY Times: Roman Holiday |url=https://movies.nytimes.com/movie/41976/Roman-Holiday/details |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229051300/http://movies.nytimes.com/movie/41976/Roman-Holiday/details |archive-date=December 29, 2007 |access-date=December 21, 2008 |website=[[The New York Times]]}}</ref> |- |Best Director | {{Nom}} |- |Best Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Best Supporting Actor |Eddie Albert | {{Nom}} |- |Best Screenplay |Ian McLellan Hunter and John Dighton | {{Nom}} |- |Best Story |Dalton Trumbo | {{Won}} |- |Best Art Direction – Black-and-White |Hal Pereira and Walter H. Tyler | {{Nom}} |- |Best Cinematography – Black-and-White |Franz Planer and Henri Alekan | {{Nom}} |- |Best Costume Design – Black-and-White |Edith Head | {{Won}} |- |Best Film Editing |Robert Swink | {{Nom}} |- | rowspan="2" |Bambi Awards |Best Actor – International |Gregory Peck | {{Nom}} | rowspan="2" align="center" | |- |Best Actress – International |Audrey Hepburn | {{Nom}} |- | rowspan="4" |British Academy Film Awards | colspan="2" |Best Film | {{Nom}} | rowspan="4" align="center" |<ref>{{Cite web |title=BAFTA Awards: Film in 1954 |url=http://awards.bafta.org/award/1954/film |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[British Academy Film Awards]]}}</ref> |- | rowspan="2" |Best Foreign Actor |Eddie Albert | {{Nom}} |- |Gregory Peck | {{Nom}} |- |Best British Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Directors Guild of America Awards |Outstanding Directorial Achievement in Motion Pictures |William Wyler | {{Nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=6th Annual DGA Awards |url=https://www.dga.org/Awards/History/1950s/1953.aspx?value=1953 |access-date=July 5, 2021 |publisher=[[Directors Guild of America Awards]]}}</ref> |- |Golden Globe Awards |Best Actress in a Motion Picture – Drama |Audrey Hepburn | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Roman Holiday |url=https://www.goldenglobes.com/film/roman-holiday/ |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[Golden Globe Awards]]}}</ref> |- |Huabiao Film Awards | colspan="2" |Outstanding Translated Foreign Film | {{Won}} | align="center" | |- |National Board of Review Awards | colspan="2" |Top Ten Films | {{draw|6th Place}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=1953 Award Winners |url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1953/ |access-date=July 5, 2021 |publisher=[[National Board of Review]]}}</ref> |- |National Film Preservation Board | colspan="2" |National Film Registry | {{Won|Inducted}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |access-date=November 27, 2024 |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> |- | rowspan="2" |New York Film Critics Circle Awards | colspan="2" |Best Film | {{Nom}} | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web |title=1953 New York Film Critics Circle Awards |url=https://mubi.com/awards-and-festivals/nyfccas?year=1953 |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[Mubi (streaming service)|Mubi]]}}</ref> |- |Best Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Venice International Film Festival |Golden Lion |William Wyler | {{Nom}} | align="center" | |- |Writers Guild of America Awards |Best Written American Comedy |Ian McLellan Hunter, Dalton Trumbo, and John Dighton | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Awards Winners |url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20121205095022/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 6, 2010 |publisher=[[Writers Guild of America Awards]]}}</ref> |} * အကောင်းဆုံးဇာတ်လမ်းအတွက် အကယ်ဒမီဆုကို Ian McLellan Hunter ( အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းခံရသူ ) ကိုယ်စား ဇာတ်လမ်းဂုဏ်ပြုမှုကို ရယူခဲ့သောကြောင့် ကနဦးတွင် Ian McLellan Hunter အား ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ရှင်အနုပညာနှင့် သိပ္ပံအကယ်ဒမီက Trumbo ၏ အောင်ပွဲကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် Trumbo ၏ ဇနီး Cleo သည် သူမ၏ ကွယ်လွန်သူ ခင်ပွန်း၏ အော်စကာဆုကို ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=McLellan |first=Dennis |date=2011-01-12 |title=Christopher Trumbo dies at 70; screen and TV writer whose father was blacklisted |url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-christopher-trumbo-20110112-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119114217/http://articles.latimes.com/2011/jan/12/local/la-me-christopher-trumbo-20110112 |archive-date=January 19, 2011 |access-date=January 26, 2011 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> * ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ''Roman Holiday ကို'' "ယဉ်ကျေးမှုအရ၊ သမိုင်းအရ သို့မဟုတ် အလှအပအရ အရေးပါမှု" အဖြစ် ကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက် မှ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အမျိုးသားရုပ်ရှင်မှတ်ပုံတင် ရုံးတွင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ * အမေရိကန်ရုပ်ရှင်အင်စတီကျု (AFI) ၏ 100 Years... 100 Passions တွင် ဤဇာတ်ကားသည် နံပါတ် ၄ နေရာတွင်ရှိပြီး AFI ၏ ထိပ်တန်းရုပ်ရှင် ၁၀ ကား တွင် ရိုမန်တစ်ဟာသအမျိုးအစားတွင် နံပါတ် ၄ နေရာတွင် ရှိသည်။ == လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်ပြုလုပ်မှုများ == နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ရှင်အများအပြားကို ''Roman Holiday ကို'' အခြေခံထားသည် သို့မဟုတ် ၎င်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် Malayalam ''Kilukkam'' (1991)၊ <ref>{{Cite news |title=Mollywood movies that ran for more than 300 days |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/photo-features/mollywood-movies-that-ran-for-more-than-300-days/photostory/49802155.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030084158/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/photo-features/mollywood-movies-that-ran-for-more-than-300-days/photostory/49802155.cms |archive-date=October 30, 2021 |access-date=October 15, 2021 |work=[[The Times of India]] |location=[[Mumbai]]}}</ref> တ [[တမီးလ်ဘာသာစကား|မီးလ်ဘာသာစကားဖြင့်]] ''May Madham'' (1994)၊ <ref>{{Cite web |date=19 March 2016 |title=சுட்ட படம் |trans-title=Stolen film |url=http://www.vikatan.com/timepassvikatan/2016-mar-19/cinema/116914-sutta-padam-roman-holiday-%E2%80%98may-madham.art |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113430/http://www.vikatan.com/timepassvikatan/2016-mar-19/cinema/116914-sutta-padam-roman-holiday-%E2%80%98may-madham.art |archive-date=January 5, 2017 |access-date=January 5, 2017 |website=[[Ananda Vikatan]] |language=ta}}</ref> နှင့် ''Notting Hill'' (1999) တို့ ပါဝင်ပြီး သုံးသပ်ချက်တစ်ခုက " ''Roman Holiday'' ၏ 90 ခုနှစ်များ လန်ဒန်တွင် ရိုက်ကူးထားသော ဗားရှင်း" အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည် Lewis Gilbert က Paramount အတွက် ''The Adventurers ရုပ်ရှင်'' ကို ရိုက်ကူးနေချိန်မှာ စတူဒီယိုကို ပိုင်ဆိုင်တဲ့ Charles Bludhorn က ဒါရိုက်တာကို Sherman Brothers ရဲ့ သီချင်းတွေနဲ့ ''Roman Holiday'' ရဲ့ ဂီတပြန်လည်ရိုက်ကူးမှုကို ဖန်တီးစေချင်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ Gilbert က သဘောတူခဲ့ပေမယ့် Paramount က "စိတ်မသက်မသာဖြစ်" ပြီး ရုပ်ရှင်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါရိုက်တာက ''Roman Holiday'' ပုံစံ ''Seven Nights in Japan'' (1976) ကို ဆက်လက်ရိုက်ကူးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite web |year=1996 |title=Interview with Lewis Gilbert Side 13 |url=https://historyproject.org.uk/interview/lewis-gilbert |website=British Entertainment History Project}}</ref> Paramount Pictures ဟာ အဲဒီအချိန်ကစပြီး ''Roman Holiday'' ရဲ့ ဂီတပြန်လည်ရိုက်ကူးမှု သုံးမျိုးကို လိုင်စင်ခွင့်ပြုခဲ့ပါတယ်- Toho ရဲ့ ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဂျပန်ဗားရှင်း၊ <ref>{{Cite web |date=December 22, 1997 |title=Musical Adaptation of Roman Holiday Coming to Tokyo Oct. '98 |url=https://www.playbill.com/article/musical-adaptation-of-roman-holiday-coming-to-tokyo-oct-98-com-72577 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308023121/https://www.playbill.com/news/article/musical-adaptation-of-roman-holiday-coming-to-tokyo-oct.-98-72577#sthash.9ldurMGL.dpuf |archive-date=March 8, 2021 |access-date=September 18, 2015}}</ref> Teatro Sistina ရဲ့ ''Vacanze romane'' (2004) မှာ Cole Porter ရဲ့ တေးဂီတကို အသုံးပြုထားပြီး အီတလီနဲ့ စပိန်နိုင်ငံတွေကို လှည့်လည်ဖျော်ဖြေခဲ့တဲ့ Armando Trovajoli ရဲ့ တေးဂီတနဲ့ ဖြည့်စွက်ထားပါတယ်။ <ref>{{Cite web |title=VACANZE ROMANE dal 21 ottobre |url=http://www.ilsistina.it/event/vacanze-romane/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507063819/http://www.ilsistina.it/event/vacanze-romane/ |archive-date=May 7, 2016 |access-date=September 18, 2015 |website=L'Accademia Sistina}}</ref> နဲ့ Cole Porter ရဲ့ သီချင်းတွေကို အသုံးပြုထားတဲ့ jukebox ဂီတ အဖြစ် ဖော်ပြထားတဲ့ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အမေရိကန် စင်မြင့်ဗားရှင်း ။ <ref>{{Cite web |title=Roman Holiday |url=http://www.guthrietheater.org/plays_events/plays/roman_holiday |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130415010737/http://www.guthrietheater.org/plays_events/plays/roman_holiday |archive-date=April 15, 2013 |access-date=June 24, 2012 |website=Guthrie Theater}}</ref> == ကြည့်ပါ == * ရောမမြို့တွင် ဇာတ်အိမ်တည်ထားသော ရုပ်ရှင်များစာရင်း * အသက်အကြီးဆုံးနှင့် အသက်အငယ်ဆုံး အကယ်ဒမီဆုရှင်များနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်း — အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆုရှင်များအတွက် အသက်အငယ်ဆုံး == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons category|Roman Holiday (film)}} * {{AFI film|50997}} * {{IMDb title|0046250|Roman Holiday}} * {{TCMDb title|id=4096}} * {{Metacritic film|title=Roman Holiday}} * {{Rotten Tomatoes|roman_holiday|Roman Holiday}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Films directed by William Wyler |- !Films | * ''The Stolen Ranch'' (1926) * ''Lazy Lightning'' (1926) * ''Straight Shootin''' (1927) * ''The Border Cavalier'' (1927) * ''Desert Dust'' (1927) * ''Hard Fists'' (1927) * ''Anybody Here Seen Kelly?'' (1928) * ''Thunder Riders'' (1928) * ''The Shakedown'' (1929) * ''The Love Trap'' (1929) * ''Hell's Heroes'' (1930) * ''The Storm'' (1930) * ''A House Divided'' (1931) * ''Tom Brown of Culver'' (1932) * ''Her First Mate'' (1933) * ''Counsellor at Law'' (1933) * ''Glamour'' (1934) * ''The Good Fairy'' (1935) * ''The Gay Deception'' (1935) * ''These Three'' (1936) * ''Dodsworth'' (1936) * ''Come and Get It'' (1936) * ''Dead End'' (1937) * ''Jezebel'' (1938) * ''Wuthering Heights'' (1939) * ''The Westerner'' (1940) * ''The Letter'' (1940) * ''The Little Foxes'' (1941) * ''Mrs. Miniver'' (1942) * ''The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress'' (1944) * ''The Best Years of Our Lives'' (1946) * ''Thunderbolt'' (1947) * ''The Heiress'' (1949) * ''Detective Story'' (1951) * ''Carrie'' (1952) * ''Roman Holiday'' (1953) * ''The Desperate Hours'' (1955) * ''Friendly Persuasion'' (1956) * ''The Big Country'' (1958) * ''Ben-Hur'' (1959) * ''The Children's Hour'' (1961) * ''The Collector'' (1965) * ''How to Steal a Million'' (1966) * ''Funny Girl'' (1968) * ''The Liberation of L.B. Jones'' (1970) |- !Related | * ''Five Came Back'' (2017) * ''The Cold Blue'' (2018) |} {{William Wyler}}{{Dalton Trumbo}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Dalton Trumbo |- !Screenplays | * ''Road Gang'' (1936) * ''Love Begins at 20'' (1936) * ''Devil's Playground'' (1937) * ''Fugitives for a Night'' (1938) * ''A Man to Remember'' (1938) * ''Five Came Back'' (1939) * ''Heaven with a Barbed Wire Fence'' (1939) * ''Sorority House'' (1939) * ''The Flying Irishman'' (1939) * ''Curtain Call'' (1940) * ''A Bill of Divorcement'' (1940) * ''Kitty Foyle'' (1940) * ''The Lone Wolf Strikes'' (1940) * ''We Who Are Young'' (1940) * ''You Belong to Me'' (1941) * ''The Remarkable Andrew'' (1942) * ''Tender Comrade'' (1944) * ''A Guy Named Joe'' (1944) * ''Thirty Seconds Over Tokyo'' (1944) * ''Our Vines Have Tender Grapes'' (1945) * ''Gun Crazy'' (1950) * ''He Ran All the Way'' (1951) * ''Rocketship X-M'' (1951) * ''The Prowler'' (1951) * ''Roman Holiday'' (1953) * ''Carnival Story'' (1954) * ''They Were So Young'' (1954) * ''The Court-Martial of Billy Mitchell'' (1955) * ''The Boss'' (1956) * ''The Brave One'' (1956) * ''The Deerslayer'' (1957) * ''The Green-Eyed Blonde'' (1957) * ''From the Earth to the Moon'' (1958) * ''Cowboy'' (1958) * ''Spartacus'' (1960) * ''Exodus'' (1960) * ''The Last Sunset'' (1961) * ''Town Without Pity'' (1961) * ''Lonely Are the Brave'' (1962) * ''The Sandpiper'' (1965) * ''Hawaii'' (1966) * ''The Fixer'' (1968) * ''The Horsemen'' (1971) * ''F.T.A.'' (1972) * ''Executive Action'' (1973) * ''Papillon'' (1973) * ''Ishi: The Last of His Tribe'' (1978) |- !Screenplay/Directed | * ''Johnny Got His Gun'' (1971) |- !Novels | * ''Eclipse'' (1935) * ''Johnny Got His Gun'' (1939) * ''Night of the Aurochs'' (1979) |- !Adaptations | * ''Roman Holiday'' (1987) |- !Portrayals | * ''The Hollywood Ten'' (1950 documentary) * ''Hollywood on Trial'' (1976 documentary) * ''Trumbo'' (2007 documentary) * ''Trumbo'' (2015 film) |- !Related | * Christopher Trumbo (son) * Hollywood blacklist * ''Cortes'' (unproduced miniseries, based on Trumbo's screenplay ''Montezuma'') |} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:ကိုးကားမဲ့အဆိုများပါ ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] b4suxxds6me1ty92gi94cl1m3e39lvn 0 287443 1036371 2026-06-06T11:50:36Z Counterstrike1 141906 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341400215|Tito, Margot & Me]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1036371 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film|name=Tito, Margot & Me|image=Tito, Margot & Me poster.jpg|caption=Theatrical release poster|director=Mercedes Arias<br>Delfina Vidal|writer=Mercedes Arias<br>Delfina Vidal<br>Joaneska Grössl|producer=Luis Pacheco|starring=|cinematography=Luis Franco Brantley <br> Alvis Gonzalez <br> Alexandra Henao|editing=Juan Quirós<br>Carlos Revelo<br>Avilo Montenegro|music=Leonardo Durham|studio=Betesda Films<br>Jaguar Films|distributor=|released={{Film date|2022|12|04|IFF Panama|2023|01|19|Panama}}|runtime=93 minutes|country=Panama<br>Colombia|language=Spanish<br>English|budget=|gross=}}'''''Tito, Margot & Me''''' ( [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်ဘာသာ]] : '''''Tito, Margot y yo''''' ) သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိမည့် ပနားမား-ကိုလံဘီယာ <ref>{{Cite web |title=Latinoamérica presenta sus candidatos a los Oscar 2024 |url=https://www.latamcinema.com/especiales/los-candidatos-de-latinoamerica-al-premio-oscar-2024/ |access-date=2023-10-08 |website=LatAm cinema}}</ref> အတ္ထုပ္ပတ္တိ မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဖြစ်ပြီး Joaneska Grössl နှင့်အတူ ပူးတွဲရေးသားခဲ့သော Mercedes Arias နှင့် Delfina Vidal တို့က ဒါရိုက်တာလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2023-01-17 |title=‘Tito, Margot y yo’: mirada y esfuerzo femenino panameño detrás de cámaras |url=https://www.prensa.com/vivir/tito-margot-y-yo-mirada-y-esfuerzo-femenino-panameno-detras-de-camaras/ |access-date=2023-09-23 |website=www.prensa.com |language=es}}</ref> ဤရုပ်ရှင်သည် နိုင်ငံတကာဖျော်ဖြေရေးနှင့် နိုင်ငံရေးပူးပေါင်းကြံစည်မှုများကြားတွင် အချစ်ကိုဖြတ်သန်းခဲ့သော Roberto 'Tito' Arias နှင့် Margot Fonteyn တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းကို စုံစမ်းစစ်ဆေးသည်။ <ref>{{Cite web |title=Tito, Margot y yo |url=https://iffpanama.org/tito-margot-y-yo/ |access-date=2023-09-23 |website=IFF Panamá |language=es-MX}}</ref> ၉၆ ကြိမ်မြောက် အကယ်ဒမီဆုပေးပွဲ တွင် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား အတွက် ပနားမားရုပ်ရှင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Tito, Margot y Yo: película que representará a Panamá en los Óscar 2024 |url=https://www.telemetro.com/cine/entretenimiento/tito-margot-y-yo-pelicula-que-representara-panama-los-oscar-2024-n5923307 |access-date=2023-09-23 |website=Telemetro.com |language=es-PA}}</ref> == အကျဉ်းချုပ် == ၂၀ ရာစုတွင် ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံး အကသမားသည် ပနားမားနိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးနှင့် အလွန်အမင်း မေးခွန်းထုတ်ခံရသော အိမ်ထောင်ရေးကို ဖြတ်သန်းခဲ့ရသည်။ စုံတွဲ၏တူမတစ်ဦးသည် Roberto 'Tito' Arias နှင့် Margot Fonteyn တို့၏ ဆက်ဆံရေး၏ နောက်ဆုံးနှင့် အနီးကပ်ဆုံးသက်သေများ၏ ခြေရာကို လိုက်လံရှာဖွေခဲ့ပြီး နိုင်ငံတကာဖျော်ဖြေရေးအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် အများပြည်သူရှေ့မှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့သော အချစ်တစ်ခု၊ မီးခိုးရောင်၊ ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လက်ခံမှုနှင့် ဝမ်းနည်းဖွယ်ဇာတ်လမ်းများ ပြည့်နှက်နေသော အချစ်တစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=Tito, Margot y yo |url=https://cinepolis.com.pa/pelicula/tito-margot-y-yo |access-date=2023-09-23 |website=Cinépolis |language=es-MX}}</ref> == ထုတ်ဝေမှု == ''Tito, Margot & Me ရုပ်ရှင်'' ကို ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပနားမား အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်၌ <ref>{{Cite web |date=2022-11-15 |title=‘Tito, Margot y yo’, la asombrosa historia de Roberto ‘Tito’ Arias y Margot Fonteyn, se estrenará en el IFF de Panamá |url=https://www.programaibermedia.com/tito-margot-y-yo-la-asombrosa-historia-de-roberto-tito-arias-y-margot-fonteyn-se-estrenara-en-el-iff-de-panama/ |access-date=2023-09-23 |website=Programa Ibermedia |language=es-ES}}</ref> တွင် ကမ္ဘာ့ပွဲဦးထွက် ပြသခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ပနားမား ရုပ်ရှင်ရုံများတွင် စီးပွားဖြစ် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2023-01-08 |title=Película Tito, Margot y yo tiene fecha de estreno en Panamá |url=https://www.telemetro.com/cine/entretenimiento/pelicula-tito-margot-y-yo-tiene-fecha-estreno-panama-n5828344 |access-date=2023-09-23 |website=Telemetro.com |language=es-PA}}</ref> == ကြည့်ပါ == * အကောင်းဆုံး နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား အကယ်ဒမီဆုအတွက် ပနားမားမှ တင်သွင်းသည့် ဇာတ်ကားများစာရင်း == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{IMDb title|14661730}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Panamanian submissions for the Academy Award for Best International Feature Film |- | colspan="2" | * ''Invasion'' (2014) * ''Box 25'' (2015) * ''Salsipuedes'' (2016) * ''Beyond Brotherhood'' (2017) * ''Ruben Blades Is Not My Name'' (2018) * ''Everybody Changes'' (2019) * ''Operation Just Cause'' (2020) * ''Plaza Catedral'' (2021) * ''Birthday Boy'' (2022) * ''Tito, Margot & Me'' (2023) * ''Wake Up Mom'' (2024) * ''Beloved Tropic'' (2025) |} {{Panamanian submissions for the Academy Award for Best International Feature Film}}{{DEFAULTSORT:Tito, Margot and Me}} [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာနှင့် ကွဲပြားသော ဖော်ပြချက်တိုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဖော်ပြချက်တို ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] jj66ppj0zeywovqizrn1mp1qize3xbc