ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 2568 1037556 883043 2026-06-12T02:03:04Z Salai Rungtoi 22844 /* မွေးဖွားသူများ */ 1037556 wikitext text/x-wiki {{လများ(၁၉၇၈)}} {{Year nav}} {{Year article header|1978}} == ဇန်နဝါရီလ == (၁) ရက်။ ::* == ဖေဖော်ဝါရီလ == (၁) ရက်။ ::* == မတ်လ == (၁) ရက်။ ::* == ဧပြီလ == (၁) ရက်။ ::* == မေလ == (၁) ရက်။ ::* == ဇွန်လ == (၁) ရက်။ ::* == ဇူလိုင်လ == (၁) ရက်။ ::* == ဩဂုတ်လ == (၁) ရက်။ ::* == စက်တင်ဘာလ == (၁) ရက်။ ::* == အောက်တိုဘာလ == (၁) ရက်။ ::* == နိုဝင်ဘာလ == (၁) ရက်။ ::* == ဒီဇင်ဘာလ == (၁) ရက်။ ::* == မွေးဖွားသူများ == * [[၃ ဇွန်|၃ ဇွန် -]] [[သုဒိတာ]] - ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင် * [[၃၀ နိုဝင်ဘာ]] - [[ပြေတီဦး]] - မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုရ ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်နှင့် ပရဟိတသမား * [[၇ ဒီဇင်ဘာ]] - [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]]၊ ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီး ([[၂၀၂၆]] ကွယ်လွန်) == ကွယ်လွန်သူများ == * [[၁၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[သိန်းဖေမြင့်|သိန်းဖေမြင့်]]၊ နိုင်ငံရေးသမား၊ စာရေးဆရာနှင့် သတင်းစာဆရာ ([[၁၉၁၄]] မွေးဖွား) * ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:၁၉၇၈]] [[Category:၁၉၇၀ ဆယ်စုနှစ်]] eptl5ohq9xgpldevqa87d36zgq5y8k7 10 2722 1037574 1035494 2026-06-12T03:36:48Z Salai Rungtoi 22844 updated news from JUNE 2026 1037574 wikitext text/x-wiki {{သတင်းများ/ပုံ | image = Nan_Khan_Town.jpg | width = 140px | caption = နမ့်ခမ်းမြို့အဝင်ဆိုင်းဘုတ် | title = | alt = | link = | border = no <!-- only set if image has a light background --> | caption align = left }} *<!-- ဇွန် ၁၁ --> နိုင်ငံများကိုယ်စားပြု အသင်းပေါင်း ၄၈ သင်းဝင်ပြိုင်မည့် '''[[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]]'''ကို သုံးနိုင်ငံပေါင်း အိမ်ရှင်အဖြစ် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။ *<!-- ဇွန် ၁၀ --> [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ '''[[အမေရိကန်သံရုံး (ရန်ကုန်)|အမေရိကန်သံတမန်တစ်ဦး]]''' သေဆုံးမှုဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ထိုင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦးအား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားသည်။ *<!-- ဇွန် ၈ --> [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ '''[[မင်ဒါနာအိုကျွန်း]]''' တောင်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် ပြင်းအား [[ရစ်ခ်တာ စကေး|ရစ်ခ်ျတာစကေး]] ၇.၈ အဆင့်ရှိ အင်အားပြင်းငလျင်တစ်ခု လှုပ်ခတ်ခဲ့ရာ အနည်းဆုံး လူ ၄၇ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ *<!-- မေ ၃၁ --> [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (မြောက်ပိုင်း)၊ [[နမ့်ခမ်းမြို့နယ်|နမ့်ခမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ကောင်းတပ်ရွာ၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်|ကောင်းတပ်ကျေးရွာ]]အနီး '''[[၂၀၂၆ နမ့်ခမ်း ပေါက်ကွဲမှု|ယမ်းသိုလှောင်ရုံ ပေါက်ကွဲမှု]]'''တွင် တရုတ်နိုင်ငံသား (၃) ဦးအပါအဝင်၊ သေဆုံးသူ ၄၃ ဦးအထိရှိပြီး ယင်းတို့အနက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေးငယ် ၇ ဦး ပါဝင်သည်။ '''[[၂၀၂၆|ဖြစ်ပွားနေဆဲ]]''': [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ([[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|အချိန်မှတ်တမ်းများ]])၊ [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] ([[၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ |လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ]])၊ [[ရုရှားနိုင်ငံမှ ယူကရိန်းနိုင်ငံအား ကျူးကျော်ခြင်း| ရုရှား-ယူကရိန်း စစ်ပွဲ]] '''[[၂၀၂၆|လတ်တလောကွယ်လွန်သူများ]]''': [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]]၊ [[မင်းထင်ကိုကိုကြီး]]၊ [[ဂျက်ဆန်ထွန်း]]၊ [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]] <noinclude> {{documentation}} </noinclude> bxfm13mw9i5mdn522h9oaddb4zoq8gq 0 3115 1037657 873268 2026-06-12T09:30:33Z Chenzeyan29 141880 1037657 wikitext text/x-wiki '''မနုဿဗေဒ''' ({{lang-en|Anthropology}}) ဘာသာရပ်သည် အတိတ်ကာလမှ လူသားများ နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ လူသား တို့ကို လေ့လာသော အတတ်ပညာဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]ပေါ်တွင် လူသား ဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့၏အကြောင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု]]ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်အထွေထွေမှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို [[သိပ္ပံပညာ|သိပ္ပံ]]နည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kottak |first=Conrad Phillip |title=Anthropology: Appreciating Human Diversity |year=၂၀၁၉ |publisher=McGraw-Hill Education |language=en}}</ref> ယင်းဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှား၍ တစ်ခုအပေါ်တစ်ခု အမှီသဟဲ ပြုနေသော ကဏ္ဍကြီး ၅ သွယ် (သို့မဟုတ် ပင်မဘာသာရပ်ခွဲကြီးများ) ရှိ၏။ ယင်းကဏ္ဍကြီးများမှာ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၊ ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ၊ သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် ([[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]])၊ လူမျိုးဗေဒနှင့် [[ဘာသာစကားဗေဒ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ (Biological/Physical Anthropology) တွင် လူ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လိုက်၍ မည်ကဲ့သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည်ကို လေ့လာရပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် လူကို ဇီဝဗေဒသဘောတရားအရ သတ္တဝါတစ်မျိုးကဲ့သို့ သဘောထားပြီး လေ့လာရပေသည်။<ref>{{cite book |last=Jurmain |first=Robert |title=Introduction to Physical Anthropology |year=၂၀၁၇ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> ထိုသို့လေ့လာရာတွင် [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသီအိုရီ|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သဘောတရား]] (Evolution) ကို ချန်လှပ်ထား၍ မဖြစ်ပေ။ လူ၏ ဇာစ်မြစ်ကို နှိုက်ချွတ်လေ့လာလျှင် [[ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါ]]၊ ယင်းမှ [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပရိုင်းမိတ် (Primates) အုပ်စုဝင် [[မျောက်]]၊ [[မျောက်ဝံ]]၊ လူ စသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အယူအဆအရ လူသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျောက်ဝံများ (ဥပမာ- ဂေါ်ရီလာ၊ ချင်ပန်စီ) မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ မျောက်၊ မျောက်ဝံနှင့် လူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ဘုံဘိုးဘီဘင် (Common Ancestor) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |year=၂၀၁၂ |publisher=Times Books |language=en}}</ref> လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossils) များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။ အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် [[သွား]]များ ဖြစ်သည်။ လူ့ကိုယ်တိုင်းပညာ (Anthropometry) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သက်ရှိလူကို တိုင်းထွာ၍လည်းကောင်း၊ လူ့အရိုးဟောင်းများကို သေချာဂန တိုင်းထွာလေ့လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယင်းလူသည် မည်သည့်လူမျိုးနွယ်စု ဖြစ်သည်၊ အရပ်အမောင်း မည်ရွေ့မည်မျှရှိ၍ ယောကျာ်း သို့မဟုတ် မိန်းမ ဖြစ်သည် စသည်ကို အနီးကပ်ဆုံး မှန်ကန်အောင် ခွဲခြားပြသနိုင်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါရပ်များဖြစ်သော အသားရောင်၊ ဦးခေါင်းညွှန်း (ဦးခွံညွှန်း)၊ နှာခေါင်းညွှန်း၊ ဆံပင်ပုံသဏ္ဌာန်၊ [[မျက်လုံး]]အရောင်၊ အရပ်အမောင်းနှင့် [[သွေးအုပ်စု|သွေးအမျိုးအစား]] (Blood groups) စသည်တို့ကို လေ့လာ၍ လူမျိုးရင်း (Human Races) များကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းမှာ ကော့ကဆွိုက် (Caucasoid)၊ နီဂရွိုက် (Negroid) နှင့် [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ဟူသော လူမျိုးရင်းကြီးများမှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွားသည်ဟု ယေဘုယျ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ === ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ === ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ (Cultural/Social Anthropology) သည် လူကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှနေ၍ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒအရ ယဉ်ကျေးမှုဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှုနှင့် လုံခြုံမှုတို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု (Material culture) နှင့် အထည်ကိုယ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Non-material culture) ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Ember |first=Carol R. |title=Cultural Anthropology |year=၂၀၁၅ |publisher=Pearson |language=en}}</ref> မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ်ထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ [[လက်နက်]]၊ [[ကိရိယာ]]၊ တန်ဆာပလာ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်ရာ၊ [[အဝတ်အစား]]၊ အနုပညာပစ္စည်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်ရထား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဦးလူတို့နှင့် [[ဂူအောင်းလူ]]တို့ခေတ်မှစ၍ လက်နက်ကိရိယာများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို လေ့လာခြင်းဖြင့် လူတို့၏ နေမှုထိုင်မှု တိုးတက်လာပုံကို သိနိုင်သည်။မမြင်နိုင်၊ မထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ အစဉ်အလာများ၊ စံနှုန်းများနှင့် [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် သက်မဲ့ပစ္စည်းကိုးကွယ်မှု (Animism)၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုထုံးတမ်းများ (ဥပမာ- မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း) အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ပြင် အိမ်ထောင်ရေးစနစ်နှင့် ထိမ်းမြားခြင်းဓလေ့များ (ဥပမာ- တစ်လင်တစ်မယားစနစ်၊ လင်ပြိုင်မယားပြိုင်စနစ်)၊ ခေတ်ဦးလူတို့၏ [[စီးပွားရေး]]နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး[[ဘောဂဗေဒ]] စသည်တို့ကိုလည်း စေ့ငုအောင် လေ့လာရပေသည်။ === သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ) === အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အာခီယောလိုဂျီ (Archaeology) ဟုခေါ်သော [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]]သည် သမိုင်းမပေါ်မီ ရှေးအတိတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို လေ့လာသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ လူတို့ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို မြေလွှာအဆင့်ဆင့်အောက်မှ စနစ်တကျ တူးဖော်ရယူ (Excavation) ပြီးမှ လေ့လာရသည်။<ref>{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |first2=Bahn |second=Paul |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |year=၂၀၂၀ |publisher=Thames & Hudson |language=en}}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒအရ လူတို့ခေတ်အလိုက် အသုံးပြုခဲ့သော ကိရိယာများကို ကြည့်၍ ပေါ်ဦး[[ကျောက်ခေတ်]]၊ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]]၊ [[အလယ်ကျောက်ခေတ်]]နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်တွင် [[ကြေးဝါ]]၊ [[ကြေးခေတ်|ကြေးညိုခေတ်]]နှင့် သံခေတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားလေ့လာသည်။ တူးဖော်ရရှိသော အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ မြေသားနှင့် ယင်းတို့ပေါ်ရှိ [[ပန်းချီ]]၊ အရုပ်စာလုံးများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို သိသာထင်ရှားစေနိုင်သည်။ === လူမျိုးဗေဒ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော ပညာရပ်သည် လူမျိုးဗေဒ (Ethnology) မည်၏။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ လူမျိုးစုဆိုသည်မှာ သဘာဝ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီ]]အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်စွာ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |year=၂၀၁၀ |publisher=Pluto Press |language=en}}</ref> လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များသည် ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆရသော သို့မဟုတ် သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသော လူနည်းစုမျိုးနွယ်စုများကို အထူးပြုလေ့လာလေ့ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုရေးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ စီးပွားရေးနှင့် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတို့ကို အသေးစိတ် စူးစမ်းရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်လည်း ပြည်ထောင်စု [[တိုင်းရင်းသား]]များ (ဥပမာ- [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] စသည့် တောင်တန်းသားများ) ၏ လူမျိုးဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မနုဿဗေဒဌာနနှင့် သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနများက သုတေသနပြု လေ့လာလျက်ရှိသည်။ === ဘာသာစကားဗေဒ === ဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာသည် ဘာသာစကားဗေဒ (Linguistic Anthropology / Linguistics) မည်၏။ ဘာသာစကားသည် မည်သည့်ကာလက မည်သို့စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်စဉ်တွင် မည်သို့အခြေတည်ခဲ့ပုံကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Duranti |first=Alessandro |title=Linguistic Anthropology |year=၁၉၉၇ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> ဘာသာစကား၏ ဇာစ်မြစ်ကို ရှာဖွေ၍ သမိုင်းဖွင့်လေ့လာသော စကားဇာစ်မြစ်ပညာ (Etymology)၊ အသံဗေဒ (Phonetics) စသည်တို့သည် ဘာသာစကားဗေဒ၏ အရေးပါသော အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုအလိုက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကား မိသားစုကြီးများ]] (Language Families) အဖြစ် ခွဲခြားပြီး သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံကို ဤဘာသာရပ်တွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုရေး သိပ္ပံပညာရပ်များ]] e4vvqtk8lw83jy8hjz8c0hm6cpsf6vn 1037658 1037657 2026-06-12T09:30:55Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037658 wikitext text/x-wiki '''မနုဿဗေဒ''' ({{lang-en|Anthropology}}) ဘာသာရပ်သည် အတိတ်ကာလမှ လူသားများ နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ လူသား တို့ကို လေ့လာသော အတတ်ပညာဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]ပေါ်တွင် လူသား ဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့၏အကြောင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု]]ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်အထွေထွေမှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို [[သိပ္ပံပညာ|သိပ္ပံ]]နည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kottak |first=Conrad Phillip |title=Anthropology: Appreciating Human Diversity |year=၂၀၁၉ |publisher=McGraw-Hill Education |language=en}}</ref>ယင်းဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှား၍ တစ်ခုအပေါ်တစ်ခု အမှီသဟဲ ပြုနေသော ကဏ္ဍကြီး ၅ သွယ် (သို့မဟုတ် ပင်မဘာသာရပ်ခွဲကြီးများ) ရှိ၏။ ယင်းကဏ္ဍကြီးများမှာ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၊ ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ၊ သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် ([[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]])၊ လူမျိုးဗေဒ နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ (Biological/Physical Anthropology) တွင် လူ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လိုက်၍ မည်ကဲ့သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည်ကို လေ့လာရပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် လူကို ဇီဝဗေဒသဘောတရားအရ သတ္တဝါတစ်မျိုးကဲ့သို့ သဘောထားပြီး လေ့လာရပေသည်။<ref>{{cite book |last=Jurmain |first=Robert |title=Introduction to Physical Anthropology |year=၂၀၁၇ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> ထိုသို့လေ့လာရာတွင် [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသီအိုရီ|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သဘောတရား]] (Evolution) ကို ချန်လှပ်ထား၍ မဖြစ်ပေ။ လူ၏ ဇာစ်မြစ်ကို နှိုက်ချွတ်လေ့လာလျှင် [[ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါ]]၊ ယင်းမှ [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပရိုင်းမိတ် (Primates) အုပ်စုဝင် [[မျောက်]]၊ [[မျောက်ဝံ]]၊ လူ စသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အယူအဆအရ လူသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျောက်ဝံများ (ဥပမာ- ဂေါ်ရီလာ၊ ချင်ပန်စီ) မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ မျောက်၊ မျောက်ဝံနှင့် လူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ဘုံဘိုးဘီဘင် (Common Ancestor) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |year=၂၀၁၂ |publisher=Times Books |language=en}}</ref> လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossils) များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။ အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် [[သွား]]များ ဖြစ်သည်။ လူ့ကိုယ်တိုင်းပညာ (Anthropometry) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သက်ရှိလူကို တိုင်းထွာ၍လည်းကောင်း၊ လူ့အရိုးဟောင်းများကို သေချာဂန တိုင်းထွာလေ့လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယင်းလူသည် မည်သည့်လူမျိုးနွယ်စု ဖြစ်သည်၊ အရပ်အမောင်း မည်ရွေ့မည်မျှရှိ၍ ယောကျာ်း သို့မဟုတ် မိန်းမ ဖြစ်သည် စသည်ကို အနီးကပ်ဆုံး မှန်ကန်အောင် ခွဲခြားပြသနိုင်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါရပ်များဖြစ်သော အသားရောင်၊ ဦးခေါင်းညွှန်း (ဦးခွံညွှန်း)၊ နှာခေါင်းညွှန်း၊ ဆံပင်ပုံသဏ္ဌာန်၊ [[မျက်လုံး]]အရောင်၊ အရပ်အမောင်းနှင့် [[သွေးအုပ်စု|သွေးအမျိုးအစား]] (Blood groups) စသည်တို့ကို လေ့လာ၍ လူမျိုးရင်း (Human Races) များကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းမှာ ကော့ကဆွိုက် (Caucasoid)၊ နီဂရွိုက် (Negroid) နှင့် [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ဟူသော လူမျိုးရင်းကြီးများမှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွားသည်ဟု ယေဘုယျ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ === ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ === ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ (Cultural/Social Anthropology) သည် လူကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှနေ၍ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒအရ ယဉ်ကျေးမှုဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှုနှင့် လုံခြုံမှုတို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု (Material culture) နှင့် အထည်ကိုယ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Non-material culture) ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Ember |first=Carol R. |title=Cultural Anthropology |year=၂၀၁၅ |publisher=Pearson |language=en}}</ref> မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ်ထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ [[လက်နက်]]၊ [[ကိရိယာ]]၊ တန်ဆာပလာ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်ရာ၊ [[အဝတ်အစား]]၊ အနုပညာပစ္စည်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်ရထား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဦးလူတို့နှင့် [[ဂူအောင်းလူ]]တို့ခေတ်မှစ၍ လက်နက်ကိရိယာများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို လေ့လာခြင်းဖြင့် လူတို့၏ နေမှုထိုင်မှု တိုးတက်လာပုံကို သိနိုင်သည်။မမြင်နိုင်၊ မထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ အစဉ်အလာများ၊ စံနှုန်းများနှင့် [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် သက်မဲ့ပစ္စည်းကိုးကွယ်မှု (Animism)၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုထုံးတမ်းများ (ဥပမာ- မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း) အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ပြင် အိမ်ထောင်ရေးစနစ်နှင့် ထိမ်းမြားခြင်းဓလေ့များ (ဥပမာ- တစ်လင်တစ်မယားစနစ်၊ လင်ပြိုင်မယားပြိုင်စနစ်)၊ ခေတ်ဦးလူတို့၏ [[စီးပွားရေး]]နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး[[ဘောဂဗေဒ]] စသည်တို့ကိုလည်း စေ့ငုအောင် လေ့လာရပေသည်။ === သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ) === အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အာခီယောလိုဂျီ (Archaeology) ဟုခေါ်သော [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]]သည် သမိုင်းမပေါ်မီ ရှေးအတိတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို လေ့လာသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ လူတို့ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို မြေလွှာအဆင့်ဆင့်အောက်မှ စနစ်တကျ တူးဖော်ရယူ (Excavation) ပြီးမှ လေ့လာရသည်။<ref>{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |first2=Bahn |second=Paul |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |year=၂၀၂၀ |publisher=Thames & Hudson |language=en}}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒအရ လူတို့ခေတ်အလိုက် အသုံးပြုခဲ့သော ကိရိယာများကို ကြည့်၍ ပေါ်ဦး[[ကျောက်ခေတ်]]၊ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]]၊ [[အလယ်ကျောက်ခေတ်]]နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်တွင် [[ကြေးဝါ]]၊ [[ကြေးခေတ်|ကြေးညိုခေတ်]]နှင့် သံခေတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားလေ့လာသည်။ တူးဖော်ရရှိသော အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ မြေသားနှင့် ယင်းတို့ပေါ်ရှိ [[ပန်းချီ]]၊ အရုပ်စာလုံးများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို သိသာထင်ရှားစေနိုင်သည်။ === လူမျိုးဗေဒ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော ပညာရပ်သည် လူမျိုးဗေဒ (Ethnology) မည်၏။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ လူမျိုးစုဆိုသည်မှာ သဘာဝ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီ]]အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်စွာ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |year=၂၀၁၀ |publisher=Pluto Press |language=en}}</ref> လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များသည် ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆရသော သို့မဟုတ် သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသော လူနည်းစုမျိုးနွယ်စုများကို အထူးပြုလေ့လာလေ့ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုရေးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ စီးပွားရေးနှင့် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတို့ကို အသေးစိတ် စူးစမ်းရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်လည်း ပြည်ထောင်စု [[တိုင်းရင်းသား]]များ (ဥပမာ- [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] စသည့် တောင်တန်းသားများ) ၏ လူမျိုးဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မနုဿဗေဒဌာနနှင့် သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနများက သုတေသနပြု လေ့လာလျက်ရှိသည်။ === ဘာသာစကားဗေဒ === ဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာသည် ဘာသာစကားဗေဒ (Linguistic Anthropology / Linguistics) မည်၏။ ဘာသာစကားသည် မည်သည့်ကာလက မည်သို့စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်စဉ်တွင် မည်သို့အခြေတည်ခဲ့ပုံကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Duranti |first=Alessandro |title=Linguistic Anthropology |year=၁၉၉၇ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> ဘာသာစကား၏ ဇာစ်မြစ်ကို ရှာဖွေ၍ သမိုင်းဖွင့်လေ့လာသော စကားဇာစ်မြစ်ပညာ (Etymology)၊ အသံဗေဒ (Phonetics) စသည်တို့သည် ဘာသာစကားဗေဒ၏ အရေးပါသော အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုအလိုက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကား မိသားစုကြီးများ]] (Language Families) အဖြစ် ခွဲခြားပြီး သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံကို ဤဘာသာရပ်တွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုရေး သိပ္ပံပညာရပ်များ]] 6s0m3ph1ghoycemhngquyxp751ps2mt 1037659 1037658 2026-06-12T09:31:37Z Chenzeyan29 141880 1037659 wikitext text/x-wiki '''မနုဿဗေဒ''' ({{lang-en|Anthropology}}) ဘာသာရပ်သည် အတိတ်ကာလမှ လူသားများ နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ လူသား တို့ကို လေ့လာသော အတတ်ပညာဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]ပေါ်တွင် လူသား ဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့၏အကြောင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု]]ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်အထွေထွေမှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို [[သိပ္ပံပညာ|သိပ္ပံ]]နည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kottak |first=Conrad Phillip |title=Anthropology: Appreciating Human Diversity |year=၂၀၁၉ |publisher=McGraw-Hill Education |language=en}}</ref>ယင်းဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှား၍ တစ်ခုအပေါ်တစ်ခု အမှီသဟဲ ပြုနေသော ကဏ္ဍကြီး ၅ သွယ် (သို့မဟုတ် ပင်မဘာသာရပ်ခွဲကြီးများ) ရှိ၏။ ယင်းကဏ္ဍကြီးများမှာ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၊ ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ၊ သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် ([[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]])၊ လူမျိုးဗေဒ နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ === ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ (Biological/Physical Anthropology) တွင် လူ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လိုက်၍ မည်ကဲ့သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည်ကို လေ့လာရပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် လူကို ဇီဝဗေဒသဘောတရားအရ သတ္တဝါတစ်မျိုးကဲ့သို့ သဘောထားပြီး လေ့လာရပေသည်။<ref>{{cite book |last=Jurmain |first=Robert |title=Introduction to Physical Anthropology |year=၂၀၁၇ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> ထိုသို့လေ့လာရာတွင် [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသီအိုရီ|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သဘောတရား]] (Evolution) ကို ချန်လှပ်ထား၍ မဖြစ်ပေ။ လူ၏ ဇာစ်မြစ်ကို နှိုက်ချွတ်လေ့လာလျှင် [[ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါ]]၊ ယင်းမှ [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပရိုင်းမိတ် (Primates) အုပ်စုဝင် [[မျောက်]]၊ [[မျောက်ဝံ]]၊ လူ စသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အယူအဆအရ လူသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျောက်ဝံများ (ဥပမာ- ဂေါ်ရီလာ၊ ချင်ပန်စီ) မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ မျောက်၊ မျောက်ဝံနှင့် လူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ဘုံဘိုးဘီဘင် (Common Ancestor) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |year=၂၀၁၂ |publisher=Times Books |language=en}}</ref> လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossils) များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။ အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် [[သွား]]များ ဖြစ်သည်။ လူ့ကိုယ်တိုင်းပညာ (Anthropometry) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သက်ရှိလူကို တိုင်းထွာ၍လည်းကောင်း၊ လူ့အရိုးဟောင်းများကို သေချာဂန တိုင်းထွာလေ့လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယင်းလူသည် မည်သည့်လူမျိုးနွယ်စု ဖြစ်သည်၊ အရပ်အမောင်း မည်ရွေ့မည်မျှရှိ၍ ယောကျာ်း သို့မဟုတ် မိန်းမ ဖြစ်သည် စသည်ကို အနီးကပ်ဆုံး မှန်ကန်အောင် ခွဲခြားပြသနိုင်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါရပ်များဖြစ်သော အသားရောင်၊ ဦးခေါင်းညွှန်း (ဦးခွံညွှန်း)၊ နှာခေါင်းညွှန်း၊ ဆံပင်ပုံသဏ္ဌာန်၊ [[မျက်လုံး]]အရောင်၊ အရပ်အမောင်းနှင့် [[သွေးအုပ်စု|သွေးအမျိုးအစား]] (Blood groups) စသည်တို့ကို လေ့လာ၍ လူမျိုးရင်း (Human Races) များကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းမှာ ကော့ကဆွိုက် (Caucasoid)၊ နီဂရွိုက် (Negroid) နှင့် [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ဟူသော လူမျိုးရင်းကြီးများမှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွားသည်ဟု ယေဘုယျ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ (Cultural/Social Anthropology) သည် လူကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှနေ၍ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒအရ ယဉ်ကျေးမှုဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှုနှင့် လုံခြုံမှုတို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု (Material culture) နှင့် အထည်ကိုယ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Non-material culture) ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Ember |first=Carol R. |title=Cultural Anthropology |year=၂၀၁၅ |publisher=Pearson |language=en}}</ref> မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ်ထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ [[လက်နက်]]၊ [[ကိရိယာ]]၊ တန်ဆာပလာ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်ရာ၊ [[အဝတ်အစား]]၊ အနုပညာပစ္စည်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်ရထား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဦးလူတို့နှင့် [[ဂူအောင်းလူ]]တို့ခေတ်မှစ၍ လက်နက်ကိရိယာများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို လေ့လာခြင်းဖြင့် လူတို့၏ နေမှုထိုင်မှု တိုးတက်လာပုံကို သိနိုင်သည်။မမြင်နိုင်၊ မထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ အစဉ်အလာများ၊ စံနှုန်းများနှင့် [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် သက်မဲ့ပစ္စည်းကိုးကွယ်မှု (Animism)၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုထုံးတမ်းများ (ဥပမာ- မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း) အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ပြင် အိမ်ထောင်ရေးစနစ်နှင့် ထိမ်းမြားခြင်းဓလေ့များ (ဥပမာ- တစ်လင်တစ်မယားစနစ်၊ လင်ပြိုင်မယားပြိုင်စနစ်)၊ ခေတ်ဦးလူတို့၏ [[စီးပွားရေး]]နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး[[ဘောဂဗေဒ]] စသည်တို့ကိုလည်း စေ့ငုအောင် လေ့လာရပေသည်။ == သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ) == အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အာခီယောလိုဂျီ (Archaeology) ဟုခေါ်သော [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]]သည် သမိုင်းမပေါ်မီ ရှေးအတိတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို လေ့လာသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ လူတို့ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို မြေလွှာအဆင့်ဆင့်အောက်မှ စနစ်တကျ တူးဖော်ရယူ (Excavation) ပြီးမှ လေ့လာရသည်။<ref>{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |first2=Bahn |second=Paul |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |year=၂၀၂၀ |publisher=Thames & Hudson |language=en}}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒအရ လူတို့ခေတ်အလိုက် အသုံးပြုခဲ့သော ကိရိယာများကို ကြည့်၍ ပေါ်ဦး[[ကျောက်ခေတ်]]၊ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]]၊ [[အလယ်ကျောက်ခေတ်]]နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်တွင် [[ကြေးဝါ]]၊ [[ကြေးခေတ်|ကြေးညိုခေတ်]]နှင့် သံခေတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားလေ့လာသည်။ တူးဖော်ရရှိသော အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ မြေသားနှင့် ယင်းတို့ပေါ်ရှိ [[ပန်းချီ]]၊ အရုပ်စာလုံးများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို သိသာထင်ရှားစေနိုင်သည်။ === လူမျိုးဗေဒ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော ပညာရပ်သည် လူမျိုးဗေဒ (Ethnology) မည်၏။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ လူမျိုးစုဆိုသည်မှာ သဘာဝ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီ]]အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်စွာ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |year=၂၀၁၀ |publisher=Pluto Press |language=en}}</ref> လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များသည် ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆရသော သို့မဟုတ် သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသော လူနည်းစုမျိုးနွယ်စုများကို အထူးပြုလေ့လာလေ့ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုရေးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ စီးပွားရေးနှင့် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတို့ကို အသေးစိတ် စူးစမ်းရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်လည်း ပြည်ထောင်စု [[တိုင်းရင်းသား]]များ (ဥပမာ- [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] စသည့် တောင်တန်းသားများ) ၏ လူမျိုးဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မနုဿဗေဒဌာနနှင့် သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနများက သုတေသနပြု လေ့လာလျက်ရှိသည်။ == ဘာသာစကားဗေဒ == ဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာသည် ဘာသာစကားဗေဒ (Linguistic Anthropology / Linguistics) မည်၏။ ဘာသာစကားသည် မည်သည့်ကာလက မည်သို့စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်စဉ်တွင် မည်သို့အခြေတည်ခဲ့ပုံကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Duranti |first=Alessandro |title=Linguistic Anthropology |year=၁၉၉၇ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> ဘာသာစကား၏ ဇာစ်မြစ်ကို ရှာဖွေ၍ သမိုင်းဖွင့်လေ့လာသော စကားဇာစ်မြစ်ပညာ (Etymology)၊ အသံဗေဒ (Phonetics) စသည်တို့သည် ဘာသာစကားဗေဒ၏ အရေးပါသော အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုအလိုက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကား မိသားစုကြီးများ]] (Language Families) အဖြစ် ခွဲခြားပြီး သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံကို ဤဘာသာရပ်တွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုရေး သိပ္ပံပညာရပ်များ]] 437eeuqq50n3vsbfy7uk3s9hqprw08p 1037661 1037659 2026-06-12T09:31:50Z Chenzeyan29 141880 /* ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ */ 1037661 wikitext text/x-wiki '''မနုဿဗေဒ''' ({{lang-en|Anthropology}}) ဘာသာရပ်သည် အတိတ်ကာလမှ လူသားများ နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ လူသား တို့ကို လေ့လာသော အတတ်ပညာဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]ပေါ်တွင် လူသား ဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့၏အကြောင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု]]ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်အထွေထွေမှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို [[သိပ္ပံပညာ|သိပ္ပံ]]နည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kottak |first=Conrad Phillip |title=Anthropology: Appreciating Human Diversity |year=၂၀၁၉ |publisher=McGraw-Hill Education |language=en}}</ref>ယင်းဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှား၍ တစ်ခုအပေါ်တစ်ခု အမှီသဟဲ ပြုနေသော ကဏ္ဍကြီး ၅ သွယ် (သို့မဟုတ် ပင်မဘာသာရပ်ခွဲကြီးများ) ရှိ၏။ ယင်းကဏ္ဍကြီးများမှာ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၊ ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ၊ သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် ([[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]])၊ လူမျိုးဗေဒ နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ == ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ (Biological/Physical Anthropology) တွင် လူ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လိုက်၍ မည်ကဲ့သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည်ကို လေ့လာရပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် လူကို ဇီဝဗေဒသဘောတရားအရ သတ္တဝါတစ်မျိုးကဲ့သို့ သဘောထားပြီး လေ့လာရပေသည်။<ref>{{cite book |last=Jurmain |first=Robert |title=Introduction to Physical Anthropology |year=၂၀၁၇ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> ထိုသို့လေ့လာရာတွင် [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသီအိုရီ|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သဘောတရား]] (Evolution) ကို ချန်လှပ်ထား၍ မဖြစ်ပေ။ လူ၏ ဇာစ်မြစ်ကို နှိုက်ချွတ်လေ့လာလျှင် [[ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါ]]၊ ယင်းမှ [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပရိုင်းမိတ် (Primates) အုပ်စုဝင် [[မျောက်]]၊ [[မျောက်ဝံ]]၊ လူ စသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အယူအဆအရ လူသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျောက်ဝံများ (ဥပမာ- ဂေါ်ရီလာ၊ ချင်ပန်စီ) မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ မျောက်၊ မျောက်ဝံနှင့် လူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ဘုံဘိုးဘီဘင် (Common Ancestor) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |year=၂၀၁၂ |publisher=Times Books |language=en}}</ref> လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossils) များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။ အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် [[သွား]]များ ဖြစ်သည်။ လူ့ကိုယ်တိုင်းပညာ (Anthropometry) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သက်ရှိလူကို တိုင်းထွာ၍လည်းကောင်း၊ လူ့အရိုးဟောင်းများကို သေချာဂန တိုင်းထွာလေ့လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယင်းလူသည် မည်သည့်လူမျိုးနွယ်စု ဖြစ်သည်၊ အရပ်အမောင်း မည်ရွေ့မည်မျှရှိ၍ ယောကျာ်း သို့မဟုတ် မိန်းမ ဖြစ်သည် စသည်ကို အနီးကပ်ဆုံး မှန်ကန်အောင် ခွဲခြားပြသနိုင်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါရပ်များဖြစ်သော အသားရောင်၊ ဦးခေါင်းညွှန်း (ဦးခွံညွှန်း)၊ နှာခေါင်းညွှန်း၊ ဆံပင်ပုံသဏ္ဌာန်၊ [[မျက်လုံး]]အရောင်၊ အရပ်အမောင်းနှင့် [[သွေးအုပ်စု|သွေးအမျိုးအစား]] (Blood groups) စသည်တို့ကို လေ့လာ၍ လူမျိုးရင်း (Human Races) များကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းမှာ ကော့ကဆွိုက် (Caucasoid)၊ နီဂရွိုက် (Negroid) နှင့် [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ဟူသော လူမျိုးရင်းကြီးများမှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွားသည်ဟု ယေဘုယျ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ (Cultural/Social Anthropology) သည် လူကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှနေ၍ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒအရ ယဉ်ကျေးမှုဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှုနှင့် လုံခြုံမှုတို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု (Material culture) နှင့် အထည်ကိုယ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Non-material culture) ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Ember |first=Carol R. |title=Cultural Anthropology |year=၂၀၁၅ |publisher=Pearson |language=en}}</ref> မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ်ထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ [[လက်နက်]]၊ [[ကိရိယာ]]၊ တန်ဆာပလာ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်ရာ၊ [[အဝတ်အစား]]၊ အနုပညာပစ္စည်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်ရထား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဦးလူတို့နှင့် [[ဂူအောင်းလူ]]တို့ခေတ်မှစ၍ လက်နက်ကိရိယာများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို လေ့လာခြင်းဖြင့် လူတို့၏ နေမှုထိုင်မှု တိုးတက်လာပုံကို သိနိုင်သည်။မမြင်နိုင်၊ မထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ အစဉ်အလာများ၊ စံနှုန်းများနှင့် [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် သက်မဲ့ပစ္စည်းကိုးကွယ်မှု (Animism)၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုထုံးတမ်းများ (ဥပမာ- မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း) အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ပြင် အိမ်ထောင်ရေးစနစ်နှင့် ထိမ်းမြားခြင်းဓလေ့များ (ဥပမာ- တစ်လင်တစ်မယားစနစ်၊ လင်ပြိုင်မယားပြိုင်စနစ်)၊ ခေတ်ဦးလူတို့၏ [[စီးပွားရေး]]နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး[[ဘောဂဗေဒ]] စသည်တို့ကိုလည်း စေ့ငုအောင် လေ့လာရပေသည်။ == သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ) == အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အာခီယောလိုဂျီ (Archaeology) ဟုခေါ်သော [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]]သည် သမိုင်းမပေါ်မီ ရှေးအတိတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို လေ့လာသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ လူတို့ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို မြေလွှာအဆင့်ဆင့်အောက်မှ စနစ်တကျ တူးဖော်ရယူ (Excavation) ပြီးမှ လေ့လာရသည်။<ref>{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |first2=Bahn |second=Paul |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |year=၂၀၂၀ |publisher=Thames & Hudson |language=en}}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒအရ လူတို့ခေတ်အလိုက် အသုံးပြုခဲ့သော ကိရိယာများကို ကြည့်၍ ပေါ်ဦး[[ကျောက်ခေတ်]]၊ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]]၊ [[အလယ်ကျောက်ခေတ်]]နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်တွင် [[ကြေးဝါ]]၊ [[ကြေးခေတ်|ကြေးညိုခေတ်]]နှင့် သံခေတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားလေ့လာသည်။ တူးဖော်ရရှိသော အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ မြေသားနှင့် ယင်းတို့ပေါ်ရှိ [[ပန်းချီ]]၊ အရုပ်စာလုံးများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို သိသာထင်ရှားစေနိုင်သည်။ === လူမျိုးဗေဒ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော ပညာရပ်သည် လူမျိုးဗေဒ (Ethnology) မည်၏။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ လူမျိုးစုဆိုသည်မှာ သဘာဝ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီ]]အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်စွာ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |year=၂၀၁၀ |publisher=Pluto Press |language=en}}</ref> လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များသည် ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆရသော သို့မဟုတ် သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသော လူနည်းစုမျိုးနွယ်စုများကို အထူးပြုလေ့လာလေ့ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုရေးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ စီးပွားရေးနှင့် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတို့ကို အသေးစိတ် စူးစမ်းရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်လည်း ပြည်ထောင်စု [[တိုင်းရင်းသား]]များ (ဥပမာ- [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] စသည့် တောင်တန်းသားများ) ၏ လူမျိုးဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မနုဿဗေဒဌာနနှင့် သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနများက သုတေသနပြု လေ့လာလျက်ရှိသည်။ == ဘာသာစကားဗေဒ == ဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာသည် ဘာသာစကားဗေဒ (Linguistic Anthropology / Linguistics) မည်၏။ ဘာသာစကားသည် မည်သည့်ကာလက မည်သို့စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်စဉ်တွင် မည်သို့အခြေတည်ခဲ့ပုံကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Duranti |first=Alessandro |title=Linguistic Anthropology |year=၁၉၉၇ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> ဘာသာစကား၏ ဇာစ်မြစ်ကို ရှာဖွေ၍ သမိုင်းဖွင့်လေ့လာသော စကားဇာစ်မြစ်ပညာ (Etymology)၊ အသံဗေဒ (Phonetics) စသည်တို့သည် ဘာသာစကားဗေဒ၏ အရေးပါသော အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုအလိုက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကား မိသားစုကြီးများ]] (Language Families) အဖြစ် ခွဲခြားပြီး သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံကို ဤဘာသာရပ်တွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုရေး သိပ္ပံပညာရပ်များ]] lnxqqcz1wsjz28s2ybcrujc3vzfdwyo 1037665 1037661 2026-06-12T09:36:29Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037665 wikitext text/x-wiki '''မနုဿဗေဒ''' ({{lang-en|Anthropology}}) ဘာသာရပ်သည် အတိတ်ကာလမှ လူသားများ နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ရှိ လူသား တို့ကို လေ့လာသော အတတ်ပညာဖြစ်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]ပေါ်တွင် လူသား ဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့၏အကြောင်းကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် [[ယဉ်ကျေးမှု]]ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်အထွေထွေမှ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို [[သိပ္ပံပညာ|သိပ္ပံ]]နည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kottak |first=Conrad Phillip |title=Anthropology: Appreciating Human Diversity |year=၂၀၁၉ |publisher=McGraw-Hill Education |language=en}}</ref>ယင်းဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှား၍ တစ်ခုအပေါ်တစ်ခု အမှီသဟဲ ပြုနေသော ကဏ္ဍကြီး ၅ သွယ် (သို့မဟုတ် ပင်မဘာသာရပ်ခွဲကြီးများ) ရှိ၏။ ယင်းကဏ္ဍကြီးများမှာ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၊ ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ၊ သမိုင်းမပေါ်မီခေတ် ([[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]])၊ လူမျိုးဗေဒ နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Exhibits at the National Anthropology Museum, Mexico City IMG 7425.JPG|thumb|alt=မက္ကဆီကို အမျိုးသားမနုဿဗေဒပြတိုက်မှ ပြကွက်|မက္ကဆီကိုစီးတီးမြို့ရှိ အမျိုးသားမနုဿဗေဒပြတိုက်တွင် ပြသထားသော ကိုလံဘီယာခေတ်မတိုင်မီ အမေရိကတိုက်ဦး ရိုးရာကျောက်ဆစ်လက်ရာတစ်ခု။]] == ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ == ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ (Biological/Physical Anthropology) တွင် လူ၏ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေကို လိုက်၍ မည်ကဲ့သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည်ကို လေ့လာရပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် လူကို ဇီဝဗေဒသဘောတရားအရ သတ္တဝါတစ်မျိုးကဲ့သို့ သဘောထားပြီး လေ့လာရပေသည်။<ref>{{cite book |last=Jurmain |first=Robert |title=Introduction to Physical Anthropology |year=၂၀၁၇ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> ထိုသို့လေ့လာရာတွင် [[ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသီအိုရီ|ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သဘောတရား]] (Evolution) ကို ချန်လှပ်ထား၍ မဖြစ်ပေ။ လူ၏ ဇာစ်မြစ်ကို နှိုက်ချွတ်လေ့လာလျှင် [[ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါ]]၊ ယင်းမှ [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပရိုင်းမိတ် (Primates) အုပ်စုဝင် [[မျောက်]]၊ [[မျောက်ဝံ]]၊ လူ စသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အယူအဆအရ လူသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျောက်ဝံများ (ဥပမာ- ဂေါ်ရီလာ၊ ချင်ပန်စီ) မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ မျောက်၊ မျောက်ဝံနှင့် လူတို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက ဘုံဘိုးဘီဘင် (Common Ancestor) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ သီးခြားစီ ကွဲထွက်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |year=၂၀၁၂ |publisher=Times Books |language=en}}</ref> လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossils) များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။ အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် [[သွား]]များ ဖြစ်သည်။ လူ့ကိုယ်တိုင်းပညာ (Anthropometry) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သက်ရှိလူကို တိုင်းထွာ၍လည်းကောင်း၊ လူ့အရိုးဟောင်းများကို သေချာဂန တိုင်းထွာလေ့လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယင်းလူသည် မည်သည့်လူမျိုးနွယ်စု ဖြစ်သည်၊ အရပ်အမောင်း မည်ရွေ့မည်မျှရှိ၍ ယောကျာ်း သို့မဟုတ် မိန်းမ ဖြစ်သည် စသည်ကို အနီးကပ်ဆုံး မှန်ကန်အောင် ခွဲခြားပြသနိုင်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါရပ်များဖြစ်သော အသားရောင်၊ ဦးခေါင်းညွှန်း (ဦးခွံညွှန်း)၊ နှာခေါင်းညွှန်း၊ ဆံပင်ပုံသဏ္ဌာန်၊ [[မျက်လုံး]]အရောင်၊ အရပ်အမောင်းနှင့် [[သွေးအုပ်စု|သွေးအမျိုးအစား]] (Blood groups) စသည်တို့ကို လေ့လာ၍ လူမျိုးရင်း (Human Races) များကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းမှာ ကော့ကဆွိုက် (Caucasoid)၊ နီဂရွိုက် (Negroid) နှင့် [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ဟူသော လူမျိုးရင်းကြီးများမှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွားသည်ဟု ယေဘုယျ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ == ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ (Cultural/Social Anthropology) သည် လူကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှနေ၍ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒအရ ယဉ်ကျေးမှုဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှုနှင့် လုံခြုံမှုတို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု (Material culture) နှင့် အထည်ကိုယ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Non-material culture) ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Ember |first=Carol R. |title=Cultural Anthropology |year=၂၀၁၅ |publisher=Pearson |language=en}}</ref> မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ်ထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ [[လက်နက်]]၊ [[ကိရိယာ]]၊ တန်ဆာပလာ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်ရာ၊ [[အဝတ်အစား]]၊ အနုပညာပစ္စည်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ယာဉ်ရထား စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဦးလူတို့နှင့် [[ဂူအောင်းလူ]]တို့ခေတ်မှစ၍ လက်နက်ကိရိယာများ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲတိုးတက်လာပုံကို လေ့လာခြင်းဖြင့် လူတို့၏ နေမှုထိုင်မှု တိုးတက်လာပုံကို သိနိုင်သည်။မမြင်နိုင်၊ မထိတွေ့နိုင်သော လူတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ အစဉ်အလာများ၊ စံနှုန်းများနှင့် [[ဘာသာတရား|ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတွင် သက်မဲ့ပစ္စည်းကိုးကွယ်မှု (Animism)၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုထုံးတမ်းများ (ဥပမာ- မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း) အကျုံးဝင်သည်။ ထို့ပြင် အိမ်ထောင်ရေးစနစ်နှင့် ထိမ်းမြားခြင်းဓလေ့များ (ဥပမာ- တစ်လင်တစ်မယားစနစ်၊ လင်ပြိုင်မယားပြိုင်စနစ်)၊ ခေတ်ဦးလူတို့၏ [[စီးပွားရေး]]နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး[[ဘောဂဗေဒ]] စသည်တို့ကိုလည်း စေ့ငုအောင် လေ့လာရပေသည်။ == သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ) == အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အာခီယောလိုဂျီ (Archaeology) ဟုခေါ်သော [[ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ|ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒ]]သည် သမိုင်းမပေါ်မီ ရှေးအတိတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်ခဲ့သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို လေ့လာသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ လူတို့ ကိုင်ဆောင်သုံးစွဲခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို မြေလွှာအဆင့်ဆင့်အောက်မှ စနစ်တကျ တူးဖော်ရယူ (Excavation) ပြီးမှ လေ့လာရသည်။<ref>{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |first2=Bahn |second=Paul |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |year=၂၀၂၀ |publisher=Thames & Hudson |language=en}}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသနဗေဒအရ လူတို့ခေတ်အလိုက် အသုံးပြုခဲ့သော ကိရိယာများကို ကြည့်၍ ပေါ်ဦး[[ကျောက်ခေတ်]]၊ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]]၊ [[အလယ်ကျောက်ခေတ်]]နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်တွင် [[ကြေးဝါ]]၊ [[ကြေးခေတ်|ကြေးညိုခေတ်]]နှင့် သံခေတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြားလေ့လာသည်။ တူးဖော်ရရှိသော အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ မြေသားနှင့် ယင်းတို့ပေါ်ရှိ [[ပန်းချီ]]၊ အရုပ်စာလုံးများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှုအဆင့်အတန်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို သိသာထင်ရှားစေနိုင်သည်။ === လူမျိုးဗေဒ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးပေါင်းစုံကို ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော ပညာရပ်သည် လူမျိုးဗေဒ (Ethnology) မည်၏။ မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ လူမျိုးစုဆိုသည်မှာ သဘာဝ [[ပထဝီဝင်|ပထဝီ]]အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်စွာ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=Thomas Hylland |title=Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives |year=၂၀၁၀ |publisher=Pluto Press |language=en}}</ref> လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များသည် ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆရသော သို့မဟုတ် သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသော လူနည်းစုမျိုးနွယ်စုများကို အထူးပြုလေ့လာလေ့ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုရေးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ စီးပွားရေးနှင့် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတို့ကို အသေးစိတ် စူးစမ်းရသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင်လည်း ပြည်ထောင်စု [[တိုင်းရင်းသား]]များ (ဥပမာ- [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] စသည့် တောင်တန်းသားများ) ၏ လူမျိုးဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မနုဿဗေဒဌာနနှင့် သက်ဆိုင်ရာဝန်ကြီးဌာနများက သုတေသနပြု လေ့လာလျက်ရှိသည်။ == ဘာသာစကားဗေဒ == ဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်း အတတ်ပညာသည် ဘာသာစကားဗေဒ (Linguistic Anthropology / Linguistics) မည်၏။ ဘာသာစကားသည် မည်သည့်ကာလက မည်သို့စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်စဉ်တွင် မည်သို့အခြေတည်ခဲ့ပုံကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Duranti |first=Alessandro |title=Linguistic Anthropology |year=၁၉၉၇ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> ဘာသာစကား၏ ဇာစ်မြစ်ကို ရှာဖွေ၍ သမိုင်းဖွင့်လေ့လာသော စကားဇာစ်မြစ်ပညာ (Etymology)၊ အသံဗေဒ (Phonetics) စသည်တို့သည် ဘာသာစကားဗေဒ၏ အရေးပါသော အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုအလိုက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကား မိသားစုကြီးများ]] (Language Families) အဖြစ် ခွဲခြားပြီး သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တိုးတက်ပြောင်းလဲလာပုံကို ဤဘာသာရပ်တွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်လေ့လာရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုရေး သိပ္ပံပညာရပ်များ]] tvwem553xgg0ydxl5yfgcieiwzshlxc 0 3117 1037632 824962 2026-06-12T07:45:19Z Chenzeyan29 141880 1037632 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာဗေဒ''' ({{lang-en|Linguistics}}) ဆိုသည်မှာ လူသားတို့၏ [[ဘာသာစကား]]ကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်သော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီ၏ သဘောသဘာဝ၊ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်ထွက်ရှိပုံနှင့် အသုံးချပုံတို့ကိုသာမက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားအားလုံးတွင် တူညီစွာရှိကြသည့် အခြေခံသီအိုရီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရပ်ကို အဓိကအားဖြင့် ဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် "သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ဘာသာဗေဒ" (Theoretical linguistics) နှင့် ၎င်းကို အခြားသော လူမှုသိပ္ပံ၊ စိတ်ပညာ၊ နည်းပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချသည့် "အသုံးချဘာသာဗေဒ" (Applied linguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> [[File:Languages world map-transparent background.svg|thumb|300px|ကမ္ဘာ့ပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒ ပညာရပ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် ခွဲခြားလေ့လာသည်။]] == ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ (Core Branches) == ဘာသာစကားတစ်ခုကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားစိတ်ဖြာရာတွင် အသေးငယ်ဆုံးသော အသံအဆင့်မှစ၍ ကြီးမားသော လူမှုဝန်းကျင်အသုံးချမှုအထိ အဆင့်ဆင့် လေ့လာကြပြီး အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး (၆) ခု ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |first2=Rodman |first3=Robert |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> #အသံဗေဒ (Phonetics) လူသားတို့ အသံထွက်အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်းများမှ စကားပြောသံကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ၎င်းအသံများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှိုင်းအလျား သဘောသဘာဝနှင့် နားမှ မည်သို့ကြားသိပုံတို့ကို လေ့လာသည်။ #အသံစနစ်ဗေဒ (Phonology) ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီအတွင်း သတ်မှတ်ထားသော စကားပြောသံများ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အသံပြောင်းလဲပုံ နိယာမများကို လေ့လာသည်။ #ဝေါဟာရဗေဒ (Morphology) စကားလုံးများ မည်သို့ တည်ဆောက်ထားကြောင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော အသေးငယ်ဆုံး စာလုံး/အသံ အစိတ်အပိုင်းများ (Morphemes) ပေါင်းစပ်ပုံကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၌ အနုတ်လက္ခဏာပြ "မ" နှင့် ကြိယာ "သွား" ပေါင်းစပ်၍ "မသွား" ဖြစ်လာပုံ) #သဒ္ဒါဗေဒ သို့မဟုတ် ဝါကျဗေဒ (Syntax) စကားလုံးများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပြီး သဒ္ဒါစည်းကမ်းနှင့်အညီ ဝါကျများ မည်သို့ တည်ဆောက်ရပုံ နည်းဥပဒေများကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၏ SOV စနစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကား၏ SVO စနစ် ကွဲပြားပုံ) #အနက်ဗေဒ (Semantics) စကားလုံးများ၊ စကားစုများနှင့် ဝါကျများ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် သဘောတရားကို လေ့လာသည်။ #ပတ်ဝန်းကျင်သုံးဘာသာဗေဒ (Pragmatics) စကားပြောဆိုသည့် အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နောက်ခံပတ်ဝန်းကျင် (Context) အပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆိုလိုရင်း ကွဲပြားသွားပုံကို လေ့လာသည်။ == စုပေါင်းစပ်စပ် ဘာသာဗေဒကဏ္ဍများ == ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များ ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာဗေဒသည် အခြားသော ကဏ္ဍများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်ပယ်အသစ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ #သမိုင်းကြောင်း ဘာသာဗေဒ (Historical linguistics) ဘာသာစကားများ အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလာပုံနှင့် ဘာသာစကားတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မျိုးရိုးဗီဇချင်း မည်သို့ ဆက်စပ်နေပုံ (Language families) ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> #လူမှုဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူတန်းစားနှင့် ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား သုံးစွဲပုံ ကွဲပြားခြားနားသွားပုံ (Dialects) ကို လေ့လာသည်။ #စိတ်ပညာဘာသာဗေဒ (Psycholinguistics) လူသားတို့၏ ဦးနှောက်က ဘာသာစကားကို မည်သို့ မှတ်သားပုံ၊ စကားပြောရန် မည်သို့ စီစဉ်ပုံနှင့် ကလေးငယ်များ ဘာသာစကားကို မည်သို့ အလိုအလျောက် တတ်မြောက်လာပုံကို လေ့လာသည်။ #ကွန်ပျူတာသုံးဘာသာဗေဒ (Computational linguistics) လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို ကွန်ပျူတာနှင့် စက်ပစ္စည်းများက နားလည်နိုင်ရန်၊ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်နှင့် လူသားကဲ့သို့ တုံ့ပြန်စကားပြောနိုင်ရန် (Natural Language Processing - NLP) သုတေသနပြုသည့် ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} 50eerb80k7itidol3m69v8f34ib0dxb 1037633 1037632 2026-06-12T07:45:36Z Chenzeyan29 141880 /* ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ */ 1037633 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာဗေဒ''' ({{lang-en|Linguistics}}) ဆိုသည်မှာ လူသားတို့၏ [[ဘာသာစကား]]ကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်သော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီ၏ သဘောသဘာဝ၊ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်ထွက်ရှိပုံနှင့် အသုံးချပုံတို့ကိုသာမက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားအားလုံးတွင် တူညီစွာရှိကြသည့် အခြေခံသီအိုရီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရပ်ကို အဓိကအားဖြင့် ဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် "သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ဘာသာဗေဒ" (Theoretical linguistics) နှင့် ၎င်းကို အခြားသော လူမှုသိပ္ပံ၊ စိတ်ပညာ၊ နည်းပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချသည့် "အသုံးချဘာသာဗေဒ" (Applied linguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> [[File:Languages world map-transparent background.svg|thumb|300px|ကမ္ဘာ့ပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒ ပညာရပ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် ခွဲခြားလေ့လာသည်။]] == ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ == ဘာသာစကားတစ်ခုကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားစိတ်ဖြာရာတွင် အသေးငယ်ဆုံးသော အသံအဆင့်မှစ၍ ကြီးမားသော လူမှုဝန်းကျင်အသုံးချမှုအထိ အဆင့်ဆင့် လေ့လာကြပြီး အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး (၆) ခု ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |first2=Rodman |first3=Robert |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> #အသံဗေဒ (Phonetics) လူသားတို့ အသံထွက်အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်းများမှ စကားပြောသံကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ၎င်းအသံများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှိုင်းအလျား သဘောသဘာဝနှင့် နားမှ မည်သို့ကြားသိပုံတို့ကို လေ့လာသည်။ #အသံစနစ်ဗေဒ (Phonology) ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီအတွင်း သတ်မှတ်ထားသော စကားပြောသံများ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အသံပြောင်းလဲပုံ နိယာမများကို လေ့လာသည်။ #ဝေါဟာရဗေဒ (Morphology) စကားလုံးများ မည်သို့ တည်ဆောက်ထားကြောင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော အသေးငယ်ဆုံး စာလုံး/အသံ အစိတ်အပိုင်းများ (Morphemes) ပေါင်းစပ်ပုံကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၌ အနုတ်လက္ခဏာပြ "မ" နှင့် ကြိယာ "သွား" ပေါင်းစပ်၍ "မသွား" ဖြစ်လာပုံ) #သဒ္ဒါဗေဒ သို့မဟုတ် ဝါကျဗေဒ (Syntax) စကားလုံးများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပြီး သဒ္ဒါစည်းကမ်းနှင့်အညီ ဝါကျများ မည်သို့ တည်ဆောက်ရပုံ နည်းဥပဒေများကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၏ SOV စနစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကား၏ SVO စနစ် ကွဲပြားပုံ) #အနက်ဗေဒ (Semantics) စကားလုံးများ၊ စကားစုများနှင့် ဝါကျများ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် သဘောတရားကို လေ့လာသည်။ #ပတ်ဝန်းကျင်သုံးဘာသာဗေဒ (Pragmatics) စကားပြောဆိုသည့် အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နောက်ခံပတ်ဝန်းကျင် (Context) အပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆိုလိုရင်း ကွဲပြားသွားပုံကို လေ့လာသည်။ == စုပေါင်းစပ်စပ် ဘာသာဗေဒကဏ္ဍများ == ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များ ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာဗေဒသည် အခြားသော ကဏ္ဍများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်ပယ်အသစ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ #သမိုင်းကြောင်း ဘာသာဗေဒ (Historical linguistics) ဘာသာစကားများ အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလာပုံနှင့် ဘာသာစကားတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မျိုးရိုးဗီဇချင်း မည်သို့ ဆက်စပ်နေပုံ (Language families) ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> #လူမှုဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူတန်းစားနှင့် ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား သုံးစွဲပုံ ကွဲပြားခြားနားသွားပုံ (Dialects) ကို လေ့လာသည်။ #စိတ်ပညာဘာသာဗေဒ (Psycholinguistics) လူသားတို့၏ ဦးနှောက်က ဘာသာစကားကို မည်သို့ မှတ်သားပုံ၊ စကားပြောရန် မည်သို့ စီစဉ်ပုံနှင့် ကလေးငယ်များ ဘာသာစကားကို မည်သို့ အလိုအလျောက် တတ်မြောက်လာပုံကို လေ့လာသည်။ #ကွန်ပျူတာသုံးဘာသာဗေဒ (Computational linguistics) လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို ကွန်ပျူတာနှင့် စက်ပစ္စည်းများက နားလည်နိုင်ရန်၊ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်နှင့် လူသားကဲ့သို့ တုံ့ပြန်စကားပြောနိုင်ရန် (Natural Language Processing - NLP) သုတေသနပြုသည့် ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} 9ho1345hp5kblgx2uj758oo0yb6jvlf 1037634 1037633 2026-06-12T07:51:31Z Chenzeyan29 141880 1037634 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာဗေဒ''' ({{lang-en|Linguistics}}) ဆိုသည်မှာ လူသားတို့၏ [[ဘာသာစကား]]ကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်သော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီ၏ သဘောသဘာဝ၊ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်ထွက်ရှိပုံနှင့် အသုံးချပုံတို့ကိုသာမက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားအားလုံးတွင် တူညီစွာရှိကြသည့် အခြေခံသီအိုရီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရပ်ကို အဓိကအားဖြင့် ဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် "သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ဘာသာဗေဒ" (Theoretical linguistics) နှင့် ၎င်းကို အခြားသော လူမှုသိပ္ပံ၊ စိတ်ပညာ၊ နည်းပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချသည့် "အသုံးချဘာသာဗေဒ" (Applied linguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> [[File:Languages world map-transparent background.svg|thumb|300px|ကမ္ဘာ့ပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒ ပညာရပ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် ခွဲခြားလေ့လာသည်။]] ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်နှင့် စကားစပ်ပေါ်မူတည်၍ အသုံးပြုပုံတို့ကို အဓိကလေ့လာပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် (၁) ဘာသာစကား၏ ကိုယ်ထည်သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ (Structural Linguistics)၊ (၂) ဘာသာစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (Semantics & Pragmatics) နှင့် (၃) လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးချမှု (Sociolinguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ == ဘာသာစကားတစ်ခုကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားစိတ်ဖြာရာတွင် အသေးငယ်ဆုံးသော အသံအဆင့်မှစ၍ ကြီးမားသော လူမှုဝန်းကျင်အသုံးချမှုအထိ အဆင့်ဆင့် လေ့လာကြပြီး အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး (၆) ခု ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |first2=Rodman |first3=Robert |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> #အသံဗေဒ (Phonetics) လူသားတို့ အသံထွက်အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်းများမှ စကားပြောသံကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ၎င်းအသံများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှိုင်းအလျား သဘောသဘာဝနှင့် နားမှ မည်သို့ကြားသိပုံတို့ကို လေ့လာသည်။ #အသံစနစ်ဗေဒ (Phonology) ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီအတွင်း သတ်မှတ်ထားသော စကားပြောသံများ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အသံပြောင်းလဲပုံ နိယာမများကို လေ့လာသည်။ #ဝေါဟာရဗေဒ (Morphology) စကားလုံးများ မည်သို့ တည်ဆောက်ထားကြောင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော အသေးငယ်ဆုံး စာလုံး/အသံ အစိတ်အပိုင်းများ (Morphemes) ပေါင်းစပ်ပုံကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၌ အနုတ်လက္ခဏာပြ "မ" နှင့် ကြိယာ "သွား" ပေါင်းစပ်၍ "မသွား" ဖြစ်လာပုံ) #သဒ္ဒါဗေဒ သို့မဟုတ် ဝါကျဗေဒ (Syntax) စကားလုံးများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပြီး သဒ္ဒါစည်းကမ်းနှင့်အညီ ဝါကျများ မည်သို့ တည်ဆောက်ရပုံ နည်းဥပဒေများကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၏ SOV စနစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကား၏ SVO စနစ် ကွဲပြားပုံ) #အနက်ဗေဒ (Semantics) စကားလုံးများ၊ စကားစုများနှင့် ဝါကျများ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် သဘောတရားကို လေ့လာသည်။ #ပတ်ဝန်းကျင်သုံးဘာသာဗေဒ (Pragmatics) စကားပြောဆိုသည့် အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နောက်ခံပတ်ဝန်းကျင် (Context) အပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆိုလိုရင်း ကွဲပြားသွားပုံကို လေ့လာသည်။ == စုပေါင်းစပ်စပ် ဘာသာဗေဒကဏ္ဍများ == ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များ ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာဗေဒသည် အခြားသော ကဏ္ဍများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်ပယ်အသစ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ #သမိုင်းကြောင်း ဘာသာဗေဒ (Historical linguistics) ဘာသာစကားများ အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလာပုံနှင့် ဘာသာစကားတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မျိုးရိုးဗီဇချင်း မည်သို့ ဆက်စပ်နေပုံ (Language families) ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> #လူမှုဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူတန်းစားနှင့် ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား သုံးစွဲပုံ ကွဲပြားခြားနားသွားပုံ (Dialects) ကို လေ့လာသည်။ #စိတ်ပညာဘာသာဗေဒ (Psycholinguistics) လူသားတို့၏ ဦးနှောက်က ဘာသာစကားကို မည်သို့ မှတ်သားပုံ၊ စကားပြောရန် မည်သို့ စီစဉ်ပုံနှင့် ကလေးငယ်များ ဘာသာစကားကို မည်သို့ အလိုအလျောက် တတ်မြောက်လာပုံကို လေ့လာသည်။ #ကွန်ပျူတာသုံးဘာသာဗေဒ (Computational linguistics) လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို ကွန်ပျူတာနှင့် စက်ပစ္စည်းများက နားလည်နိုင်ရန်၊ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်နှင့် လူသားကဲ့သို့ တုံ့ပြန်စကားပြောနိုင်ရန် (Natural Language Processing - NLP) သုတေသနပြုသည့် ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပုံ == သမိုင်းတစ်လျှောက် ဂရိနှင့် ရောမပညာရှင်များသည် မိမိတို့၏ ဒေသန္တရ ဘာသာစကားများမှလွဲ၍ အခြားကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို လေ့လာဆန်းစစ်ခြင်း သိပ်မပြုခဲ့ကြဘဲ အခြားဘာသာစကားများကို လူရိုင်းတို့၏စကားဟူ၍သာ အယူရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="lyons1981">{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဥရောပပညာရှင်များက အိန္ဒိယရှိ ရှေးဟောင်းသက္ကတဘာသာစကား (Sanskrit) ကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိလေ့လာလာရာမှ ဂရိ၊ လက်တင်နှင့် သက္ကတဘာသာစကားတို့အကြား အံ့ဩဖွယ်ရာ တူညီမှုများကို တွေ့ရှိခဲ့ကြပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို "နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ" (Comparative Linguistics) အဖြစ် စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။<ref name="lyons1981"/> ပုံနှိပ်အတတ် ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက်တွင် ဘာသာစကား တစ်ခုနှင့်တစ်ခု နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရန် ပိုမိုလွယ်ကူလာခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လက်ရှိပြောဆိုနေကြသော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ယင်းတို့သည် မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ (Language Families) မှ ဆင်းသက်လာကြခြင်းဖြစ်ပြီး အချိန်ကာလ၊ ပထဝီဝင်နှင့် လူမှုရေးအပြောင်းအလဲများကြောင့် တဖြည်းဖြည်း ကွဲပြားလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သက္ကတ (Sanskrit)၊ ဂရိ (Greek)၊ လက်တင် (Latin)၊ ဂျာမန် (German) နှင့် အင်္ဂလိပ် (English) ဘာသာစကားတို့သည် မူလအင်ဒို-ဥရောပ (Indo-European) ပင်မဘာသာစကားကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသဖြင့် အခြေခံဝေါဟာရများ တူညီကြခြင်း ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ- သက္ကတဘာသာဖြင့် "ပီတာ"၊ လက်တင်ဘာသာဖြင့် "ပေတာ"၊ ဂျာမန်ဘာသာဖြင့် "ဖောတာ" နှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ဖားသား" (Father) ဟူ၍ ဆင်တူနေခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်)။<ref name="fromkin2018"/> == ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံအလိုက် ခွဲခြားခြင်း == ဘာသာဗေဒတွင် ဘာသာစကားများ၏ စကားလုံးဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သဒ္ဒါစနစ် (Morphological Typology) ကို အမှီပြု၍ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားထားသည်—<ref>{{cite book |last=Comrie |first=Bernard |title=Language Universals and Linguistic Typology |year=၁၉၈၉ |publisher=University of Chicago Press |language=en}}</ref> === (က) ခွဲခြားဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဧကဝဏ္ဏဘာသာစကား (Isolating / Analytic Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် စကားလုံးများသည် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှု (အသွင်ပြောင်းလဲမှု) မရှိဘဲ သီးခြားစီ တည်ရှိကြပြီး၊ ဝါကျအတွင်း စကားလုံးများ၏ တည်နေရာ အထားအသိုအပေါ် မူတည်၍သာ သဒ္ဒါအဓိပ္ပာယ် ပေါ်ထွက်သည်။ [[တရုတ်ဘာသာစကား]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]တို့သည် အထင်ရှားဆုံးသော ခွဲခြားဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ [[မြန်မာဘာသာစကား]]သည်လည်း "လူ"၊ "မြစ်" အစရှိသဖြင့် အခြေခံအားဖြင့် အသံတစ်ချက်ထွက် ဧကဝဏ္ဏစကားလုံးများ အသွင်မပြောင်းဘဲ တည်ရှိတတ်သဖြင့် ဤလက္ခဏာရပ် အများအပြား ပါဝင်နေသည်။ === (ခ) ပေါင်းစပ်ဝါကျစနစ်သုံး ဘာသာစကား (Polysynthetic Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် ကတ္တား၊ ကံ၊ ကြိယာနှင့် ဝိသေသနများကို စုရုံးပေါင်းစပ်ပြီး ရှည်လျားလှသော စကားလုံးကြီး တစ်လုံးတည်းဖြင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံးစာ အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံအောင် ဖွဲ့စည်းထားတတ်သည်။ အမေရိကတိုက်ရှိ တိုင်းရင်းသား အင်ဒီးယန်းဘာသာစကားအချို့နှင့် ဆိုင်ဘေးရီးယားဒေသရှိ ဘာသာစကားအချို့တွင် တွေ့ရသည်။ === (ဂ) ကပ်စပ်ဘာသာစကား (Agglutinative Language) === ဤဘာသာစကားမျိုး၌ ပင်ရင်းစကားလုံး (Root) ၏ အရှေ့ သို့မဟုတ် အနောက်တွင် အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါပြောင်းလဲစေသည့် ပစ္စည်းများ (Affixes) ကို ကော်ဖြင့် ကပ်ထားသကဲ့သို့ တကူးတက ပူးတွဲတွဲဆက်၍ စကားလုံးအသစ်များ တည်ဆောက်သည်။ တူရကီဘာသာစကား၊ ဂျပန်ဘာသာစကားနှင့် ကိုရီးယားဘာသာစကားတို့သည် ကပ်စပ်ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်လည်း "ကောင်း" (ကြိယာ) ကို နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်း "ခြင်း" နှင့် ကပ်စပ်၍ "ကောင်းခြင်း" (နာမ်) အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် "ခွဲ" နှင့် "ခြား" ကို ပူးတွဲ၍ "ခွဲခြား" ဟု သုံးနိုင်ခြင်းကြောင့် ကပ်စပ်ဘာသာစကား၏ လက္ခဏာရပ်များကို အထင်အရှား ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ === (ဃ) ရုပ်ပြောင်းဝိဘတ်သွယ်ဘာသာစကား (Fusional / Inflected Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် သဒ္ဒါကဏ္ဍ (ဥပမာ- ကတ္တား၊ ကံ၊ ကိန်း၊ ကာလ) အပြောင်းအလဲကို ဖော်ပြရန်အတွက် စကားလုံး၏ ပင်ရင်းပုံသဏ္ဌာန်ကိုယ်၌က ရုပ်ပြောင်းလဲသွားတတ်သည်။ သက္ကတ၊ ပါဠိ၊ လက်တင်နှင့် ဂရိဘာသာစကားတို့သည် ယင်းသို့ ဝိဘတ်သွယ်ရုပ်ပြောင်းသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ပါဠိဘာသာတွင် "ဗုဒ္ဓ" ဟူသော တည်ပုဒ်သည် ဝိဘတ်သွယ်ခြင်းကြောင့် "ဗုဒ္ဓေါ" (ဘုရားသည် - ကတ္တား)၊ "ဗုဒ္ဓဿ" (ဘုရား၏ - ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) ဟူ၍ စကားလုံး၏အဆုံး၌ ရုပ်ပြောင်းလဲသွားခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ == ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒအရ ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို ပင်မမျိုးရင်း မိသားစုကြီးများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရာ အထင်ရှားဆုံး မိသားစုကြီးအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Introduction to Theoretical Linguistics |year=၁၉၆၈ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref>။ ===အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု (Indo-European)=== ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူ အများဆုံးဖြစ်ပြီး အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ဂျာမန်၊ ပါဠိနှင့် သက္ကတတို့ ပါဝင်သည်။ ===တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)=== အရှေ့အာရှနှင့် အာရှမိုင်းနားတွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် မြန်မာ(ဗမာ)ဘာသာစကားများ တို့ ပါဝင်သည်။ဒုတိယပြောဆိုသူအများဆုံးအုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။ ===အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု (Afroasiatic)=== (ယခင်က ဟမီတို-ဆီးမစ်တစ်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်) အာရဗီ(အာရပ်) နှင့် ဟီဘရူး (ယဟူဒီ/ဂျူး) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ===တူရကီနွယ် မိသားစု (Turkic)=== (ယခင်က ယူရယ်-အယ်လတစ် မိသားစုအောက်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ သီးခြားခွဲထုတ်ထားသည်) တူရကီနှင့် ဥဇဘက် ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ဘာသာစကားဟူသည် တန့်နေသောအရာမဟုတ်ဘဲ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းပညာ တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ဝေါဟာရအသစ်များ အစဉ်သဖြင့် တိုးပွားလျက်၊ ရှေးဟောင်းစကားလုံးအချို့ တိမ်ကောပပျောက်လျက်ဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ် ရှင်သန်ပြောင်းလဲနေသော အရာ ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] kzegb795ly3cdtd24kmbprmjxh8fanh 1037635 1037634 2026-06-12T07:56:39Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပုံ */ 1037635 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာဗေဒ''' ({{lang-en|Linguistics}}) ဆိုသည်မှာ လူသားတို့၏ [[ဘာသာစကား]]ကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်သော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီ၏ သဘောသဘာဝ၊ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်ထွက်ရှိပုံနှင့် အသုံးချပုံတို့ကိုသာမက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားအားလုံးတွင် တူညီစွာရှိကြသည့် အခြေခံသီအိုရီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရပ်ကို အဓိကအားဖြင့် ဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် "သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ဘာသာဗေဒ" (Theoretical linguistics) နှင့် ၎င်းကို အခြားသော လူမှုသိပ္ပံ၊ စိတ်ပညာ၊ နည်းပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချသည့် "အသုံးချဘာသာဗေဒ" (Applied linguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> [[File:Languages world map-transparent background.svg|thumb|300px|ကမ္ဘာ့ပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒ ပညာရပ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် ခွဲခြားလေ့လာသည်။]] ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်နှင့် စကားစပ်ပေါ်မူတည်၍ အသုံးပြုပုံတို့ကို အဓိကလေ့လာပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် (၁) ဘာသာစကား၏ ကိုယ်ထည်သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ (Structural Linguistics)၊ (၂) ဘာသာစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (Semantics & Pragmatics) နှင့် (၃) လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးချမှု (Sociolinguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၀ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ == ဘာသာစကားတစ်ခုကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားစိတ်ဖြာရာတွင် အသေးငယ်ဆုံးသော အသံအဆင့်မှစ၍ ကြီးမားသော လူမှုဝန်းကျင်အသုံးချမှုအထိ အဆင့်ဆင့် လေ့လာကြပြီး အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး (၆) ခု ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |first2=Rodman |first3=Robert |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> #အသံဗေဒ (Phonetics) လူသားတို့ အသံထွက်အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်းများမှ စကားပြောသံကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ၎င်းအသံများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှိုင်းအလျား သဘောသဘာဝနှင့် နားမှ မည်သို့ကြားသိပုံတို့ကို လေ့လာသည်။ #အသံစနစ်ဗေဒ (Phonology) ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီအတွင်း သတ်မှတ်ထားသော စကားပြောသံများ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အသံပြောင်းလဲပုံ နိယာမများကို လေ့လာသည်။ #ဝေါဟာရဗေဒ (Morphology) စကားလုံးများ မည်သို့ တည်ဆောက်ထားကြောင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော အသေးငယ်ဆုံး စာလုံး/အသံ အစိတ်အပိုင်းများ (Morphemes) ပေါင်းစပ်ပုံကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၌ အနုတ်လက္ခဏာပြ "မ" နှင့် ကြိယာ "သွား" ပေါင်းစပ်၍ "မသွား" ဖြစ်လာပုံ) #သဒ္ဒါဗေဒ သို့မဟုတ် ဝါကျဗေဒ (Syntax) စကားလုံးများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပြီး သဒ္ဒါစည်းကမ်းနှင့်အညီ ဝါကျများ မည်သို့ တည်ဆောက်ရပုံ နည်းဥပဒေများကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၏ SOV စနစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကား၏ SVO စနစ် ကွဲပြားပုံ) #အနက်ဗေဒ (Semantics) စကားလုံးများ၊ စကားစုများနှင့် ဝါကျများ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် သဘောတရားကို လေ့လာသည်။ #ပတ်ဝန်းကျင်သုံးဘာသာဗေဒ (Pragmatics) စကားပြောဆိုသည့် အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နောက်ခံပတ်ဝန်းကျင် (Context) အပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆိုလိုရင်း ကွဲပြားသွားပုံကို လေ့လာသည်။ == စုပေါင်းစပ်စပ် ဘာသာဗေဒကဏ္ဍများ == ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များ ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာဗေဒသည် အခြားသော ကဏ္ဍများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်ပယ်အသစ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ #သမိုင်းကြောင်း ဘာသာဗေဒ (Historical linguistics) ဘာသာစကားများ အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလာပုံနှင့် ဘာသာစကားတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မျိုးရိုးဗီဇချင်း မည်သို့ ဆက်စပ်နေပုံ (Language families) ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> #လူမှုဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူတန်းစားနှင့် ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား သုံးစွဲပုံ ကွဲပြားခြားနားသွားပုံ (Dialects) ကို လေ့လာသည်။ #စိတ်ပညာဘာသာဗေဒ (Psycholinguistics) လူသားတို့၏ ဦးနှောက်က ဘာသာစကားကို မည်သို့ မှတ်သားပုံ၊ စကားပြောရန် မည်သို့ စီစဉ်ပုံနှင့် ကလေးငယ်များ ဘာသာစကားကို မည်သို့ အလိုအလျောက် တတ်မြောက်လာပုံကို လေ့လာသည်။ #ကွန်ပျူတာသုံးဘာသာဗေဒ (Computational linguistics) လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို ကွန်ပျူတာနှင့် စက်ပစ္စည်းများက နားလည်နိုင်ရန်၊ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်နှင့် လူသားကဲ့သို့ တုံ့ပြန်စကားပြောနိုင်ရန် (Natural Language Processing - NLP) သုတေသနပြုသည့် ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပုံ == သမိုင်းတစ်လျှောက် ဂရိနှင့် ရောမပညာရှင်များသည် မိမိတို့၏ ဒေသန္တရ ဘာသာစကားများမှလွဲ၍ အခြားကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို လေ့လာဆန်းစစ်ခြင်း သိပ်မပြုခဲ့ကြဘဲ အခြားဘာသာစကားများကို လူရိုင်းတို့၏စကားဟူ၍သာ အယူရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="lyons1981">{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဥရောပပညာရှင်များက အိန္ဒိယရှိ ရှေးဟောင်းသက္ကတဘာသာစကား (Sanskrit) ကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိလေ့လာလာရာမှ ဂရိ၊ လက်တင်နှင့် သက္ကတဘာသာစကားတို့အကြား အံ့ဩဖွယ်ရာ တူညီမှုများကို တွေ့ရှိခဲ့ကြပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို "နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ" (Comparative Linguistics) အဖြစ် စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။<ref name="lyons1981"/> ပုံနှိပ်အတတ် ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက်တွင် ဘာသာစကား တစ်ခုနှင့်တစ်ခု နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရန် ပိုမိုလွယ်ကူလာခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လက်ရှိပြောဆိုနေကြသော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ယင်းတို့သည် မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ (Language Families) မှ ဆင်းသက်လာကြခြင်းဖြစ်ပြီး အချိန်ကာလ၊ ပထဝီဝင်နှင့် လူမှုရေးအပြောင်းအလဲများကြောင့် တဖြည်းဖြည်း ကွဲပြားလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သက္ကတ (Sanskrit)၊ ဂရိ (Greek)၊ လက်တင် (Latin)၊ ဂျာမန် (German) နှင့် အင်္ဂလိပ် (English) ဘာသာစကားတို့သည် မူလအင်ဒို-ဥရောပ (Indo-European) ပင်မဘာသာစကားကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသဖြင့် အခြေခံဝေါဟာရများ တူညီကြခြင်း ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ- သက္ကတဘာသာဖြင့် "ပီတာ"၊ လက်တင်ဘာသာဖြင့် "ပေတာ"၊ ဂျာမန်ဘာသာဖြင့် "ဖောတာ" နှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ဖားသား" (Father) ဟူ၍ ဆင်တူနေခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်)။<ref name="fromkin2018"/> ထို့အတူပင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အာရှဒေသတွင် အဓိကကျသော တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု တွင်လည်း မူလပင်မဘာသာစကား (Proto-Sino-Tibetan) မှ ဆင်းသက်လာသည့် အခြေခံအရေအတွက် ကိန်းဂဏန်းများနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများအကြား အံ့ဩဖွယ်ရာ အသံထွက်နှင့် ဇာစ်မြစ်တူညီမှု (Cognates) များကို အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction''. University of California Press.</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: center;" |+ '''တရုတ်-တိဗက် မျိုးရင်းဝင် ဘာသာစကားများအကြား အခြေခံဝေါဟာရ တူညီမှုများ''' |- style="background:#efefef;" ! အဓိပ္ပာယ် !! မြန်မာဘာသာ !! တိဗက်ဘာသာ !! တရုတ်ဘာသာ (ရှေးဟောင်း/ခေတ်သစ်) !! လီဆူဘာသာ |- | '''တစ်ခု / တစ်''' || တစ် (tac) || གཅིག (gcig) || 一 (yī / ရှေးဟောင်း - *ʔit) || ထီ (thi) |- | '''နှစ်''' || နှစ် (hnac) || གཉིས (gnyis) || 二 (èr / ရှေးဟောင်း - *nis) || နီ (nyi) |- | '''သုံး''' || သုံး (သုံး) || གསུམ (gsum) || 三 (sān / ရှေးဟောင်း - *sum) || ဆာ (sa) |- | '''ငါး''' || ငါး (ငါး) || ལྔ (lnga) || 五 (wǔ / ရှေးဟောင်း - *ŋaa) || ငါ (nga) |- | '''မျက်စိ / မျက်စိ''' || မျက် (myak) || མིག (mig) || 目 (mù / ရှေးဟောင်း - *mruk) || မြဲ (mye) |- | '''ငါ (ကိုယ်တိုင်)''' || ငါ (nga) || ང (nga) || 我 (wǒ / ရှေးဟောင်း - *ŋaa) || ငါ (nga) |- | '''သေခြင်း''' || သေ (the) || ཤི (shi) || 死 (sǐ / ရှေးဟောင်း - *sijʔ) || သီ (shi) |} ဤကဲ့သို့ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံချင်း တူညီရုံမျှမက အခြေခံအကျဆုံးသော စကားလုံးများပါ မျိုးရိုးဗီဇအရ ဆက်နွှယ်နေခြင်းကို ထောက်ရှု၍ အုပ်စုကွဲသွားသော လူစုများသည် နှစ်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ ဒေသအလိုက် အသံနှင့် အသွင်အပြင်များ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားကြသော်လည်း မူလပင်မ ဘာသာစကားကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်ဆက်နွှယ်လာကြခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက သုတေသနပြု သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref>Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''.</ref> == ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံအလိုက် ခွဲခြားခြင်း == ဘာသာဗေဒတွင် ဘာသာစကားများ၏ စကားလုံးဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သဒ္ဒါစနစ် (Morphological Typology) ကို အမှီပြု၍ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားထားသည်—<ref>{{cite book |last=Comrie |first=Bernard |title=Language Universals and Linguistic Typology |year=၁၉၈၉ |publisher=University of Chicago Press |language=en}}</ref> === (က) ခွဲခြားဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဧကဝဏ္ဏဘာသာစကား (Isolating / Analytic Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် စကားလုံးများသည် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှု (အသွင်ပြောင်းလဲမှု) မရှိဘဲ သီးခြားစီ တည်ရှိကြပြီး၊ ဝါကျအတွင်း စကားလုံးများ၏ တည်နေရာ အထားအသိုအပေါ် မူတည်၍သာ သဒ္ဒါအဓိပ္ပာယ် ပေါ်ထွက်သည်။ [[တရုတ်ဘာသာစကား]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]တို့သည် အထင်ရှားဆုံးသော ခွဲခြားဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ [[မြန်မာဘာသာစကား]]သည်လည်း "လူ"၊ "မြစ်" အစရှိသဖြင့် အခြေခံအားဖြင့် အသံတစ်ချက်ထွက် ဧကဝဏ္ဏစကားလုံးများ အသွင်မပြောင်းဘဲ တည်ရှိတတ်သဖြင့် ဤလက္ခဏာရပ် အများအပြား ပါဝင်နေသည်။ === (ခ) ပေါင်းစပ်ဝါကျစနစ်သုံး ဘာသာစကား (Polysynthetic Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် ကတ္တား၊ ကံ၊ ကြိယာနှင့် ဝိသေသနများကို စုရုံးပေါင်းစပ်ပြီး ရှည်လျားလှသော စကားလုံးကြီး တစ်လုံးတည်းဖြင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံးစာ အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံအောင် ဖွဲ့စည်းထားတတ်သည်။ အမေရိကတိုက်ရှိ တိုင်းရင်းသား အင်ဒီးယန်းဘာသာစကားအချို့နှင့် ဆိုင်ဘေးရီးယားဒေသရှိ ဘာသာစကားအချို့တွင် တွေ့ရသည်။ === (ဂ) ကပ်စပ်ဘာသာစကား (Agglutinative Language) === ဤဘာသာစကားမျိုး၌ ပင်ရင်းစကားလုံး (Root) ၏ အရှေ့ သို့မဟုတ် အနောက်တွင် အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါပြောင်းလဲစေသည့် ပစ္စည်းများ (Affixes) ကို ကော်ဖြင့် ကပ်ထားသကဲ့သို့ တကူးတက ပူးတွဲတွဲဆက်၍ စကားလုံးအသစ်များ တည်ဆောက်သည်။ တူရကီဘာသာစကား၊ ဂျပန်ဘာသာစကားနှင့် ကိုရီးယားဘာသာစကားတို့သည် ကပ်စပ်ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်လည်း "ကောင်း" (ကြိယာ) ကို နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်း "ခြင်း" နှင့် ကပ်စပ်၍ "ကောင်းခြင်း" (နာမ်) အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် "ခွဲ" နှင့် "ခြား" ကို ပူးတွဲ၍ "ခွဲခြား" ဟု သုံးနိုင်ခြင်းကြောင့် ကပ်စပ်ဘာသာစကား၏ လက္ခဏာရပ်များကို အထင်အရှား ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ === (ဃ) ရုပ်ပြောင်းဝိဘတ်သွယ်ဘာသာစကား (Fusional / Inflected Language) === ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် သဒ္ဒါကဏ္ဍ (ဥပမာ- ကတ္တား၊ ကံ၊ ကိန်း၊ ကာလ) အပြောင်းအလဲကို ဖော်ပြရန်အတွက် စကားလုံး၏ ပင်ရင်းပုံသဏ္ဌာန်ကိုယ်၌က ရုပ်ပြောင်းလဲသွားတတ်သည်။ သက္ကတ၊ ပါဠိ၊ လက်တင်နှင့် ဂရိဘာသာစကားတို့သည် ယင်းသို့ ဝိဘတ်သွယ်ရုပ်ပြောင်းသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ပါဠိဘာသာတွင် "ဗုဒ္ဓ" ဟူသော တည်ပုဒ်သည် ဝိဘတ်သွယ်ခြင်းကြောင့် "ဗုဒ္ဓေါ" (ဘုရားသည် - ကတ္တား)၊ "ဗုဒ္ဓဿ" (ဘုရား၏ - ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) ဟူ၍ စကားလုံး၏အဆုံး၌ ရုပ်ပြောင်းလဲသွားခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ == ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒအရ ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို ပင်မမျိုးရင်း မိသားစုကြီးများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရာ အထင်ရှားဆုံး မိသားစုကြီးအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Introduction to Theoretical Linguistics |year=၁၉၆၈ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref>။ ===အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု (Indo-European)=== ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူ အများဆုံးဖြစ်ပြီး အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ဂျာမန်၊ ပါဠိနှင့် သက္ကတတို့ ပါဝင်သည်။ ===တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)=== အရှေ့အာရှနှင့် အာရှမိုင်းနားတွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် မြန်မာ(ဗမာ)ဘာသာစကားများ တို့ ပါဝင်သည်။ဒုတိယပြောဆိုသူအများဆုံးအုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။ ===အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု (Afroasiatic)=== (ယခင်က ဟမီတို-ဆီးမစ်တစ်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်) အာရဗီ(အာရပ်) နှင့် ဟီဘရူး (ယဟူဒီ/ဂျူး) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ===တူရကီနွယ် မိသားစု (Turkic)=== (ယခင်က ယူရယ်-အယ်လတစ် မိသားစုအောက်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ သီးခြားခွဲထုတ်ထားသည်) တူရကီနှင့် ဥဇဘက် ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ ဘာသာစကားဟူသည် တန့်နေသောအရာမဟုတ်ဘဲ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းပညာ တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ဝေါဟာရအသစ်များ အစဉ်သဖြင့် တိုးပွားလျက်၊ ရှေးဟောင်းစကားလုံးအချို့ တိမ်ကောပပျောက်လျက်ဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ် ရှင်သန်ပြောင်းလဲနေသော အရာ ဖြစ်ပေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] 5re6dvhmbi32o4dnsms8qlx1iyguk7i 0 4010 1037611 963817 2026-06-12T07:13:59Z ~2026-34391-58 144263 /* အနုတ္တရော ပုရိသဓမ္မသာရထိ ဂုဏ်တော် */ 1037611 wikitext text/x-wiki {{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''ဘုရားဂုဏ်တော်''' ဆိုသည်မှာ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ပြည့်စုံလှသော အရည်အချင်းတော်များနှင့် ဘုန်းတော်များကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း ကာလပတ်လုံး '''[[ပါရမီ]]တော်များကို စုဆောင်းဖြည့်ကျင့်ခဲ့ခြင်း'''ကြောင့် အတုမရှိသော ဂုဏ်တော်ထူးများနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>[https://my.wikisource.org/wiki/ရတနာ့ဂုဏ်ရည် ရတနာ့ဂုဏ်ရည်]</ref> === '''ပါရမီတော်နှင့် ရုပ်ပုံတော်'''=== မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိရန် အလွန်ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး ပါရမီတော်များကို မဆုတ်မနစ် ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သည်။ ထိုပါရမီတော်များ၏ အကျိုးပေးကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ပုံတော်သည် '''[[လက္ခဏာတော်ကြီးငယ်|လက္ခဏာတော်ကြီး ၃၂ ပါး]]၊ လက္ခဏာတော်ငယ် ၈၀''' တို့ဖြင့် တံဆိပ်ခတ်ထားသကဲ့သို့ အလွန်တင့်တယ် သပ္ပါယ်တော်မူသည်။ ဘုရားရှင်၏ ရုပ်ပုံတော်သည် တက်သစ်စ နေဝန်း၊ ထွန်းသစ်စ လစန်းနှင့် ပွင့်ကာစ ပန်းကဲ့သို့ ဖူးမဝနိုင်အောင် ကျက်သရေ ရှိလှသည်။ === '''ရောင်ခြည်တော် ခြောက်သွယ်'''=== ဘုရားရှင်၏ စိတ်တော်ကြည်လင်မှုနှင့် တန်ခိုးတော်ကြောင့် ကိုယ်တော်မှ '''ရောင်ခြည်တော် ခြောက်သွယ်''' အမြဲဖြာထွက်လျက်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -<br> ၁။ '''နီလာ''' - ဆံတော်၊ မျက်နက်ဝန်းတော်တို့မှ ထွက်သော အညိုရောင်။ <br> ၂။ '''ပီတာ''' - အရေတော်၊ မျက်ခွံတော်တို့မှ ထွက်သော ရွှေအဆင်းဝါသောအရောင်။<br> ၃။ '''ဩဒါတာ''' - အရိုးတော်၊ သွားတော်၊ မျက်ဖြူတော်တို့မှ ထွက်သော ဖြူဝင်းသောအရောင်။<br> ၄။ '''လောဟိတာ''' - အသားတော်၊ အသွေးတော်တို့မှ ထွက်သော နီမြန်းသောအရောင်။<br> ၅။ '''မဉ္ဇိဋ္ဌာ''' - အဝါရင့်နှင့် အနီနု ရောယှက်နေသော မောင်းသောအရောင်။<br> ၆။ '''ပဘဿရာ''' - လျှပ်စစ်ကဲ့သို့ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွက်သောအရောင်။ <br> === '''ဘုရားဂုဏ်တော် ၉ ပါး'''=== ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့ နေ့စဉ်ရွတ်ဆို ပူဇော်လေ့ရှိသော ဂုဏ်တော် ၉ ပါးမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - <br> ဣတိပိ သော ဘဂဝါ - *အရဟံ *သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ *ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော *သုဂတော *လောကဝိဒူ *အနုတ္တရောပုရိသဒမ္မသာရထိ *သတ္ထာဒေဝမနုဿာနံ *ဗုဒ္ဓေါ *ဘဂဝါ === [[အရဟံ]] ဂုဏ်တော်=== :[[ကိလေသ|ကိလေသာ]]ကင်းစင်၍ အမြတ်ဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ခြင်း၊ လူ၊ [[နတ်]]၊ [[ဗြဟ္မာ]]တို့၏ ပူဇော်အထူးကို ခံယူထိုက်တော်မူထိုက်သော [[ဗုဒ္ဓ|မြတ်စွာဘုရား]]။ ဆိတ်ကွယ်ရာ (စိတ်ကွယ်ရာ)အရပ်၌ပင် မကောင်းမှုကို ပြုလုပ်တော်မမူသော မြတ်စွာဘုရား။ ==== အရဟံဂုဏ်တော် (၅) ချက် ==== ၁။ <b>အာရကတ္တာ</b> - [[ကိလေသ|ကိလေသာ]]တို့မှ ဝေးတော်မူသောကြောင့် အရဟမည်၏။ ၂။ <b>ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္ထာပိ</b>- လူ[[နတ်]]ဗြဟ္မာသုံးပါးတို့၏ ပစ္စည်းလေးပါး စသော ပူဇော်အထူးကို ခံထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အရဟမည်၏။ ၃။ <b>နတ္ထိ ရဟော ဧတဿာတိ</b> - ဆိတ်ကွယ်ရာ အရပ်၌ မကောင်းမှုပြုခြင်းသည် မရှိသောကြောင့် အရဟမည်၏။ ၄။ <b>အရီနံ ဟတတ္တာပိ</b>- ကိလေသာ တည်းဟူသော ရန်သူကို သတ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အရဟမည်၏။ ၅။ <b>အရာနံ ဟတတ္တာပိ</b>- သံသရာ စက်တို့ ၏အကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အရဟမည်၏။ ===သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဂုဏ်တော် === :တရားအလုံးစုံကို [[သဗ္ဗညုတဉာဏ်]]ဖြင့် အလိုလိုသိခြင်း၊ ဉာဏ်ပညာအကြီးဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ (အရာအားလုံးကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်စွမ်းဖြင့် အမှန်အတိုင်းသိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ) ===ဝိဇ္ဇာစရဏ သမ္ပန္နော ဂုဏ်တော် === :ဝိဇ္ဇာဉာဏ် ၃ ပါး(၈ ပါး)၊ [[စရဏ တစ်ဆယ့်ငါးပါး|စရဏ]] အကျင့် ၁၅ ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း၊ အကြီးဆုံး ဝိဇ္ဇာနှင့် အကောင်းဆုံး အကျင့်ရှိသူဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ ==== ဝိဇ္ဇာဉာဏ် (၃) ပါး ==== ၁။ [[ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိအဘိညာ|ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်]]- ရှေးဘဝမှ နေခဲ့သော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့နိုင်သော ဉာဏ်။ ၂။ [[ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာ|ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်]] - နတ်တို့၏ မျက်စိကဲ့သို့ အပိတ်အပင် အတားအဆီးမရှိ မြင်နိုင်သော ဉာဏ်။ ၃။ [[အာသဝက္ခယဉာဏ်]] - အာသဝေါတရား လေးပါးကို ကုန်စင်အောင် ပြုတတ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်။ ==== ဝိဇ္ဇာဉာဏ် (၈) ပါး ==== ၁။ '''ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်''' - တန်ခိုးအမျိုးမျိုး ဖန်ဆင်းနိုင်သောဉာဏ်။ ၂။ '''မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်''' - စိတ်သွားတိုင်း ကိုယ်ပါနိုင်သောဉာဏ်။ ၃။ [[ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာ|ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်]] - နတ်တို့၏ နားကဲ့သို့ ကြားနိုင်သောဉာဏ်။ ၄။ [[ပရစိတ္တဝိဇာနနအဘိညာ|ပရစိတ္တဝိဇာနနဉာဏ်]] - သူတပါး၏စိတ်ကိုပိုင်းခြား၍သိနိုင်သောဉာဏ်။ ၅။ [[ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိအဘိညာ|ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်]] - ရှေးရှေးသော ဘဝပေါင်းခြားများစွာက နေခဲ့ဘူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့နိုင်သောဉာဏ်။ ၆။ [[ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာ|ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်]] - နတ်တို့၏မျက်စိကဲ့သို့ မြင်နိုင်သောဉာဏ်။ ၇။ [[ဝိပဿနာဉာဏ်]] - ဖြစ်ပေါ်သမျှသော သင်္ခါရတရားတို့ကို လက္ခဏာသုံးပါးတင်၍ ရှုမြင်ဆင်ခြင်နိုင်သောဉာဏ်။ ၈။ [[အာသဝက္ခယဉာဏ်]] - အာသဝေါတရားလေးပါးကို ကုန်စင်အောင်ပြုတတ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်။ ==== စရဏ အကျင့် ၁၅ ပါး==== # [[သဒ္ဓါ]] # [[သတိ]] # ဟိရီ # ဩတ္တပ္ပ # [[ဝီရိယ]] # သုတ # [[ပညာ]] # ဘောဇနမတ္တညုတာ # ဇာဂရိယာနုယောဂ # [[သီလ]] # ဣန္ဒြိယသံဝရ # ပထမ[[ဈာန်]] # ဒုတိယဈာန် # တတိယဈာန် # စတုတ္ထဈာန် တို့ကို စရဏတစ်ဆယ့်ငါးပါးဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === သုဂတော ဂုဏ်တော်=== :သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ကောင်းသောစကားကို ဆိုတော်မူခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ကြွတော်မူသော ဂုဏ်။ === လောကဝိဒူ ဂုဏ်တော် === :ဩကာသလောက၊ သင်္ခါရလောက၊ သတ္တလောက တည်းဟူသော လောကသုံးပါးကို အကုန်အစင်သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ === အနုတ္တရော ပုရိသဓမ္မသာရထိ ဂုဏ်တော်<!-- "အနုတ္တရောပုရိသဒမ္မသာရထိ" (ဒ-ဒွေးဖြင့်စာလုံးပေါင်းခြင်း) က ပိုမိုမှန်ကန်သော အဓိပ္ပါယ် ထွက်ပေါ်စေပါသည်။ -- အနုတ္တရော + ပုရိသ + ဒမ္မ + သာရထိ -- အနုတ္တရော: အတုမရှိသော၊ အသာလွန်ဆုံးဖြစ်သော။ ပုရိသ: ယောက်ျား (ဤနေရာ၌ ဆုံးမထိုက်သော လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ တိရစ္ဆာန် သတ္တဝါအားလုံးကို ခြုံငုံ၍ "ပုရိသ" ဟု သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်ပါသည်။) ဒမ္မ (Damma): ဆုံးမထိုက်သော၊ ယဉ်ကျေးအောင် ပြုပြင်ပေးထိုက်သော။ သာရထိ: ရထားထိန်းပမာ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ဆုံးမတတ်သောသူ။ "ပုရိသဓမ္မ" ဟု သုံးနှုန်းပါက "ယောက်ျားတို့၏ တရား" သို့မဟုတ် "လူတို့၏ အလေ့အထ" စသဖြင့် အဓိပ္ပာယ် လွဲချော်သွားနိုင်ပြီး ဂုဏ်တော်၏ မူလရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော "သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမသွန်သင်ခြင်း" ဆိုသည့် သဘောသက်ရောက်မှု မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်သွားနိုင်ပါသည်။ ဒမ္မ (Damma) = ဆုံးမခြင်း။ ဓမ္မ (Dhamma) = သဘာဝတရား၊ တရားတော်၊ အမှန်တရား။ -->=== :မယဉ်ကျေးသော ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့အောင် ဆုံးမရာ၌ အသာလွန်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ === သတ္ထာဒေဝ မနုဿာနံ ဂုဏ်တော် === :လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ ဆရာတစ်ဆူဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ ===ဗုဒ္ဓေါ ဂုဏ်တော်=== :[[သစ္စာလေးပါး]]ကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူပြီး တစ်ပါးသူတို့အားလည်း ဟောကြားညွှန်ပြနိုင်သော မြတ်စွာဘုရား။ [[သစ္စာလေးပါး]]သည် [[ပါဠိ]]ဘာသာအားဖြင့် ''အရိယသစ္စာ'' ဟု ခေါ်သည်။ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၏ အနှစ်သာရဖြစ်သော သဘောတရားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုလျှင် - [[ဒုက္ခသစ္စာ]] - ဒုက္ခဟူသော ဆင်းရဲခြင်းတရားသည် အမှန်တကယ်ရှိသည်။ [[သမုဒယသစ္စာ]] - သမုဒယသည် 'ဒုက္ခ'ကိုဖြစ်စေသော အကြောင်းအရင်း အမှန်ဖြစ်သည်။ [[နိရောဓသစ္စာ]] - ဒုက္ခ၏ ငြိမ်းအေးရာ [[နိဗ္ဗာန်]]သည် အမှန်တကယ်ရှိသည်။ [[မဂ္ဂသစ္စာ]] - နိဗ္ဗာန်ကိုရရှိရန် နည်းလမ်းသည် [[မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး]] အမှန်ပင်ဖြစ်သည်။ === ဘဂဝါ ဂုဏ်တော် === :ဘုန်းတော် ၆ ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း၊ ဘုန်းတန်ခိုးအကြီးဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား။ === ဘုန်းတော်ခြောက်ပါး === *'''ဣဿရိယဘုန်းတော်''' - မိမိစိတ်ကိုရော၊ တစ်လောကလုံးကိုပါ အစိုးရတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ *'''ဓမ္မဘုန်းတော်''' - မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ *'''ယသဘုန်းတော်''' - များပြားသော အခြံအရံ၊ ပျံနှံ့သော အကျော်အစောနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား။ *'''သိရီဘုန်းတော်''' - အတုမရှိသော ကျက်သရေတော် နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား *'''ကာမဘုန်းတော်''' - လိုအင်ဆန္ဒမှန်သမျှ ခဏချက်ချင်း ပြည့်ဝတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား *'''ပယတ္တဘုန်းတော်'''- အတုမရှိသော လုံလဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား === '''နေ့စဉ် အကျိုးဆောင်ပုံ '''=== မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သက်တော် ၈၀ အတွင်း '''၄၅ ဝါ''' ကာလပတ်လုံး နေ့ညမပြတ် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးကို ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။ နေ့အချိန်တွင် ဆွမ်းခံကြွခြင်းနှင့် တရားဟောခြင်း၊ ညဦးယံတွင် ရဟန်းတို့အား ဩဝါဒပေးခြင်း၊ သန်းခေါင်ယံတွင် နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အမေးကို ဖြေကြားခြင်းနှင့် မိုးသောက်ယံတွင် ချေချွတ်ထိုက်သူတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းဟူသော တာဝန်များကို အားလပ်ခွင့်မရှိအောင် ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။ === '''ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း'''=== မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် အောက်မေ့နေခြင်းကို '''ဗုဒ္ဓါနုဿတိ''' ဟု ခေါ်သည်။ ဂုဏ်တော်များကို အာရုံပြုခြင်းဖြင့် စိတ်နှလုံး ကြည်လင်ရွှင်လန်းခြင်း၊ သဒ္ဓါတရား တိုးပွားခြင်းနှင့် ဘေးအန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးခြင်း စသော အကျိုးကျေးဇူးများကို ခံစားရနိုင်သည်။ === ကိုးကားချက် === {{reflist}} *ယဉ်ကျေးလိမ္မာ ရင်သွေးကမ္ဘာ-ဒေါက်တာ မင်းတင်မွန် [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] hofdwx4fmhniiw912amtlo12zmykt17 0 4381 1037615 823498 2026-06-12T07:23:28Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037615 wikitext text/x-wiki {{Infobox minister |honorific-prefix = | name =ချစ်နိုင် (စိတ်ပညာ) |honorific-suffix = | caption = |image = | office1 = [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီး]] | term_start1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | term_end1 = ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | president1 = [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) | predecessor1 = [[ဖေမြင့်|ဦးဖေမြင့်]] | successor1 = [[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]] | office = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) ဝန်ကြီး]]<ref name="chit">{{cite news|url=https://www.cincds.gov.mm/node/13836|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၁၅၄ / ၂၀၂၁ ၁၃၈၃ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၉ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်) ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း}}</ref> | term_start = ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | term_end = ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ | predecessor = ''ရာထူးစတင်'' | successor = ဦး[[ကိုကိုလှိုင်]] | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | birth_date = {{birth year and age|1948|12}} | birth_place = [[ကြီးနီရွာ၊ ချောက်မြို့နယ်|ကြီးနီးကျေးရွာ]]၊ [[ချောက်မြို့နယ်]]၊ [[မကွေးတိုင်း]] | death_date = | death_place = | nationality = မြန်မာ | party = | spouse = | relations = | children = | residence = | alma_mater = | occupation = နိုင်ငံရေးသမား၊ စာရေးဆရာ | website = | footnotes = }} '''ချစ်နိုင် (စိတ်ပညာ)''' ( ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၈ မွေးဖွား) သည် [[တပ်မတော်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အာဏာသိမ်းစစ်အစိုးရ]]၏ [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန (၂) ဝန်ကြီး]]၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီး ရာထူးများဖြင့် လုပ်ကိုင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ စာအုပ်ပေါင်းများစွာကို ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့၍ စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သော်လည်း၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက် အာဏာသိမ်းအပြီးတွင် စစ်ကောင်စီမှ ခန့်အပ်သော ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးတာဝန်ကို လက်ခံခဲ့သောကြောင့် စာရေးဆရာနှင့် စာဖတ်သူများ၏ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချမှုကို ခံခဲ့ရသည်။ အာဏာသိမ်းမှုအပြီး ပေါ်ပေါက်လာသော ဆန္ဒပြပွဲများတွင် ချစ်နိုင်(စိတ်ပညာ)၏ စာအုပ်အများအပြားအား လူပုံအလယ်တွင် မီးရှို့ဖျက်စီးခဲ့ကြသည်။ စာဖတ်သူ လူထုက လက်မခံသဖြင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေသူနှင့် ဖြန့်ချိသူများကလည်း ချစ်နိုင်(စိတ်ပညာ)၏ စာအုပ်များအား ဆက်လက်ထုတ်ဝေဖြန့်ချိခြင်း မပြုတော့ပေ။{{cn}} ==ဘဝအကျဉ်း== ===ငယ်ဘဝ=== [[မကွေးတိုင်း]] ချောက်မြို့နယ် ကြီးနီးကျေးရွာတွင်အဖ ဦးမာတင် အမိဒေါ်အေးသ တို့က ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ တွင်မွေးဖွားခဲ့သည် အမည်ရင်းဦးချစ်နိုင်ဖြစ်သည်။ ကြေးနီရွာအလယ်တန်း ကျောင်းချောက်မြို့အမှတ် (၁၁) အထက်တန်းကျောင်းနှင့် [[မန္တလေးတိုင်း|မန္တလေး]] ဝိဇ္ဇာ၊သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ် တို့တွင်ပညာသင်ယူခဲ့ပြီး ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် စိတ်ပညာအထူးပြု ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ === အမှုထမ်းဘဝ === ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်အမှု့ထမ်းခဲ့သည်။ လားရှိုး၊မင်္ဂလာဒုံ၊ နောင်ချို၊ ဗထူးတပ်မြို့ နှင့် ကလောမြို့များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အတွင်း ၁၇ နှစ်ကျော် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ ကွာလာလမ်းပူမြို့တော်ရှိ တပ်မတော်ဦးစီးတက္ကသိုလ်သို့ (၁)နှစ်ကြာ တက်ရောက်ခဲ့ဖူးသည်။ === ဝန်ကြီးရာထူး === ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ တွင် စစ်တပ်မှ နိုင်ငံတော်အာဏာများကို သိမ်းယူပြီးနောက် အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်သော [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၌ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ပေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ စာရေးဆရာတစ်ဦးပင်ဖြစ်သော်လည်း ဝန်ကြီးဖြစ်လာသည်နှင့်တပြိုင်နက် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း လွတ်လပ်စွာ လည်ပတ်လှုပ်ရှားနေသော သတင်းမီဒီယာများ၊ သတင်းထောက်များကို စတင်ဖြိုခွင်းခဲ့သည်။ ဒီဗီဘီ၊ မဇ္ဈိမ အပါအဝင် သတင်းမီဒီယာငါးခုကို ပိတ်ပင်ခဲ့၏ ။ ထို့အပြင် နိုင်ငံတော်ပိုင်၊ စစ်တပ်ပိုင်မီဒီယာများမှ သတင်းတုသတင်းမှားများကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယူနက်စကိုတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော သမီးဖြစ်သူ နိုင်နိုင်အေးကို သတင်းထောက်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများက အလုပ်ထုတ်ရန်တောင်းဆိုခဲ့ကြရာ ယူနက်စကိုရုံးမှ သူမကို အလုပ်တာဝန်ယာယီရပ်နားပေးခဲ့ရသည်။ ဧပြီ ၁၉ ၌ [[ဥရောပသမဂ္ဂ]] (အီးယူ) က ချစ်နိုင် (စိတ်ပညာ) ကို မြန်မာနိုင်ငံရှိမီဒီယာများကို ဖြိုခွင်းမှု၊ သတင်းတု၊ သတင်းမှားများကို ဝါဒဖြန့်မှု စသည်တို့တွင် တိုက်ရိုက်တာဝန်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် အရေးယူဒဏ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=EU Sanctions 10 More Myanmar Regime Members But Some Still Missing |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/eu-sanctions-10-myanmar-regime-members-still-missing.html/amp |work=The Irrawaddy |date=20 April 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Social Media Campaign Shames Adult Children of Senior Myanmar Junta Members |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/social-media-campaign-shames-adult-children-senior-myanmar-junta-members.html/amp |work=The Irrawaddy |date=}}</ref> ၂၀၂၁ခုနှစ် အိမ်စောင့်အစိုးရအဖြစ် ဖွဲ့စည်းလိုက်ချိန်တွင် ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ်မှ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး (၂) ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref name="chit"/> == ထင်ရှားသောစာအုပ်များ == ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်နိုဝင် ဘာလ အထိ မြဝတီစာပေတိုက် တွင်အမှု့ဆောင်အရာရှိ စာတည်းမှူးချုပ်တာဝန် များကိုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ်မှစ၍ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ လူမှုရေး နှင့်လူငယ်အကြံပေးဆောင်းပါးများကို စာနယ်ဇင်းများတွင်ရေးသားခဲ့ရာ ယနေ့ထိဖြစ်သည်။ အာဏာသိမ်းမှု နောက်ပိုင်းတွင်၊ အစိုးရထုတ် သတင်းစာများ၌ အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီဘက်မှ ဝါဒဖြန့်ဆောင်းပါးများ ရေးသားလျက်ရှိသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ် လူငယ်ဆိုင်ရာ[[အမျိုးသား စာပေဆု]]ကို ''ချစ်လို့ပြောတာ မှတ်ပါ'' စာအုပ်အတွက် ချီးမြင့်ခံရသည်။ ရေးသားခဲ့သည့် စာအုပ်များအနက် ''ချစ်လို့ပြောတာမှတ်ပါ''-တွဲ(1-2)၊ ''သားအတွက် ဓားတစ်လက်''၊ ''လောကကိုအလှမြင်ပါ'' ၊ ''ပညာသည် တန်ခိုးဖန်ဆင်း၏'' ၊''လက်တစ်ကမ်းရှိတက်လမ်း'' ''အောင်မြင်မှုနှင့် စိတ်ခွန်အား'' ၊''စက္ကန့် တိုင်းကိုစိန်စီထားတယ်''။ ''စေတနာသည်ကံဖြစ်၏'' ''အောင်မြင်ခြင်းရွှေစည်းမျဉ်း'' ၊ ''ခေါင်းဆောင်မှုအရည်အသွေး'' စာအုပ်များမှာထင်ရှားလှသည်။ == စာပေနယ်ပယ် == ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] စာရေးဆရာ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကိုခေါင်းဆောင်၍ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] သို့ချစ်ကြည်ရေးသွားရောက်ခဲ့သည်။ စာပေတာဝန်အနေဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ စာပေနှင့် စာနယ်ဇင်းအဖွဲ့ ဗဟိုအလုပ်အမှု့ဆောင် ကော်မတီတာဝန်ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဌာနဆိုင်ရာ တာဝန်အနေဖြင့် ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန ပြန်ကြားရေး နှင့်ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးဦးစီးဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူး ချုပ်တာဝန်များကို ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>[http://library.eainmathlaing.com/archives/category/%E1%80%81%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%B9%E1%82%8F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%B9-%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%95%E1%80%8A%E1%80%AC HugeDomains.com - Eainmathlaing.com is for sale (Eainmathlaing)<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429041238/http://library.eainmathlaing.com/archives/category/%E1%80%81%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%B9%E1%82%8F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%B9-%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%95%E1%80%8A%E1%80%AC |date=29 April 2010 }}</ref> == ကိုးကား == <references /> {{Lifetime|၁၉၄၈| |}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စိတ်ပညာ ဘာသာရပ် ပညာရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] p4px3mkpacmm4cydw35712p10yqyuip 0 5917 1037614 1028876 2026-06-12T07:23:03Z Chenzeyan29 141880 1037614 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လားဟူလူမျိုး<br>(Lahu people) | image = Lahu flute players.jpg | image_size = 260px | caption = လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | poptime = ၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | popplace = {{flag|China}} (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Myanmar}} (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Thailand}} (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Laos}} : ၂၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|United States}} (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | languages = [[လားဟူဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | related = [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ]] }} '''လားဟူလူမျိုး''' ({{lang-en|Lahu people}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]] ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Paul W. |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Walker |first=Anthony R. |title=Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People |year=2003 |publisher=New Delhi: MTR |language=en}}</ref> === သမိုင်းနောက်ခံနှင့် ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ === လားဟူလူမျိုးတို့၏ မူလဇစ်မြစ်သည် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသမှ စတင်ခဲ့ပြီး ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းသို့ ကုန်းလမ်းအခြေပြု ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်ဟု မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Matisoff |first=James A. |title=The Lahu Language |year=1988 |journal=University of California Publications in Linguistics |volume=111 |language=en}}</ref> ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း တရုတ်မင်းဆက်များ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုနှင့် ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် လားဟူလူမျိုးအများစုသည် တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာမှ မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း၊ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်၊ မယ်ဟောင်ဆောင်ဒေသ) တို့သို့ ရောက်ရှိပျံ့နှံ့သွားခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ လားဟူလူမျိုး ဦးရေ ၁.၂ သန်းခန့် ရှိသည့်အနက် တရုတ်နိုင်ငံတွင် ရှစ်သိန်းနီးပါးနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် နှစ်သိန်းခွဲခန့်ဖြင့် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ === မျိုးနွယ်စုခွဲများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝိသေသများ === လားဟူလူမျိုးစုအတွင်း ဝတ်ဆင်သည့် ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်အသွေးနှင့် ဒေသိယစကား လေယူလေသိမ်းအပေါ် မူတည်၍ - * **လားဟူန (Lahu Na / လားဟူအမည်း)** * **လားဟူရှီ (Lahu Shi / လားဟူအဝါ)** * **လားဟူပူ (Lahu Pu / လားဟူအဖြူ)** * **လားဟူညီး (Lahu Nyi / လားဟူအနီ)** ဟူ၍ မျိုးနွယ်စုခွဲများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသည်။ လားဟူဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၊ လိုလို-ဗမာအုပ်စုခွဲ (Lolo-Burmese) တွင် ပါဝင်ပြီး စကားလုံး အထားအသိုမှာ မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (Subject-Object-Verb) စနစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Proto-Loloish |year=1979 |publisher=Scandinavian Institute of Asian Studies |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာဂီတနှင့် အကအခုန်များကို မြတ်နိုးကြပြီး ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ရိုးရာလေမှုတ်တူရိယာတစ်မျိုးဖြစ်သည့် **"နော်" (Lahu Naw)** သို့မဟုတ် ရိုးရာဝါးပလွေများကို မှုတ်၍ စုပေါင်းကခုန်လေ့ရှိသည့် ဝိသေသရှိသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုပိုင်းတွင် မူလရိုးရာနတ် (ဒေဝဒတ် - အလ္လာဟ်) ကိုးကွယ်မှုနှင့်အတူ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစ၍ အနောက်နိုင်ငံသား သာသနာပြုများကြောင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့သို့လည်း ကူးပြောင်းကိုးကွယ်လာခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} == အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း == လားဟူလူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်–တိဗက် မျိုးရင်းဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]] ၏ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] မျိုးနွယ်စုမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ မူလဇစ်မြစ်မှာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်ပြီး ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ ၆၀၀ ခန့်အထိ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> လားဟူတို့သည် ရှေးအခါက [[သံလွင်မြစ်]] မြောက်ဖျားအရပ်ဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေ များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ရေကြည်ရာမျက်နုရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[မဲခေါင်မြစ်]]နှင့် သံလွင်မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ တရွေ့ရွေ့ စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] နယ်စပ်ဒေသများသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသော လားဟူများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အတွင်းရှိ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါတွင်မူ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း တာကော်မှစ၍ ကျိုင်းတုံနယ် အရှေ့ဖျားတိုင်အောင် ခရီးလမ်းတစ်လျှောက် ကျေးရွာများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် [[မိုင်းဆတ်မြို့|မိုင်းဆတ်]]၊ [[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်]]နှင့် [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံ]] အနီးတစ်ဝိုက် ကျေးရွာများတွင် အများဆုံး တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Encyclopedia"/> လားဟူလူမျိုးစုတို့တွင် "လားဟူန" (လားဟူအမည်း) နှင့် "လားဟူရှိ" (လားဟူအဝါ) ဟူ၍ ပင်မအုပ်စုကြီး နှစ်မျိုးရှိသည်။ ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့အား "မူဆိုး" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အမဲလိုက်ခြင်းကို ကျွမ်းကျင်သောကြောင့် ခေါ်ဆိုသည့် ထိုအမည်ကို မနှစ်သက်ကြဘဲ အချင်းချင်းတွင်မူ မိမိတို့ကိုယ်ကို "လားဟူ" ဟုသာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ "လား" မှာ ကျားကို ဆိုလိုပြီး "ဟူ" မှာ ကျားကို အောင်နိုင်အောင် ဖမ်းဆီးနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖုတ်ကင်စားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟုလည်း တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ==== လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်- * '''အိမ်ထောင်သည်များ:''' အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။ * '''လူပျို၊ အပျိုများ:''' အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။ လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ ==== လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ==== လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ ==== လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ * '''အမျိုးသမီးများ:''' ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ * '''အမျိုးသားများ:''' လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ * '''ဦးခေါင်းအလှ:''' လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> == စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု == လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာပွဲတော်များ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်- # '''နှစ်သစ်ကူးပွဲ:''' ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။ # '''ကောက်သစ်စားပွဲ:''' စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။ ==== ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့ ==== ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။ === အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ === * ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ * သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] [[Category:လားဟူလူမျိုး]] nfl34onz6j73ar3tvjfwq3yns9v2g5k 1037616 1037614 2026-06-12T07:23:42Z Chenzeyan29 141880 1037616 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လားဟူလူမျိုး<br>(Lahu people) | image = Lahu flute players.jpg | image_size = 260px | caption = လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | poptime = ၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | popplace = {{flag|China}} (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Myanmar}} (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Thailand}} (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Laos}} : ၂၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|United States}} (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | languages = [[လားဟူဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | related = [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ]] }} '''လားဟူလူမျိုး''' ({{lang-en|Lahu people}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]] ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Paul W. |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Walker |first=Anthony R. |title=Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People |year=2003 |publisher=New Delhi: MTR |language=en}}</ref> == အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း == လားဟူလူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်–တိဗက် မျိုးရင်းဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]] ၏ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] မျိုးနွယ်စုမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ မူလဇစ်မြစ်မှာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်ပြီး ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ ၆၀၀ ခန့်အထိ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> လားဟူတို့သည် ရှေးအခါက [[သံလွင်မြစ်]] မြောက်ဖျားအရပ်ဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေ များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ရေကြည်ရာမျက်နုရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[မဲခေါင်မြစ်]]နှင့် သံလွင်မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ တရွေ့ရွေ့ စုန်ဆင်းလာခဲ့ရာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] နယ်စပ်ဒေသများသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသော လားဟူများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အတွင်းရှိ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါတွင်မူ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း တာကော်မှစ၍ ကျိုင်းတုံနယ် အရှေ့ဖျားတိုင်အောင် ခရီးလမ်းတစ်လျှောက် ကျေးရွာများတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် [[မိုင်းဆတ်မြို့|မိုင်းဆတ်]]၊ [[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်]]နှင့် [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံ]] အနီးတစ်ဝိုက် ကျေးရွာများတွင် အများဆုံး တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Encyclopedia"/> လားဟူလူမျိုးစုတို့တွင် "လားဟူန" (လားဟူအမည်း) နှင့် "လားဟူရှိ" (လားဟူအဝါ) ဟူ၍ ပင်မအုပ်စုကြီး နှစ်မျိုးရှိသည်။ ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့အား "မူဆိုး" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အမဲလိုက်ခြင်းကို ကျွမ်းကျင်သောကြောင့် ခေါ်ဆိုသည့် ထိုအမည်ကို မနှစ်သက်ကြဘဲ အချင်းချင်းတွင်မူ မိမိတို့ကိုယ်ကို "လားဟူ" ဟုသာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ "လား" မှာ ကျားကို ဆိုလိုပြီး "ဟူ" မှာ ကျားကို အောင်နိုင်အောင် ဖမ်းဆီးနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖုတ်ကင်စားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟုလည်း တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ==== လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်- * '''အိမ်ထောင်သည်များ:''' အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။ * '''လူပျို၊ အပျိုများ:''' အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။ လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ ==== လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ==== လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ ==== လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ * '''အမျိုးသမီးများ:''' ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ * '''အမျိုးသားများ:''' လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ * '''ဦးခေါင်းအလှ:''' လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> == စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု == လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာပွဲတော်များ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်- # '''နှစ်သစ်ကူးပွဲ:''' ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။ # '''ကောက်သစ်စားပွဲ:''' စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။ ==== ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့ ==== ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။ === အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ === * ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ * သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] [[Category:လားဟူလူမျိုး]] jgxkxce9km8wi6lcwyej95me56vo9a3 1037621 1037616 2026-06-12T07:27:37Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း */ 1037621 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လားဟူလူမျိုး<br>(Lahu people) | image = Lahu flute players.jpg | image_size = 260px | caption = လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | poptime = ၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | popplace = {{flag|China}} (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Myanmar}} (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Thailand}} (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Laos}} : ၂၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|United States}} (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | languages = [[လားဟူဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | related = [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ]] }} '''လားဟူလူမျိုး''' ({{lang-en|Lahu people}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]] ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Paul W. |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Walker |first=Anthony R. |title=Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People |year=2003 |publisher=New Delhi: MTR |language=en}}</ref> == အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း == "လားဟူ" ဟူသော အမည်နာမ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် တောတောင်အခြေပြု လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ ရိုးရာစကားအရ "လာ" (La) သည် "ကျား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကာ "ဟူ" (Huhu/Hu) သည် "ကျားကို ဖမ်းဆီးခြင်း" သို့မဟုတ် "ကျားသားကို ကင်စားခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ရိုးရာအရ ကျားကဲ့သို့ သားရဲတိရစ္ဆာန်များကို ရဲဝံ့စွာ ဖမ်းဆီးနိုင်သည့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="walker2003">Walker, Anthony R. (2003). ''Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People''. New Delhi: MTR.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူမျိုးစုများဖြစ်ကြသော တရုတ်နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့ကို "မူဆူး" (Musso / Muxie) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဆိုပါစကားမှာ ရှမ်းဘာသာစကား "မုဆိုး" မှ ဆင်းသက်လာကာ လားဟူလူမျိုးတို့၏ လေးမြှားအတတ်နှင့် အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သည့် ဝိသေသကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="lewis1984">Lewis, Paul W. & Lewis, Elaine. (1984). ''Peoples of the Golden Triangle: Six Tribes in Thailand''. Thames and Hudson.</ref> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ဂုဏ်ယူစွာ သုံးနှုန်းသော "လားဟူ" ဟူသည့် အမည်နာမကိုသာ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု အသုံးပြုကြသည်။ သမိုင်းဦးခေတ် ဇစ်မြစ်အရ လားဟူလူမျိုးများသည် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် နှင့် ချင်းဟိုင် ဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အခြေတည်ခဲ့သည့် ရှေးဟောင်း "ချန်" (Qiang) မျိုးနွယ်စုကြီးမှ ကွဲထွက်လာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="matisoff1988">Matisoff, James A. (1988). "The Lahu Language". ''University of California Publications in Linguistics''. Volume 111.</ref> ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် ၎င်းတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ယူနန်ပြည်နယ် အတွင်းသို့ မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း ကုန်းလမ်းခရီးဖြင့် တရွေ့ရွေ့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြပြီး၊ ယန်စီမြစ်နှင့် မဲခေါင်မြစ် အထက်ပိုင်းဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှုဖြင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစု တရုတ်မန်ချူး (ချင်းမင်းဆက်) ကာလတွင် တရုတ်အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု နယ်မြေချဲ့ထွင်လာခြင်းနှင့် လားဟူလူမျိုးတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာအတွက် ပြန်လည်တွန်းလှန်ခဲ့သည့် "မုဆိုးအရေးအခင်းများ" ကြောင့် ဒေသတွင်း စစ်မက်ပဋိပက္ခများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="walker2003"/> အဆိုပါ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များနှင့် တရုတ်အစိုးရ၏ ဖိအားပေး အုပ်ချုပ်မှုများကြောင့် လားဟူလူမျိုးများသည် ယူနန်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာ ခရစ်နှစ် ၁၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံဒေသ) သို့လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်ဒေသ) များသို့လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် ပြန့်ကျဲတည်ရှိနေသော နယ်မြေပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="bradley1979">Bradley, David. (1979). ''Proto-Loloish''. Scandinavian Institute of Asian Studies.</ref> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ==== လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်- * '''အိမ်ထောင်သည်များ:''' အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။ * '''လူပျို၊ အပျိုများ:''' အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။ လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ ==== လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ==== လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ ==== လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ * '''အမျိုးသမီးများ:''' ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ * '''အမျိုးသားများ:''' လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ * '''ဦးခေါင်းအလှ:''' လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> == စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု == လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာပွဲတော်များ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်- # '''နှစ်သစ်ကူးပွဲ:''' ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။ # '''ကောက်သစ်စားပွဲ:''' စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။ ==== ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့ ==== ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။ === အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ === * ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ * သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] [[Category:လားဟူလူမျိုး]] 6ismvf6wn9wei2hkuqd2rr36ju3judy 1037627 1037621 2026-06-12T07:34:54Z Chenzeyan29 141880 1037627 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လားဟူလူမျိုး<br>(Lahu people) | image = Lahu flute players.jpg | image_size = 260px | caption = လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | poptime = ၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | popplace = {{flag|China}} (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Myanmar}} (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Thailand}} (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Laos}} : ၂၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|United States}} (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | languages = [[လားဟူဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | related = [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ]] }} '''လားဟူလူမျိုး''' ({{lang-en|Lahu people}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]] ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Paul W. |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Walker |first=Anthony R. |title=Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People |year=2003 |publisher=New Delhi: MTR |language=en}}</ref> == အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း == "လားဟူ" ဟူသော အမည်နာမ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် တောတောင်အခြေပြု လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ ရိုးရာစကားအရ "လာ" (La) သည် "ကျား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကာ "ဟူ" (Huhu/Hu) သည် "ကျားကို ဖမ်းဆီးခြင်း" သို့မဟုတ် "ကျားသားကို ကင်စားခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ရိုးရာအရ ကျားကဲ့သို့ သားရဲတိရစ္ဆာန်များကို ရဲဝံ့စွာ ဖမ်းဆီးနိုင်သည့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="walker2003">Walker, Anthony R. (2003). ''Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People''. New Delhi: MTR.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူမျိုးစုများဖြစ်ကြသော တရုတ်နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့ကို "မူဆူး" (Musso / Muxie) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဆိုပါစကားမှာ ရှမ်းဘာသာစကား "မုဆိုး" မှ ဆင်းသက်လာကာ လားဟူလူမျိုးတို့၏ လေးမြှားအတတ်နှင့် အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သည့် ဝိသေသကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="lewis1984">Lewis, Paul W. & Lewis, Elaine. (1984). ''Peoples of the Golden Triangle: Six Tribes in Thailand''. Thames and Hudson.</ref> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ဂုဏ်ယူစွာ သုံးနှုန်းသော "လားဟူ" ဟူသည့် အမည်နာမကိုသာ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု အသုံးပြုကြသည်။ [[မနုဿဗေဒ]] နှင့် နှိုင်းယှဉ်[[ဘာသာဗေဒ]] အထောက်အထားများအရ လားဟူလူမျိုးများသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစုကြီး ၏ အဓိကပင်မအကိုင်းအခက်ဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="bradley1997">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''.</ref> သမိုင်းဦးခေတ်က တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် ကင်ဟိုင်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် စုပေါင်းအခြေတည်ခဲ့သည့် ရှေးဟောင်း "ချန်း" (Qiang) မျိုးနွယ်စုကြီးမှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာကြရာတွင် လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် "လိုလို-ဗမာ" အုပ်စုခွဲ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "လိုလိုနွယ်" ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုအဖြစ် သီးခြားကွဲထွက်ကာ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="matisoff1988">Matisoff, James A. (1988). "The Lahu Language". ''University of California Publications in Linguistics''. Volume 111.</ref> ဤမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုကြောင့် လားဟူဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြသည့် အာခါ၊ လီဆူ၊ ရဝမ် နှင့် ဗမာဘာသာစကားတို့နှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံချင်း အလွန်နီးစပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် ဤတိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လားဟူလူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ယူနန်ပြည်နယ် အတွင်းသို့ မဲခေါင်မြစ်နှင့် ဆာလဝိန်မြစ် (သံလွင်မြစ်) အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသများအတိုင်း ကုန်းလမ်းခရီးဖြင့် တရွေ့ရွေ့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှုဖြင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစု တရုတ်မန်ချူး (ချင်းမင်းဆက်) ကာလတွင် တရုတ်အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု နယ်မြေချဲ့ထွင်လာခြင်းနှင့် လားဟူလူမျိုးတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာအတွက် ပြန်လည်တွန်းလှန်ခဲ့သည့် "မုဆိုးအရေးအခင်းများ" ကြောင့် ဒေသတွင်း စစ်မက်ပဋိပက္ခများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="walker2003"/> အဆိုပါ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များနှင့် ဖိအားပေးအုပ်ချုပ်မှုများကြောင့် လားဟူလူမျိုးများသည် ယူနန်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာ ခရစ်နှစ် ၁၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံဒေသ) သို့လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်ဒေသ) များသို့လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် ပြန့်ကျဲတည်ရှိနေသော နယ်မြေပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="bradley1979">Bradley, David. (1979). ''Proto-Loloish''. Scandinavian Institute of Asian Studies.</ref> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ==== လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်- * '''အိမ်ထောင်သည်များ:''' အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။ * '''လူပျို၊ အပျိုများ:''' အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။ လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ ==== လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ==== လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ ==== လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ * '''အမျိုးသမီးများ:''' ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ * '''အမျိုးသားများ:''' လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ * '''ဦးခေါင်းအလှ:''' လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> == စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု == လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာပွဲတော်များ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်- # '''နှစ်သစ်ကူးပွဲ:''' ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။ # '''ကောက်သစ်စားပွဲ:''' စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။ ==== ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့ ==== ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။ === အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ === * ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ * သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] [[Category:လားဟူလူမျိုး]] bfwab7dt7478xkg8qr57pkefz0zoj99 1037629 1037627 2026-06-12T07:36:56Z Chenzeyan29 141880 /* အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း */ 1037629 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = လားဟူလူမျိုး<br>(Lahu people) | image = Lahu flute players.jpg | image_size = 260px | caption = လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | poptime = ၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | popplace = {{flag|China}} (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Myanmar}} (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Thailand}} (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|Laos}} : ၂၀,၀၀၀ ခန့်<br>{{flag|United States}} (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | languages = [[လားဟူဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | related = [[အာခါလူမျိုး]]၊ [[လီဆူလူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ]] }} '''လားဟူလူမျိုး''' ({{lang-en|Lahu people}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အရှေ့ပိုင်း ([[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းတုံမြို့]]၊ [[မိုင်းဆတ်မြို့]] ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Paul W. |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |language=en}}</ref> လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Walker |first=Anthony R. |title=Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People |year=2003 |publisher=New Delhi: MTR |language=en}}</ref> == အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း == "လားဟူ" ဟူသော အမည်နာမ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် တောတောင်အခြေပြု လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ ရိုးရာစကားအရ "လာ" (La) သည် "ကျား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကာ "ဟူ" (Huhu/Hu) သည် "ကျားကို ဖမ်းဆီးခြင်း" သို့မဟုတ် "ကျားသားကို ကင်စားခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ရိုးရာအရ ကျားကဲ့သို့ သားရဲတိရစ္ဆာန်များကို ရဲဝံ့စွာ ဖမ်းဆီးနိုင်သည့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="walker2003">Walker, Anthony R. (2003). ''Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People''. New Delhi: MTR.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူမျိုးစုများဖြစ်ကြသော တရုတ်နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့ကို "မူဆူး" (Musso / Muxie) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဆိုပါစကားမှာ ရှမ်းဘာသာစကား "မုဆိုး" မှ ဆင်းသက်လာကာ လားဟူလူမျိုးတို့၏ လေးမြှားအတတ်နှင့် အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သည့် ဝိသေသကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="lewis1984">Lewis, Paul W. & Lewis, Elaine. (1984). ''Peoples of the Golden Triangle: Six Tribes in Thailand''. Thames and Hudson.</ref> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ဂုဏ်ယူစွာ သုံးနှုန်းသော "လားဟူ" ဟူသည့် အမည်နာမကိုသာ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု အသုံးပြုကြသည်။ [[မနုဿဗေဒ]] နှင့် နှိုင်းယှဉ်[[ဘာသာဗေဒ]] အထောက်အထားများအရ လားဟူလူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်မိသားစုကြီး]] ၏ အဓိကပင်မအကိုင်းအခက်ဖြစ်သော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="bradley1997">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''.</ref> သမိုင်းဦးခေတ်က တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် ချင်းဟိုင် ဒေသတစ်ဝိုက်တွင် စုပေါင်းအခြေတည်ခဲ့သည့် ရှေးဟောင်း "ချန်း" (Qiang) မျိုးနွယ်စုကြီးမှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာကြရာတွင် လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် "[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]" အုပ်စုခွဲ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "[[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလိုနွယ်]]" ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုအဖြစ် သီးခြားကွဲထွက်ကာ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="matisoff1988">Matisoff, James A. (1988). "The Lahu Language". ''University of California Publications in Linguistics''. Volume 111.</ref> ဤမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုကြောင့် လားဟူဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြသည့် အာခါ၊ လီဆူ၊ ရဝမ် နှင့် ဗမာဘာသာစကားတို့နှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံချင်း အလွန်နီးစပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် ဤတိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လားဟူလူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ယူနန်ပြည်နယ် အတွင်းသို့ မဲခေါင်မြစ်နှင့် ဆာလဝိန်မြစ် (သံလွင်မြစ်) အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသများအတိုင်း ကုန်းလမ်းခရီးဖြင့် တရွေ့ရွေ့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှုဖြင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစု တရုတ်မန်ချူး (ချင်းမင်းဆက်) ကာလတွင် တရုတ်အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု နယ်မြေချဲ့ထွင်လာခြင်းနှင့် လားဟူလူမျိုးတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာအတွက် ပြန်လည်တွန်းလှန်ခဲ့သည့် "မုဆိုးအရေးအခင်းများ" ကြောင့် ဒေသတွင်း စစ်မက်ပဋိပက္ခများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="walker2003"/> အဆိုပါ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များနှင့် ဖိအားပေးအုပ်ချုပ်မှုများကြောင့် လားဟူလူမျိုးများသည် ယူနန်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာ ခရစ်နှစ် ၁၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံဒေသ) သို့လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်ဒေသ) များသို့လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် ပြန့်ကျဲတည်ရှိနေသော နယ်မြေပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="bradley1979">Bradley, David. (1979). ''Proto-Loloish''. Scandinavian Institute of Asian Studies.</ref> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ == ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ==== လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်- * '''အိမ်ထောင်သည်များ:''' အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။ * '''လူပျို၊ အပျိုများ:''' အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။ လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> ==== လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ ==== လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ==== လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ ==== လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ * '''အမျိုးသမီးများ:''' ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။ * '''အမျိုးသားများ:''' လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။ * '''ဦးခေါင်းအလှ:''' လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။<ref name="Encyclopedia"/> == စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု == လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။ == ရိုးရာပွဲတော်များ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်- # '''နှစ်သစ်ကူးပွဲ:''' ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။ # '''ကောက်သစ်စားပွဲ:''' စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။ ==== ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့ ==== ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။ === အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ === * ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ * သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] [[Category:လားဟူလူမျိုး]] es2o7bnwkkbic9iydmdc9wlv46cffm0 0 6216 1037498 1036135 2026-06-11T13:16:01Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037498 wikitext text/x-wiki '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဝလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည် ဇီမင်း၊ ကန်ရွမ်း၊ ယူနန်ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့လည်း ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ {{Infobox ethnic group |group = ဝ<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ ဝ-ပလောင် အုပ်စုခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွီ၊ အန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ ဓနော လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 8f1u51zegel7wgt992qpwm2thate099 1037583 1037498 2026-06-12T04:09:20Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037583 wikitext text/x-wiki '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဝလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည် ဇီမင်း၊ ကန်ရွမ်း၊ ယူနန်ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့လည်း ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ {{Infobox ethnic group |group = ဝ<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ ဝ-ပလောင် အုပ်စုခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွီ၊ အန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ ဓနော လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] om0xg5el3jg1mhaqtbqfp5bmmzmwdvq 1037584 1037583 2026-06-12T04:09:43Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037584 wikitext text/x-wiki '''ဝလူမျိုး''' ([[ဝ ဘာသာစကား|ဝ]]: Vāx; {{zh|c={{linktext|佤|族}} |p=Wǎzú}}; {{lang-th|ว้า}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] အရှေ့ဘက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဝလူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည် ဇီမင်း၊ ကန်ရွမ်း၊ ယူနန်ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့လည်း ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ {{Infobox ethnic group |group = ဝ လူမျိုး<br/>{{resize|75%|(Va, Ava, Parauk, Ba&nbsp;rāog)}}<br/>{{nobold|{{linktext|lang=zh|佤族}}}} |image = Wa villagers 01.jpg |caption = ဝကလေးများ |population = ၁.၂ သန်းခန့် |region1 = {{Plainlist|*{{flag|Myanmar}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Shan State}} *&nbsp;'''∟'''{{flag|Kachin State}}}} |pop1 = ၈၀၀,၀၀၀ |ref1 = |region2 = {{Plainlist|*{{flag|China}} *&nbsp;'''∟'''[[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]}} |pop2 = ၄၀၀,၀၀၀ |region3 = {{Plainlist|*{{flag|Thailand}} *&nbsp;'''∟'''[[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်]]}} |pop3 = ၁၀,၀၀၀ |ref2 = |languages = [[ဝ ဘာသာစကား|ဝ ဘာသာစကား]]<br/>{{small|ဒုတိယ ဘာသာစကားများ}}{{hlist|[[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင်းတရုတ်ဘာသာစကား]]|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာဘာသာစကား]]}} |religions = ရိုးရာကိုးကွယ်မှုများ၊<br/>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]<ref>[http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130627012644/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-va.htm |date=2013-06-27 }}, [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225710/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/religion.htm |date=2015-09-23 }} Ethnic Groups - china.org.cn</ref><br/>[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |related =[[ပလောင်လူမျိုး]]၊[[ခမူလူမျိုး]]၊အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစတြိုအေးရှားတစ်လူမျိုး]]များ }} [[File:Wa Dancers UWSA 30-year-anniversary.png|thumb| ပန်ခမ်းမြို့တွင် နှစ်(၃၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ပွဲတော်အတွင်း ရိုးရာအကများဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။]] ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]]အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်ရေးစာပေကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဝလူမျိုးသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရက တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၅၆ မျိုးတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု ၁၃၅ မျိုးသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများထဲတွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> == နေထိုင်ရာဒေသ == ဝတို့နေထိုင်သောနယ်သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အလယ်ပိုင်း [[သံလွင်မြစ်]]၏အရှေ့ဘက် ခြမ်းတွင်တည်ရှိရန်အရှေ့ ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ တောင်ဘက်တွင် မိုင်းလင်းနယ်(Meung Leunမိုင်းလင်းတောင်ပိုင်း၊ မိုင်းလင်းသည်တောင်နှင့်မြောက်ရှိသည်။ မိုင်းလင်းမြောက်သည် ဝအထူးဒေသဖြစ်သည့် ဝိန်းကောင်ခေါ် မိုင်းလင်းခရိုင်ဖြစ်သည်W.ML)၊နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ကိုးကန့်လူမျိုး|ကိုးကန့်]] နယ်တို့က ဝိုင်းရံထားသော တောင်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကုန်းမြင့်တစ်ခုလုံးတွင်အချို့သော နေရာများ၌ ပေ(၁၀၀၀၀)နီးပါးခန့်မြင့်သော တောင်ထွဋ်များ လည်းရှိသည် ထိုတောင်တန်းကြီးများသည် ဝလူမျိုး တိုက၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှုမလွယ်ကူခက်ခဲအောင်ဖန် ဖန်တီးထားသကဲ့သို့ရှိနေသောကြောင့် ဘဝတူဆွေရင်းသားရင်းလူမျိုးအချင်းချင်း ကြား အဆက်အသွယ်များကင်းမဲ့ခဲ့၍ စီးပွားရေးနှင့်[[ယဉ်ကျေးမှု]] များခေတ်နောက်ကျနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ဝလူမျိုး သမိုင်းကြောင်း == ဝလူမျိုး များသည် [[မွန်-ခမာ]] နွယ်ဖွားများဖြစ်ပြီး ပလောင် (တအာင်း) နှင့် မွန်လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref>ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအရ ဝလူမျိုး တို့သည် "ဆီဂန်" ဟုခေါ်သော လိုဏ်ဂူအတွင်းမှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ သုံးပြည်ထောင်ခေတ် (三国时期) အတွင်း ရေးသားခဲ့သော တရုတ်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများကို "ဖူး" (濮族) လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref> သုံးပြည်ထောင်ခေတ်၏ စစ်သေနာပတိ [[ကျူးကော့လျံ|ကျူးကော့လျန်]] (諸葛亮) သည် တောင်ဘက်အရပ်ရှိ လူမျိုးစုများကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းရာတွင် ဝလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည်ဟု ဒေသန္တရ ရာဇဝင်များက ဆိုသည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အချို့တွင် ကျူးကော့လျန်သည် စိုက်ပျိုးရေးပညာ (အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးမှု) သင်ကြားပေးခဲ့သူအဖြစ် တင်စားပြောဆိုလေ့ရှိကြ ပြီး ကျူးကော့လျန်ကို အလွန်လေးစားကြကာ ကျူးကော့လျန်၏ စစ်တပ်တွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့ဖူးသည်ဟုလည်း အဆိုရှိသည်။<ref>Davies, H. R., "Yunnan: The Link between India and the Yangtze", Cambridge University Press, 1909.</ref> ဝလူမျိုးများသည် ပလောင်လူမျိုးများကဲ့သို့ပင်ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါခေတ်ကာလများတွင် ပလောင် (တအာင်း) နှင့် ဝလူမျိုးတို့သည် "ရှေးဦးပလောင်နွယ်ဖွား" (Proto-Palaungic) အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ပလောင်လူမျိုးများက သံလွင်မြစ် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ဒေသများ ဆီသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Fiskesjö |first=Magnus |year=2010 |title=The Fate of Self-Ascribed Wa History}}</ref>သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုကိုမျှ မခံယူဘဲ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့က "တောရိုင်းဝနယ်" (Wild Wa States) ဟုပင် ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Marshall |first=Andrew |year=2002 |title=The Trouser People |publisher=Penguin Books}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (Wa Self-Administered Division) ကို ထူထောင်၍ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ကိုယ်ပိုင်စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ === မူလအစ ဒဏ္ဍာရီလာ သမိုင်းကြောင်း === ဝလူမျိုးများသည် ပတ်ကတေ့ရွာအနီးရှိ ကျောက်ဂူကြီးမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာပြီး ပတေ့နယ်၊ လွယ်လိန်းနယ်တို့သို့ ရောက်ရှိလာကာ ထိုမှတစ်ဆင့် ဝနယ်အခြားဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ရိုးရာအရ ယူဆကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ ဝနယ်နောင်ချိုကန် အရှေ့မြောက်အရပ်မှ အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မိုင်းလွန်းနယ်မှတစ်ဆင့် ကျိုင်းတုံနယ်ဘက်သို့ ပျံ့နှံ့လာသည်ဟု ဆိုသည်။ စုံကရမန်နယ်နေ ဝလူမျိုးများက ယင်းတို့သည် ယခင် လွယ်လိန်းအမျိုးအနွယ်မှ သက်ဆင်းခဲ့သည်ဟု ယူဆကြပြီး ဟိုမိုင်းနယ်မှ ဝများကမူ ကွန်လုမန်းအနွယ်မှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရိုးရာပုံပြင်များအရ ဝလူမျိုးများ စတင်ပေါက်ဖွားရာဟု ယူဆကြသော ကျောက်ဂူကြီးမှ တစ်ခါက အသံမြည်ဟီးလာသဖြင့် အမျိုးအနွယ်သစ်၊ လူမျိုးသစ် ပေါ်ပေါက်မည့် နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ လက်ရှိဝလူမျိုးများအား လွှမ်းမိုးနှင်ထုတ်မည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂူအတွင်းသို့ လေးမြားများ ပစ်သွင်းခဲ့ကြသည်ဟူသော သမိုင်းဦးပုံပြင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ခေါင်းဖြတ်ရခြင်း၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာလည်း အဆိုပါဂူမှ ထွက်လာသော တာလီနှင့် ယာနမ်တို့ လမ်းခုလတ်၌ အပန်းဖြေခိုက် သားကြီးဖြစ်သူက ဓားစမ်းရာမှ ယာနမ်၏ဦးခေါင်း ပြတ်သွားခဲ့ရာ နတ်များက လူဦးခေါင်းကို လိုလား၍ ဖြစ်ရသည်ဟု အယူရှိရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်း == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝလွန်စွမ်းအားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်များကို ကိုးကွယ်သည့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကို အဓိကကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ဝတို့၏ ယုံကြည်မှုမှာ လူသားတို့၏ ဘဝရှင်သန်ရပ်တည်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်မှုအပေါ် အခြေခံသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ ဝလူမျိုး။</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် "မွတ်တိုင်" ကို ၎င်းတို့၏ အမြင့်ဆုံးသော ဖန်ဆင်းရှင် နတ်မင်းကြီးအဖြစ် ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းနတ်မင်းသည် လောကကြီးနှင့် လူသားများကို ဖန်ဆင်းခဲ့သူဟု ယူဆကြသည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် နတ်များရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ရွာဝင်ဝများတွင် နတ်တိုင်များ စိုက်ထူ၍ ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဝလူမျိုးများသည် ဘာသာတရားမျိုးစုံကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ကြသော်လည်း အဓိကအားဖြင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုများမှာ ထင်ရှားသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးအများစု၊ အထူးသဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် "ဝယဉ်" (Tame Wa) မျိုးနွယ်များသည် [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BurmaLibrary">The Wa People: History and Culture. Online Burma Library. https://www.burmalibrary.org</ref> ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုများ ဝဒေသသို့ ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့် ဝလူမျိုးအများအပြားသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကြသည်။ သာသနာပြု [[ဝီလျံ ယန်း]] (William Young) သည် ဝဘာသာစကားအတွက် လာတင်အက္ခရာကို အခြေခံသော စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သဖြင့် ဝလူမျိုးများကြား ပညာရေးနှင့် ဘာသာရေး အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Fiskesjo2010">Fiskesjö, Magnus (2010). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''.</ref> အချို့သော ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ယနေ့တိုင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ရှိသေးကာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ တောင်စောင့်နတ်နှင့် ရွာစောင့်နတ်များကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြပြီး ရိုးရာပွဲတော်များတွင် တိရစ္ဆာန်များကို ယဇ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> == သမိုင်းဝင် ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့ == အတိတ်သမိုင်းတစ်လျှောက် ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် အထင်ရှားဆုံးနှင့် အစွဲအလန်းအကြီးဆုံး ဓလေ့တစ်ခုမှာ လူဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ နတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott1900">Scott, J.G. (1900). ''The Upper Burma Gazetteer''.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ စိုက်ပျိုးရေး အောင်မြင်ရန်၊ ရာသီဥတု မျှတရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုများအရ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းကာလများအထိ ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူများ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ ပူဇော်သည့် "ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့" ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။<ref name="Marshall2002">Marshall, Andrew (2002). ''The Trouser People''. Penguin Books.</ref> ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆအရ ကိုးကွယ်သည့် နတ်များတွင် အဆင့်ဆင့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ နတ်ငယ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "လီဆိုင်မတ်နတ်" ကို ပူဇော်လိုသည့်အခါတွင် ကျွဲကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်မှုတွင် အကြီးမားဆုံး၊ တန်ခိုးအရှိဆုံးနှင့် ဒုက္ခအပေးနိုင်ဆုံး ဖြစ်သော "မွေးနတ်" ကိုမူ လူဦးခေါင်းဖြင့်သာ ဖြတ်၍ ပူဇော်ရသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Scott1900"/> အဆိုပါ ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း လုပ်ငန်းကို များသောအားဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးချိန် ရာသီများတွင် အဓိက လုပ်ဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ အထွက်နှုန်းကောင်းမွန်စေရန်နှင့် စပါးပင်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် လူဦးခေါင်းမှ ထွက်လာသော သွေးနှင့် နတ်ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall2002"/> ဝလူမျိုးများ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ထုံးစံအရ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် မိမိ၏ တစ်သက်တာသက်တမ်းအတွင်း အနည်းဆုံး ဦးခေါင်း ၃ ကြိမ်တိတိ ဖြတ်ရန် တာဝန်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ အကယ်၍ အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူဦးခေါင်း ၆ ခေါင်းအထိ ဖြတ်ဖူးသော စွမ်းဆောင်ရည်ရှိပါက ၎င်းကို ထူးချွန်သည့် သူရဲကောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုသို့သော သူရဲကောင်းကို သက်ဆိုင်ရာ နယ်ရှင် အုပ်ချုပ်သူများက ကောက်ခံမြဲဖြစ်သော အခွန်အတုတ်များ ပေးဆောင်ရခြင်းမှ လွတ်ကင်းခွင့်ပြုသည့်အပြင်၊ လူထုကြားတွင် ဂုဏ်ဒြပ်ကြီးမားလှသော "ရှန်နီစ" ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းခွင့်ပြုကာ သူရဲကောင်းအဖြစ် အခမ်းအနားဖြင့် အထူးတလည် ဂုဏ်ပြုတတ်ကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထို့ကြောင့် ဝလူမျိုးများအဖို့ ကျေးရွာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လူခေါင်းရရှိရေးသည် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရန်သူ့လက်တွင် ဦးခေါင်းအဖြတ်မခံရစေရေးသည် လည်းကောင်း ဘဝရပ်တည်မှုအတွက် အလွန်တရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရရှိလာသော လူဦးခေါင်းများကို ကျေးရွာများတွင် သီးသန့်စိုက်ထူထားသော တိုင်များ၌ အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပူဇော်ထားတတ်ကြရာ၊ အချို့သော ဝရွာကြီးများတွင် လူခေါင်းတိုင် အမြောက်အမြား ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် - ဟောင်တက်ရွာတွင် လူခေါင်းစိုက်ထူထားသည့် တိုင်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး၊ စုံကရမန်ရွာတွင် တိုင်ပေါင်း ၁၁၀ ကျော်အထိ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ရန်အတွက် ရန်သူ သို့မဟုတ် ပြင်ပလူကို တိုက်ရိုက်ရှာဖွေရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုး ကြုံတွေ့ရသည့်အခါများတွင် လူဦးခေါင်း တစ်လုံးလျှင် ငွေဒင်္ဂါး ၂၀၀၀ မှ ၃၀၀၀ အထိ အခြားသူများထံမှ တန်ဖိုးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူကာ ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသူများ မြေမြှုပ်သဂြိုဟ်ထားပြီးစ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းကို ခိုးယူဖြတ်တောက်ခြင်းမျိုး ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသို့ အလောင်းများထံမှ ခေါင်းဖြတ်ယူခြင်း ဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ရှေးခေတ် ဝလူမျိုးများသည် လူသေဆုံးပါက အလောင်းကို ပြင်ပသုသာန်များတွင် သွားရောက်မမြှုပ်နှံရဲကြချေ။ ၎င်းတို့သည် သူတစ်ပါး သတိမမူမိစေရန်နှင့် မသိနိုင်စေရန်အတွက် ရွာပြင်ခြံစည်းရိုးနှင့် ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ အိမ်၏အောက်ခြေ ကြမ်းပြင်အောက်တွင် သော်လည်းကောင်း လူသူမသိအောင် လျှို့ဝှက်မြှုပ်နှံလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေါင်းဖြတ်ခြင်း ဓလေ့သည် ဝဒေသအားလုံးတွင် တူညီမှုမရှိဘဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများလည်း ရှိသည်။ ဝနယ်အတွင်းရှိ လွယ်လိန်းနယ်နှင့် ဆတော်နယ်တို့တွင် နေထိုင်ကြသော ဝလူမျိုးများသည် လူဦးခေါင်းဖြင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အစား "သင်းချောနက်ခွေး" (အမွေးအမှင် သန့်စင်နက်မှောင်သော ခွေး) ကို သတ်၍ နတ်ပူဇော်သည့် ဓလေ့ကို ကျင့်သုံးကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ခေတ်ကာလ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခေါင်းဖြတ်ယဇ်ပူဇော်ခြင်း ဓလေ့မှာ ဝလူမျိုးများကြားတွင် လုံးဝ(လုံးဝ) ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို လုံးဝ မပြုလုပ်တော့ဘဲ၊ ၎င်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် ကျွဲ၊ ခွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်များကိုသာ အသုံးပြု၍ ရိုးရာအလိုက် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်ကြတော့သည်။<ref name="Marshall2002"/> === ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်း ဓလေ့ === ဝလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာလူမှုဘဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် "ကျွဲ" သည် အလွန်အရေးပါသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက လူဦးခေါင်းဖြတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သကဲ့သို့ပင် နတ်ငယ်များကို ပူဇော်ရန် သို့မဟုတ် လူခေါင်းဖြတ်ရန် မလွယ်ကူသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ကျွဲများကို သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="Scott1900"/> ထိုသို့ ယဇ်ပူဇော်ပြီးနောက် ရရှိလာသော "ကျွဲကုန်းခေါင်း" (ကျွဲဦးချိုပါသော ဦးခေါင်းခွံ) များကို လွှင့်ပစ်ခြင်းမပြုဘဲ စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းစိုက်ထူသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ ဝလူမျိုးတို့၏ အယူအဆတွင် အိမ်တစ်အိမ် သို့မဟုတ် ရွာတစ်ရွာ၌ ကျွဲခေါင်းခွံ အမြောက်အမြား ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် ထိုအိမ်ထောင်စု သို့မဟုတ် ထိုရွာ၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ ဩဇာတိက္ကမရှိမှုနှင့် နတ်မင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးမှုကို ခံရခြင်းဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့အိမ်၏ ဝရံတာ၊ နံရံ သို့မဟုတ် ရွာ၏ အဝင်အထွက် လမ်းမကြီးများဘေးတွင် ကျွဲခေါင်းခွံများကို အစဉ်လိုက် စိုက်ထူပြသထားလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> ကျွဲခေါင်းခွံများကို စိုက်ထူရာတွင် အိမ်နံရံများ၌ ချိတ်ဆွဲရုံမျှမက "ကျွဲခေါင်းတိုင်" (Yပုံစံတိုင် သို့မဟုတ် ရိုးရာတိုင်များ) ပြုလုပ်၍လည်း စိုက်ထူတတ်ကြသည်။ ဤကျွဲခေါင်းတိုင်များသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ မကောင်းဆိုးဝါးများနှင့် ရောဂါဘယများ မဝင်ရောက်နိုင်စေရန် ကာကွယ်ပေးသည့် "အကာအကွယ်တံတိုင်း" ဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဝရွာတစ်ခု၏ ကျွဲခေါင်းတိုင် အရေအတွက်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ထိုရွာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် အင်အားတောင့်တင်းမှုကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။<ref name="Scott1900"/> ရှေးဟောင်း ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့မှာ လုံးဝချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း၊ ကျွဲခေါင်းစိုက်ထူခြင်းနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံများဖြင့် အလှဆင်ခြင်း ဓလေ့မှာမူ ဝလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော "အမျိုးသားရေး ပြယုဂ်" တစ်ခုအနေဖြင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းရှိ အစိုးရရုံးစိုက်ရာ အဆောက်အအုံများ၊ ရိုးရာပွဲတော်မုခ်ဦးများနှင့် နေအိမ်များတွင် ကျွဲဦးချိုပုံစံများနှင့် ကျွဲခေါင်းခွံ သင်္ကေတများကို ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုလျက်ရှိကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ရာဒေသ == ဝလူမျိုးသည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြောအုပ်စုအတွင်းရှိ ဝ-ပလောင် အုပ်စုခွဲ၌ ပါဝင်ပြီး ဝ၊ လ၊ လဝ၊ ခမူ၊ တိုင်းလွီ၊ အန်၊ ယန်း၊ လမ်၊ ပလောင်၊ ပလေး၊ ဓနော လူမျိုးတို့နှင့် မျိုးနွယ်စုချင်း နီးစပ်သည်။ ဝလူမျိုးများကို ဝ သို့မဟုတ် လဝလူမျိုးဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အချို့က "လွယ်လှလူမျိုး" ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်နယ်စပ်အကြားရှိ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။ ယူနန်နယ်စပ်မှနေ၍ သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်းတစ်လျှောက် တိုင်အောင် အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့မှာ မိုင်းလွန်းနယ်နှင့် ကျိုင်းတုံနယ် တောပိုင်းအရပ်များတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဝနယ် (ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း) တွင် ဝလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == လူမှုစီးပွားနှင့် နေထိုင်မှုဓလေ့ == [[File:Wa tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|left|၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ခေတ်ဦး ဝလူမျိုးများ၏ သရုပ်ဖော်ပုံ]] === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် နေထိုင်မှုစရိုက် === "ဝ" လူမျိုးများကို "လွယ်လှ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းမှာ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]] (လွယ် = တောင်၊ လှ = လူမျိုး) မှ ဆင်းသက်လာကာ "တောင်ပေါ်ကလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> ဝလူမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့၏ တောင်ပေါ်ဒေသ ရိုးရှင်းကြမ်းတမ်းစွာ နေထိုင်တတ်သော အကျင့်စရိုက်ကို မူတည်၍ ဝတ်ဆင်သော အဝတ်အစား အရောင်များမှာလည်း အညစ်ခံသည့် အရောင်များသာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနက်ရောင်၊ အပြာရောင်နှင့် ရှားစေးရောင် အနီရင့်များကို အများဆုံး တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="CulturalWa">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် အနက်ရောင် ခေါင်းပေါင်းကို ပေါင်းတတ်ကြပြီး၊ အချို့သော လူငယ်အများစုမှာမူ အနက်ရောင် ခေါင်းစွပ်များကို ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အင်္ကျီအနေဖြင့် နက်ပြာရောင်ရှိသော ရင်စေ့ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ အောက်ပိုင်းတွင် အနက်ရောင် ရှမ်းဘောင်းဘီကို အမြဲတမ်း တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ ဝလူမျိုး အမျိုးသားများသည် ဖျင်နက် သို့မဟုတ် ဖျင်ပြာဘောင်းဘီနှင့် အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ပြီး၊ ခေါင်းတွင် အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ အစင်းကျား ခေါင်းပေါင်းများကို ပေါင်းလေ့ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၂)၊ "ဝလူမျိုး"။</ref> ဝလူမျိုး အမျိုးသမီးများမှာ နက်ပြာရောင် ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် "အင်တိုင်" ဟုခေါ်သော ထဘီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထဘီမှာ စစ်အနံ တစ်ကိုက်၊ အလျား တစ်ကိုက်ခွဲခန့်ရှိသော အနက်ရောင်အစကို ခါးတွင် ပတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မိန်းကလေးများမှာမူ အလှအပကို ခုံမင်သဖြင့် အညို၊ အနီ၊ အဝါစင်းများပါဝင်သော ထဘီများကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရက်လုပ်ဝတ်ဆင်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာအလှဆင်ခြင်းအဖြစ် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဆွဲကြိုး၊ ဘယက်၊ နားထောင်း၊ လက်ကောက်ပြားနှင့် လက်ကောက်လုံးများကိုလည်း ရိုးရာမပျက် ဆင်ယင်ကြသည်။<ref name="CulturalWa"/> မြို့ကြီးများနှင့် နီးစပ်သော ဒေသများရှိ အမျိုးသမီးများကမူ အပြာ၊ အနက်၊ အဝါ၊ အနီ ရောင်စုံရောယှက်ထားသော သုံးတောင်ကွင်းရှိ ဖျင်ထဘီကို ဒူးဆစ်နားအထိ ခပ်တိုတိုဝတ်ဆင်ကာ အနက်ရောင်ဖျင် လက်ကျပ်ရင်စေ့အင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဆံပင်ကို ဆံတိုဆံထောက်ပုံစံ (ဗော့ဟဲယား) ထားရှိကာ ခေါင်းတွင် ပြောက်ကျားဖျင်စများကို ကြက်ခြေခတ်ပေါင်း၍ လည်ပင်းတွင် "ပွဲသီး" ခေါ် အသီးကို ပုတီးလုပ်၍ ဆွဲလေ့ရှိသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝေးလံခေါင်သီသော အတွင်းပိုင်းကျသည့် ဒေသများတွင်မူ ရှေးရိုးစွဲဆင်ယင်မှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများသည် ဂျပ်ရက်အစကို ရှေ့ကဖုံးအုပ်ထားပြီး ကိုယ်တုံးလုံးနှင့် နေတတ်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် အနံတစ်တောင့်ထွာခန့်ရှိ အနီ၊ အနက်၊ အပြာရောင် ဖျင်စကို အောက်ပိုင်း၌ ပတ်ထားကာ အထက်ပိုင်းတွင် ပွဲသီးပုတီးကို ဆွဲထားရုံမျှဖြင့် ဗလာကျင်း နေထိုင်တတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === လူမှုဓလေ့နှင့် အသုံးအဆောင်စရိုက် === "ဝ" လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် ခေါင်ရည်နှင့် ပြောင်းဖူးချက်အရက်များကို အမျိုးသားများသာမက အမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များပါ သောက်သုံးတတ်သည့် ဓလေ့ရှိပြီး သောက်သုံးမှု ပမာဏ အနည်းနှင့်အများသာ ကွာခြားသည်။<ref name="Fiskesjo2000">Fiskesjö, Magnus (2000). ''The Fate of Self-Ascribed Wa History''. University of Chicago.</ref> ထို့အပြင် ဆေးတံသောက်သော အလေ့အထမှာလည်း လူကြီးလူငယ်မရွေး အမြဲတစေ စွဲမြဲနေတတ်ကြရာ ဆေးတံကို ကိုင်ဆောင်ထားခြင်းသည် "ဝ" လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော ကိုယ်ပိုင်ဟန်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="Scott"/> === ကျန်းမာရေးနှင့် လူမှုစရိုက် === ရှေးရိုးစွဲ ဝလူမျိုးများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် အပူရှိန်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး ရေချိုးခြင်းနှင့် အဝတ်အထည် ဖွတ်လျှော်ခြင်း အလေ့အထ နည်းပါးသည်။ နာမကျန်းဖြစ်ပါက ဆေးသောက်လေ့မရှိဘဲ နတ်ဆရာများကိုပင့်၍ ဝက်၊ ကြက်တို့ဖြင့် နတ်ပူဇော်လေ့ရှိသည်။ အချို့မှာမူ ၉၆ ပါးရောဂါ ပျောက်ကင်းစေနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည့် "လွယ်မူးတောင်" (ဝနယ်၏ ပုပ္ပားတောင်ဟု တင်စားကြသည်) မှ ရရှိသော ဆေးမြစ်များကို ကြိုချက်သောက်သုံးကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ဝလူမျိုးများသည် တောင်တက်တောင်ဆင်း လျင်မြန်ပြီး တိုက်ခိုက်ရာတွင် ရဲရင့်ကြသည်။ ရွာများတွင် ခံတပ်များ၊ ဆူးခက် တံခါးပေါက်ကြီးများနှင့် ဝါးချွန်ထောင်ထားသော ကျင်းအကာအကွယ်များ စနစ်တကျ ပြုလုပ်ထားတတ်ကြပြီး ပြင်ပလူများကို နယ်မြေအတွင်း ဝင်ရောက်ခွင့် မပြုတတ်ချေ။ ၎င်းတို့သည် ရန်သူအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော်လည်း မဟာမိတ်ပြုထားသူများအပေါ်တွင်မူ ကျွဲသတ်၍ "သစ္စာအရက်" အတူတူသောက်ကာ ကတိသစ္စာ အလွန်တည်ကြသည်။ အိမ်များကို တန်ဆောင်မုန်း၊ နတ်တော်၊ ပြာသိုလများတွင် ဆောက်လုပ်လေ့ရှိပြီး အိမ်တက်မင်္ဂလာကို ရက်ရှည် ကျင်းပတတ်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> === အိမ်တွင်း အယူသီးမှု ဓလေ့များ === ဝလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်များသို့ သွားရောက်ရာတွင် စည်းကမ်းနှင့် အယူသီးမှုများ ရှိသည်။ ဧည့်သည်များသည် မသွားအပ်သော နေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပြီး ဖက်စိမ်းများကို အရမ်းမဲ့ ယူဆောင်ခွင့်မရှိချေ။ အိမ်ဦးကြမ်းပြင်၏ လက်ဝဲဘက်အိမ်ထောင့်နှင့် အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်များတွင် ပစ္စည်းအရမ်းမထားရဘဲ၊ အိမ်တွင်းလက်ယာဘက်ထောင့်သည် ၎င်းတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိမ်ရှင်ထိုင်သော နေရာကို ကျော်ဖြတ်မသွားရသလို မီးဖို၌လည်း အိမ်ရှင်ထိုင်သည့်ဘက်တွင် ထမင်းအိုးများ မချရချေ။ အကယ်၍ ဧည့်သည်က မှားယွင်းပြုမူမိပါက အိမ်ဦးနတ်ကို ပူဇော်ရန်အတွက် အရေးဆို တောင်းခံတတ်ကြသည်။<ref name="Marshall2002"/> === ရိုးရာတုံးဂီတနှင့် ချစ်စရာ့ဓလေ့များ === ‘ဝ’ လူမျိုးတို့၏ တူရိယာများအနက် စိတ်ဝင်စားဖွယ်အကောင်းဆုံးမှာ "တုံး" ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မိုင်းကျွန်းပင်မှ ထွင်းထု၍ ဖိုသံမသံ ညှိကာ သူကြီးအိမ်အနီး တဲဆောက်၍ ထားရှိရသည်။ နတ်တင်လျှင် ဖိုသံထွက်သောဘက်မှ တုံးကို လေးကန်စွာ တစ်ချက်ချင်းတီးပြီး၊ စစ်ရေးအရ လူစုလျှင် ခပ်သွပ်သွပ် တွဲခေါက်လေ့ရှိသည်။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲနှင့် မင်္ဂလာဆောင်များတွင်မူ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား ၆ ဦးခန့်အထိ ဝါးခြမ်းပြားနှင့် ထိုးတံများ သုံးစွဲ၍ အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ အချက်ကျကျ တီးခေါက်ကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> ရှေးက ခေါင်းဖြတ်ဓလေ့ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု ထင်မှတ်ရသော်လည်း အကယ်စင်စစ် ဝလူမျိုးများတွင် အလွန်ချစ်စရာကောင်းသော လူမှုရေးဓလေ့များ ရှိသည်။ သားထောက်သမီးခံမရှိသော သက်ကြီးရွယ်အိုများကို တစ်ရွာလုံးက အိမ်တစ်အိမ်နေ့ကျ တာဝန်ယူကျွေးမွေးခြင်း၊ ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ခြမ်း ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် နှီးဒေါင်းလန်းကြီးဖြင့် တစ်ရွာလုံး လက်ရေတစ်ပြင်တည်း စုပေါင်းစားသောက်ကြခြင်းနှင့် ရွာမှုကိစ္စများတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဝိုင်းဝန်းကူညီတတ်ကြသည့် ရိုးရာစိတ်ဓာတ်ကောင်းများ ရှိကြသည်။<ref name="Encyclopedia12"/> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] saq28sncddej1cbya53urrgvezu1myx 0 7470 1037487 1037162 2026-06-11T12:46:09Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037487 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး (သို့မဟုတ်) တအာန်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြောအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ == ခေတ်သစ်လူဦးရေဗီဇဗေဒ အရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး များသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အစောဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုများ မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည်။ DNA လေ့လာမှုများအရ ပလောင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတည်ဆောက်ပုံသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး]]များ၊ တရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ [[ဝလူမျိုး]]များ၊ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ [[ခမာလူမျိုး]]များနှင့် ဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic history of Austroasiatic-speaking populations in Southeast Asia". ''American Journal of Physical Anthropology'', 174(1), 86-103.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အမျိုးသားများ၏ Y-DNA (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျဉ်းကြောင်း) ကို စစ်ဆေးရာတွင် Haplogroup O1b1a1 (O-M95) ဗီဇသည် အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အဓိက လွှမ်းမိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X., et al. (2015). "Y-chromosome diversity and paternal history of Austroasiatic-speaking populations". ''Human Genetics'', 134(5), 512-524.</ref> ဤ Haplogroup O-M95 သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ သင်္ကေတဗီဇ ဖြစ်ပြီး၊ ပလောင်လူမျိုးများသည် အပြင်လူမျိုးစုများနှင့် ရောနှောမှုနည်းပါးကာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးကနဦး ဗီဇအုပ်စုကို တောင်တန်းဒေသများ၌ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် သီးခြားထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015"/> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မစ်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာရာတွင်မူ ပလောင်လူမျိုးများ၌ ပိုမိုစုံလင်ကွဲပြားသော Haplogroup များကို တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့အနက် Haplogroup F1a၊ M7 နှင့် B5a တို့မှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Mitochondrial DNA variation of Austroasiatic-speaking groups in Northern Thailand". ''Gene'', 683, 112-120.</ref> ဤမိခင်ဘက်မှ ဗီဇစုံလင်မှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ အခြားဒေသခံ မျိုးနွယ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Kutanan2019"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း အလွန်တူညီကြသော်လည်း၊ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အရမူ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။<ref name="Milne1924">Milne, L. (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford University Press.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပလောင်လူမျိုးများမှာမူ ရှေးဦး အရှေ့တောင်အာရှသားစစ်စစ် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ရှည်လများ နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေမှုကြောင့် အရံဗီဇ အဆင့်တွင် ရှမ်းနှင့် ပလောင်အကြား မျိုးရိုးဗီဇ ဖလှယ်မှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ခေတ်သစ် DNA Maps များတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021"/> တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]] တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပလောင်တို့၏ DNA သည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးပြီး၊ ကုန်းတွင်းပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဗီဇသန့်သန့် ပိုမိုများပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် တောင်တန်းဒေသများပေါ်၌ ကိုယ်ပိုင်မျိုးရိုးဗီဇကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းကို ဗီဇဗေဒအရ သက်သေပြလျက် ရှိသည်။<ref name="Zhang2015"/><ref name="Kutanan2021"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 7q5ux18mw50sugck92iwfnm5vvg7axw 1037488 1037487 2026-06-11T12:50:54Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037488 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြောအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ == ခေတ်သစ်လူဦးရေဗီဇဗေဒ အရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး များသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အစောဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုများ မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည်။ DNA လေ့လာမှုများအရ ပလောင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတည်ဆောက်ပုံသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး]]များ၊ တရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ [[ဝလူမျိုး]]များ၊ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ [[ခမာလူမျိုး]]များနှင့် ဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic history of Austroasiatic-speaking populations in Southeast Asia". ''American Journal of Physical Anthropology'', 174(1), 86-103.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အမျိုးသားများ၏ Y-DNA (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျဉ်းကြောင်း) ကို စစ်ဆေးရာတွင် Haplogroup O1b1a1 (O-M95) ဗီဇသည် အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အဓိက လွှမ်းမိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X., et al. (2015). "Y-chromosome diversity and paternal history of Austroasiatic-speaking populations". ''Human Genetics'', 134(5), 512-524.</ref> ဤ Haplogroup O-M95 သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ သင်္ကေတဗီဇ ဖြစ်ပြီး၊ ပလောင်လူမျိုးများသည် အပြင်လူမျိုးစုများနှင့် ရောနှောမှုနည်းပါးကာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးကနဦး ဗီဇအုပ်စုကို တောင်တန်းဒေသများ၌ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် သီးခြားထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015"/> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မစ်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာရာတွင်မူ ပလောင်လူမျိုးများ၌ ပိုမိုစုံလင်ကွဲပြားသော Haplogroup များကို တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့အနက် Haplogroup F1a၊ M7 နှင့် B5a တို့မှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Mitochondrial DNA variation of Austroasiatic-speaking groups in Northern Thailand". ''Gene'', 683, 112-120.</ref> ဤမိခင်ဘက်မှ ဗီဇစုံလင်မှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ အခြားဒေသခံ မျိုးနွယ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Kutanan2019"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း အလွန်တူညီကြသော်လည်း၊ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အရမူ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။<ref name="Milne1924">Milne, L. (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford University Press.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပလောင်လူမျိုးများမှာမူ ရှေးဦး အရှေ့တောင်အာရှသားစစ်စစ် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ရှည်လများ နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေမှုကြောင့် အရံဗီဇ အဆင့်တွင် ရှမ်းနှင့် ပလောင်အကြား မျိုးရိုးဗီဇ ဖလှယ်မှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ခေတ်သစ် DNA Maps များတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021"/> တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]] တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပလောင်တို့၏ DNA သည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးပြီး၊ ကုန်းတွင်းပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဗီဇသန့်သန့် ပိုမိုများပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် တောင်တန်းဒေသများပေါ်၌ ကိုယ်ပိုင်မျိုးရိုးဗီဇကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းကို ဗီဇဗေဒအရ သက်သေပြလျက် ရှိသည်။<ref name="Zhang2015"/><ref name="Kutanan2021"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 84ik51zm0knq2406p0yh5k1xjygv59b 1037493 1037488 2026-06-11T13:03:09Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ */ 1037493 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြောအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ == ခေတ်သစ်လူဦးရေဗီဇဗေဒ အရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး များသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အစောဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုများ မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည်။ DNA လေ့လာမှုများအရ ပလောင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတည်ဆောက်ပုံသည် [[ဝလူမျိုး]]များနှင့် ဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic history of Austroasiatic-speaking populations in Southeast Asia". ''American Journal of Physical Anthropology'', 174(1), 86-103.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အမျိုးသားများ၏ Y-DNA (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျဉ်းကြောင်း) ကို စစ်ဆေးရာတွင် Haplogroup O1b1a1 (O-M95) ဗီဇသည် အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အဓိက လွှမ်းမိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X., et al. (2015). "Y-chromosome diversity and paternal history of Austroasiatic-speaking populations". ''Human Genetics'', 134(5), 512-524.</ref> ဤ Haplogroup O-M95 သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ သင်္ကေတဗီဇ ဖြစ်ပြီး၊ ပလောင်လူမျိုးများသည် အပြင်လူမျိုးစုများနှင့် ရောနှောမှုနည်းပါးကာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးကနဦး ဗီဇအုပ်စုကို တောင်တန်းဒေသများ၌ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် သီးခြားထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015"/> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မစ်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာရာတွင်မူ ပလောင်လူမျိုးများ၌ ပိုမိုစုံလင်ကွဲပြားသော Haplogroup များကို တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့အနက် Haplogroup F1a၊ M7 နှင့် B5a တို့မှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Mitochondrial DNA variation of Austroasiatic-speaking groups in Northern Thailand". ''Gene'', 683, 112-120.</ref> ဤမိခင်ဘက်မှ ဗီဇစုံလင်မှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ အခြားဒေသခံ မျိုးနွယ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Kutanan2019"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း အလွန်တူညီကြသော်လည်း၊ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အရမူ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။<ref name="Milne1924">Milne, L. (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford University Press.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပလောင်လူမျိုးများမှာမူ ရှေးဦး အရှေ့တောင်အာရှသားစစ်စစ် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ရှည်လများ နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေမှုကြောင့် အရံဗီဇ အဆင့်တွင် ရှမ်းနှင့် ပလောင်အကြား မျိုးရိုးဗီဇ ဖလှယ်မှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ခေတ်သစ် DNA Maps များတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021"/> တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]] တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပလောင်တို့၏ DNA သည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးပြီး၊ ကုန်းတွင်းပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဗီဇသန့်သန့် ပိုမိုများပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် တောင်တန်းဒေသများပေါ်၌ ကိုယ်ပိုင်မျိုးရိုးဗီဇကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းကို ဗီဇဗေဒအရ သက်သေပြလျက် ရှိသည်။<ref name="Zhang2015"/><ref name="Kutanan2021"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 27x6nqgdl1wx26i2nif2c60ygi7f7ix 1037502 1037493 2026-06-11T13:36:24Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037502 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြောအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ == ခေတ်သစ်လူဦးရေဗီဇဗေဒ အရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး များသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အစောဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုများ မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည်။ DNA လေ့လာမှုများအရ ပလောင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတည်ဆောက်ပုံသည် [[ဝလူမျိုး]]များနှင့် ဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic history of Austroasiatic-speaking populations in Southeast Asia". ''American Journal of Physical Anthropology'', 174(1), 86-103.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အမျိုးသားများ၏ Y-DNA (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျဉ်းကြောင်း) ကို စစ်ဆေးရာတွင် Haplogroup O1b1a1 (O-M95) ဗီဇသည် အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အဓိက လွှမ်းမိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X., et al. (2015). "Y-chromosome diversity and paternal history of Austroasiatic-speaking populations". ''Human Genetics'', 134(5), 512-524.</ref> ဤ Haplogroup O-M95 သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ သင်္ကေတဗီဇ ဖြစ်ပြီး၊ ပလောင်လူမျိုးများသည် အပြင်လူမျိုးစုများနှင့် ရောနှောမှုနည်းပါးကာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးကနဦး ဗီဇအုပ်စုကို တောင်တန်းဒေသများ၌ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် သီးခြားထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015"/> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မစ်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာရာတွင်မူ ပလောင်လူမျိုးများ၌ ပိုမိုစုံလင်ကွဲပြားသော Haplogroup များကို တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့အနက် Haplogroup F1a၊ M7 နှင့် B5a တို့မှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Mitochondrial DNA variation of Austroasiatic-speaking groups in Northern Thailand". ''Gene'', 683, 112-120.</ref> ဤမိခင်ဘက်မှ ဗီဇစုံလင်မှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ အခြားဒေသခံ မျိုးနွယ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Kutanan2019"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း အလွန်တူညီကြသော်လည်း၊ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အရမူ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။<ref name="Milne1924">Milne, L. (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford University Press.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပလောင်လူမျိုးများမှာမူ ရှေးဦး အရှေ့တောင်အာရှသားစစ်စစ် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ရှည်လများ နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေမှုကြောင့် အရံဗီဇ အဆင့်တွင် ရှမ်းနှင့် ပလောင်အကြား မျိုးရိုးဗီဇ ဖလှယ်မှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ခေတ်သစ် DNA Maps များတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021"/> တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]] တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပလောင်တို့၏ DNA သည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးပြီး၊ ကုန်းတွင်းပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဗီဇသန့်သန့် ပိုမိုများပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် တောင်တန်းဒေသများပေါ်၌ ကိုယ်ပိုင်မျိုးရိုးဗီဇကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းကို ဗီဇဗေဒအရ သက်သေပြလျက် ရှိသည်။<ref name="Zhang2015"/><ref name="Kutanan2021"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 928lioasqa6wwugbf9fvkeezzri6lnw 0 7830 1037525 878874 2026-06-11T14:54:42Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037525 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = မတူပီမြို့နယ် |official_name = |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ မြို့နယ်]] |image_skyline = |image_map = Matupi district.svg |map_caption = မတူပီခရိုင်အတွင်းတည်နေရာ |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = [[File:Flag_of_Chin_State.svg|23px]] [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မတူပီခရိုင်|မတူပီ]] |subdivision_type3 = အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာမြို့ |subdivision_name3 = [[မတူပီမြို့]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population_total = ၃၉,၀၈၆<ref name="census-2014">{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၅၂|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_density_km2 = auto |latNS = N |latd = 21.604751 |latm = |lats = |longEW = E |longd = 93.440863 |longm = |longs = |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6:30 |website = }} '''မတူပီမြို့နယ်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ [[ချင်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း၊ [[မတူပီခရိုင်]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ ချင်းပြည်နယ်၏ ဒုတိယ မြို့တော်အဖြစ် လွန်ခဲ့သော နှစ်အနည်းငယ်က သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မတူပီမြို့နယ်တွင် [[မတူပီမြို့]]၊ [[ရေဇွာမြို့]]နှင့် လိုင်လင်းပီမြို့ပါဝင်ပြီး မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမှာာ မတူပီမြို့ ဖြစ်သည်။ မတူပီတွင်းရှိ [[လူဦးရေ]]မှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၃၉,၀၈၆ ယောက်<ref name="census-2014"/> ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း​ကြောင်း== လွတ်လပ်​ရေးရအပြီး ပါလီမန်​ရွေး​ကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရ​သော အနိုင်ရပါတီမှ အမတ် သီရိပျံချီ ဦးဆန်နိမ်းသည် မတူပီအား မြို့နယ်ရရှိ​အောင်ကြိုးပမ်းရာမှ ၂၂.၃.၁၉၄၉​နေ့တွင် မတူပီမြို့နယ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး နယ်ပိုင်ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။၂၅.၅.၁၉၇၃တွင် ပြည်ထဲ​ရေးနှင့်သာသနာ​ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ မတူပီမြို့ကိုလည်း​ကောင်း၊၁၇.၉.၁၉၇၃တွင် ရပ်ကွက်၊​ကျေးရွာအုပ်စုများဖြင့်လည်း​ကောင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%B0%E1%80%95%E1%80%AE%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA|title=မတူပီမြို့နယ်၏ ​ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=[[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန]]|accessdate=|archive-date=13 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813231224/http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%B0%E1%80%95%E1%80%AE%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA}}</ref>မတူပီမြို့နယ်သည် မင်းတပ်ခရိုင်​လေးမြို့နယ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ရာမှ ပထမအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်းအတွင်း ပလက်ဝမြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်မှ ပလက်ဝမြို့နယ်အား ခရိုင်အဆင့်တိုးမြှင့်ရန် အစီအစဉ်ရှိမရှိ မေးမြန်းခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်မှ [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ပြည်နယ်အစိုးရ]]အား သဘောထားတောင်းခံသည်။ သို့သော် [[ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော်|ပြည်နယ်လွှတ်တော်]]တွင် ပလက်ဝကို ခရိုင်အဆင့်မြှင့်ရန် သင့်မသင့် မဆွေးနွေးဘဲ မတူပီနှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်များအနက် မည်သည့်မြို့နယ်ကို ခရိုင်အဆင့်မြှင့်ရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ရာ မတူပီမှ ၁၁ မဲ၊ ပလက်ဝမှ ၉ မဲရရှိခဲ့သည်။ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် မင်းတပ်ခရိုင်ကို မူလ ၄ မြို့နယ်မှ မင်းတပ်မြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်တို့ ပါဝင်သော မင်းတပ်ခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်တို့ပါဝင်သော မတူပီခရိုင်အဖြစ် ခရိုင်(၂)ခုပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခြင်းကို မှတ်တမ်းတင်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ထံသို့ အကြောင်းကြားခဲ့သည်။ ထို့​ကြောင့် မတူပီမြို့နယ်မှာ မင်းတပ်ခရိုင်မှ မတူပီခရိုင်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/120845|title=မတူပီမြို့နှင့် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် ခရိုင်ရုံး တည်ဆောက်ရန် လျာထားမှုကို သဘောမတူဘဲ မြို့၏ စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ်အတွင်း၌သာ ဆောက်လုပ်ရန် လိုလားကြောင်း ဒေသခံများက ရန်ကုန်မြို့၌ သတင်းစာ ရှင်းလင်း|publisher=အီလဲဗင်း သတင်းစာ|accessdate=|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005180410/https://news-eleven.com/article/120845|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/138573|title=ပလက်ဝမြို့နယ်အား မတူပီခရိုင်အတွင်း ထည့်သွင်းမဖွဲ့စည်းရန် ချင်းပါတီတောင်းဆို|publisher=ဒီဗွီဘီ]|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://weeklyheadline.com/news/1111168/|title=မတူပီခရိုင်ဖွဲ့စည်းရေး မြေနေရာအခက်အခဲကြောင့်ကြန့်ကြာ|accessdate=|archivedate=28 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728161458/http://weeklyheadline.com/news/1111168/}}</ref> ==ပထဝီဝင်အနေအထား== မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၁ ဒီဂရီ ၁၅ မိနစ်နှင့် ၂၂ ဒီဂရီ ၁၅ မိနစ် အကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၃ ဒီဂရီ ၁၄မိနစ်နှင့် ၉၅ ဒီဂရီ ၁၅ မိနစ်အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အရှေ့မှ အနောက်သို့ မိုင် ၄၇၊ တောင်မှမြောက်သို့ ၆၈ မိုင်ရှိပြီး ၂၃၁၆.၈၁ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.chinstate.gov.mm/townships/matupe|title=မတူပီမြို့နယ်|publisher=[[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]]|accessdate=|archive-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728095351/https://www.chinstate.gov.mm/townships/matupe}}</ref> ===နယ်နိမိတ်=== မတူပီမြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်တွင် မ​ကွေးတိုင်းရှိ ဂန့်​ဂေါမြို့နယ်နှင့် ထီးလင်းမြို့နယ်၊ အ​ရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[မင်းတပ်မြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]၊အ​နောက်​မြောက်ဘက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မိဇိုရမ်ပြည်နယ်၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ထန်တလန်မြို့နယ်]]များ တည်ရှိသည်။ ==လူဦးရေ== မတူပီမြို့နယ်တွင်နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများတွင် ချင်းလူမျိုးများ အများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။ ထို့နောက် ဗမာနှင့် ရခိုင်လူမျိုးများ အစဉ်လိုက်များပြားစွာနေကြသည်။ ကိုးကွယ်မှုအနေဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အများဆုံး ကိုးကွယ်ကာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူဦးရေမှာ အစဉ်လိုက်များပြားသည်။ မတူပီမြို့နယ် အတွင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဌာ​နေလူမျိုးစုများမှာ # [[ဒိုင်လူမျိုး]] # [[မတူလူမျိုး]] #[[မရာလူမျိုး]] # [[ဒိုးမ်လူမျိုး]] # [[စင်တလန်လူမျိုး]] # [[ကောင်လောင်လူမျိုး]] # [[တွီဖုန်းလူမျိုး]] စသည်တို့ ဖြစ်သည်။{{ကိုးကားချက်လိုသည်}} ==ပညာ​ရေး== ===အခြေခံပညာ=== ====အထက==== အထက်တန်းကျောင်း ၈ကျောင်းရှိသည်။ *အထက ၁ *အထက ၂ *အထက ​ရေဇာ *အထက လိုင်လင်းပီ *အထက လုံငိုး *အထက ဆ​ဘောင်းတယ် *အထက စာလ်​ထောင် *အထက မားဒူ ====အထက(ခွဲ)/အလက==== *အလက (ထ(ခွဲ)) ဖနိုင် *အလက (ထ(ခွဲ)) ဆ​ဘောင်းပီ *အလက (ထ(ခွဲ)) ​လေဆင်း *အလက (ထ(ခွဲ)) ​ရှာတလိုင်း *အလက (ထ(ခွဲ)) ​တိန်ဆီး *အလက (ထ(ခွဲ)) ​တန်ကူ *အလက (ထ(ခွဲ)) ​စခိုင်း *အလက ငလိုင် *အလက စန်တပ် *အလက ဒါရ်လင်း *အလက ရန်စီ *အလက ရုန်း *အလက လာလွီး *အလက ​လေကန်း *အလက အိုက္ကား *အလက တီးဆီး *အလက ဆတူး *အလက ဆုံဆင်း(ခ) ​*အလက တောင်ဘူ *အလက အာရူ *အလက ဟရင်ပီ(က) *အလက ဟရင်ပီ(ခ) *အလက လိုင်လင်းတဲ(ခ) *အလက ပါဆင်း(က) *အလက ပန်တွီး *အလက ​ထောင်လန် ====အမက==== မူလတန်း၊မူလွန်၊အလယ်တန်း(ခွဲ) ၁၃၇ကျောင်းရှိသည်။ == အထင်ကရ ပုဂ္ဂိုလ်များ == * အောင်ဆန်းသူရိယ ဗိုလ်ကြီး [[တိုက်ချွန်း (အောင်ဆန်းသူရိယ)|တိုက်ချွန်း]]သည် မတူပီမြို့နယ်၊ [[လွီဗန်းရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်|လွီဗန်းရွာ]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ * ပူး[[ပါထန်း]] - ပထမဦးမြောက် [[ချင်းပြည်]] (Chinland) ဝန်ကြီးချုပ် == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ချင်းပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ်များ]] {{မတူပီမြို့နယ်}} {{ချင်းပြည်နယ်}} {{Chin-geo-stub}} ougcewyr2nv73auyrpmndxw60vlinwh 0 7974 1037523 1035877 2026-06-11T14:52:07Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037523 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|မင်းသူ (ဝန်ကြီး)}} {{Infobox officeholder |honorific prefix= ဦး | name = မင်းသူ | image = Kominthu.png | caption = ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ် ခရီးစဉ်တွင် တွေ့ရသော (ရှေ့ဆုံးတန်း ဝဲမှ ယာသို့) မင်းသူ၊မိုးဟိန်းနှင့် မေနှင်းကြည်။ (ဓာတ်ပုံ - မိုးမခ) | office1 = [[နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] <br/> ကော်မတီဝင်(၂) | appointer1 = [[ဦးထင်ကျော်အစိုးရ|ထင်ကျော်]] | president1 = * [[ထင်ကျော် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ထင်ကျော်]] * [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start1 = ၂၀၁၆ | term_end1 = ၂၀၂၁ | predecessor1 = | successor1 = | office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရီမြို့နယ်]] | term_start2 = ၂ မေ ၂၀၁၂ | term_end2 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |majority2= ၁၅၁၇၈ <br> (၅၉.၄၉%)<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ)|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|access-date=၄ ဇွန် ၂၀၂၆|date=၁ ဧပြီ ၂၀၁၂|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708201541/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|url-status=dead}}</ref> |predecessor2 = [[ကျော်စွာခိုင်]] <br>{{small|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor2 = ကျော်မင်းလှိုင် <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | birth_date = {{Birth date and age|1961|8|10}} | birth_place = ရေပူကျေးရွာ၊ [[မိုးကုတ်မြို့]] | party = [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] | education = [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] | occupation = နိုင်ငံရေးသမား }} '''ဦးမင်းသူ''' (၁၀ ဩဂုတ် ၁၉၆၁ ဖွား) သည် မိုးကုတ်မြို့ဇာတိသား [[ရှမ်းလူမျိုး]] နိုင်ငံရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊နေပြည်တော် [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရိမဲဆန္ဒနယ်]] ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၂၀၁၂ -၂၀၁၆) အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) ၏ မိုးကုတ်မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း နှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ ၏ ပါတီ တာဝန်ခံ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ၎င်းသည် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]] နှင့် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]တို့တွင် ရှေ့တန်းမှ ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် စစ်အစိုးရလက်ထက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခံခဲ့ရသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Nay Pyi Taw DC |url=https://www.nptdc.gov.mm/mobile_news_preview_detail.php?news_id=RzYWPdXrrFGMmxe5qa/3zd4LbEyWPgOBpBhnkhYpBH8= |access-date=2026-06-04 |website=www.nptdc.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |last=Editor |date=2021-12-23 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူကို ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချပြီး ရမည်းသင်းထောင်ပို့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2021/12/23/%e1%80%94%e1%80%b1%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba-nld-%e1%80%a5%e1%80%80%e1%80%b9%e1%80%80%e1%80%8b%e1%80%b9%e1%80%8c-%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%84/ |access-date=2026-06-04 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဦးမင်းသူကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မိုးကုတ်မြို့နယ်၊ ရေပူကျေးရွာ၌ အဖ ဦးလှအောင်နှင့် အမိ ဒေါ်ခင်ကြည်တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် မိုးကုတ်မြို့ အမှတ် (၁) အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းမှ ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] မှ ဓာတုဗေဒဘာသာရပ်ဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ == ဦးမင်းသူသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]]ကာလအတွင်း မိုးကုတ်မြို့၌ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့ အာဇာနည်နေ့ အခမ်းအနား ကျင်းပမှုဖြင့် မန္တလေးထောင် တွင် ၂ နှစ်ကျော် အကျဉ်းကျခံခဲ့ရသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အန်အယ်လ်ဒီ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီ၏ တာဝန်ပေးချက်အရ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်နှင့် လူငယ်ရေးရာတာဝန်ခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ်ခရီးစဉ်အပြီးတွင်လည်း ခြောက်လနီးပါးခန့် ထပ်မံထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းသည် မိုးကုတ်မြို့နယ် အန်အယ်လ်ဒီ စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး လှုပ်ရှားမှုကြီးတွင် ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့ ည ၁၁ နာရီအချိန်တွင် ၎င်း၏နေအိမ်၌ အာဏာပိုင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Eleven Broadcasting |date=2021-02-26 |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး မည်သည့်နေရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်ကိုမသိရှိရသေး |url=https://www.youtube.com/watch?v=rZ7ALqnteqU |access-date=2026-06-04}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့ သောကြာနေ့တွင် မန္တလေး အိုးဘိုထောင်တွင်း တရားရုံးက ဦးမင်းသူအား အစိုးရကို အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ သာသနာကို ညှိုးနွမ်းစေမှု ပုဒ်မ ၂၉၇ (က)၊ ဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သော အစုအဝေးတွင် ပါဝင်မှု ပုဒ်မ ၁၄၅၊ ရုံးရင်းဆန်ခတ်မှုတွင် ပါဝင်ကျူးလွန်မှု ပုဒ်မ ၁၄၇ နှင့် တာဝန်ဝတ္တရား နှောင့်ယှက်မှု ပုဒ်မ ၁၅၂ စသည့် ပုဒ်မ ၅ ခုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ တရားခွင်တွင် မိသားစုဝင်များ လာရောက်ကြားနာခွင့် မရရှိဘဲ စီရင်ချက်ချမှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ယခုကဲ့သို့ ဦးမင်းသူအား ဖမ်းဆီးထောင်ချခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်သည် ယခင် ဖဆပလ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[သာခင်၊ သခင်|သခင်သာခင်]] အကျဉ်းချခံရပြီးနောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခံရသည့် မိုးကုတ်မြို့၏ ဒုတိယမြောက် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။သခင် သာခင်သည် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ် တွင် ထင်ရှားသော ခေါင်းဆောင် တစ်ဦး ဖြစ်သည့် အပြင် နိုင်ငံရေး အမြင်တွင်လည်း ထိုခေတ် အခါက ရှေ့တန်းရောက်ခဲ့သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သခင် သာခင်ကို မိုးကုတ်မြို့နယ် ကင်းရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-04-23 |title=NLD ပါတီ နေပြည်တော် ဥက္ကဌ ဦးမင်းသူကို ယနေ့ ရုံးချိန်းတွင် ရှေ့နေ ပါဝါတင် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2021/04/23/241055.html |access-date=2026-06-04 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == လွှတ်တော်အမတ်ဘဝ == ထောင်မှ ပြန်လွတ်လာပြီးနောက် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် တွင် ပင် နိုင်ငံရေးဘဝကို ဆက်လက် မြှပ်နှံ့ခဲ့သည်။ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ် တွင် ကျင်းပသည့် ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ သို့ ဝင်ရောက် ယှဥ်ပြိုင်သည့်အခါ ဦးမင်းသူ သည် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့ရပြီး၊နေပြည်တော် ဥတ္တရသီရီမြို့နယ် ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ထိုတာဝန်ကို ပထမအကြိမ် လွှတ်တော် သက်တမ်းပြီးဆုံးသည် အထိ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ၌ နေပြည်တော်မှ ယှဉ်ပြိုင်မည့်သူများစာရင်းတွင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဦးမောင်ဦးနှင့် ဦးမှတ်ကြီးတို့ ပြန်လည်ပါဝင်လာ |url=https://news-eleven.com/article/262970 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>ထို့နောက် ၎င်းသည် လွှတ်တော်အမတ် အဖြစ် ဝင်ရောက် အရွေးမခံတော့ဘဲ ပါတီက တာဝန်ပေးသည့် နေပြည်တော်နယ်မြေ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် NLD ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ ကော်မတီအဖွဲ့ဝင်(၂) အဖြစ် တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် နေ့ အထိ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့ မနက်အစောပိုင်း နှစ်နာရီခန့်တွင် ရှောင်တိမ်းနေသည့်နေရာ၌ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://news-eleven.com/article/205238 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ က နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ပုဗ္ဗသီရိ မြို့နယ် ပတ္တာနယ်မြေရဲစခန်း၌ (ပ)၃၀/၂၀၂၁ ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅-က ဖြင့် ဖမ်းဆီးအရေးယူထားကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေအတွင်းရှိ အစိုးရဝန်ထမ်းများအား CDM တွင် ပါဝင် လာစေရေး အဓိကကြိုးကိုင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သူတစ်ဦး အဖြစ် သတင်းထုတ်ပြန်ချက်ထဲ ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ဦးမင်းသူသည် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်တွင် ခရိုင်အလုပ်မှုဆောင်အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးခန့် ဖြင့် NLDပါတီခရိုင်ရုံးတွင် အစည်းအဝေးကျင်းပ ခဲ့ပြီး အစည်းအဝေး၌ CDM Supporting Team အား ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြောင်းလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်တွင်း တရားရုံးက ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက် တွင် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ဖမ်းဆီးအရေးယူ |url=http://www.moi.gov.mm/news/12092 |access-date=2026-06-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-12-22 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/npt-nld-chairman-minthu-sentenced-two-years-in-prison-12222021065146.html |access-date=2026-06-04 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးမင်းသူ၏ ဇနီးမှာ မနန်း (ခေါ်) မခင်ကြည်ဝင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် သမီး ၂ ဦး နှင့် သား ၁ဦး ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၁| }} [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] arrvkdmu4y9d1mbpzd68uqjuxpod8gv 0 9249 1037687 844324 2026-06-12T11:18:11Z Chenzeyan29 141880 /* လီဆူစာပေ */ 1037687 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=လီဆူ |nativename= {{lang|lis|ꓡꓲ-ꓢꓴ}} |states=[[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] |ethnicity=[[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] |speakers=ca. 940,000 |date=2000–2007 |ref=e18 |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |fam2=([[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]]) |fam3=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] |fam4=[[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလိုနွယ်]] |fam5=[[Lisoish languages|Lisoish]] |fam6=လီဆူ–လိုလို |nation=[[Weixi Lisu Autonomous County]], [[Nujiang Lisu Autonomous Prefecture]] ([[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|PRC]]) |script=[[ဖရေဆာ အက္ခရာ]] |iso3=lis |glotto=lisu1250 |glottorefname=Lisu |notice=IPA }} '''လီဆူဘာသာစကား''' (လီဆူ: {{lang|lis|ꓡꓲ-ꓢꓴ}} သို့မဟုတ် {{lang|lis|ꓡꓲꓢꓴ}}; {{zh|c=傈僳语|p=lìsùyǔ}}; {{lang-en|Lisu language}}) သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယူနန်ပြည်နယ်( တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ နေရာအနည်းငယ်တို့တွင် အသုံးပြုကြသည်။ == ခွဲခြားထားသော လီဆူစကားများ == လီဆူလူမျိုးများသည် စာပေမပေါ်ပေါက်မီ ရှေ့ပဝေသဏီကပင် ဘာသာစကားရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ မျိုးနွယ်စု အမည်အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း စကားပြောဆိုဆက်ဆံရာတွင် တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး နားမလည်နိုင် လောက်အောင် ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ လီဆူဘာသာစကားများတွင် သုံးမျိုးခွဲခြားထားပြီး မူရင်းလီဆူးစကား၊ လီဆူနောစကားနှင့် လီဆူလေမယ်စကားတို့ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ လီဆူမျိုးနွယ်ဝင် မိသားစုများသည် မူရင်းလီဆူဘာသာစကားကိုသာ ပြောကြကြောင်း သိရသည်။ လီဆူနောစကားနှင့် လီဆူလေမယ်စကားပြောများထက် လီဆူလေမယ်စကားများကို အဓိကထား သုံးစွဲခဲ့ကြကြောင်း သိရသည်။ <ref>http://www.skykaren.com/2010/09/blog-post_2150.html{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == ဒေသန္တစကားအရ ခွဲခြားပုံများ == ဒေသန္တစကားရပ် (၁၀) မျိုးခန့် ရှိသော်လည်း နေရာဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားမှုများ ရှိကြကြောင်း သိရသည်။ တောတောင်ထူထပ်ခြင်း၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ခက်ခဲခြင်း၊ ကူးလူးဆက်ဆံမှု နည်းပါးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>http://wapedia.mobi/my/%E1%80%9C%E1%80%AE%E1%80%86%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == လီဆူစာပေ== [[လီဆူလူမျိုး]]တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်စာပေ မပေါ်ထွန်းသေးမီ ရှေးအစဉ်အလာ ကာလက သစ်ပင်သစ်ကိုင်းများနှင့် သစ်ခေါက်များပေါ်တွင် သင်္ကေတ (Symbols) များ ဓားဖြင့် ထွင်းထုမှတ်သား၍လည်းကောင်း၊ ကြိုးထုံးများချည်နှောင်၍လည်းကောင်း အချင်းချင်း ဆက်သွယ်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Dictionary of the Lisu Language |year=၁၉၉၄ |publisher=Pacific Linguistics |location=Canberra |pages=xi–xiii |language=en}}</ref> ကိုယ်ပိုင်မှတ်တမ်းတင်နိုင်သည့် စာပေစနစ် မရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ရှေးခေတ်သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များကို နှုတ်မှုရေးရာ ဖြင့်သာ တစ်ဆင့်စကား လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြရသည်။ ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် လီဆူလူမျိုးများအတွက် ရောမအက္ခရာကို အခြေခံထားသည့် ကိုယ်ပိုင်စာပေစနစ် တစ်ရပ် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တွင် သာသနာပြုခဲ့သော အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဆရာကြီး ဂျေ အို ဖရေဇာ (J. O. Fraser) နှင့် [[ကရင်လူမျိုး]] သာသနာပြု ဆရာကြီး ဦးဘသော် (အချို့မှတ်တမ်းများတွင် ဆရာကြီး ငွားတာ ဟုလည်းခေါ်တွင်) တို့သည် ကနဦးအခြေခံကို စတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="fraser1922">{{cite book |last=Fraser |first=James O. |title=Handbook of the Lisu (Yawyin) Language |year=၁၉၂၂ |publisher=Government Printing |location=Rangoon |language=en}}</ref> အဆိုပါ ရောမအက္ခရာအခြေခံ လီဆူစာပေ (Fraser Script) ကို စနစ်တကျ တီထွင်အောင်မြင်ရန်အတွက် လီဆူတိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များနှင့် ပညာရှိများဖြစ်ကြသော ဦးဇင်ဘာ၊ ဦးဂူအာဆီး၊ ဦးဇော်ကနားလူး၊ ဦးခေါ်ဘူး တို့က ဘာသာစကားဆိုင်ရာ သဒ္ဒါနှင့် အသံထွက်များ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရာတွင် ပါဝင်ကူညီ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=အမတ်ကြီး |first=ဦးလေးရွှေ |title=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် လီဆူတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းကြောင်း |year=၁၉၉၇ |publisher=လီဆူစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ |location=ရန်ကုန် |pages=၄၅–၄၈}}</ref> ဤစာပေစနစ်ကို ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများတွင် သမ္မာကျမ်းစာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း၊ ယခုအခါ တိုင်းရင်းသား [[ပညာရေး]]၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကဏ္ဍ အသီးသီးတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ လီဆူအက္ခရာစနစ်တွင် ရောမအက္ခရာအကြီးများကို ပုံမှန်အတိုင်းလည်းကောင်း၊ ပြောင်းပြန်လှန်၍လည်းကောင်း အသုံးပြုထားပြီး ဗျည်းအလုံးပေါင်း ၄၀ နှင့် အသံကွဲပြားမှုကို ပြသည့် သင်္ကေတ (Tone marks) များ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.unicode.org/charts/PDF/UA4D0.pdf |title=Lisu (Unicode Block) |website=Unicode Consortium |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> လီဆူဘာသာစကား၏ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ တည်ဆောက်ပုံသည် [[ဗမာဘာသာစကား|ဗမာစကား]]၏ အသုံးအနှုန်း၊ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ (Subject-Object-Verb) တို့နှင့် အချို့နေရာများတွင် များစွာတူညီမှုရှိသည်။ === ကွန်ပျူတာစနစ်နှင့် ယူနီကုတ်ပေါ်ထွန်းလာပုံ === ခေတ်သစ်နည်းပညာနယ်ပယ်တွင် လီဆူစာပေကို ကွန်ပျူတာစနစ်အတွင်း ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်ရန် ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ မဟာသိပ္ပံ (ရူပဗေဒ) ကျောင်းသားနှင့် ကွန်ပျူတာပညာရှင် က ပထမဆုံးသော လီဆူစာလုံးသုံး ကွန်ပျူတာဖောင့် (Lisu Font) နှင့် လက်ကွက်စနစ် (Keyboard Layout) ကို စတင်တီထွင်ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။<ref name="lisutech">{{cite conference |last=Saw |first=Ka Nay Lay |title=Development of Non-Roman Scripts for Ethnic Minorities in Myanmar |book-title=Proceedings of the SEALS Conference |year=၁၉၉၉ |language=en}}</ref> နည်းပညာတိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ကွန်ပျူတာနှင့် စမတ်ဖုန်းများတွင် စံနှုန်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် စောကနဲလေးသည် နိုင်ငံတကာ [[ယူနီကုတ်]]အဖွဲ့အစည်း (Unicode Consortium) နှင့် ပူးပေါင်းကာ လီဆူစာပေကို ယူနီကုတ်စံနှုန်းအတွင်း ထည့်သွင်းနိုင်ရန် ကူညီဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="lisutech"/> ရလဒ်အနေဖြင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Unicode 5.2 စံနှုန်း၌ လီဆူအက္ခရာများကို `U+A4D0` မှ `U+A4FF` Block အတွင်း ကမ္ဘာ့စံနှုန်းအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သဖြင့် ယခုအခါ ဒီဂျစ်တယ်စနစ်တွင် လီဆူစာပေကို လွတ်လပ်စွာ ရိုက်နှိပ်အသုံးပြုနိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode5.2.0/ |title=Unicode 5.2.0 Version Notices |website=Unicode Consortium |year=၂၀၀၉ |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] 6ro6k1iybdqaa83pv2a9ukadme84eua 0 9461 1037670 954158 2026-06-12T09:53:58Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037670 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာမြေကြီး ရုတ်တရက် တုန်ခါမှု}} {{ငလျင်}} [[File:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|350px|၁၉၆၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ဗဟိုချက်များ (Earthquake epicenters) ကို ဖော်ပြထားသည့် မြေပုံ။ ငလျင်အများစုသည် [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) ၏ အနားသတ်မျဉ်းများနှင့် တစ်ထပ်တည်း ကျနေသည်ကို တွေ့ရသည်။]] '''ငလျင်လှုပ်ခြင်း''' (သို့မဟုတ်) '''ငလျင်''' ({{lang-en|Earthquake}}) ဆိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]၏ အပေါ်ယံအလွှာ (Lithosphere) အတွင်း ရုတ်တရက် စွမ်းအင်များ ထွက်ရှိလာပြီး [[ငလျင်လှိုင်း]]များ (Seismic waves) ဖြစ်ပေါ်ကာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် တုန်ခါတုန်လှုပ်ခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite book |last=Tarbuck |first=Edward J. |first2=Lutgens |second2=Frederick K. |title=Earth: An Introduction to Physical Geology |year=၂၀၁၆ |publisher=Pearson |isbn=978-0134074252 |language=en}}</ref> ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုသည် မြေကြီးတုန်ခါခြင်း၊ မြေပြင်ရွေ့လျားခြင်း သို့မဟုတ် မြေပြိုခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ငလျင်အများစုသည် ကမ္ဘာ့မြေအောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့ကြောများ (Faults) တလျှောက် ကျောက်လွှာပွတ်တိုက်မိရာမှ စုစည်းလာသော အားပြင်းအားစုများ ရုတ်တရက် ပေါက်ကွဲထွက်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) အချင်းချင်း တိုက်မိခြင်း သို့မဟုတ် ခွဲထွက်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားရသည်။<ref>{{cite book |last=Shearer |first=Peter M. |title=Introduction to Seismology |year=၂၀၀၉ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521882101 |language=en}}</ref> ထို့ပြင် [[မီးတောင်]]ပေါက်ကွဲခြင်း၊ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူများ ပြိုကျခြင်းနှင့် လူသားတို့၏ စမ်းသပ်မှုများဖြစ်သော မြေအောက် [[နျူကလီးယား လက်နက်|နျူကလီးယား]] စမ်းသပ်ဖောက်ခွဲမှုများကြောင့်လည်း ငလျင်လှုပ်ခတ်နိုင်ပေသည်။ ငလျင်၏ ပြင်းအားကို [[ရစ်ခ်တာစကေး]] (Richter scale) သို့မဟုတ် Moment magnitude scale (M{{sub|w}}) တို့ဖြင့် တိုင်းတာလေ့ရှိပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နှစ်စဉ် ပြင်းအားအဆင့်ဆင့်ရှိသော ငလျင်ပေါင်း သန်းနှင့်ချီ၍ လှုပ်ခတ်လျက်ရှိသော်လည်း အများစုမှာ ပြင်းအားအလွန်နည်းသဖြင့် လူသားတို့ မသိရှိလိုက်ကြပေ။<ref>{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-many-earthquakes-occur-each-year |title=How many earthquakes occur each year? |website=United States Geological Survey (USGS) |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> သို့ရာတွင် မြို့ပြဒေသများအနီး ပြင်းအားမြင့်မားစွာ လှုပ်ခတ်သော ငလျင်များသည် အသက်အိုးအိမ်စည်းစိမ်များကို ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေနိုင်သည့်အပြင် ပင်လယ်ရေအောက်တွင် လှုပ်ခတ်ပါက ဆိုးရွားလှသော [[ဆူနာမီ]] (Tsunami) ဒီရေလှိုင်းကြီးများကိုပါ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Bolt |first=Bruce A. |title=Earthquakes |year=၂၀၀၅ |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716756187 |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} ==ငလျင်ကြီးများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများ== [[File:Map of earthquakes 1900-.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၆.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ ]] [[File:USGS magnitude 8 earthquakes since 1900.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၈.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ။ ပူဖောင်းများ၏ သုံးဖက်မြင် ထုထည်များသည် သေဆုံးသူအရေအတွက်နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသည်။<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|url-status=dead|title=USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900|archivedate=April 14, 2016}}</ref>]] မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအား အကြီးမားဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုမှာ ၁၅၅၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ရှန်စီးပြည်နယ်၌ လှုပ်ခတ်ခဲ့သော [[၁၅၅၆ ရှန်စီးငလျင်]] ဖြစ်သည်။ လူပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး၊ ထို့နောက်တွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှု၊ ကပ်ရောဂါနှင့် အငတ်ဘေးများကြောင့် ဒေသတစ်ခုလုံး လူဦးရေ ၈၃၀,၀၀၀ အထိ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |title=Earthquakes with 50,000 or More Deaths |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |archive-date=November 1, 2009 |url-status=dead |publisher=United States Geological Survey}}</ref> ထိုဒေသရှိ အိမ်အများစုမှာ မြေသားတောင်ကုန်းများကို ထွင်းထုထားသော ယာအိုဒုံး (yaodongs) များဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ ပြိုကျခြင်းကြောင့် အများအပြား သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လူပေါင်း ၂၄၀,၀၀၀ မှ ၆၅၅,၀၀၀ အကြား သေဆုံးခဲ့ရသော [[၁၉၇၆ တန်ရှန်ငလျင်]]သည် ၂၀ ရာစု၏ သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> [[၁၉၆၀ ချီလီငလျင်]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ပြင်းအား ၉.၅ ဖြင့် ငလျင်တိုင်းတာစက်ဖြင့် တိုင်းတာရရှိခဲ့ဖူးသမျှ အကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref name="usgsfacts"/><ref name="wp100414"/> ၎င်း၏ ဗဟိုချက်သည် [[ချီလီနိုင်ငံ]]၊ Cañete အနီးတွင် ဖြစ်သည်။ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော စွမ်းအင်သည် နောက်ထပ် အင်အားအကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သော Good Friday ငလျင် (၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်) ၏ နှစ်ဆခန့် ရှိပြီး၊ ထိုငလျင်သည် အလက်စကာရှိ Prince William Sound တွင် ဗဟိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |title=The Energy Release in Great Earthquakes |author=Kanamori Hiroo |publisher=Journal of Geophysical Research |access-date=2010-10-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |archive-date=2010-07-23 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |title=How Much Bigger? |publisher=United States Geological Survey |access-date=2010-10-10 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607144219/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |url-status=live }}</ref> မှတ်တမ်းတင်ထားသော အကြီးဆုံး ငလျင်ဆယ်ခုလုံးသည် [[မဟာတွန်းကန်အား ငလျင်]]များ (megathrust earthquakes) ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤဆယ်ခုအနက် [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်]]တစ်ခုတည်းသာ သမိုင်းတစ်လျှောက် သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ အသက်ဆုံးရှုံးမှု အများဆုံးဖြစ်စေခဲ့သော ငလျင်များသည် အင်အားကြီးမားသော်လည်း လူဦးရေထူထပ်သော ဒေသများနှင့် နီးစပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သမုဒ္ဒရာနှင့် နီးစပ်ခြင်းတို့ကြောင့် သေဆုံးမှုများခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောနေရာများတွင် ငလျင်များသည် ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ အကွာအဝေးရှိ ဒေသများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော [[ဆူနာမီ]]များကို မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။ အသက်ဆုံးရှုံးမှု ကြီးမားနိုင်ခြေ အများဆုံးဒေသများမှာ ငလျင်များ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ ရှားပါးသော်လည်း ပြင်းထန်သော ဒေသများနှင့်၊ ငလျင်ခံနိုင်ရည်ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံစည်းမျဉ်းများ ပေါ့လျော့သော၊ မလိုက်နာသော သို့မဟုတ် မရှိသော ဆင်းရဲသည့်ဒေသများ ပါဝင်သည်။ ==ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ပုံ== [[File:Fault types.svg|thumb|ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ<br /> A. [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]<br /> B. [[ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့)]]<br /> C. [[ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့]] ]] ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းနေရာများတွင် ပြတ်ရွေ့ကြောင်းတစ်လျှောက် ကျိုးပဲ့ခြင်းကို တွန်းအားပေးနိုင်လောက်သည့် elastic strain စွမ်းအင် လုံလောက်စွာ စုစည်းမိနေသည်။ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်တစ်လျှောက်တွင် ပွတ်တိုက်မှုအားကို တိုးစေသည့် မည်သည့်မညီညာမှုများ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော မျက်နှာပြင်များ မရှိပါက ပြတ်ရွေ့ဘေးနှစ်ဖက်သည် ချောမွေ့စွာနှင့် ငလျင်လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ရွေ့လျားသွားကြသည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်အများစုတွင် ထိုကဲ့သို့သော ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်များ ရှိနေတတ်ပြီး ၎င်းသည် တွယ်ကပ်-လျှောကျခြင်း အမူအရာ (stick-slip behavior) ပုံစံကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပြတ်ရွေ့ကြောင်း ပိတ်မိသွားသည်နှင့်၊ မြေထုချပ်များအကြား ဆက်တိုက်ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖိအားများ တိုးလာပြီး ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ထုထည်တွင် ဒဏ်(Strain) စွမ်းအင်များ စုစည်းလာသည်။ ဤအခြေအနေသည် ဖိအားများ တိုးလာကာ ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်ကို ချိုးဖျက်နိုင်လောက်သည်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ ပိတ်မိနေသော ပြတ်ရွေ့အစိတ်အပိုင်းသည် ရုတ်တရက် လျှောကျကာ စုစည်းထားသော စွမ်းအင်များကို ထုတ်လွှတ်လိုက်သည်။<ref name="Ohnaka">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234 | title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes | publisher=Cambridge University Press | author=Ohnaka, M. | year=2013 | page=148 | isbn=978-1-107-35533-0}}</ref> This energy is released as a combination of radiated elastic [[Strain (materials science)|strain]] [[seismic waves]],<ref>{{cite journal | last1 = Vassiliou | first1 = Marius | last2 = Kanamori | first2 = Hiroo | year = 1982 | title = The Energy Release in Earthquakes | journal = Bull. Seismol. Soc. Am. | volume = 72 | pages = 371–387 }}</ref> ဤစွမ်းအင်သည် elastic strain ငလျင်လှိုင်းများ၊ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်၏ ပွတ်တိုက်မှုအပူနှင့် ကျောက်များ ကွဲအက်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ထုတ်လွှတ်ခြင်းဖြစ်ရာ ငလျင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ strain နှင့် stress များ တဖြည်းဖြည်း စုစည်းလာပြီး ရံဖန်ရံခါ ရုတ်တရက် ငလျင်ဖြစ်ပွားခြင်းဖြင့် ပျက်စီးသွားသည့် ဤဖြစ်စဉ်ကို Elastic-Rebound Theory ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ငလျင်၏ စုစုပေါင်းစွမ်းအင်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ၎င်းထက်နည်းသော ပမာဏသာ ငလျင်လှိုင်းစွမ်းအင်အဖြစ် ထုတ်လွှတ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ငလျင်၏ စွမ်းအင်အများစုကို ငလျင် ကျိုးပဲ့မှု (fracture) ကြီးထွားရန်အတွက် အသုံးပြုသည် သို့မဟုတ် ပွတ်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပူအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ရရှိနိုင်သော elastic potential energy ကို လျှော့ချပြီး ၎င်း၏ အပူချိန်ကို မြှင့်တင်ပေးသော်လည်း ဤပြောင်းလဲမှုများသည် ကမ္ဘာမြေအတွင်းပိုင်းမှ အပူစီးဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အလွန်အမင်း နည်းပါးသည်။<ref name="USGS1">{{cite web|last=Spence |first=William |author2=S.A. Sipkin |author3=G.L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey|year=1989 |url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=2009-09-01 }}</ref> ===ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ=== [[ပြတ်ရွေ့]]များသည် ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အဓိကအမျိုးအစား သုံးမျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် ပြားလွှာချင်းထိစပ်ငလျင်များ (interplate earthquake) ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့ (normal)၊ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့ (reverse သို့မဟုတ် thrust) နှင့် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့ (strike-slip) တို့ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့နှင့် ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် Dip-slip အမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြပြီး ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက် ရွေ့လျားမှုသည် လျှောကျသည့် ဦးတည်ရာ (direction of dip) အတိုင်းဖြစ်ပြီး ရွေ့လျားမှုတွင် ဒေါင်လိုက်အစိတ်အပိုင်း ပါဝင်သည်။ ငလျင်များစွာသည် Dip-slip နှင့် Strike-slip နှစ်မျိုးလုံး၏ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်သော ပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၎င်းကို Oblique slip ဟုခေါ်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်၏ အပေါ်ဆုံး၊ ကြွပ်ဆတ်သော အစိတ်အပိုင်းနှင့် ပူပြင်းသည့် မန်တယ်အောက်သို့ နစ်ဝင်နေသော မြေလွှာချပ်များ၏ အေးမြသည့် အစိတ်အပိုင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် elastic စွမ်းအင်ကို စုစည်းပြီး ပြတ်ရွေ့မှုများဖြင့် ထုတ်လွှတ်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သည်။ ၃၀၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၅၇၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ခန့်ထက် ပိုမိုပူပြင်းသော ကျောက်များသည် ဖိအားကို တုံ့ပြန်ရာတွင် စီးဆင်းသွားပြီး ငလျင်များကြောင့် ကျိုးပဲ့ခြင်း မရှိပါ။<ref>{{cite journal |last1=Sibson |first1=R.H. |year=1982 |title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=72 |issue=1 |pages=151–163}}</ref><ref>Sibson, R.H. (2002) "Geology of the crustal earthquake source" International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}</ref> ပြတ်ရွေ့မှုများနှင့် မြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသော ပြတ်ရွေ့များ၏ အမြင့်ဆုံး အရှည်မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁,၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) ဖြစ်သည်။ ဥပမာများမှာ အလက်စကာ (၁၉၅၇)၊ ချီလီ (၁၉၆၀) နှင့် ဆူမတြာ (၂၀၀၄) တို့ရှိ ငလျင်များဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ San Andreas Fault (၁၈၅၇၊ ၁၉၀၆)၊ တူရကီရှိ North Anatolian Fault (၁၉၃၉) နှင့် အလက်စကာရှိ Denali Fault (၂၀၀၂) ကဲ့သို့သော အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အရှည်လျားဆုံး ငလျင်ပြတ်ရွေ့မှုများသည် လျှောဝင်နေသော ပြားလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက် အရှည်၏ တစ်ဝက်မှ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သာ ရှိပြီး၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့မှုများသည် ပို၍ပင် တိုတောင်းသည်။ ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များ (Normal Faults) ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ပြန့်ကားနေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- ကွဲထွက်နေသော အစွန်း (divergent boundary) များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ငလျင်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပြင်းအား ၇.၀ ထက် နည်းပါးသည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များစွာသည် အိုက်စလန်ကဲ့သို့သော ပြန့်ကားနေသည့် ဗဟိုများတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာ၏ အထူသည် ၆ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မိုင်) ခန့်သာ ရှိသောကြောင့် အများဆုံးပြင်းအားများသည် ပို၍ပင် အကန့်အသတ်ရှိသည်။<ref>Hjaltadóttir S., 2010, "Use of relatively located microearthquakes to map fault patterns and estimate the thickness of the brittle crust in Southwest Iceland"</ref><ref>{{cite web |title=Reports and publications &#124; Seismicity &#124; Icelandic Meteorological office |url=http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |access-date=2011-07-24 |publisher=En.vedur.is |archive-date=2008-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414235419/http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |url-status=live }}</ref> ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ (Reverse Faults) ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ကျုံ့ဝင်နေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- စုဆုံနေသော အစွန်း (convergent boundary) များတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် convergent boundary များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့များသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ (megathrust earthquakes ဟုခေါ်သည်) နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး၊ ပြင်းအား ၈.၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်အားလုံးနီးပါး ပါဝင်သည်။ Megathrust ငလျင်များသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှ ထုတ်လွှတ်သော စုစုပေါင်း ငလျင်လှုပ်ခါမှုစွမ်းအင်၏ ၉၀% ခန့် ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |page=17 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=247695067|doi-access=free }}</ref> ==== အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ (Strike-slip Faults) ==== [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]များသည် ပြတ်ရွေ့၏ ဘေးနှစ်ဖက်သည် အလျားလိုက် တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ဖြတ်သန်းကာ လျှောကျသွားသည့် မတ်စောက်သော ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည်။ ပြောင်းလဲခြင်း အစွန်း (Transform boundary) များသည် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့၏ သီးခြားအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြောင်းလဲခြင်းများ (continental transforms) သည် ပြင်းအား ၈.၀ ခန့်အထိ ကြီးမားသော ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် ဒေါင်လိုက်နီးပါး တည်ရှိလေ့ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော မြေလွှာအတွင်း ၁၀ ကီလိုမီတာ (၆.၂ မိုင်) ခန့် အကျယ်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Instrumental California Earthquake Catalog |url=http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |archive-date=2011-07-25 |access-date=2011-07-24 |publisher=WGCEP}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြင်းအား ၈.၀ ထက် များစွာကြီးမားသော ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ [[File:Kluft-photo-Carrizo-Plain-Nov-2007-Img 0327.jpg|thumb|left|San Andreas Fault ကို လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ ကာရီဇိုလွင်ပြင်တွင် လေကြောင်းဓာတ်ပုံဖြင့် ရိုက်ယူထားပုံ]] ထို့အပြင် ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစား သုံးမျိုးတွင် ဖိအားအဆင့်များ၏ အဆင့်ဆင့် ကွာခြားချက်လည်း ရှိသည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် အမြင့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် အလယ်အလတ် ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ကာ၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် အနိမ့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref>{{cite journal | last1 = Schorlemmer | first1 = D. | last2 = Wiemer | first2 = S. | last3 = Wyss | first3 = M. | year = 2005 | title = Variations in earthquake-size distribution across different stress regimes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-22_437_7058/page/538 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7058| pages = 539–542 |bibcode = 2005Natur.437..539S |doi = 10.1038/nature04094 | pmid = 16177788 | s2cid = 4327471 }}</ref> ၎င်းကို ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ကျောက်ထုကို "တွန်းပို့" သော အင်အားဖြစ်သည့် ''အကြီးဆုံး'' ပင်မဖိအား (greatest principal stress) ၏ ဦးတည်ချက်ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အလွယ်တကူ နားလည်နိုင်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတွင် ကျောက်ထုကို ဒေါင်လိုက် ဦးတည်ရာဘက်သို့ အောက်သို့ တွန်းပို့သဖြင့် တွန်းပို့သော အင်အား (အကြီးဆုံး ပင်မဖိအား) သည် ကျောက်ထု၏ အလေးချိန်နှင့် ညီမျှသည်။ ပြောင်းပြန်တွန်းတင်ခြင်း (Thrusting) ဖြစ်ရပ်တွင် ကျောက်ထုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအား၏ ဦးတည်ရာဘက်သို့ "လွတ်မြောက်" ပြီး အပေါ်သို့ တက်ကာ ကျောက်ထုကို မြှင့်တင်ပေးသဖြင့် ဝန်ပိုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအားနှင့် ညီမျှသည်။ Strike-slip faulting သည် အထက်ဖော်ပြပါ အခြားအမျိုးအစား နှစ်မျိုးကြားတွင် အလယ်အလတ်ဖြစ်သည်။ ဤပြတ်ရွေ့ဖြစ်စဉ် ပတ်ဝန်းကျင် သုံးခုတွင် ဖိအားစနစ် ကွာခြားမှုသည် ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ဖိအားကျဆင်းမှု ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး၊ ပြတ်ရွေ့၏ အရွယ်အစား မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် === ငလျင်ပြင်းအား တစ်ယူနစ် တိုးတိုင်း ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အဆသုံးဆယ် တိုးလာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပြင်းအား ၆.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၃၂ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်ပြီး၊ ပြင်းအား ၇.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၁,၀၀၀ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်သည်။ ပြင်းအား ၈.၆ ရှိသော ငလျင်သည် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း အသုံးပြုခဲ့သော အဏုမြူဗုံး အရွယ်အစား ၁၀,၀၀၀ လုံးနှင့် ညီမျှသော စွမ်းအင်ပမာဏကို ထုတ်လွှတ်သည်။<ref>Geoscience Australia.{{full citation needed|date=December 2022}}</ref> ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ငလျင်တစ်ခုမှ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်နှင့် ၎င်း၏ ပြင်းအားသည် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ ဧရိယာနှင့် ဖိအားကျဆင်းမှုတို့နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |last1=Wyss |first1=M. |year=1979 |title=Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions |url=https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336 |journal=Geology |volume=7 |issue=7| pages=336–340 |bibcode=1979Geo.....7..336W |doi=10.1130/0091-7613(1979)7<336:EMEMOE>2.0.CO;2}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ အလျားနှင့် အနံ ပိုမိုကြီးမားလေ၊ ရရှိလာသော ပြင်းအားလည်း ပိုမိုကြီးမားလေဖြစ်သည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့တစ်ခုပေါ်ရှိ အများဆုံးငလျင်ပြင်းအားကို ထိန်းချုပ်သည့် အရေးကြီးဆုံး ကန့်သတ်ချက်မှာ ရရှိနိုင်သော အများဆုံးအလျားမဟုတ်ဘဲ ရရှိနိုင်သော အနံ ဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောက်ပိုင်းကိန်းဂဏန်းသည် အဆ ၂၀ ကွာခြားမှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စုဆုံနေသော ကျောက်ထုလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ စောင်းထောင့် (dip angle) သည် အလွန်တိမ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ၁၀ ဒီဂရီခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |title=Global Centroid Moment Tensor Catalog |publisher=Globalcmt.org |access-date=2011-07-24 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719183137/http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |url-status=live }}</ref> ထို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာရှိ ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာအတွင်းရှိ ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ အနံသည် ၅၀-၁၀၀ ကီလိုမီတာ (၃၁-၆၂ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သည် (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ် သို့မဟုတ် အလက်စကာ၊ ၁၉၆၄ ခုနှစ်)၊ ၎င်းသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်နိုင်စေသည်။ ===ငလျင်ဗဟိုချက်=== [[File:HotelSanSalvador.jpg|thumb|San Salvador မက်ထရိုပိုလစ်ရှိ Gran Hotel အဆောက်အအုံသည် ၁၉၈၆ ခုနှစ် San Salvador ငလျင်ကြောင့် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပုံ]] tectonic ငလျင်အများစုသည် [[ပစိဖိတ်မီးတောက်ကွင်း]] (Ring of Fire) အတွင်း ဆယ်ဂဏန်း ကီလိုမီတာထက် မကျော်လွန်သော အနက်များတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ အနက် ၇၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မိုင်) အောက် နည်းသော အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များကို "မျက်နှာပြင်ငလျင်" (shallow-focus earthquakes) ဟု သတ်မှတ်ပြီး၊ ဗဟိုချက်အနက် ၇၀ မှ ၃၀၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မှ ၁၈၆ မိုင်) ကြားရှိ ငလျင်များကို ပုံမှန်အားဖြင့် "အလယ်အလတ်အနက်ငလျင်" (mid-focus or intermediate-depth earthquakes) ဟု ခေါ်သည်။ လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင်၊ ပိုမိုဟောင်းနွမ်းပြီး ပိုမိုအေးသော သမုဒ္ဒရာမြေလွှာ (oceanic crust) သည် အခြား tectonic plate အောက်သို့ နစ်ဝင်သွားသည့်အခါ၊ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ (deep-focus earthquakes) သည် ပိုမိုကြီးမားသော အနက်များ (၃၀၀ မှ ၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၉၀ မှ ၄၃၀ မိုင်) အထိ) တွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။<ref>{{cite web| publisher = [[National Earthquake Information Center]]| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005| date = 17 October 2005| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20170525100314/ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-date = 2017-05-25| url-status = dead| access-date = 2008-08-01}}</ref> ဤကဲ့သို့ ငလျင်လှုပ်ရှားမှုရှိသော လျှောဝင်ဇုန်များကို Wadati-Benioff zones ဟု လူသိများသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များသည် အပူချိန်နှင့် ဖိအားမြင့်မားမှုကြောင့် လျှောဝင်နေသော ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာသည် ကြွပ်ဆတ်တော့ခြင်းမရှိသည့် အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအတွက် ဖြစ်နိုင်သော ယန္တရားတစ်ခုမှာ olivine (ကျောက်တစ်မျိုး) သည် spinel (ကျောက်တစ်မျိုး) ဖွဲ့စည်းပုံသို့ အဆင့်ပြောင်းလဲခြင်း (phase transition) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြတ်ရွေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="olivine">{{cite journal| last1 = Greene II | first1 = H.W.| last2 = Burnley | first2 = P.C.| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/732 | journal = Nature| volume = 341| issue = 6244| pages = 733–737| date = October 26, 1989| doi = 10.1038/341733a0| bibcode=1989Natur.341..733G| s2cid = 4287597}}</ref> === ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များ၏ ဝေးရာတွင်ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ === [[File:Global plate motion 2008-04-17.jpg|thumb|200px|ကမ္ဘာ့ tectonic (တက်တိုးနစ်) ကျောက်ထုလွှာရွေ့လျားခြင်း]] ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များသည် ကုန်းမြေထု၏ကျောက်လွှာများအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၊ အနေအထားမမှန်ခြင်းသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ် ကိုယ်တိုင်ထက် ကျော်လွန်၍ ပို၍ကြီးမား ကျယ်ပြန့်သော ဒေသတစ်ခုလုံးအထိ ပျံ့နှံ့သွားသည်။ San Andreas fault (ဆန် အန်ဒရီးယတ်(စ်) ပြတ်ရွေ့) ကုန်းမြေထုပြောင်းလဲခြင်း အခြေအနေတွင် ငလျင်အများအပြားသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်နှင့် ဝေးရာတွင် ဖြစ်ပွားပြီး ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်း (ဥပမာ “ကြီးစွာချိုးကွေ့သော” နယ်မြေ) အတွင်းရှိ အဓိက ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း များကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျယ်ပြန့်သော ပုံပျက်ခြင်း အပိုင်းအခြားအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆွဲအားဒဏ်များနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိသည်။ Northridge earthquake (မြောက်ဘက်တောင်ကြော) ငလျင်သည် ထိနယ်မြေအပိုင်းအခြားအတွင်း၌ မမြင်ရသော ကန်အားပေါ်ရှိ လှုပ်ရှားမှုနှင့် တွဲဆက်ခြင်းခံရသည်။ နောက်ဥပမာတစ်ခုမှာ၊ Arabian (အာရေဘီယန်)နှင့် Zagros (ဇာဂရော့(စ်)) တောင်တန်းများ၏ အနောက်မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အနေအထားမမှန်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော နယ်မြေမှနေ၍ အနောက်တောင် အရပ်တစ်လျှောက် နယ်နိမိတ်သို့ ထောင့်မတ်ကျသော အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ကန်အားလှုပ်ရှားမှုနှင့် အမှန်တကယ်ဖြစ်သော ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်ကိုယ်တိုင်နှင့် နီးကပ်သော အဓိက ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက်ရှိ အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ရိုက်ခတ်- လျောကျရွေ့လျားမှုဟူ၍ အပိုင်းကန့်ထားသည်။ ဤအရာကို ငလျင်ဆုံချက်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ဖြင့်သရုပ်ဖော်ပြသည်။ တက်တိုးနစ် ကျောက်ထုလွှာများအားလုံးတွင် ၎င်းတို့၏ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျောက်ထုလွှာများနှင့် အပြန်အလှန် တန်ပြန်သက်ရောက်မှုများနှင့် အနည်ပိ့ုချမှုများ သို့မဟုတ် မပို့ချခြင်း (ဥပမာ- ရေခဲမြစ် အရည်ပျော်ခြင်း) တို့ကြောင့် အတွင်းဖိညှစ်အားစက်ကွင်းများ ရှိကြသည်။ ထိုဖိညှစ်အားများသည် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့ မျက်နှာပြင်များတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်တောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် လုံလောက်ကောင်း လုံလောက်မည် ဖြစ်ပြီး ကျောက်ထုလွှာအတွင်း ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို မြင့်တက်စေသည်။ === ပမာဏနှင့် ဖြစ်ပွားမှုကြိမ်နှုန်း === နှစ်စဉ်ငလျင်လှုပ်သည့် အကြိမ်ပေါင်း ၅၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက်၊ ၁၀၀,၀၀၀ မှာ အမှန်တကယ် သိရှိခံစားနိုင်သည်။ အသေးစားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိနေရာများဖြစ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်ပြည် ထောင်စု]]ရှိ California (ကယ်လီဖိုးနီးယား)နှင့် Alaska (အလက်စကား)၊ Guatemala (ဂွာတီမာလာ)၊ Chile (ချီလီ)၊ Peru (ပီရူး)၊ Indonesia (အင်ဒိုနီးရှား)၊ Iran (အီရန်)၊ Pakistan (ပါကစ္စတန်)၊ Portugal (ပေါ်တူဂီ)ရှိ Azores (အေဇိုးရီး(စ်))၊ Turkey (တူရကီ)၊ New Zealand (နယူးဇီလန်)၊ Greece (ဂရိ)၊ Italy (အီတလီ)နှင့် Japan (ဂျပန်)တို့တွင် အမြဲတမ်းနီးပါးဖြစ်ပွားနေသော်လည်း ငလျင်များသည် New York City (နယူးယောက်စီးတီး)၊ London (လန်ဒန်)နှင့် Australia (ဩစတြေးလျ) အပါအဝင် မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ကြီးမားသောငလျင်များသည် မကြာခဏ မဖြစ်ပွားပါ၊ ဆက်သွယ်ချက်ကို ထပ်ညွှန်းနှင့်ပြထားသည်- ဥပမာအားဖြင့်- သတ်သတ်မှတ်မှတ် အချိန်တစ်ခုအတွင်းတွင် ပမာဏ(၄)ထက်ကြီးသော ငလျင်များသည် ပမာဏ (၅)ထက်ကြီးသော ငလျင်များထက် အကြမ်းအားဖြင့် ၁၀-ကြိမ်ပို၍ ဖြစ်ပွားသည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံ (အနိမ့်ပိုင်း မြေငလျင်မြို့) အတွင်းတွင်၊ ဥပမာ၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းများကို ဤသို့တွက်ချက်ကြသည်။ နှစ်စဉ် ၃.၇ - ၄.၆ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခု၊ ၁၀-နှစ်တိုင်းတွင် ၄.၇ - ၅.၅ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခုနှင့် နှစ် ၁၀၀ တိုင်းတွင် ၅.၆ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုကြီးသော ပမာဏရှိသည့် ငလျင်တစ်ခုဟူ၍ဖြစ်သည်။၎င်းအရာမှာ Gutenberg-Richter law (ဂူတင်း(န်)ဘတ်-ရစ်ချတာ) ဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မြေငလျင်တိုင်းတာရေးစခန်းများ အရေအတွက်သည် ၁၉၃၁-ခုနှစ်တွင် စခန်းပေါင်း ၃၅၀ ခန့်ရှိရာမှ ယနေ့တွင် ထောင်ပေါင်းများစွာအထိ ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ ရလဒ်အားဖြင့် အတိတ်ကာလကထက် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို များစွာပို၍ သတင်းပို့နိုင်ပြီဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်းကောင်းမှာ၊ ငလျင်အရေအတွက်တိုးလာသည့်အစား ပစ္စည်းကိရိယာ များသည် အလွန်တိုးတက်လာ၍ဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ ခုနှစ်ကတည်းက ပျမ်းမျှအားဖြင့်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း ၁၈-ခုရှိပြီး (ပမာဏ ၇.၀-၇.၉ ) နှစ်စဉ် ကြီးကျယ်သောငလျင်လှုပ်ခြင်း (ပမာဏ ၈.၀ သို့မဟုတ် ပို၍ကြီးသော) တစ်ခုလှုပ်လေ့ရှိသည်ဟု USGS မှခန့်မှန်းသည်။ ထိုပျမ်းမျှဖြစ်ခြင်းမှာ အတော်အတန် တည်ငြိမ်မှုရှိသည်။ မကြာသေးမီ နှစ်များအတွင်းတွင် စံနစ်တကျ ဦးတည်ရာတစ်ခုအစား ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက် မတည်မငြိမ်ပြောင်းလဲခြင်း တစ်ခုဖြစ်နိုင်ချေရှိသည်ဟု ယူဆသော်လည်း၊ နှစ်စဉ်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း အရေအတွက်မှာ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ပမာဏနှင့် ငလျင်ကြိမ်နှုန်းများ၏ ပို၍အသေးစိတ်ကျသော ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များကို USGS တွင်ရရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ အများစု (အကြီးဆုံးများ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ၈၁ ရာခိုင်နှုန်း)သည် ပစိဖိတ်စက်ဝန်း မြေငလျင်ရပ်ဝန်းဟုခေါ်သည့် ကီလိုမီတာ ၄၀, ၀၀၀ ရှည်လျားပြီး မြင်းခွာပုံရှိသော နယ်မြေအပိုင်းအခြား အတွင်းတွင်ရှိပြီး Pacific Ring of Fire (ပစိဖိတ် မီးကွင်း) ဟုလည်းသိရှိကြကာ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် Pacific Plate (ပစိဖိတ် ကျောက်ထုလွှာ) ကိုနယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် Himalayan Mountains (ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများ) ကဲ့သို့သော အခြားကျောက်ထုလွှာ နယ်နိမိတ်များတစ်လျှောက်တွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ မြင့်မားသော ငလျင်အန္တရာယ်စက်ကွင်း အတွင်းတွင် မက္ကဆီကိုမြို့၊ တိုကျိုနှင့် တီဟီရန်တို့ကဲ့သို့သော မြို့ကြီး ပြကြီးများ အလျင်အမြန် ကြီးထွားလာခြင်းနှင့်အတူ၊ မြေငလျင်တစ်ခုလှုပ်ခြင်းသည် လူသားပေါင်း ၃ သန်း တိုင်အောင် ၎င်းတို့၏အသက်များကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်ဟု မြေငလျင်ပညာရှင်အချို့တို့သည် သတိပေးကြသည်။ == အကျိုးဆက်များ/သက်ရောက်မှုများ == [[File:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|150px|left|1755 Lisbon earthquake (လဇ်(စ်)ဘွန်း) ငလျင်အပြီးတွင် Lisbon (လဇ်(စ်)ဘွန်း) အားအပျက်အစီးများနှင့် မီးတောက်များအကြားတွင် တွေ့ရပုံကို 1755]] ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ထွင်းထုဖော်ပြ ထားခြင်း၊ ထိုငလျင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၆၀,၀၀၀ ကိုသေကြေပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ဆူနာမီသည် ဆိပ်ကမ်းရှိ သင်္ဘောများကို လွှမ်းခဲ့သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းကြောင့် အောက်ဖော်ပြပါများဟုသာ ကန့်သတ်မထားသော၊ အကျိုးဆက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်း === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများက ဖန်တီးသော အဓိကအကျိုးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် အဆောက်အဦးများနှင့် အခြားခိုင်ခံ့တောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများကို အနည်းနှင့်အများဆိုသလို ပြင်းထန်သောပျက်စီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဒေသတွင်း အကျိုးဆက်များ၏ ပြင်းအားသည် ရှုပ်ထွေးသော ငလျင်ပမာဏ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ငလျင်ဗဟိုချက်မှ အကွာအဝေးနှင့် လှိုင်းဖြန့်ဝေခြင်း တို့ကိုမြှင့်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် လျော့နည်းစေခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်မည့် ဒေသခံဘူမိဗေဒနှင့် ဘူမိသွင်ပြင်နှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အခြေအနေများပေါ်တွင် မူတည်သည်။ မြေကြီးတုန်ခါခြင်းကို မြေကြီးအရှိန်ဖြင့် တိုင်းတာသည်။ တိကျသော ဒေသခံ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ၊ ဘူမိသွင်ပြင်ဆိုင်ရာနှင့် ဘူမိဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ သွင်ပြင် လက္ခဏာများသည် နိမ့်ကျသော ပြင်းအားရှိသည့် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများမှပင်လျှင် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် မြင့်မားသော တုန်ခါခြင်းအဆင့်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဤသက်ရောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပွားရာနေရာ သို့မဟုတ် ဒေသတွင်းချဲ့ခြင်း ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းမှာအဓိကအားဖြင့် မာကျောနက်ရှိုင်းသော မြေသားမှ ပျော့ပျောင်းသော အပေါ်ယံမြေသားများသို့ မြေငလျင်ရွေ့ လျားမှုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် သဘာဝအတိုင်း ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ပို့ချခြင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငလျင်စွမ်းအင် ဆုံချက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကြောင့်ဖြစ်သည်။ မြေပြင်ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းသည် မြင်နိုင်သော ကွဲပြတ်ထွက်ခြင်းနှင့် ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင် ဖယ်ရှားခြင်းဖြစ်ပြီး ငလျင်အကြီးအကျယ်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ရပ်များတွင် မီတာအချို့ခန့်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်။ မြေပြင်ကွဲထွက်ခြင်းသည် ကြီးမားသော အင်ဂျင်နီယာ အဆောက်အအုံများဖြစ်ကြသော ရေကာတာများ၊ တံတားများနှင့် အဏုမြူစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သည့်စက်ရုံများ အတွက်ကြီးမားသော အန္တရာယ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ၏ သက်တမ်းအတွင်းတွင် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော မည်သည့်မြေမျက်နှာပြင် ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းကိုမဆို ခွဲခြားဖော်ထုတ်ရန် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့များအား စေ့စပ်သေချာစွာ မြေပုံထုတ်ခြင်းကို လိုအပ်သည်။ မြေပြိုကျခြင်းများနှင့် တောင်ပေါ်မှ နှင်းထု၊ ရေခဲထုနှင့် ကျောက်တုံးများ တစ်ဟုန်ထိုးလျှောကျခြင်း === မြေပြိုကျခြင်း === ငလျင်လှုပ်ခြင်းများနှင့်အတူ ပြင်းထန်သော မုန်တိုင်းများ၊ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ၊ ပင်လယ်ကမ်းခြေ လှိုင်းလုံးများရိုက်ခတ်ခြင်းနှင့် တောမီးလောင်ကျွမ်းခြင်းတို့သည် ဆင်ခြေလျောမတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး မြေပြိုကျခြင်းများကဲ့သို့သော အဓိကဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အန္တရာယ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေသည်။ အရေးပေါ် အခြေအနေဆိုင်ရာ အမှုထမ်းများကယ်ဆယ်ရေးကို ကြိုးစားလုပ်ဆောင်နေစဉ် မြေပြိုကျခြင်းအန္တရာယ် ဆက်လက်တည်ရှိကောင်း တည်ရှိနေနိုင်မည်။ === မီးလောင်ခြင်းများ === [[File:Sfearthquake3b.jpg|thumb|150px|1906 San Francisco (ဆန်ဖရန် စစ္စကို) ငလျင်]] ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်ကြောင့်ဖြစ်ပွားသော မီးလောင်မှုများ ငလျင်များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား သို့မဟုတ် ဓာတ်ငွေ့လိုင်းများကို ပျက်စီးစေခြင်းဖြင့် မီးလောင်ခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ပင်မရေပိုက်များ ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းနှင့် ရေဖိအားဆုံးရှုံးသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် မီးလောင်မှု ပျံ့နှံ့ခြင်း စတင်ဖြစ်ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ငြိမ်းသတ်ရန် ခက်ခဲကောင်းခက်ခဲနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်တွင် ငလျင်လှုပ်ခြင်းထက် မီးလောင်ခြင်းကြောင့် ပို၍သေဆုံးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ === မြေကြီး အရည်ဖွဲ့ခြင်း === ရေဓာတ်ပြည့်ဝနေသော အဖြုန်းအစေ့ဆန်သည့်ပစ္စည်း (သဲကဲ့သို့သော) အရာများသည် လှုပ်ခါခြင်းကြောင့် ၎င်း၏စွမ်းအင်ကို ယာယီဆုံးရှုံးပြီး အခဲမှ အရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသည့်အခါ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် ခိုင်မာတောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများဖြစ်သည့် အိမ်အဆောက်အဦးများနှင့် တံတားများကို စောင်းခြင်း သို့မဟုတ် အရည်ဖြစ်နေသော နုန်းမြေများအတွင်းသို့ နစ်မြုပ်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤအရာသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်း၏ အကြီးအကျယ် ဖျက်ဆီးသော သက်ရောက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ၁၉၆၄ Alaska (အလက်(စ်)စကား) ငလျင်တွင် မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် မြေကြီးအတွင်းသို့ အဆောက်အဦးများစွာကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ပြိုလဲခြင်းတို့ကို ဖြစ်ခဲ့သည်။ === ဆူနာမီ === [[File:2004-tsunami.jpg|thumb|150px|၂၀၀၄ ခုနှစ် ဆူနာမီ မြင်ကွင်းတစ်ခု]] ဆူနာမီများသည် ကြီးမားသောရေထုထည်၏ ရုတ်တရက်လှုပ်ရှားမှုမှ ထွက်ပေါ်လာသော ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျားနှင့် အချိန်ကာလရှည်လျားသော ပင်လယ်လှိုင်းလုံးများဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာပြင်တွင် လှိုင်းထိပ်များ အတွင်းရှိ အကွာအဝေးသည် ၁၀၀ [[ကီလိုမီတာ]] (၆၂ မိုင်) ထက်ကျော်လွန်နိုင်ပြီး၊ လှိုင်းအချိန်ကာလသည် ငါးမိနစ်မှ တစ်နာရီအတွင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဆူနာမီများသည် ရေအနက်ပေါ်တွင်မူတည်၍ တစ်နာရီလျှင် ၆၀၀-၈၀၀ ကီလိုမီတာ '''(တစ်နာရီလျှင် ၃၇၃-၄၉၇မိုင်)''' ရွေ့လျားသွားလာကြသည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အောက် မြေပြိုကျခြင်းကြောင့် ပေါ်ထွက်လာသော ကြီးမားသည့် လှိုင်းလုံးများသည် အနီးအနားရှိ ပင်လယ်ကမ်းခြေဒေသများကို မိနစ်ပိုင်းအတွင်း စီးနင်းဝင်ရောက်နိုင်သည်။ ဆူနာမီများသည် သမုဒ္ဒရာပြင်ကို ဖြတ်သန်း၍ ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ပြီး ငလျင်လှုပ်ခြင်းမှ ၎င်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးနောက်တွင် ဝေးလံသော ကမ်းခြေဒေသများတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့်၊ ပမာဏ ၇.၅ ရစ်ချတာစကေးအောက်ရှိ အနိမ့်စားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ဆူနာမီများကို မဖြစ်ပေါ်စေပါ။ သို့သော်၊ ဤအရာ၏ သာဓကအချို့ကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းရှိသည်။ များသောအားဖြင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေသော ဆူနာမီများမှာ ပမာဏ ၇.၅ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်များကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းဆိုသည်မှာ မည်သည့်ရေပမာဏမဆိုလျှံထွက်ပြီး မြေပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် မြစ် သို့မဟုတ် ကန်ကဲ့သို့သော ရေအစုအဝေးတစ်ခုအတွင်းမှ ရေထုထည်သည် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ရန် စုစုပေါင်းဆံ့သော ပမာဏထက်ကျော်လွန်ပြီး အကျိုးဆက်အားဖြင့် ရေအစုအဝေး၏ ပုံမှန်အနားတစ်လျှောက်၏ အပြင်ဘက်သို့ ရေအချို့စီးဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် ထွက်သွားခြင်းဖြစ်ပါက ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အကယ်၍ ရေကာတာများသည် ဖျက်ဆီးခြင်းခံရပါက၊ ရေလွှမ်းမိုးခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ ဒုတိယသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရေကာတာမြစ်များထဲသို့ မြေပြိုခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ထို့နောက်တွင် ပြိုလဲပြီး ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ကိုဖြစ်စေသည်။ Usoi (ယူဆွိုင်) ရေကာတာသည် ရှေ ့အနာဂတ်တွင်ဖြစ်ပေါ်မည့် ငလျင်အတွင်း၌ ပျက်စီးခဲ့ပါက၊ ငလျင်ကြောင့် ရေကာတာမြေပြိုကျခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ Tajikistan (တာဂျစ် ကစ္စတန်)ရှိ Sarez Lake (ဆာရဇ်(စ်)) ရေကန် အောက်ရှိမြေပြင်သည် ကြီးမားလှသော ရေလွှမ်းမိုးမှု အန္တရာယ်ကျရောက်မည့် အနေအထားတွင်ရှိသည်။ ရေလွှမ်းမိုးမှုသည် အကြမ်းအားဖြင့် လူဦးရေ ၅ သန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ကြောင်း သက်ရောက်မှုခန့်မှန်းခြေများမှ အကြံပြုသည်။ === ပင်လယ်ဒီရေ လှိုင်းအားများ === သေးငယ်သော ပင်လယ်ဒီရေအားများနှင့် မီးတောင်နှင့်မသက်ဆိုင်သော တုန်ခါသည့်လှုပ်ရှားမှုတို့အကြားတွင် ခိုင်ခံ့သောဆက်နွယ်မှုတစ်ရပ်ရှိကြောင်းကို သုတေသနအလုပ်များက ပြသခဲ့သည်။ === လူသားများအပေါ်သက်ရောက်မှုများ === [[File:37 - Tremblement de terre - Août 2007.JPG|left|thumb|150px|၂၀၀၇ Peru (ပီရူး) ငလျင်လှုပ်ပြီးနောက် ရက်သတ္တပတ် တစ်ပတ်အကြာတွင် တွေ့ရသောပျက်စီးနေသည့် အခြေခံအဆောက်အအုံ]] ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရောဂါများ၊ အခြေခံလိုအပ်ချက်များမရှိခြင်း၊ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်း၊ မြင့်မားသော အာမခံ ပရီမီယံများ၊ အထွေထွေ အိမ်ရာအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခြင်း၊ လမ်းနှင့်တံတားပျက်စီးခြင်းနှင့် အဆောက် အဦးများပြိုလဲခြင်း သို့မဟုတ် ယိမ်းယိုင်ခြင်း (ရှေ့အနာဂတ်တွင် ပြိုလဲခြင်းကို ဦးတည်မည့် အလားအလာရှိ သည်) တို့ကိုဖြစ်စေနိုင်သည်။ ငလျင်များသည် မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းများ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်ပေါ်ခြင်းများ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောက်ထပ်ပြဿနာများကို ဖြစ်စေသည် - ဥပမာ "နွေရာသီ မရှိသောနှစ်"(၁၈၁၆) တွင်ကဲ့သို့ ကောက်ပဲသီးနှံအများအပြား ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.edu4hazards.org/earthquake.html How to survive an earthquake - Guide for children and youth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227153730/http://www.edu4hazards.org/earthquake.html |date=27 February 2009 }} * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ Earthquakes] [[Category:ငလျင်များ]] a43gegor10acpom9bfuok9iqavrnkce 1037671 1037670 2026-06-12T09:54:19Z Chenzeyan29 141880 1037671 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာမြေကြီး ရုတ်တရက် တုန်ခါမှု}} {{ငလျင်}} [[File:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|350px|၁၉၆၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ဗဟိုချက်များ (Earthquake epicenters) ကို ဖော်ပြထားသည့် မြေပုံ။ ငလျင်အများစုသည် [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) ၏ အနားသတ်မျဉ်းများနှင့် တစ်ထပ်တည်း ကျနေသည်ကို တွေ့ရသည်။]] '''ငလျင်လှုပ်ခြင်း''' (သို့မဟုတ်) '''ငလျင်''' ({{lang-en|Earthquake}}) ဆိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]၏ အပေါ်ယံအလွှာ (Lithosphere) အတွင်း ရုတ်တရက် စွမ်းအင်များ ထွက်ရှိလာပြီး [[ငလျင်လှိုင်း]]များ (Seismic waves) ဖြစ်ပေါ်ကာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် တုန်ခါတုန်လှုပ်ခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite book |last=Tarbuck |first=Edward J. |first2=Lutgens |second2=Frederick K. |title=Earth: An Introduction to Physical Geology |year=၂၀၁၆ |publisher=Pearson |isbn=978-0134074252 |language=en}}</ref> ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုသည် မြေကြီးတုန်ခါခြင်း၊ မြေပြင်ရွေ့လျားခြင်း သို့မဟုတ် မြေပြိုခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ငလျင်အများစုသည် ကမ္ဘာ့မြေအောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့ကြောများ (Faults) တလျှောက် ကျောက်လွှာပွတ်တိုက်မိရာမှ စုစည်းလာသော အားပြင်းအားစုများ ရုတ်တရက် ပေါက်ကွဲထွက်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) အချင်းချင်း တိုက်မိခြင်း သို့မဟုတ် ခွဲထွက်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားရသည်။<ref>{{cite book |last=Shearer |first=Peter M. |title=Introduction to Seismology |year=၂၀၀၉ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521882101 |language=en}}</ref> ထို့ပြင် [[မီးတောင်]]ပေါက်ကွဲခြင်း၊ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူများ ပြိုကျခြင်းနှင့် လူသားတို့၏ စမ်းသပ်မှုများဖြစ်သော မြေအောက် [[နျူကလီးယား လက်နက်|နျူကလီးယား]] စမ်းသပ်ဖောက်ခွဲမှုများကြောင့်လည်း ငလျင်လှုပ်ခတ်နိုင်ပေသည်။ ငလျင်၏ ပြင်းအားကို [[ရစ်ခ်တာစကေး]] (Richter scale) သို့မဟုတ် Moment magnitude scale (M{{sub|w}}) တို့ဖြင့် တိုင်းတာလေ့ရှိပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နှစ်စဉ် ပြင်းအားအဆင့်ဆင့်ရှိသော ငလျင်ပေါင်း သန်းနှင့်ချီ၍ လှုပ်ခတ်လျက်ရှိသော်လည်း အများစုမှာ ပြင်းအားအလွန်နည်းသဖြင့် လူသားတို့ မသိရှိလိုက်ကြပေ။<ref>{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-many-earthquakes-occur-each-year |title=How many earthquakes occur each year? |website=United States Geological Survey (USGS) |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> သို့ရာတွင် မြို့ပြဒေသများအနီး ပြင်းအားမြင့်မားစွာ လှုပ်ခတ်သော ငလျင်များသည် အသက်အိုးအိမ်စည်းစိမ်များကို ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေနိုင်သည့်အပြင် ပင်လယ်ရေအောက်တွင် လှုပ်ခတ်ပါက ဆိုးရွားလှသော [[ဆူနာမီ]] (Tsunami) ဒီရေလှိုင်းကြီးများကိုပါ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Bolt |first=Bruce A. |title=Earthquakes |year=၂၀၀၅ |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716756187 |language=en}}</ref> ==ငလျင်ကြီးများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများ== [[File:Map of earthquakes 1900-.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၆.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ ]] [[File:USGS magnitude 8 earthquakes since 1900.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၈.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ။ ပူဖောင်းများ၏ သုံးဖက်မြင် ထုထည်များသည် သေဆုံးသူအရေအတွက်နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသည်။<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|url-status=dead|title=USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900|archivedate=April 14, 2016}}</ref>]] မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအား အကြီးမားဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုမှာ ၁၅၅၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ရှန်စီးပြည်နယ်၌ လှုပ်ခတ်ခဲ့သော [[၁၅၅၆ ရှန်စီးငလျင်]] ဖြစ်သည်။ လူပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး၊ ထို့နောက်တွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှု၊ ကပ်ရောဂါနှင့် အငတ်ဘေးများကြောင့် ဒေသတစ်ခုလုံး လူဦးရေ ၈၃၀,၀၀၀ အထိ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |title=Earthquakes with 50,000 or More Deaths |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |archive-date=November 1, 2009 |url-status=dead |publisher=United States Geological Survey}}</ref> ထိုဒေသရှိ အိမ်အများစုမှာ မြေသားတောင်ကုန်းများကို ထွင်းထုထားသော ယာအိုဒုံး (yaodongs) များဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ ပြိုကျခြင်းကြောင့် အများအပြား သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လူပေါင်း ၂၄၀,၀၀၀ မှ ၆၅၅,၀၀၀ အကြား သေဆုံးခဲ့ရသော [[၁၉၇၆ တန်ရှန်ငလျင်]]သည် ၂၀ ရာစု၏ သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> [[၁၉၆၀ ချီလီငလျင်]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ပြင်းအား ၉.၅ ဖြင့် ငလျင်တိုင်းတာစက်ဖြင့် တိုင်းတာရရှိခဲ့ဖူးသမျှ အကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref name="usgsfacts"/><ref name="wp100414"/> ၎င်း၏ ဗဟိုချက်သည် [[ချီလီနိုင်ငံ]]၊ Cañete အနီးတွင် ဖြစ်သည်။ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော စွမ်းအင်သည် နောက်ထပ် အင်အားအကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သော Good Friday ငလျင် (၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်) ၏ နှစ်ဆခန့် ရှိပြီး၊ ထိုငလျင်သည် အလက်စကာရှိ Prince William Sound တွင် ဗဟိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |title=The Energy Release in Great Earthquakes |author=Kanamori Hiroo |publisher=Journal of Geophysical Research |access-date=2010-10-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |archive-date=2010-07-23 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |title=How Much Bigger? |publisher=United States Geological Survey |access-date=2010-10-10 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607144219/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |url-status=live }}</ref> မှတ်တမ်းတင်ထားသော အကြီးဆုံး ငလျင်ဆယ်ခုလုံးသည် [[မဟာတွန်းကန်အား ငလျင်]]များ (megathrust earthquakes) ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤဆယ်ခုအနက် [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်]]တစ်ခုတည်းသာ သမိုင်းတစ်လျှောက် သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ အသက်ဆုံးရှုံးမှု အများဆုံးဖြစ်စေခဲ့သော ငလျင်များသည် အင်အားကြီးမားသော်လည်း လူဦးရေထူထပ်သော ဒေသများနှင့် နီးစပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သမုဒ္ဒရာနှင့် နီးစပ်ခြင်းတို့ကြောင့် သေဆုံးမှုများခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောနေရာများတွင် ငလျင်များသည် ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ အကွာအဝေးရှိ ဒေသများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော [[ဆူနာမီ]]များကို မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။ အသက်ဆုံးရှုံးမှု ကြီးမားနိုင်ခြေ အများဆုံးဒေသများမှာ ငလျင်များ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ ရှားပါးသော်လည်း ပြင်းထန်သော ဒေသများနှင့်၊ ငလျင်ခံနိုင်ရည်ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံစည်းမျဉ်းများ ပေါ့လျော့သော၊ မလိုက်နာသော သို့မဟုတ် မရှိသော ဆင်းရဲသည့်ဒေသများ ပါဝင်သည်။ ==ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ပုံ== [[File:Fault types.svg|thumb|ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ<br /> A. [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]<br /> B. [[ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့)]]<br /> C. [[ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့]] ]] ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းနေရာများတွင် ပြတ်ရွေ့ကြောင်းတစ်လျှောက် ကျိုးပဲ့ခြင်းကို တွန်းအားပေးနိုင်လောက်သည့် elastic strain စွမ်းအင် လုံလောက်စွာ စုစည်းမိနေသည်။ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်တစ်လျှောက်တွင် ပွတ်တိုက်မှုအားကို တိုးစေသည့် မည်သည့်မညီညာမှုများ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော မျက်နှာပြင်များ မရှိပါက ပြတ်ရွေ့ဘေးနှစ်ဖက်သည် ချောမွေ့စွာနှင့် ငလျင်လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ရွေ့လျားသွားကြသည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်အများစုတွင် ထိုကဲ့သို့သော ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်များ ရှိနေတတ်ပြီး ၎င်းသည် တွယ်ကပ်-လျှောကျခြင်း အမူအရာ (stick-slip behavior) ပုံစံကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပြတ်ရွေ့ကြောင်း ပိတ်မိသွားသည်နှင့်၊ မြေထုချပ်များအကြား ဆက်တိုက်ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖိအားများ တိုးလာပြီး ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ထုထည်တွင် ဒဏ်(Strain) စွမ်းအင်များ စုစည်းလာသည်။ ဤအခြေအနေသည် ဖိအားများ တိုးလာကာ ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်ကို ချိုးဖျက်နိုင်လောက်သည်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ ပိတ်မိနေသော ပြတ်ရွေ့အစိတ်အပိုင်းသည် ရုတ်တရက် လျှောကျကာ စုစည်းထားသော စွမ်းအင်များကို ထုတ်လွှတ်လိုက်သည်။<ref name="Ohnaka">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234 | title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes | publisher=Cambridge University Press | author=Ohnaka, M. | year=2013 | page=148 | isbn=978-1-107-35533-0}}</ref> This energy is released as a combination of radiated elastic [[Strain (materials science)|strain]] [[seismic waves]],<ref>{{cite journal | last1 = Vassiliou | first1 = Marius | last2 = Kanamori | first2 = Hiroo | year = 1982 | title = The Energy Release in Earthquakes | journal = Bull. Seismol. Soc. Am. | volume = 72 | pages = 371–387 }}</ref> ဤစွမ်းအင်သည် elastic strain ငလျင်လှိုင်းများ၊ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်၏ ပွတ်တိုက်မှုအပူနှင့် ကျောက်များ ကွဲအက်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ထုတ်လွှတ်ခြင်းဖြစ်ရာ ငလျင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ strain နှင့် stress များ တဖြည်းဖြည်း စုစည်းလာပြီး ရံဖန်ရံခါ ရုတ်တရက် ငလျင်ဖြစ်ပွားခြင်းဖြင့် ပျက်စီးသွားသည့် ဤဖြစ်စဉ်ကို Elastic-Rebound Theory ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ငလျင်၏ စုစုပေါင်းစွမ်းအင်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ၎င်းထက်နည်းသော ပမာဏသာ ငလျင်လှိုင်းစွမ်းအင်အဖြစ် ထုတ်လွှတ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ငလျင်၏ စွမ်းအင်အများစုကို ငလျင် ကျိုးပဲ့မှု (fracture) ကြီးထွားရန်အတွက် အသုံးပြုသည် သို့မဟုတ် ပွတ်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပူအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ရရှိနိုင်သော elastic potential energy ကို လျှော့ချပြီး ၎င်း၏ အပူချိန်ကို မြှင့်တင်ပေးသော်လည်း ဤပြောင်းလဲမှုများသည် ကမ္ဘာမြေအတွင်းပိုင်းမှ အပူစီးဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အလွန်အမင်း နည်းပါးသည်။<ref name="USGS1">{{cite web|last=Spence |first=William |author2=S.A. Sipkin |author3=G.L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey|year=1989 |url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=2009-09-01 }}</ref> ===ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ=== [[ပြတ်ရွေ့]]များသည် ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အဓိကအမျိုးအစား သုံးမျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် ပြားလွှာချင်းထိစပ်ငလျင်များ (interplate earthquake) ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့ (normal)၊ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့ (reverse သို့မဟုတ် thrust) နှင့် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့ (strike-slip) တို့ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့နှင့် ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် Dip-slip အမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြပြီး ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက် ရွေ့လျားမှုသည် လျှောကျသည့် ဦးတည်ရာ (direction of dip) အတိုင်းဖြစ်ပြီး ရွေ့လျားမှုတွင် ဒေါင်လိုက်အစိတ်အပိုင်း ပါဝင်သည်။ ငလျင်များစွာသည် Dip-slip နှင့် Strike-slip နှစ်မျိုးလုံး၏ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်သော ပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၎င်းကို Oblique slip ဟုခေါ်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်၏ အပေါ်ဆုံး၊ ကြွပ်ဆတ်သော အစိတ်အပိုင်းနှင့် ပူပြင်းသည့် မန်တယ်အောက်သို့ နစ်ဝင်နေသော မြေလွှာချပ်များ၏ အေးမြသည့် အစိတ်အပိုင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် elastic စွမ်းအင်ကို စုစည်းပြီး ပြတ်ရွေ့မှုများဖြင့် ထုတ်လွှတ်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သည်။ ၃၀၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၅၇၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ခန့်ထက် ပိုမိုပူပြင်းသော ကျောက်များသည် ဖိအားကို တုံ့ပြန်ရာတွင် စီးဆင်းသွားပြီး ငလျင်များကြောင့် ကျိုးပဲ့ခြင်း မရှိပါ။<ref>{{cite journal |last1=Sibson |first1=R.H. |year=1982 |title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=72 |issue=1 |pages=151–163}}</ref><ref>Sibson, R.H. (2002) "Geology of the crustal earthquake source" International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}</ref> ပြတ်ရွေ့မှုများနှင့် မြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသော ပြတ်ရွေ့များ၏ အမြင့်ဆုံး အရှည်မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁,၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) ဖြစ်သည်။ ဥပမာများမှာ အလက်စကာ (၁၉၅၇)၊ ချီလီ (၁၉၆၀) နှင့် ဆူမတြာ (၂၀၀၄) တို့ရှိ ငလျင်များဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ San Andreas Fault (၁၈၅၇၊ ၁၉၀၆)၊ တူရကီရှိ North Anatolian Fault (၁၉၃၉) နှင့် အလက်စကာရှိ Denali Fault (၂၀၀၂) ကဲ့သို့သော အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အရှည်လျားဆုံး ငလျင်ပြတ်ရွေ့မှုများသည် လျှောဝင်နေသော ပြားလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက် အရှည်၏ တစ်ဝက်မှ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သာ ရှိပြီး၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့မှုများသည် ပို၍ပင် တိုတောင်းသည်။ ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များ (Normal Faults) ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ပြန့်ကားနေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- ကွဲထွက်နေသော အစွန်း (divergent boundary) များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ငလျင်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပြင်းအား ၇.၀ ထက် နည်းပါးသည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များစွာသည် အိုက်စလန်ကဲ့သို့သော ပြန့်ကားနေသည့် ဗဟိုများတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာ၏ အထူသည် ၆ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မိုင်) ခန့်သာ ရှိသောကြောင့် အများဆုံးပြင်းအားများသည် ပို၍ပင် အကန့်အသတ်ရှိသည်။<ref>Hjaltadóttir S., 2010, "Use of relatively located microearthquakes to map fault patterns and estimate the thickness of the brittle crust in Southwest Iceland"</ref><ref>{{cite web |title=Reports and publications &#124; Seismicity &#124; Icelandic Meteorological office |url=http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |access-date=2011-07-24 |publisher=En.vedur.is |archive-date=2008-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414235419/http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |url-status=live }}</ref> ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ (Reverse Faults) ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ကျုံ့ဝင်နေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- စုဆုံနေသော အစွန်း (convergent boundary) များတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် convergent boundary များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့များသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ (megathrust earthquakes ဟုခေါ်သည်) နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး၊ ပြင်းအား ၈.၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်အားလုံးနီးပါး ပါဝင်သည်။ Megathrust ငလျင်များသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှ ထုတ်လွှတ်သော စုစုပေါင်း ငလျင်လှုပ်ခါမှုစွမ်းအင်၏ ၉၀% ခန့် ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |page=17 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=247695067|doi-access=free }}</ref> ==== အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ (Strike-slip Faults) ==== [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]များသည် ပြတ်ရွေ့၏ ဘေးနှစ်ဖက်သည် အလျားလိုက် တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ဖြတ်သန်းကာ လျှောကျသွားသည့် မတ်စောက်သော ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည်။ ပြောင်းလဲခြင်း အစွန်း (Transform boundary) များသည် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့၏ သီးခြားအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြောင်းလဲခြင်းများ (continental transforms) သည် ပြင်းအား ၈.၀ ခန့်အထိ ကြီးမားသော ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် ဒေါင်လိုက်နီးပါး တည်ရှိလေ့ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော မြေလွှာအတွင်း ၁၀ ကီလိုမီတာ (၆.၂ မိုင်) ခန့် အကျယ်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Instrumental California Earthquake Catalog |url=http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |archive-date=2011-07-25 |access-date=2011-07-24 |publisher=WGCEP}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြင်းအား ၈.၀ ထက် များစွာကြီးမားသော ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ [[File:Kluft-photo-Carrizo-Plain-Nov-2007-Img 0327.jpg|thumb|left|San Andreas Fault ကို လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ ကာရီဇိုလွင်ပြင်တွင် လေကြောင်းဓာတ်ပုံဖြင့် ရိုက်ယူထားပုံ]] ထို့အပြင် ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစား သုံးမျိုးတွင် ဖိအားအဆင့်များ၏ အဆင့်ဆင့် ကွာခြားချက်လည်း ရှိသည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် အမြင့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် အလယ်အလတ် ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ကာ၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် အနိမ့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref>{{cite journal | last1 = Schorlemmer | first1 = D. | last2 = Wiemer | first2 = S. | last3 = Wyss | first3 = M. | year = 2005 | title = Variations in earthquake-size distribution across different stress regimes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-22_437_7058/page/538 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7058| pages = 539–542 |bibcode = 2005Natur.437..539S |doi = 10.1038/nature04094 | pmid = 16177788 | s2cid = 4327471 }}</ref> ၎င်းကို ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ကျောက်ထုကို "တွန်းပို့" သော အင်အားဖြစ်သည့် ''အကြီးဆုံး'' ပင်မဖိအား (greatest principal stress) ၏ ဦးတည်ချက်ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အလွယ်တကူ နားလည်နိုင်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတွင် ကျောက်ထုကို ဒေါင်လိုက် ဦးတည်ရာဘက်သို့ အောက်သို့ တွန်းပို့သဖြင့် တွန်းပို့သော အင်အား (အကြီးဆုံး ပင်မဖိအား) သည် ကျောက်ထု၏ အလေးချိန်နှင့် ညီမျှသည်။ ပြောင်းပြန်တွန်းတင်ခြင်း (Thrusting) ဖြစ်ရပ်တွင် ကျောက်ထုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအား၏ ဦးတည်ရာဘက်သို့ "လွတ်မြောက်" ပြီး အပေါ်သို့ တက်ကာ ကျောက်ထုကို မြှင့်တင်ပေးသဖြင့် ဝန်ပိုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအားနှင့် ညီမျှသည်။ Strike-slip faulting သည် အထက်ဖော်ပြပါ အခြားအမျိုးအစား နှစ်မျိုးကြားတွင် အလယ်အလတ်ဖြစ်သည်။ ဤပြတ်ရွေ့ဖြစ်စဉ် ပတ်ဝန်းကျင် သုံးခုတွင် ဖိအားစနစ် ကွာခြားမှုသည် ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ဖိအားကျဆင်းမှု ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး၊ ပြတ်ရွေ့၏ အရွယ်အစား မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် === ငလျင်ပြင်းအား တစ်ယူနစ် တိုးတိုင်း ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အဆသုံးဆယ် တိုးလာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပြင်းအား ၆.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၃၂ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်ပြီး၊ ပြင်းအား ၇.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၁,၀၀၀ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်သည်။ ပြင်းအား ၈.၆ ရှိသော ငလျင်သည် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း အသုံးပြုခဲ့သော အဏုမြူဗုံး အရွယ်အစား ၁၀,၀၀၀ လုံးနှင့် ညီမျှသော စွမ်းအင်ပမာဏကို ထုတ်လွှတ်သည်။<ref>Geoscience Australia.{{full citation needed|date=December 2022}}</ref> ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ငလျင်တစ်ခုမှ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်နှင့် ၎င်း၏ ပြင်းအားသည် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ ဧရိယာနှင့် ဖိအားကျဆင်းမှုတို့နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |last1=Wyss |first1=M. |year=1979 |title=Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions |url=https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336 |journal=Geology |volume=7 |issue=7| pages=336–340 |bibcode=1979Geo.....7..336W |doi=10.1130/0091-7613(1979)7<336:EMEMOE>2.0.CO;2}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ အလျားနှင့် အနံ ပိုမိုကြီးမားလေ၊ ရရှိလာသော ပြင်းအားလည်း ပိုမိုကြီးမားလေဖြစ်သည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့တစ်ခုပေါ်ရှိ အများဆုံးငလျင်ပြင်းအားကို ထိန်းချုပ်သည့် အရေးကြီးဆုံး ကန့်သတ်ချက်မှာ ရရှိနိုင်သော အများဆုံးအလျားမဟုတ်ဘဲ ရရှိနိုင်သော အနံ ဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောက်ပိုင်းကိန်းဂဏန်းသည် အဆ ၂၀ ကွာခြားမှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စုဆုံနေသော ကျောက်ထုလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ စောင်းထောင့် (dip angle) သည် အလွန်တိမ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ၁၀ ဒီဂရီခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |title=Global Centroid Moment Tensor Catalog |publisher=Globalcmt.org |access-date=2011-07-24 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719183137/http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |url-status=live }}</ref> ထို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာရှိ ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာအတွင်းရှိ ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ အနံသည် ၅၀-၁၀၀ ကီလိုမီတာ (၃၁-၆၂ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သည် (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ် သို့မဟုတ် အလက်စကာ၊ ၁၉၆၄ ခုနှစ်)၊ ၎င်းသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်နိုင်စေသည်။ ===ငလျင်ဗဟိုချက်=== [[File:HotelSanSalvador.jpg|thumb|San Salvador မက်ထရိုပိုလစ်ရှိ Gran Hotel အဆောက်အအုံသည် ၁၉၈၆ ခုနှစ် San Salvador ငလျင်ကြောင့် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပုံ]] tectonic ငလျင်အများစုသည် [[ပစိဖိတ်မီးတောက်ကွင်း]] (Ring of Fire) အတွင်း ဆယ်ဂဏန်း ကီလိုမီတာထက် မကျော်လွန်သော အနက်များတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ အနက် ၇၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မိုင်) အောက် နည်းသော အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များကို "မျက်နှာပြင်ငလျင်" (shallow-focus earthquakes) ဟု သတ်မှတ်ပြီး၊ ဗဟိုချက်အနက် ၇၀ မှ ၃၀၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မှ ၁၈၆ မိုင်) ကြားရှိ ငလျင်များကို ပုံမှန်အားဖြင့် "အလယ်အလတ်အနက်ငလျင်" (mid-focus or intermediate-depth earthquakes) ဟု ခေါ်သည်။ လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင်၊ ပိုမိုဟောင်းနွမ်းပြီး ပိုမိုအေးသော သမုဒ္ဒရာမြေလွှာ (oceanic crust) သည် အခြား tectonic plate အောက်သို့ နစ်ဝင်သွားသည့်အခါ၊ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ (deep-focus earthquakes) သည် ပိုမိုကြီးမားသော အနက်များ (၃၀၀ မှ ၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၉၀ မှ ၄၃၀ မိုင်) အထိ) တွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။<ref>{{cite web| publisher = [[National Earthquake Information Center]]| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005| date = 17 October 2005| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20170525100314/ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-date = 2017-05-25| url-status = dead| access-date = 2008-08-01}}</ref> ဤကဲ့သို့ ငလျင်လှုပ်ရှားမှုရှိသော လျှောဝင်ဇုန်များကို Wadati-Benioff zones ဟု လူသိများသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များသည် အပူချိန်နှင့် ဖိအားမြင့်မားမှုကြောင့် လျှောဝင်နေသော ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာသည် ကြွပ်ဆတ်တော့ခြင်းမရှိသည့် အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအတွက် ဖြစ်နိုင်သော ယန္တရားတစ်ခုမှာ olivine (ကျောက်တစ်မျိုး) သည် spinel (ကျောက်တစ်မျိုး) ဖွဲ့စည်းပုံသို့ အဆင့်ပြောင်းလဲခြင်း (phase transition) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြတ်ရွေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="olivine">{{cite journal| last1 = Greene II | first1 = H.W.| last2 = Burnley | first2 = P.C.| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/732 | journal = Nature| volume = 341| issue = 6244| pages = 733–737| date = October 26, 1989| doi = 10.1038/341733a0| bibcode=1989Natur.341..733G| s2cid = 4287597}}</ref> === ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များ၏ ဝေးရာတွင်ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ === [[File:Global plate motion 2008-04-17.jpg|thumb|200px|ကမ္ဘာ့ tectonic (တက်တိုးနစ်) ကျောက်ထုလွှာရွေ့လျားခြင်း]] ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များသည် ကုန်းမြေထု၏ကျောက်လွှာများအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၊ အနေအထားမမှန်ခြင်းသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ် ကိုယ်တိုင်ထက် ကျော်လွန်၍ ပို၍ကြီးမား ကျယ်ပြန့်သော ဒေသတစ်ခုလုံးအထိ ပျံ့နှံ့သွားသည်။ San Andreas fault (ဆန် အန်ဒရီးယတ်(စ်) ပြတ်ရွေ့) ကုန်းမြေထုပြောင်းလဲခြင်း အခြေအနေတွင် ငလျင်အများအပြားသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်နှင့် ဝေးရာတွင် ဖြစ်ပွားပြီး ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်း (ဥပမာ “ကြီးစွာချိုးကွေ့သော” နယ်မြေ) အတွင်းရှိ အဓိက ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း များကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျယ်ပြန့်သော ပုံပျက်ခြင်း အပိုင်းအခြားအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆွဲအားဒဏ်များနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိသည်။ Northridge earthquake (မြောက်ဘက်တောင်ကြော) ငလျင်သည် ထိနယ်မြေအပိုင်းအခြားအတွင်း၌ မမြင်ရသော ကန်အားပေါ်ရှိ လှုပ်ရှားမှုနှင့် တွဲဆက်ခြင်းခံရသည်။ နောက်ဥပမာတစ်ခုမှာ၊ Arabian (အာရေဘီယန်)နှင့် Zagros (ဇာဂရော့(စ်)) တောင်တန်းများ၏ အနောက်မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အနေအထားမမှန်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော နယ်မြေမှနေ၍ အနောက်တောင် အရပ်တစ်လျှောက် နယ်နိမိတ်သို့ ထောင့်မတ်ကျသော အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ကန်အားလှုပ်ရှားမှုနှင့် အမှန်တကယ်ဖြစ်သော ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်ကိုယ်တိုင်နှင့် နီးကပ်သော အဓိက ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက်ရှိ အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ရိုက်ခတ်- လျောကျရွေ့လျားမှုဟူ၍ အပိုင်းကန့်ထားသည်။ ဤအရာကို ငလျင်ဆုံချက်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ဖြင့်သရုပ်ဖော်ပြသည်။ တက်တိုးနစ် ကျောက်ထုလွှာများအားလုံးတွင် ၎င်းတို့၏ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျောက်ထုလွှာများနှင့် အပြန်အလှန် တန်ပြန်သက်ရောက်မှုများနှင့် အနည်ပိ့ုချမှုများ သို့မဟုတ် မပို့ချခြင်း (ဥပမာ- ရေခဲမြစ် အရည်ပျော်ခြင်း) တို့ကြောင့် အတွင်းဖိညှစ်အားစက်ကွင်းများ ရှိကြသည်။ ထိုဖိညှစ်အားများသည် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့ မျက်နှာပြင်များတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်တောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် လုံလောက်ကောင်း လုံလောက်မည် ဖြစ်ပြီး ကျောက်ထုလွှာအတွင်း ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို မြင့်တက်စေသည်။ === ပမာဏနှင့် ဖြစ်ပွားမှုကြိမ်နှုန်း === နှစ်စဉ်ငလျင်လှုပ်သည့် အကြိမ်ပေါင်း ၅၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက်၊ ၁၀၀,၀၀၀ မှာ အမှန်တကယ် သိရှိခံစားနိုင်သည်။ အသေးစားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိနေရာများဖြစ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်ပြည် ထောင်စု]]ရှိ California (ကယ်လီဖိုးနီးယား)နှင့် Alaska (အလက်စကား)၊ Guatemala (ဂွာတီမာလာ)၊ Chile (ချီလီ)၊ Peru (ပီရူး)၊ Indonesia (အင်ဒိုနီးရှား)၊ Iran (အီရန်)၊ Pakistan (ပါကစ္စတန်)၊ Portugal (ပေါ်တူဂီ)ရှိ Azores (အေဇိုးရီး(စ်))၊ Turkey (တူရကီ)၊ New Zealand (နယူးဇီလန်)၊ Greece (ဂရိ)၊ Italy (အီတလီ)နှင့် Japan (ဂျပန်)တို့တွင် အမြဲတမ်းနီးပါးဖြစ်ပွားနေသော်လည်း ငလျင်များသည် New York City (နယူးယောက်စီးတီး)၊ London (လန်ဒန်)နှင့် Australia (ဩစတြေးလျ) အပါအဝင် မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ကြီးမားသောငလျင်များသည် မကြာခဏ မဖြစ်ပွားပါ၊ ဆက်သွယ်ချက်ကို ထပ်ညွှန်းနှင့်ပြထားသည်- ဥပမာအားဖြင့်- သတ်သတ်မှတ်မှတ် အချိန်တစ်ခုအတွင်းတွင် ပမာဏ(၄)ထက်ကြီးသော ငလျင်များသည် ပမာဏ (၅)ထက်ကြီးသော ငလျင်များထက် အကြမ်းအားဖြင့် ၁၀-ကြိမ်ပို၍ ဖြစ်ပွားသည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံ (အနိမ့်ပိုင်း မြေငလျင်မြို့) အတွင်းတွင်၊ ဥပမာ၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းများကို ဤသို့တွက်ချက်ကြသည်။ နှစ်စဉ် ၃.၇ - ၄.၆ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခု၊ ၁၀-နှစ်တိုင်းတွင် ၄.၇ - ၅.၅ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခုနှင့် နှစ် ၁၀၀ တိုင်းတွင် ၅.၆ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုကြီးသော ပမာဏရှိသည့် ငလျင်တစ်ခုဟူ၍ဖြစ်သည်။၎င်းအရာမှာ Gutenberg-Richter law (ဂူတင်း(န်)ဘတ်-ရစ်ချတာ) ဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မြေငလျင်တိုင်းတာရေးစခန်းများ အရေအတွက်သည် ၁၉၃၁-ခုနှစ်တွင် စခန်းပေါင်း ၃၅၀ ခန့်ရှိရာမှ ယနေ့တွင် ထောင်ပေါင်းများစွာအထိ ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ ရလဒ်အားဖြင့် အတိတ်ကာလကထက် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို များစွာပို၍ သတင်းပို့နိုင်ပြီဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်းကောင်းမှာ၊ ငလျင်အရေအတွက်တိုးလာသည့်အစား ပစ္စည်းကိရိယာ များသည် အလွန်တိုးတက်လာ၍ဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ ခုနှစ်ကတည်းက ပျမ်းမျှအားဖြင့်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း ၁၈-ခုရှိပြီး (ပမာဏ ၇.၀-၇.၉ ) နှစ်စဉ် ကြီးကျယ်သောငလျင်လှုပ်ခြင်း (ပမာဏ ၈.၀ သို့မဟုတ် ပို၍ကြီးသော) တစ်ခုလှုပ်လေ့ရှိသည်ဟု USGS မှခန့်မှန်းသည်။ ထိုပျမ်းမျှဖြစ်ခြင်းမှာ အတော်အတန် တည်ငြိမ်မှုရှိသည်။ မကြာသေးမီ နှစ်များအတွင်းတွင် စံနစ်တကျ ဦးတည်ရာတစ်ခုအစား ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက် မတည်မငြိမ်ပြောင်းလဲခြင်း တစ်ခုဖြစ်နိုင်ချေရှိသည်ဟု ယူဆသော်လည်း၊ နှစ်စဉ်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း အရေအတွက်မှာ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ပမာဏနှင့် ငလျင်ကြိမ်နှုန်းများ၏ ပို၍အသေးစိတ်ကျသော ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များကို USGS တွင်ရရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ အများစု (အကြီးဆုံးများ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ၈၁ ရာခိုင်နှုန်း)သည် ပစိဖိတ်စက်ဝန်း မြေငလျင်ရပ်ဝန်းဟုခေါ်သည့် ကီလိုမီတာ ၄၀, ၀၀၀ ရှည်လျားပြီး မြင်းခွာပုံရှိသော နယ်မြေအပိုင်းအခြား အတွင်းတွင်ရှိပြီး Pacific Ring of Fire (ပစိဖိတ် မီးကွင်း) ဟုလည်းသိရှိကြကာ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် Pacific Plate (ပစိဖိတ် ကျောက်ထုလွှာ) ကိုနယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် Himalayan Mountains (ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများ) ကဲ့သို့သော အခြားကျောက်ထုလွှာ နယ်နိမိတ်များတစ်လျှောက်တွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ မြင့်မားသော ငလျင်အန္တရာယ်စက်ကွင်း အတွင်းတွင် မက္ကဆီကိုမြို့၊ တိုကျိုနှင့် တီဟီရန်တို့ကဲ့သို့သော မြို့ကြီး ပြကြီးများ အလျင်အမြန် ကြီးထွားလာခြင်းနှင့်အတူ၊ မြေငလျင်တစ်ခုလှုပ်ခြင်းသည် လူသားပေါင်း ၃ သန်း တိုင်အောင် ၎င်းတို့၏အသက်များကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်ဟု မြေငလျင်ပညာရှင်အချို့တို့သည် သတိပေးကြသည်။ == အကျိုးဆက်များ/သက်ရောက်မှုများ == [[File:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|150px|left|1755 Lisbon earthquake (လဇ်(စ်)ဘွန်း) ငလျင်အပြီးတွင် Lisbon (လဇ်(စ်)ဘွန်း) အားအပျက်အစီးများနှင့် မီးတောက်များအကြားတွင် တွေ့ရပုံကို 1755]] ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ထွင်းထုဖော်ပြ ထားခြင်း၊ ထိုငလျင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၆၀,၀၀၀ ကိုသေကြေပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ဆူနာမီသည် ဆိပ်ကမ်းရှိ သင်္ဘောများကို လွှမ်းခဲ့သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းကြောင့် အောက်ဖော်ပြပါများဟုသာ ကန့်သတ်မထားသော၊ အကျိုးဆက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်း === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများက ဖန်တီးသော အဓိကအကျိုးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် အဆောက်အဦးများနှင့် အခြားခိုင်ခံ့တောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများကို အနည်းနှင့်အများဆိုသလို ပြင်းထန်သောပျက်စီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဒေသတွင်း အကျိုးဆက်များ၏ ပြင်းအားသည် ရှုပ်ထွေးသော ငလျင်ပမာဏ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ငလျင်ဗဟိုချက်မှ အကွာအဝေးနှင့် လှိုင်းဖြန့်ဝေခြင်း တို့ကိုမြှင့်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် လျော့နည်းစေခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်မည့် ဒေသခံဘူမိဗေဒနှင့် ဘူမိသွင်ပြင်နှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အခြေအနေများပေါ်တွင် မူတည်သည်။ မြေကြီးတုန်ခါခြင်းကို မြေကြီးအရှိန်ဖြင့် တိုင်းတာသည်။ တိကျသော ဒေသခံ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ၊ ဘူမိသွင်ပြင်ဆိုင်ရာနှင့် ဘူမိဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ သွင်ပြင် လက္ခဏာများသည် နိမ့်ကျသော ပြင်းအားရှိသည့် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများမှပင်လျှင် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် မြင့်မားသော တုန်ခါခြင်းအဆင့်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဤသက်ရောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပွားရာနေရာ သို့မဟုတ် ဒေသတွင်းချဲ့ခြင်း ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းမှာအဓိကအားဖြင့် မာကျောနက်ရှိုင်းသော မြေသားမှ ပျော့ပျောင်းသော အပေါ်ယံမြေသားများသို့ မြေငလျင်ရွေ့ လျားမှုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် သဘာဝအတိုင်း ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ပို့ချခြင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငလျင်စွမ်းအင် ဆုံချက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကြောင့်ဖြစ်သည်။ မြေပြင်ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းသည် မြင်နိုင်သော ကွဲပြတ်ထွက်ခြင်းနှင့် ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင် ဖယ်ရှားခြင်းဖြစ်ပြီး ငလျင်အကြီးအကျယ်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ရပ်များတွင် မီတာအချို့ခန့်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်။ မြေပြင်ကွဲထွက်ခြင်းသည် ကြီးမားသော အင်ဂျင်နီယာ အဆောက်အအုံများဖြစ်ကြသော ရေကာတာများ၊ တံတားများနှင့် အဏုမြူစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သည့်စက်ရုံများ အတွက်ကြီးမားသော အန္တရာယ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ၏ သက်တမ်းအတွင်းတွင် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော မည်သည့်မြေမျက်နှာပြင် ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းကိုမဆို ခွဲခြားဖော်ထုတ်ရန် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့များအား စေ့စပ်သေချာစွာ မြေပုံထုတ်ခြင်းကို လိုအပ်သည်။ မြေပြိုကျခြင်းများနှင့် တောင်ပေါ်မှ နှင်းထု၊ ရေခဲထုနှင့် ကျောက်တုံးများ တစ်ဟုန်ထိုးလျှောကျခြင်း === မြေပြိုကျခြင်း === ငလျင်လှုပ်ခြင်းများနှင့်အတူ ပြင်းထန်သော မုန်တိုင်းများ၊ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ၊ ပင်လယ်ကမ်းခြေ လှိုင်းလုံးများရိုက်ခတ်ခြင်းနှင့် တောမီးလောင်ကျွမ်းခြင်းတို့သည် ဆင်ခြေလျောမတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး မြေပြိုကျခြင်းများကဲ့သို့သော အဓိကဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အန္တရာယ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေသည်။ အရေးပေါ် အခြေအနေဆိုင်ရာ အမှုထမ်းများကယ်ဆယ်ရေးကို ကြိုးစားလုပ်ဆောင်နေစဉ် မြေပြိုကျခြင်းအန္တရာယ် ဆက်လက်တည်ရှိကောင်း တည်ရှိနေနိုင်မည်။ === မီးလောင်ခြင်းများ === [[File:Sfearthquake3b.jpg|thumb|150px|1906 San Francisco (ဆန်ဖရန် စစ္စကို) ငလျင်]] ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်ကြောင့်ဖြစ်ပွားသော မီးလောင်မှုများ ငလျင်များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား သို့မဟုတ် ဓာတ်ငွေ့လိုင်းများကို ပျက်စီးစေခြင်းဖြင့် မီးလောင်ခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ပင်မရေပိုက်များ ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းနှင့် ရေဖိအားဆုံးရှုံးသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် မီးလောင်မှု ပျံ့နှံ့ခြင်း စတင်ဖြစ်ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ငြိမ်းသတ်ရန် ခက်ခဲကောင်းခက်ခဲနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်တွင် ငလျင်လှုပ်ခြင်းထက် မီးလောင်ခြင်းကြောင့် ပို၍သေဆုံးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ === မြေကြီး အရည်ဖွဲ့ခြင်း === ရေဓာတ်ပြည့်ဝနေသော အဖြုန်းအစေ့ဆန်သည့်ပစ္စည်း (သဲကဲ့သို့သော) အရာများသည် လှုပ်ခါခြင်းကြောင့် ၎င်း၏စွမ်းအင်ကို ယာယီဆုံးရှုံးပြီး အခဲမှ အရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသည့်အခါ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် ခိုင်မာတောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများဖြစ်သည့် အိမ်အဆောက်အဦးများနှင့် တံတားများကို စောင်းခြင်း သို့မဟုတ် အရည်ဖြစ်နေသော နုန်းမြေများအတွင်းသို့ နစ်မြုပ်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤအရာသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်း၏ အကြီးအကျယ် ဖျက်ဆီးသော သက်ရောက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ၁၉၆၄ Alaska (အလက်(စ်)စကား) ငလျင်တွင် မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် မြေကြီးအတွင်းသို့ အဆောက်အဦးများစွာကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ပြိုလဲခြင်းတို့ကို ဖြစ်ခဲ့သည်။ === ဆူနာမီ === [[File:2004-tsunami.jpg|thumb|150px|၂၀၀၄ ခုနှစ် ဆူနာမီ မြင်ကွင်းတစ်ခု]] ဆူနာမီများသည် ကြီးမားသောရေထုထည်၏ ရုတ်တရက်လှုပ်ရှားမှုမှ ထွက်ပေါ်လာသော ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျားနှင့် အချိန်ကာလရှည်လျားသော ပင်လယ်လှိုင်းလုံးများဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာပြင်တွင် လှိုင်းထိပ်များ အတွင်းရှိ အကွာအဝေးသည် ၁၀၀ [[ကီလိုမီတာ]] (၆၂ မိုင်) ထက်ကျော်လွန်နိုင်ပြီး၊ လှိုင်းအချိန်ကာလသည် ငါးမိနစ်မှ တစ်နာရီအတွင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဆူနာမီများသည် ရေအနက်ပေါ်တွင်မူတည်၍ တစ်နာရီလျှင် ၆၀၀-၈၀၀ ကီလိုမီတာ '''(တစ်နာရီလျှင် ၃၇၃-၄၉၇မိုင်)''' ရွေ့လျားသွားလာကြသည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အောက် မြေပြိုကျခြင်းကြောင့် ပေါ်ထွက်လာသော ကြီးမားသည့် လှိုင်းလုံးများသည် အနီးအနားရှိ ပင်လယ်ကမ်းခြေဒေသများကို မိနစ်ပိုင်းအတွင်း စီးနင်းဝင်ရောက်နိုင်သည်။ ဆူနာမီများသည် သမုဒ္ဒရာပြင်ကို ဖြတ်သန်း၍ ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ပြီး ငလျင်လှုပ်ခြင်းမှ ၎င်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးနောက်တွင် ဝေးလံသော ကမ်းခြေဒေသများတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့်၊ ပမာဏ ၇.၅ ရစ်ချတာစကေးအောက်ရှိ အနိမ့်စားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ဆူနာမီများကို မဖြစ်ပေါ်စေပါ။ သို့သော်၊ ဤအရာ၏ သာဓကအချို့ကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းရှိသည်။ များသောအားဖြင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေသော ဆူနာမီများမှာ ပမာဏ ၇.၅ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်များကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းဆိုသည်မှာ မည်သည့်ရေပမာဏမဆိုလျှံထွက်ပြီး မြေပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် မြစ် သို့မဟုတ် ကန်ကဲ့သို့သော ရေအစုအဝေးတစ်ခုအတွင်းမှ ရေထုထည်သည် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ရန် စုစုပေါင်းဆံ့သော ပမာဏထက်ကျော်လွန်ပြီး အကျိုးဆက်အားဖြင့် ရေအစုအဝေး၏ ပုံမှန်အနားတစ်လျှောက်၏ အပြင်ဘက်သို့ ရေအချို့စီးဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် ထွက်သွားခြင်းဖြစ်ပါက ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အကယ်၍ ရေကာတာများသည် ဖျက်ဆီးခြင်းခံရပါက၊ ရေလွှမ်းမိုးခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ ဒုတိယသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရေကာတာမြစ်များထဲသို့ မြေပြိုခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ထို့နောက်တွင် ပြိုလဲပြီး ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ကိုဖြစ်စေသည်။ Usoi (ယူဆွိုင်) ရေကာတာသည် ရှေ ့အနာဂတ်တွင်ဖြစ်ပေါ်မည့် ငလျင်အတွင်း၌ ပျက်စီးခဲ့ပါက၊ ငလျင်ကြောင့် ရေကာတာမြေပြိုကျခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ Tajikistan (တာဂျစ် ကစ္စတန်)ရှိ Sarez Lake (ဆာရဇ်(စ်)) ရေကန် အောက်ရှိမြေပြင်သည် ကြီးမားလှသော ရေလွှမ်းမိုးမှု အန္တရာယ်ကျရောက်မည့် အနေအထားတွင်ရှိသည်။ ရေလွှမ်းမိုးမှုသည် အကြမ်းအားဖြင့် လူဦးရေ ၅ သန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ကြောင်း သက်ရောက်မှုခန့်မှန်းခြေများမှ အကြံပြုသည်။ === ပင်လယ်ဒီရေ လှိုင်းအားများ === သေးငယ်သော ပင်လယ်ဒီရေအားများနှင့် မီးတောင်နှင့်မသက်ဆိုင်သော တုန်ခါသည့်လှုပ်ရှားမှုတို့အကြားတွင် ခိုင်ခံ့သောဆက်နွယ်မှုတစ်ရပ်ရှိကြောင်းကို သုတေသနအလုပ်များက ပြသခဲ့သည်။ === လူသားများအပေါ်သက်ရောက်မှုများ === [[File:37 - Tremblement de terre - Août 2007.JPG|left|thumb|150px|၂၀၀၇ Peru (ပီရူး) ငလျင်လှုပ်ပြီးနောက် ရက်သတ္တပတ် တစ်ပတ်အကြာတွင် တွေ့ရသောပျက်စီးနေသည့် အခြေခံအဆောက်အအုံ]] ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရောဂါများ၊ အခြေခံလိုအပ်ချက်များမရှိခြင်း၊ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်း၊ မြင့်မားသော အာမခံ ပရီမီယံများ၊ အထွေထွေ အိမ်ရာအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခြင်း၊ လမ်းနှင့်တံတားပျက်စီးခြင်းနှင့် အဆောက် အဦးများပြိုလဲခြင်း သို့မဟုတ် ယိမ်းယိုင်ခြင်း (ရှေ့အနာဂတ်တွင် ပြိုလဲခြင်းကို ဦးတည်မည့် အလားအလာရှိ သည်) တို့ကိုဖြစ်စေနိုင်သည်။ ငလျင်များသည် မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းများ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်ပေါ်ခြင်းများ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောက်ထပ်ပြဿနာများကို ဖြစ်စေသည် - ဥပမာ "နွေရာသီ မရှိသောနှစ်"(၁၈၁၆) တွင်ကဲ့သို့ ကောက်ပဲသီးနှံအများအပြား ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.edu4hazards.org/earthquake.html How to survive an earthquake - Guide for children and youth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227153730/http://www.edu4hazards.org/earthquake.html |date=27 February 2009 }} * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ Earthquakes] [[Category:ငလျင်များ]] s3wq89u2jrqxa8h1r889hkq8mlgysl8 1037673 1037671 2026-06-12T10:02:48Z Chenzeyan29 141880 /* ငလျင်ကြီးများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများ */ 1037673 wikitext text/x-wiki {{Short description|ကမ္ဘာမြေကြီး ရုတ်တရက် တုန်ခါမှု}} {{ငလျင်}} [[File:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|350px|၁၉၆၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ဗဟိုချက်များ (Earthquake epicenters) ကို ဖော်ပြထားသည့် မြေပုံ။ ငလျင်အများစုသည် [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) ၏ အနားသတ်မျဉ်းများနှင့် တစ်ထပ်တည်း ကျနေသည်ကို တွေ့ရသည်။]] '''ငလျင်လှုပ်ခြင်း''' (သို့မဟုတ်) '''ငလျင်''' ({{lang-en|Earthquake}}) ဆိုသည်မှာ [[ကမ္ဘာမြေကြီး]]၏ အပေါ်ယံအလွှာ (Lithosphere) အတွင်း ရုတ်တရက် စွမ်းအင်များ ထွက်ရှိလာပြီး [[ငလျင်လှိုင်း]]များ (Seismic waves) ဖြစ်ပေါ်ကာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် တုန်ခါတုန်လှုပ်ခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite book |last=Tarbuck |first=Edward J. |first2=Lutgens |second2=Frederick K. |title=Earth: An Introduction to Physical Geology |year=၂၀၁၆ |publisher=Pearson |isbn=978-0134074252 |language=en}}</ref> ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုသည် မြေကြီးတုန်ခါခြင်း၊ မြေပြင်ရွေ့လျားခြင်း သို့မဟုတ် မြေပြိုခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ငလျင်အများစုသည် ကမ္ဘာ့မြေအောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့ကြောများ (Faults) တလျှောက် ကျောက်လွှာပွတ်တိုက်မိရာမှ စုစည်းလာသော အားပြင်းအားစုများ ရုတ်တရက် ပေါက်ကွဲထွက်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ [[ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာများ ရွေ့လျားမှု သီအိုရီ|ကမ္ဘာ့ကျောက်ချပ်လွှာကြီးများ]] (Tectonic plates) အချင်းချင်း တိုက်မိခြင်း သို့မဟုတ် ခွဲထွက်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားရသည်။<ref>{{cite book |last=Shearer |first=Peter M. |title=Introduction to Seismology |year=၂၀၀၉ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521882101 |language=en}}</ref> ထို့ပြင် [[မီးတောင်]]ပေါက်ကွဲခြင်း၊ မြေအောက်လှိုဏ်ဂူများ ပြိုကျခြင်းနှင့် လူသားတို့၏ စမ်းသပ်မှုများဖြစ်သော မြေအောက် [[နျူကလီးယား လက်နက်|နျူကလီးယား]] စမ်းသပ်ဖောက်ခွဲမှုများကြောင့်လည်း ငလျင်လှုပ်ခတ်နိုင်ပေသည်။ ငလျင်၏ ပြင်းအားကို [[ရစ်ခ်တာစကေး]] (Richter scale) သို့မဟုတ် Moment magnitude scale (M{{sub|w}}) တို့ဖြင့် တိုင်းတာလေ့ရှိပြီး၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နှစ်စဉ် ပြင်းအားအဆင့်ဆင့်ရှိသော ငလျင်ပေါင်း သန်းနှင့်ချီ၍ လှုပ်ခတ်လျက်ရှိသော်လည်း အများစုမှာ ပြင်းအားအလွန်နည်းသဖြင့် လူသားတို့ မသိရှိလိုက်ကြပေ။<ref>{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-many-earthquakes-occur-each-year |title=How many earthquakes occur each year? |website=United States Geological Survey (USGS) |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> သို့ရာတွင် မြို့ပြဒေသများအနီး ပြင်းအားမြင့်မားစွာ လှုပ်ခတ်သော ငလျင်များသည် အသက်အိုးအိမ်စည်းစိမ်များကို ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေနိုင်သည့်အပြင် ပင်လယ်ရေအောက်တွင် လှုပ်ခတ်ပါက ဆိုးရွားလှသော [[ဆူနာမီ]] (Tsunami) ဒီရေလှိုင်းကြီးများကိုပါ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။<ref>{{cite book |last=Bolt |first=Bruce A. |title=Earthquakes |year=၂၀၀၅ |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716756187 |language=en}}</ref> == ငလျင်ကြီးများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများ == [[File:Map of earthquakes 1900-.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၆.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ ]] [[File:USGS magnitude 8 earthquakes since 1900.svg|thumb|upright=1.8|၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ ပြင်းအား ၈.၀ နှင့်အထက် ငလျင်များ။ ပူဖောင်းများ၏ သုံးဖက်မြင် ထုထည်များသည် သေဆုံးသူအရေအတွက်နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသည်။<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php|url-status=dead|title=USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900|archivedate=April 14, 2016}}</ref>]] မှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအား အကြီးမားဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုမှာ ၁၅၅၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ ရှန်စီးပြည်နယ်၌ လှုပ်ခတ်ခဲ့သော [[၁၅၅၆ ရှန်စီးငလျင်]] ဖြစ်သည်။ လူပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး၊ ထို့နောက်တွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှု၊ ကပ်ရောဂါနှင့် အငတ်ဘေးများကြောင့် ဒေသတစ်ခုလုံး လူဦးရေ ၈၃၀,၀၀၀ အထိ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |title=Earthquakes with 50,000 or More Deaths |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |archive-date=November 1, 2009 |url-status=dead |publisher=United States Geological Survey}}</ref> ထိုဒေသရှိ အိမ်အများစုမှာ မြေသားတောင်ကုန်းများကို ထွင်းထုထားသော ယာအိုဒုံး (yaodongs) များဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ ပြိုကျခြင်းကြောင့် အများအပြား သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လူပေါင်း ၂၄၀,၀၀၀ မှ ၆၅၅,၀၀၀ အကြား သေဆုံးခဲ့ရသော [[၁၉၇၆ တန်ရှန်ငလျင်]]သည် ၂၀ ရာစု၏ သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။<ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> [[၁၉၆၀ ချီလီငလျင်]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ပြင်းအား ၉. regular ၅ ဖြင့် ငလျင်တိုင်းတာစက်ဖြင့် တိုင်းတာရရှိခဲ့ဖူးသမျှ အကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ဗဟိုချက်သည် [[ချီလီနိုင်ငံ]]၊ Cañete အနီးတွင် ဖြစ်သည်။ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော စွမ်းအင်သည် နောက်ထပ် အင်အားအကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်သော Good Friday ငလျင် (၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၇ ရက်) ၏ နှစ်ဆခန့် ရှိပြီး၊ ထိုငလျင်သည် အလက်စကာရှိ Prince William Sound တွင် ဗဟိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |title=The Energy Release in Great Earthquakes |author=Kanamori Hiroo |publisher=Journal of Geophysical Research |access-date=2010-10-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |archive-date=2010-07-23 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |title=How Much Bigger? |publisher=United States Geological Survey |access-date=2010-10-10 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607144219/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |url-status=live }}</ref> မှတ်တမ်းတင်ထားသော အကြီးဆုံး ငလျင်ဆယ်ခုလုံးသည် [[မဟာတွန်းကန်အား ငလျင်]]များ (megathrust earthquakes) ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤဆယ်ခုအနက် [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်]]တစ်ခုတည်းသာ သမိုင်းတစ်လျှောက် သေဆုံးမှုအများဆုံး ငလျင်များထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်သော ထင်ရှားသည့် ငလျင်ကြီးများ === မြန်မာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုအရှိဆုံးဖြစ်သော အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာနှင့် ယူရေးရှားကျောက်ချပ်လွှာတို့ ဆုံတွေ့ရာ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင် တည်ရှိနေသဖြင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပြင်းထန်သော ငလျင်ဘေးအန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။<ref name="hurukawa2011">{{cite journal |last=Hurukawa |first=Nobuo |display-authors=etal |title=Seismic hazard mitigation in Myanmar: earthquake monitoring and potential sources of great earthquakes |journal=Journal of Seismology |year=၂၀၁၁ |volume=15 |pages=93–108 |doi=10.1007/s10950-010-9210-x |language=en}}</ref> မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အဓိကကျပြီး ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု အများဆုံးဖြစ်စေခဲ့သော ငလျင်ကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်၊ မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ပြင်းအား ၇.၃ မဂ္ဂနီကျုရှိ ဤငလျင်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် လူအသေအပျောက် အများဆုံး ငလျင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ [[စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြော]]ကို ဗဟိုပြုကာ လှုပ်ခတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး [[ပဲခူးမြို့]]တစ်မြို့တည်းတွင်တင် လူပေါင်း ၅၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရကာ [[ရန်ကုန်မြို့]]တွင်လည်း ရွှေတိဂုံစေတီတော် အပါအဝင် အဆောက်အအုံများစွာ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ကာ စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၅၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="chhibber1934">{{cite book |last=Chhibber |first=H. L. |title=The Geology of Burma |year=၁၉၃၄ |publisher=Macmillan and Co. |location=London |language=en}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဆူမားတြားကျွန်းအနီး ရေအောက်ပြတ်ရွေ့ကြောတွင် ဗဟိုပြုလှုပ်ခတ်ခဲ့သော ၉.၁–၉.၃ မဂ္ဂနီကျုရှိ မဟာငလျင်ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဆူနာမီဒီရေလှိုင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများ (အထူးသဖြင့် ဧရာဝတီတိုင်းနှင့် တနင်္သာရီတိုင်း) သို့ ရိုက်ခတ်ခဲ့ရာ ကမ်းခြေနေ ပြည်သူ ၆၁ ဦးထက်မနည်း အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite journal |last=Satake |first=Kenji |display-authors=etal |title=Tsunami heights and damage along the Myanmar coast from the December 2004 Sumatra-Andaman earthquake |journal=Earth, Planets and Space |year=၂၀၀၆ |volume=58 |pages=243–252 |doi=10.1186/BF03353384 |language=en}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]နှင့် တာလေမြို့အနီးတွင် ပြင်းအား ၆.၈ မဂ္ဂနီကျုဖြင့် လှုပ်ခတ်ခဲ့ရာ လူပေါင်း ၇၀ ကျော် သေဆုံးပြီး နေအိမ်နှင့် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံ ရာပေါင်းများစွာ ပြိုကျပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp000hx4f/executive |title=M 6.8 - Myanmar |publisher=United States Geological Survey |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]အနီး စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြောပေါ်၌ ပြင်းအား ၆.၈ မဂ္ဂနီကျုဖြင့် လှုပ်ခတ်ခဲ့ရာ လူ ၂၆ ဦး သေဆုံးပြီး ဆောက်လုပ်ဆဲ ဧရာဝတီမြစ်ကူးတံတား (ရတနာသိင်္ဃ) အပါအဝင် ရှေးဟောင်းဘုရားပုထိုးများစွာ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Wang |first=Yu |display-authors=etal |title=The 2012 Mw 6.8 Thabeikkyin, Myanmar, Earthquake: A Rupture of the Sagaing Fault |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |year=၂၀၁၄ |volume=104 |issue=6 |pages=2810–2825 |doi=10.1785/0120140081 |language=en}}</ref> === ၂၀၂၅ မန္တလေး-စစ်ကိုင်း ငလျင်ကြီး === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၈ ရက် မြန်မာစံတော်ချိန် မွန်းလွဲ ၁၂ နာရီ ၅၀ မိနစ်ခန့်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း စစ်ကိုင်းမြို့နှင့် [[မန္တလေးမြို့]]အနီးကို ဗဟိုပြု၍ မိုးမင့်စကေး (Moment Magnitude Scale) '''M{{sub|w}} ၇.၇ မှ ၇.၉''' အဆင့်ရှိ လွန်စွာအင်အားပြင်းထန်သော မြေငလျင်တစ်ခု လှုပ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref name="wiki2025eq">{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Myanmar-earthquake-of-2025 |title=Myanmar earthquake of 2025: Deaths, Severity, & Facts |publisher=Encyclopedia Britannica |year=၂၀၂၅ |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> အဆိုပါငလျင်ကြီး လှုပ်ခတ်ပြီး ၁၂ မိနစ်အကြာတွင် ပြင်းအား ၆.၇ မဂ္ဂနီကျုရှိ နောက်ဆက်တွဲငလျင် (Aftershock) တစ်ခု ထပ်မံလှုပ်ခတ်ခဲ့သဖြင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု ပိုမိုပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤငလျင်ကြီးသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ် ပြင်းအား ၇.၉ ရှိ မေမြို့ငလျင်နောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သမျှ အကြီးမားဆုံးသော ငလျင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။<ref name="wiki2025eq"/> အမေရိကန်ဘူမိဗေဒတိုင်းတာရေးအဖွဲ့ (USGS) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ဤငလျင်သည် ကမ္ဘာ့အန္တရာယ်အရှိဆုံး အလျားလိုက်ပြတ်ရွေ့တစ်ခုဖြစ်သည့် [[စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ကြော]] (Sagaing Fault) အောက်ခြေ မိုင် ၆ မိုင် (၁၀ ကီလိုမီတာ) အနက်တွင် တက်ကြွစွာ ရုတ်တရက်လှုပ်ရှားရာမှ စွမ်းအင်များ ပေါက်ကွဲထွက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာသည် ယူရေးရှားကျောက်ချပ်လွှာအောက်သို့ တိုးဝင်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော မြောက်ဘက်သို့ သိသိသာသာ အရှိန်ပြင်းစွာ ရွေ့လျားမှု (Supershear rupture) ကြောင့် မန္တလေးတိုင်း စဉ့်ကူးမြို့မှသည် ပဲခူးတိုင်း ကျောက်တံခါးမြို့အထိ ကီလိုမီတာ ၅၀၀ ခန့် (မိုင် ၃၁၀ ခန့်) အကွာအဝေးအထိ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင် အက်ကွဲကြောင်းများ ကွင်းဆက်လိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ငလျင်ဗဟိုချက်အနီးတွင် မြေပြင်သည် ဘေးတိုက် ၃ မီတာမှ ၅ မီတာအထိ အဆမတန် ရွေ့လျားသွားခဲ့သည်။<ref name="wiki2025eq"/> ငလျင်ကြောင့် မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ နေပြည်တော်၊ မကွေး၊ ပဲခူးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း အပါအဝင် တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ၁၀ ခုခန့် ထိခိုက်ခံစားခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၃,၈၀၀ ကျော် အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ကာ ၅,၁၀၀ ကျော် ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref name="unicef2025">{{cite web |url=https://www.unicef.org/myanmar/my/powerful-earthquake-rocks-myanmar-Myan |title=ငလျင်ကြီးအပြီး ရက်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်အကြာတွင် မြန်မာ့ကလေးငယ်များ အခြေအနေ |publisher=UNICEF Myanmar |year=၂၀၂၅ |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=my}}</ref> ငလျင်လှုပ်ခတ်ချိန်သည် သောကြာနေ့ နေ့လယ်ပိုင်း ဝတ်ပြုချိန်ဖြစ်သဖြင့် ဝတ်ပြုနေသူများရှိရာ ဗလီအချို့နှင့် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများ ပြိုကျမှုကြောင့် လူသေဆုံးမှု ပိုမိုများပြားခဲ့ရသည်။<ref name="wiki2025eq"/> သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများစွာ ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ရာ အထင်ကရ နေရာများဖြစ်သော နှစ်ပေါင်း ၉၀ ကျော် သက်တမ်းရှိ [[ဧရာဝတီမြစ်]]ကူး ရှေးဟောင်း အင်းဝတံတား (စစ်ကိုင်းတံတားဟောင်း) အပိုင်းအချို့ ပြိုကျခဲ့သည်။<ref name="unops2025">{{cite web |url=https://myanmar.un.org/en/291866-initial-situation-report-earthquake-central-myanmar-28-march-2025 |title=Initial Situation Report: Earthquake in Central Myanmar 28 March 2025 |publisher=United Nations in Myanmar |year=၂၀၂၅ |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> မန္တလေးတက္ကသိုလ် အဆောက်အအုံများ၊ [[မန္တလေးနန်းတော်]]နှင့် [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]မြတ်ကြီးတို့တွင် ပျက်စီးမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။စာသင်ကျောင်းပေါင်း ၂,၆၀၀ ကျော်၊ ဆေးရုံ/ဆေးခန်းပေါင်း ၇၈၀ ကျော်နှင့် လူနေအိမ်ခြေ ၅၂,၀၀၀ ကျော် လုံးဝ (သို့မဟုတ်) အစိတ်အပိုင်းအချို့ ပြိုကျပျက်စီးခဲ့သည်။<ref name="unicef2025"/> ဤငလျင်၏ တုန်ခါမှုလှိုင်းများသည် ကီလိုမီတာ ၁,၀၀၀ ကျော် ကွာဝေးသော အိမ်နီးချင်း [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[ဘန်ကောက်မြို့]]အထိ ရိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ဘန်ကောက်တွင် ဆောက်လုပ်ဆဲ အထပ်မြင့်အဆောက်အအုံတစ်ခု ပြိုကျမှုကြောင့် လူ ၂၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ကာ၊ တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့အထိ တုန်ခါမှုများကို ပြင်းထန်စွာ ခံစားခဲ့ရသည်။<ref name="wiki2025eq"/> အသက်ဆုံးရှုံးမှု အများဆုံးဖြစ်စေခဲ့သော ငလျင်များသည် အင်အားကြီးမားသော်လည်း လူဦးရေထူထပ်သော ဒေသများနှင့် နီးစပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သမုဒ္ဒရာနှင့် နီးစပ်ခြင်းတို့ကြောင့် သေဆုံးမှုများခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောနေရာများတွင် ငလျင်များသည် ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ အကွာအဝေးရှိ ဒေသများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော ဆူနာမီများကို မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။ အသက်ဆုံးရှုံးမှု ကြီးမားနိုင်ခြေ အများဆုံးဒေသများမှာ ငလျင်များ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ ရှားပါးသော်လည်း ပြင်းထန်သော ဒေသများနှင့်၊ ငလျင်ခံနိုင်ရည်ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံစည်းမျဉ်းများ ပေါ့လျော့သော၊ မလိုက်နာသော သို့မဟုတ် မရှိသော ဆင်းရဲသည့်ဒေသများ ပါဝင်သည်။ ==ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ပုံ== [[File:Fault types.svg|thumb|ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ<br /> A. [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]<br /> B. [[ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့)]]<br /> C. [[ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့]] ]] ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းနေရာများတွင် ပြတ်ရွေ့ကြောင်းတစ်လျှောက် ကျိုးပဲ့ခြင်းကို တွန်းအားပေးနိုင်လောက်သည့် elastic strain စွမ်းအင် လုံလောက်စွာ စုစည်းမိနေသည်။ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်တစ်လျှောက်တွင် ပွတ်တိုက်မှုအားကို တိုးစေသည့် မည်သည့်မညီညာမှုများ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော မျက်နှာပြင်များ မရှိပါက ပြတ်ရွေ့ဘေးနှစ်ဖက်သည် ချောမွေ့စွာနှင့် ငလျင်လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ရွေ့လျားသွားကြသည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်အများစုတွင် ထိုကဲ့သို့သော ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်များ ရှိနေတတ်ပြီး ၎င်းသည် တွယ်ကပ်-လျှောကျခြင်း အမူအရာ (stick-slip behavior) ပုံစံကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပြတ်ရွေ့ကြောင်း ပိတ်မိသွားသည်နှင့်၊ မြေထုချပ်များအကြား ဆက်တိုက်ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖိအားများ တိုးလာပြီး ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ထုထည်တွင် ဒဏ်(Strain) စွမ်းအင်များ စုစည်းလာသည်။ ဤအခြေအနေသည် ဖိအားများ တိုးလာကာ ကြမ်းတမ်းသည့် မျက်နှာပြင်ကို ချိုးဖျက်နိုင်လောက်သည်အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး၊ ပိတ်မိနေသော ပြတ်ရွေ့အစိတ်အပိုင်းသည် ရုတ်တရက် လျှောကျကာ စုစည်းထားသော စွမ်းအင်များကို ထုတ်လွှတ်လိုက်သည်။<ref name="Ohnaka">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234 | title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes | publisher=Cambridge University Press | author=Ohnaka, M. | year=2013 | page=148 | isbn=978-1-107-35533-0}}</ref> This energy is released as a combination of radiated elastic [[Strain (materials science)|strain]] [[seismic waves]],<ref>{{cite journal | last1 = Vassiliou | first1 = Marius | last2 = Kanamori | first2 = Hiroo | year = 1982 | title = The Energy Release in Earthquakes | journal = Bull. Seismol. Soc. Am. | volume = 72 | pages = 371–387 }}</ref> ဤစွမ်းအင်သည် elastic strain ငလျင်လှိုင်းများ၊ ပြတ်ရွေ့မျက်နှာပြင်၏ ပွတ်တိုက်မှုအပူနှင့် ကျောက်များ ကွဲအက်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ထုတ်လွှတ်ခြင်းဖြစ်ရာ ငလျင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ strain နှင့် stress များ တဖြည်းဖြည်း စုစည်းလာပြီး ရံဖန်ရံခါ ရုတ်တရက် ငလျင်ဖြစ်ပွားခြင်းဖြင့် ပျက်စီးသွားသည့် ဤဖြစ်စဉ်ကို Elastic-Rebound Theory ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ငလျင်၏ စုစုပေါင်းစွမ်းအင်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ၎င်းထက်နည်းသော ပမာဏသာ ငလျင်လှိုင်းစွမ်းအင်အဖြစ် ထုတ်လွှတ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ငလျင်၏ စွမ်းအင်အများစုကို ငလျင် ကျိုးပဲ့မှု (fracture) ကြီးထွားရန်အတွက် အသုံးပြုသည် သို့မဟုတ် ပွတ်တိုက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပူအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ငလျင်များသည် ကမ္ဘာမြေ၏ ရရှိနိုင်သော elastic potential energy ကို လျှော့ချပြီး ၎င်း၏ အပူချိန်ကို မြှင့်တင်ပေးသော်လည်း ဤပြောင်းလဲမှုများသည် ကမ္ဘာမြေအတွင်းပိုင်းမှ အပူစီးဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အလွန်အမင်း နည်းပါးသည်။<ref name="USGS1">{{cite web|last=Spence |first=William |author2=S.A. Sipkin |author3=G.L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey|year=1989 |url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=2009-09-01 }}</ref> ===ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစားများ=== [[ပြတ်ရွေ့]]များသည် ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော အဓိကအမျိုးအစား သုံးမျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် ပြားလွှာချင်းထိစပ်ငလျင်များ (interplate earthquake) ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့ (normal)၊ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့ (reverse သို့မဟုတ် thrust) နှင့် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့ (strike-slip) တို့ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့နှင့် ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် Dip-slip အမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြပြီး ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက် ရွေ့လျားမှုသည် လျှောကျသည့် ဦးတည်ရာ (direction of dip) အတိုင်းဖြစ်ပြီး ရွေ့လျားမှုတွင် ဒေါင်လိုက်အစိတ်အပိုင်း ပါဝင်သည်။ ငလျင်များစွာသည် Dip-slip နှင့် Strike-slip နှစ်မျိုးလုံး၏ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်သော ပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး ၎င်းကို Oblique slip ဟုခေါ်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်၏ အပေါ်ဆုံး၊ ကြွပ်ဆတ်သော အစိတ်အပိုင်းနှင့် ပူပြင်းသည့် မန်တယ်အောက်သို့ နစ်ဝင်နေသော မြေလွှာချပ်များ၏ အေးမြသည့် အစိတ်အပိုင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် elastic စွမ်းအင်ကို စုစည်းပြီး ပြတ်ရွေ့မှုများဖြင့် ထုတ်လွှတ်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သည်။ ၃၀၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၅၇၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ခန့်ထက် ပိုမိုပူပြင်းသော ကျောက်များသည် ဖိအားကို တုံ့ပြန်ရာတွင် စီးဆင်းသွားပြီး ငလျင်များကြောင့် ကျိုးပဲ့ခြင်း မရှိပါ။<ref>{{cite journal |last1=Sibson |first1=R.H. |year=1982 |title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=72 |issue=1 |pages=151–163}}</ref><ref>Sibson, R.H. (2002) "Geology of the crustal earthquake source" International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}</ref> ပြတ်ရွေ့မှုများနှင့် မြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသော ပြတ်ရွေ့များ၏ အမြင့်ဆုံး အရှည်မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁,၀၀၀ ကီလိုမီတာ (၆၂၀ မိုင်) ဖြစ်သည်။ ဥပမာများမှာ အလက်စကာ (၁၉၅၇)၊ ချီလီ (၁၉၆၀) နှင့် ဆူမတြာ (၂၀၀၄) တို့ရှိ ငလျင်များဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ San Andreas Fault (၁၈၅၇၊ ၁၉၀၆)၊ တူရကီရှိ North Anatolian Fault (၁၉၃၉) နှင့် အလက်စကာရှိ Denali Fault (၂၀၀၂) ကဲ့သို့သော အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များပေါ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အရှည်လျားဆုံး ငလျင်ပြတ်ရွေ့မှုများသည် လျှောဝင်နေသော ပြားလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက် အရှည်၏ တစ်ဝက်မှ သုံးပုံတစ်ပုံခန့်သာ ရှိပြီး၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့မှုများသည် ပို၍ပင် တိုတောင်းသည်။ ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များ (Normal Faults) ==== ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ပြန့်ကားနေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- ကွဲထွက်နေသော အစွန်း (divergent boundary) များတွင် အဓိကအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ငလျင်များသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပြင်းအား ၇.၀ ထက် နည်းပါးသည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များစွာသည် အိုက်စလန်ကဲ့သို့သော ပြန့်ကားနေသည့် ဗဟိုများတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာ၏ အထူသည် ၆ ကီလိုမီတာ (၃.၇ မိုင်) ခန့်သာ ရှိသောကြောင့် အများဆုံးပြင်းအားများသည် ပို၍ပင် အကန့်အသတ်ရှိသည်။<ref>Hjaltadóttir S., 2010, "Use of relatively located microearthquakes to map fault patterns and estimate the thickness of the brittle crust in Southwest Iceland"</ref><ref>{{cite web |title=Reports and publications &#124; Seismicity &#124; Icelandic Meteorological office |url=http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |access-date=2011-07-24 |publisher=En.vedur.is |archive-date=2008-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414235419/http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |url-status=live }}</ref> ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ (Reverse Faults) ==== ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် ကမ္ဘာ့မြေလွှာ ကျုံ့ဝင်နေသော နေရာများ၊ ဥပမာ- စုဆုံနေသော အစွန်း (convergent boundary) များတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် convergent boundary များတစ်လျှောက်ရှိ ပြတ်ရွေ့များသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ (megathrust earthquakes ဟုခေါ်သည်) နှင့် ဆက်စပ်နေပြီး၊ ပြင်းအား ၈.၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်အားလုံးနီးပါး ပါဝင်သည်။ Megathrust ငလျင်များသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှ ထုတ်လွှတ်သော စုစုပေါင်း ငလျင်လှုပ်ခါမှုစွမ်းအင်၏ ၉၀% ခန့် ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref>{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |page=17 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=247695067|doi-access=free }}</ref> ==== အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ (Strike-slip Faults) ==== [[အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့]]များသည် ပြတ်ရွေ့၏ ဘေးနှစ်ဖက်သည် အလျားလိုက် တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ဖြတ်သန်းကာ လျှောကျသွားသည့် မတ်စောက်သော ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သည်။ ပြောင်းလဲခြင်း အစွန်း (Transform boundary) များသည် အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့၏ သီးခြားအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း ပြောင်းလဲခြင်းများ (continental transforms) သည် ပြင်းအား ၈.၀ ခန့်အထိ ကြီးမားသော ငလျင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် ဒေါင်လိုက်နီးပါး တည်ရှိလေ့ရှိပြီး ကြွပ်ဆတ်သော မြေလွှာအတွင်း ၁၀ ကီလိုမီတာ (၆.၂ မိုင်) ခန့် အကျယ်ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Instrumental California Earthquake Catalog |url=http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |archive-date=2011-07-25 |access-date=2011-07-24 |publisher=WGCEP}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြင်းအား ၈.၀ ထက် များစွာကြီးမားသော ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ [[File:Kluft-photo-Carrizo-Plain-Nov-2007-Img 0327.jpg|thumb|left|San Andreas Fault ကို လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ ကာရီဇိုလွင်ပြင်တွင် လေကြောင်းဓာတ်ပုံဖြင့် ရိုက်ယူထားပုံ]] ထို့အပြင် ပြတ်ရွေ့အမျိုးအစား သုံးမျိုးတွင် ဖိအားအဆင့်များ၏ အဆင့်ဆင့် ကွာခြားချက်လည်း ရှိသည်။ ပြောင်းပြန်ပြတ်ရွေ့များသည် အမြင့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အလျားလိုက်လျှောပြတ်ရွေ့များသည် အလယ်အလတ် ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ကာ၊ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များသည် အနိမ့်ဆုံး ဖိအားအဆင့်များဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။<ref>{{cite journal | last1 = Schorlemmer | first1 = D. | last2 = Wiemer | first2 = S. | last3 = Wyss | first3 = M. | year = 2005 | title = Variations in earthquake-size distribution across different stress regimes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-22_437_7058/page/538 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7058| pages = 539–542 |bibcode = 2005Natur.437..539S |doi = 10.1038/nature04094 | pmid = 16177788 | s2cid = 4327471 }}</ref> ၎င်းကို ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ကျောက်ထုကို "တွန်းပို့" သော အင်အားဖြစ်သည့် ''အကြီးဆုံး'' ပင်မဖိအား (greatest principal stress) ၏ ဦးတည်ချက်ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အလွယ်တကူ နားလည်နိုင်သည်။ ပုံမှန်ပြတ်ရွေ့များတွင် ကျောက်ထုကို ဒေါင်လိုက် ဦးတည်ရာဘက်သို့ အောက်သို့ တွန်းပို့သဖြင့် တွန်းပို့သော အင်အား (အကြီးဆုံး ပင်မဖိအား) သည် ကျောက်ထု၏ အလေးချိန်နှင့် ညီမျှသည်။ ပြောင်းပြန်တွန်းတင်ခြင်း (Thrusting) ဖြစ်ရပ်တွင် ကျောက်ထုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအား၏ ဦးတည်ရာဘက်သို့ "လွတ်မြောက်" ပြီး အပေါ်သို့ တက်ကာ ကျောက်ထုကို မြှင့်တင်ပေးသဖြင့် ဝန်ပိုသည် အနည်းဆုံး ပင်မဖိအားနှင့် ညီမျှသည်။ Strike-slip faulting သည် အထက်ဖော်ပြပါ အခြားအမျိုးအစား နှစ်မျိုးကြားတွင် အလယ်အလတ်ဖြစ်သည်။ ဤပြတ်ရွေ့ဖြစ်စဉ် ပတ်ဝန်းကျင် သုံးခုတွင် ဖိအားစနစ် ကွာခြားမှုသည် ပြတ်ရွေ့မှုအတွင်း ဖိအားကျဆင်းမှု ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး၊ ပြတ်ရွေ့၏ အရွယ်အစား မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် ကွာခြားမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင် === ငလျင်ပြင်းအား တစ်ယူနစ် တိုးတိုင်း ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အဆသုံးဆယ် တိုးလာသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပြင်းအား ၆.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၃၂ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်ပြီး၊ ပြင်းအား ၇.၀ ရှိသော ငလျင်သည် ပြင်းအား ၅.၀ ရှိသော ငလျင်ထက် စွမ်းအင် ၁,၀၀၀ ဆခန့် ပိုမို ထုတ်လွှတ်သည်။ ပြင်းအား ၈.၆ ရှိသော ငလျင်သည် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း အသုံးပြုခဲ့သော အဏုမြူဗုံး အရွယ်အစား ၁၀,၀၀၀ လုံးနှင့် ညီမျှသော စွမ်းအင်ပမာဏကို ထုတ်လွှတ်သည်။<ref>Geoscience Australia.{{full citation needed|date=December 2022}}</ref> ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ငလျင်တစ်ခုမှ ထုတ်လွှတ်သော စွမ်းအင်နှင့် ၎င်း၏ ပြင်းအားသည် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ ဧရိယာနှင့် ဖိအားကျဆင်းမှုတို့နှင့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal |last1=Wyss |first1=M. |year=1979 |title=Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions |url=https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336 |journal=Geology |volume=7 |issue=7| pages=336–340 |bibcode=1979Geo.....7..336W |doi=10.1130/0091-7613(1979)7<336:EMEMOE>2.0.CO;2}}</ref> ထို့ကြောင့် ပြတ်ရွေ့သွားသော ဧရိယာ၏ အလျားနှင့် အနံ ပိုမိုကြီးမားလေ၊ ရရှိလာသော ပြင်းအားလည်း ပိုမိုကြီးမားလေဖြစ်သည်။ သို့သော် ပြတ်ရွေ့တစ်ခုပေါ်ရှိ အများဆုံးငလျင်ပြင်းအားကို ထိန်းချုပ်သည့် အရေးကြီးဆုံး ကန့်သတ်ချက်မှာ ရရှိနိုင်သော အများဆုံးအလျားမဟုတ်ဘဲ ရရှိနိုင်သော အနံ ဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောက်ပိုင်းကိန်းဂဏန်းသည် အဆ ၂၀ ကွာခြားမှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စုဆုံနေသော ကျောက်ထုလွှာအစွန်းများတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ စောင်းထောင့် (dip angle) သည် အလွန်တိမ်ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ၁၀ ဒီဂရီခန့်သာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |title=Global Centroid Moment Tensor Catalog |publisher=Globalcmt.org |access-date=2011-07-24 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719183137/http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |url-status=live }}</ref> ထို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာရှိ ကြွပ်ဆတ်သော အလွှာအတွင်းရှိ ပြတ်ရွေ့ပြင်၏ အနံသည် ၅၀-၁၀၀ ကီလိုမီတာ (၃၁-၆၂ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သည် (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ် သို့မဟုတ် အလက်စကာ၊ ၁၉၆၄ ခုနှစ်)၊ ၎င်းသည် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်နိုင်စေသည်။ ===ငလျင်ဗဟိုချက်=== [[File:HotelSanSalvador.jpg|thumb|San Salvador မက်ထရိုပိုလစ်ရှိ Gran Hotel အဆောက်အအုံသည် ၁၉၈၆ ခုနှစ် San Salvador ငလျင်ကြောင့် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့ပုံ]] tectonic ငလျင်အများစုသည် [[ပစိဖိတ်မီးတောက်ကွင်း]] (Ring of Fire) အတွင်း ဆယ်ဂဏန်း ကီလိုမီတာထက် မကျော်လွန်သော အနက်များတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ အနက် ၇၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မိုင်) အောက် နည်းသော အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များကို "မျက်နှာပြင်ငလျင်" (shallow-focus earthquakes) ဟု သတ်မှတ်ပြီး၊ ဗဟိုချက်အနက် ၇၀ မှ ၃၀၀ ကီလိုမီတာ (၄၃ မှ ၁၈၆ မိုင်) ကြားရှိ ငလျင်များကို ပုံမှန်အားဖြင့် "အလယ်အလတ်အနက်ငလျင်" (mid-focus or intermediate-depth earthquakes) ဟု ခေါ်သည်။ လျှောဝင်ဇုန်များ (subduction zones) တွင်၊ ပိုမိုဟောင်းနွမ်းပြီး ပိုမိုအေးသော သမုဒ္ဒရာမြေလွှာ (oceanic crust) သည် အခြား tectonic plate အောက်သို့ နစ်ဝင်သွားသည့်အခါ၊ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ (deep-focus earthquakes) သည် ပိုမိုကြီးမားသော အနက်များ (၃၀၀ မှ ၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၉၀ မှ ၄၃၀ မိုင်) အထိ) တွင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။<ref>{{cite web| publisher = [[National Earthquake Information Center]]| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005| date = 17 October 2005| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20170525100314/ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| archive-date = 2017-05-25| url-status = dead| access-date = 2008-08-01}}</ref> ဤကဲ့သို့ ငလျင်လှုပ်ရှားမှုရှိသော လျှောဝင်ဇုန်များကို Wadati-Benioff zones ဟု လူသိများသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များသည် အပူချိန်နှင့် ဖိအားမြင့်မားမှုကြောင့် လျှောဝင်နေသော ကမ္ဘာ့အပေါ်ယံလွှာသည် ကြွပ်ဆတ်တော့ခြင်းမရှိသည့် အနက်များတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ အနက်ရှိုင်းဆုံးငလျင်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအတွက် ဖြစ်နိုင်သော ယန္တရားတစ်ခုမှာ olivine (ကျောက်တစ်မျိုး) သည် spinel (ကျောက်တစ်မျိုး) ဖွဲ့စည်းပုံသို့ အဆင့်ပြောင်းလဲခြင်း (phase transition) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြတ်ရွေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="olivine">{{cite journal| last1 = Greene II | first1 = H.W.| last2 = Burnley | first2 = P.C.| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/732 | journal = Nature| volume = 341| issue = 6244| pages = 733–737| date = October 26, 1989| doi = 10.1038/341733a0| bibcode=1989Natur.341..733G| s2cid = 4287597}}</ref> === ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များ၏ ဝေးရာတွင်ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ === [[File:Global plate motion 2008-04-17.jpg|thumb|200px|ကမ္ဘာ့ tectonic (တက်တိုးနစ်) ကျောက်ထုလွှာရွေ့လျားခြင်း]] ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်များသည် ကုန်းမြေထု၏ကျောက်လွှာများအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၊ အနေအထားမမှန်ခြင်းသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ် ကိုယ်တိုင်ထက် ကျော်လွန်၍ ပို၍ကြီးမား ကျယ်ပြန့်သော ဒေသတစ်ခုလုံးအထိ ပျံ့နှံ့သွားသည်။ San Andreas fault (ဆန် အန်ဒရီးယတ်(စ်) ပြတ်ရွေ့) ကုန်းမြေထုပြောင်းလဲခြင်း အခြေအနေတွင် ငလျင်အများအပြားသည် ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်နှင့် ဝေးရာတွင် ဖြစ်ပွားပြီး ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်း (ဥပမာ “ကြီးစွာချိုးကွေ့သော” နယ်မြေ) အတွင်းရှိ အဓိက ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း များကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျယ်ပြန့်သော ပုံပျက်ခြင်း အပိုင်းအခြားအတွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆွဲအားဒဏ်များနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိသည်။ Northridge earthquake (မြောက်ဘက်တောင်ကြော) ငလျင်သည် ထိနယ်မြေအပိုင်းအခြားအတွင်း၌ မမြင်ရသော ကန်အားပေါ်ရှိ လှုပ်ရှားမှုနှင့် တွဲဆက်ခြင်းခံရသည်။ နောက်ဥပမာတစ်ခုမှာ၊ Arabian (အာရေဘီယန်)နှင့် Zagros (ဇာဂရော့(စ်)) တောင်တန်းများ၏ အနောက်မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အနေအထားမမှန်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော နယ်မြေမှနေ၍ အနောက်တောင် အရပ်တစ်လျှောက် နယ်နိမိတ်သို့ ထောင့်မတ်ကျသော အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ကန်အားလှုပ်ရှားမှုနှင့် အမှန်တကယ်ဖြစ်သော ကျောက်ထုလွှာနယ်နိမိတ်ကိုယ်တိုင်နှင့် နီးကပ်သော အဓိက ပြတ်ရွေ့တစ်လျှောက်ရှိ အစစ်အမှန်ဖြစ်လုနီးပါး ရိုက်ခတ်- လျောကျရွေ့လျားမှုဟူ၍ အပိုင်းကန့်ထားသည်။ ဤအရာကို ငလျင်ဆုံချက်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ဖြင့်သရုပ်ဖော်ပြသည်။ တက်တိုးနစ် ကျောက်ထုလွှာများအားလုံးတွင် ၎င်းတို့၏ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျောက်ထုလွှာများနှင့် အပြန်အလှန် တန်ပြန်သက်ရောက်မှုများနှင့် အနည်ပိ့ုချမှုများ သို့မဟုတ် မပို့ချခြင်း (ဥပမာ- ရေခဲမြစ် အရည်ပျော်ခြင်း) တို့ကြောင့် အတွင်းဖိညှစ်အားစက်ကွင်းများ ရှိကြသည်။ ထိုဖိညှစ်အားများသည် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့ မျက်နှာပြင်များတစ်လျှောက်တွင် ပြတ်တောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် လုံလောက်ကောင်း လုံလောက်မည် ဖြစ်ပြီး ကျောက်ထုလွှာအတွင်း ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို မြင့်တက်စေသည်။ === ပမာဏနှင့် ဖြစ်ပွားမှုကြိမ်နှုန်း === နှစ်စဉ်ငလျင်လှုပ်သည့် အကြိမ်ပေါင်း ၅၀၀,၀၀၀ ဝန်းကျင်ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက်၊ ၁၀၀,၀၀၀ မှာ အမှန်တကယ် သိရှိခံစားနိုင်သည်။ အသေးစားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိနေရာများဖြစ်သော [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်ပြည် ထောင်စု]]ရှိ California (ကယ်လီဖိုးနီးယား)နှင့် Alaska (အလက်စကား)၊ Guatemala (ဂွာတီမာလာ)၊ Chile (ချီလီ)၊ Peru (ပီရူး)၊ Indonesia (အင်ဒိုနီးရှား)၊ Iran (အီရန်)၊ Pakistan (ပါကစ္စတန်)၊ Portugal (ပေါ်တူဂီ)ရှိ Azores (အေဇိုးရီး(စ်))၊ Turkey (တူရကီ)၊ New Zealand (နယူးဇီလန်)၊ Greece (ဂရိ)၊ Italy (အီတလီ)နှင့် Japan (ဂျပန်)တို့တွင် အမြဲတမ်းနီးပါးဖြစ်ပွားနေသော်လည်း ငလျင်များသည် New York City (နယူးယောက်စီးတီး)၊ London (လန်ဒန်)နှင့် Australia (ဩစတြေးလျ) အပါအဝင် မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ကြီးမားသောငလျင်များသည် မကြာခဏ မဖြစ်ပွားပါ၊ ဆက်သွယ်ချက်ကို ထပ်ညွှန်းနှင့်ပြထားသည်- ဥပမာအားဖြင့်- သတ်သတ်မှတ်မှတ် အချိန်တစ်ခုအတွင်းတွင် ပမာဏ(၄)ထက်ကြီးသော ငလျင်များသည် ပမာဏ (၅)ထက်ကြီးသော ငလျင်များထက် အကြမ်းအားဖြင့် ၁၀-ကြိမ်ပို၍ ဖြစ်ပွားသည်။ ဗြိတိသျှနိုင်ငံ (အနိမ့်ပိုင်း မြေငလျင်မြို့) အတွင်းတွင်၊ ဥပမာ၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းများကို ဤသို့တွက်ချက်ကြသည်။ နှစ်စဉ် ၃.၇ - ၄.၆ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခု၊ ၁၀-နှစ်တိုင်းတွင် ၄.၇ - ၅.၅ ပမာဏရှိသော ငလျင်တစ်ခုနှင့် နှစ် ၁၀၀ တိုင်းတွင် ၅.၆ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုကြီးသော ပမာဏရှိသည့် ငလျင်တစ်ခုဟူ၍ဖြစ်သည်။၎င်းအရာမှာ Gutenberg-Richter law (ဂူတင်း(န်)ဘတ်-ရစ်ချတာ) ဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ မြေငလျင်တိုင်းတာရေးစခန်းများ အရေအတွက်သည် ၁၉၃၁-ခုနှစ်တွင် စခန်းပေါင်း ၃၅၀ ခန့်ရှိရာမှ ယနေ့တွင် ထောင်ပေါင်းများစွာအထိ ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ ရလဒ်အားဖြင့် အတိတ်ကာလကထက် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများကို များစွာပို၍ သတင်းပို့နိုင်ပြီဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်းကောင်းမှာ၊ ငလျင်အရေအတွက်တိုးလာသည့်အစား ပစ္စည်းကိရိယာ များသည် အလွန်တိုးတက်လာ၍ဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ ခုနှစ်ကတည်းက ပျမ်းမျှအားဖြင့်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း ၁၈-ခုရှိပြီး (ပမာဏ ၇.၀-၇.၉ ) နှစ်စဉ် ကြီးကျယ်သောငလျင်လှုပ်ခြင်း (ပမာဏ ၈.၀ သို့မဟုတ် ပို၍ကြီးသော) တစ်ခုလှုပ်လေ့ရှိသည်ဟု USGS မှခန့်မှန်းသည်။ ထိုပျမ်းမျှဖြစ်ခြင်းမှာ အတော်အတန် တည်ငြိမ်မှုရှိသည်။ မကြာသေးမီ နှစ်များအတွင်းတွင် စံနစ်တကျ ဦးတည်ရာတစ်ခုအစား ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက် မတည်မငြိမ်ပြောင်းလဲခြင်း တစ်ခုဖြစ်နိုင်ချေရှိသည်ဟု ယူဆသော်လည်း၊ နှစ်စဉ်ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်း အရေအတွက်မှာ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ပမာဏနှင့် ငလျင်ကြိမ်နှုန်းများ၏ ပို၍အသေးစိတ်ကျသော ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များကို USGS တွင်ရရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ အများစု (အကြီးဆုံးများ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ၈၁ ရာခိုင်နှုန်း)သည် ပစိဖိတ်စက်ဝန်း မြေငလျင်ရပ်ဝန်းဟုခေါ်သည့် ကီလိုမီတာ ၄၀, ၀၀၀ ရှည်လျားပြီး မြင်းခွာပုံရှိသော နယ်မြေအပိုင်းအခြား အတွင်းတွင်ရှိပြီး Pacific Ring of Fire (ပစိဖိတ် မီးကွင်း) ဟုလည်းသိရှိကြကာ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် Pacific Plate (ပစိဖိတ် ကျောက်ထုလွှာ) ကိုနယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ကြီးမားသော ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် Himalayan Mountains (ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများ) ကဲ့သို့သော အခြားကျောက်ထုလွှာ နယ်နိမိတ်များတစ်လျှောက်တွင် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။ မြင့်မားသော ငလျင်အန္တရာယ်စက်ကွင်း အတွင်းတွင် မက္ကဆီကိုမြို့၊ တိုကျိုနှင့် တီဟီရန်တို့ကဲ့သို့သော မြို့ကြီး ပြကြီးများ အလျင်အမြန် ကြီးထွားလာခြင်းနှင့်အတူ၊ မြေငလျင်တစ်ခုလှုပ်ခြင်းသည် လူသားပေါင်း ၃ သန်း တိုင်အောင် ၎င်းတို့၏အသက်များကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်ဟု မြေငလျင်ပညာရှင်အချို့တို့သည် သတိပေးကြသည်။ == အကျိုးဆက်များ/သက်ရောက်မှုများ == [[File:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|150px|left|1755 Lisbon earthquake (လဇ်(စ်)ဘွန်း) ငလျင်အပြီးတွင် Lisbon (လဇ်(စ်)ဘွန်း) အားအပျက်အစီးများနှင့် မီးတောက်များအကြားတွင် တွေ့ရပုံကို 1755]] ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ထွင်းထုဖော်ပြ ထားခြင်း၊ ထိုငလျင်သည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၆၀,၀၀၀ ကိုသေကြေပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ဆူနာမီသည် ဆိပ်ကမ်းရှိ သင်္ဘောများကို လွှမ်းခဲ့သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းကြောင့် အောက်ဖော်ပြပါများဟုသာ ကန့်သတ်မထားသော၊ အကျိုးဆက်များဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်း === တုန်ခါခြင်းနှင့် မြေကြီးကွဲထွက်ခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများက ဖန်တီးသော အဓိကအကျိုးဆက်များဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် အဆောက်အဦးများနှင့် အခြားခိုင်ခံ့တောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများကို အနည်းနှင့်အများဆိုသလို ပြင်းထန်သောပျက်စီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဒေသတွင်း အကျိုးဆက်များ၏ ပြင်းအားသည် ရှုပ်ထွေးသော ငလျင်ပမာဏ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ငလျင်ဗဟိုချက်မှ အကွာအဝေးနှင့် လှိုင်းဖြန့်ဝေခြင်း တို့ကိုမြှင့်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် လျော့နည်းစေခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်မည့် ဒေသခံဘူမိဗေဒနှင့် ဘူမိသွင်ပြင်နှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အခြေအနေများပေါ်တွင် မူတည်သည်။ မြေကြီးတုန်ခါခြင်းကို မြေကြီးအရှိန်ဖြင့် တိုင်းတာသည်။ တိကျသော ဒေသခံ ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ၊ ဘူမိသွင်ပြင်ဆိုင်ရာနှင့် ဘူမိဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ သွင်ပြင် လက္ခဏာများသည် နိမ့်ကျသော ပြင်းအားရှိသည့် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများမှပင်လျှင် မြေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် မြင့်မားသော တုန်ခါခြင်းအဆင့်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဤသက်ရောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပွားရာနေရာ သို့မဟုတ် ဒေသတွင်းချဲ့ခြင်း ဟုခေါ်သည်။ ၎င်းမှာအဓိကအားဖြင့် မာကျောနက်ရှိုင်းသော မြေသားမှ ပျော့ပျောင်းသော အပေါ်ယံမြေသားများသို့ မြေငလျင်ရွေ့ လျားမှုပြောင်းလဲခြင်းနှင့် သဘာဝအတိုင်း ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ပို့ချခြင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငလျင်စွမ်းအင် ဆုံချက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကျိုးဆက်များကြောင့်ဖြစ်သည်။ မြေပြင်ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းသည် မြင်နိုင်သော ကွဲပြတ်ထွက်ခြင်းနှင့် ပြတ်ရွေ့လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ကမ္ဘာမြေမျက်နှာပြင် ဖယ်ရှားခြင်းဖြစ်ပြီး ငလျင်အကြီးအကျယ်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ရပ်များတွင် မီတာအချို့ခန့်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်။ မြေပြင်ကွဲထွက်ခြင်းသည် ကြီးမားသော အင်ဂျင်နီယာ အဆောက်အအုံများဖြစ်ကြသော ရေကာတာများ၊ တံတားများနှင့် အဏုမြူစွမ်းအင်ထုတ်လုပ်သည့်စက်ရုံများ အတွက်ကြီးမားသော အန္တရာယ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ထိုအဆောက်အအုံများ၏ သက်တမ်းအတွင်းတွင် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော မည်သည့်မြေမျက်နှာပြင် ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းကိုမဆို ခွဲခြားဖော်ထုတ်ရန် တည်ရှိနေသော ပြတ်ရွေ့များအား စေ့စပ်သေချာစွာ မြေပုံထုတ်ခြင်းကို လိုအပ်သည်။ မြေပြိုကျခြင်းများနှင့် တောင်ပေါ်မှ နှင်းထု၊ ရေခဲထုနှင့် ကျောက်တုံးများ တစ်ဟုန်ထိုးလျှောကျခြင်း === မြေပြိုကျခြင်း === ငလျင်လှုပ်ခြင်းများနှင့်အတူ ပြင်းထန်သော မုန်တိုင်းများ၊ မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ၊ ပင်လယ်ကမ်းခြေ လှိုင်းလုံးများရိုက်ခတ်ခြင်းနှင့် တောမီးလောင်ကျွမ်းခြင်းတို့သည် ဆင်ခြေလျောမတည်ငြိမ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး မြေပြိုကျခြင်းများကဲ့သို့သော အဓိကဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အန္တရာယ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေသည်။ အရေးပေါ် အခြေအနေဆိုင်ရာ အမှုထမ်းများကယ်ဆယ်ရေးကို ကြိုးစားလုပ်ဆောင်နေစဉ် မြေပြိုကျခြင်းအန္တရာယ် ဆက်လက်တည်ရှိကောင်း တည်ရှိနေနိုင်မည်။ === မီးလောင်ခြင်းများ === [[File:Sfearthquake3b.jpg|thumb|150px|1906 San Francisco (ဆန်ဖရန် စစ္စကို) ငလျင်]] ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်ကြောင့်ဖြစ်ပွားသော မီးလောင်မှုများ ငလျင်များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား သို့မဟုတ် ဓာတ်ငွေ့လိုင်းများကို ပျက်စီးစေခြင်းဖြင့် မီးလောင်ခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ပင်မရေပိုက်များ ပေါက်ကွဲထွက်ခြင်းနှင့် ရေဖိအားဆုံးရှုံးသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် မီးလောင်မှု ပျံ့နှံ့ခြင်း စတင်ဖြစ်ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ငြိမ်းသတ်ရန် ခက်ခဲကောင်းခက်ခဲနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၁၉၀၆ ဆန်ဖရန်စစ္စကို ငလျင်တွင် ငလျင်လှုပ်ခြင်းထက် မီးလောင်ခြင်းကြောင့် ပို၍သေဆုံးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ === မြေကြီး အရည်ဖွဲ့ခြင်း === ရေဓာတ်ပြည့်ဝနေသော အဖြုန်းအစေ့ဆန်သည့်ပစ္စည်း (သဲကဲ့သို့သော) အရာများသည် လှုပ်ခါခြင်းကြောင့် ၎င်း၏စွမ်းအင်ကို ယာယီဆုံးရှုံးပြီး အခဲမှ အရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသည့်အခါ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် ခိုင်မာတောင့်တင်းသော အဆောက်အအုံများဖြစ်သည့် အိမ်အဆောက်အဦးများနှင့် တံတားများကို စောင်းခြင်း သို့မဟုတ် အရည်ဖြစ်နေသော နုန်းမြေများအတွင်းသို့ နစ်မြုပ်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤအရာသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်း၏ အကြီးအကျယ် ဖျက်ဆီးသော သက်ရောက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- ၁၉၆၄ Alaska (အလက်(စ်)စကား) ငလျင်တွင် မြေကြီးအရည်ဖွဲ့ခြင်းသည် မြေကြီးအတွင်းသို့ အဆောက်အဦးများစွာကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ပြိုလဲခြင်းတို့ကို ဖြစ်ခဲ့သည်။ === ဆူနာမီ === [[File:2004-tsunami.jpg|thumb|150px|၂၀၀၄ ခုနှစ် ဆူနာမီ မြင်ကွင်းတစ်ခု]] ဆူနာမီများသည် ကြီးမားသောရေထုထည်၏ ရုတ်တရက်လှုပ်ရှားမှုမှ ထွက်ပေါ်လာသော ရှည်လျားသော လှိုင်းအလျားနှင့် အချိန်ကာလရှည်လျားသော ပင်လယ်လှိုင်းလုံးများဖြစ်သည်။ သမုဒ္ဒရာပြင်တွင် လှိုင်းထိပ်များ အတွင်းရှိ အကွာအဝေးသည် ၁၀၀ [[ကီလိုမီတာ]] (၆၂ မိုင်) ထက်ကျော်လွန်နိုင်ပြီး၊ လှိုင်းအချိန်ကာလသည် ငါးမိနစ်မှ တစ်နာရီအတွင်း ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဆူနာမီများသည် ရေအနက်ပေါ်တွင်မူတည်၍ တစ်နာရီလျှင် ၆၀၀-၈၀၀ ကီလိုမီတာ '''(တစ်နာရီလျှင် ၃၇၃-၄၉၇မိုင်)''' ရွေ့လျားသွားလာကြသည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အောက် မြေပြိုကျခြင်းကြောင့် ပေါ်ထွက်လာသော ကြီးမားသည့် လှိုင်းလုံးများသည် အနီးအနားရှိ ပင်လယ်ကမ်းခြေဒေသများကို မိနစ်ပိုင်းအတွင်း စီးနင်းဝင်ရောက်နိုင်သည်။ ဆူနာမီများသည် သမုဒ္ဒရာပြင်ကို ဖြတ်သန်း၍ ကီလိုမီတာ ထောင်ပေါင်းများစွာ ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ပြီး ငလျင်လှုပ်ခြင်းမှ ၎င်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးနောက်တွင် ဝေးလံသော ကမ်းခြေဒေသများတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့်၊ ပမာဏ ၇.၅ ရစ်ချတာစကေးအောက်ရှိ အနိမ့်စားငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ဆူနာမီများကို မဖြစ်ပေါ်စေပါ။ သို့သော်၊ ဤအရာ၏ သာဓကအချို့ကို မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းရှိသည်။ များသောအားဖြင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးစေသော ဆူနာမီများမှာ ပမာဏ ၇.၅ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ငလျင်များကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ === ရေလွှမ်းမိုးခြင်းဆိုသည်မှာ မည်သည့်ရေပမာဏမဆိုလျှံထွက်ပြီး မြေပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် မြစ် သို့မဟုတ် ကန်ကဲ့သို့သော ရေအစုအဝေးတစ်ခုအတွင်းမှ ရေထုထည်သည် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ရန် စုစုပေါင်းဆံ့သော ပမာဏထက်ကျော်လွန်ပြီး အကျိုးဆက်အားဖြင့် ရေအစုအဝေး၏ ပုံမှန်အနားတစ်လျှောက်၏ အပြင်ဘက်သို့ ရေအချို့စီးဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် ထွက်သွားခြင်းဖြစ်ပါက ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အကယ်၍ ရေကာတာများသည် ဖျက်ဆီးခြင်းခံရပါက၊ ရေလွှမ်းမိုးခြင်းသည် ငလျင်လှုပ်ခြင်းများ၏ ဒုတိယသက်ရောက်မှုများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရေကာတာမြစ်များထဲသို့ မြေပြိုခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ထို့နောက်တွင် ပြိုလဲပြီး ရေလွှမ်းမိုးခြင်းများ ကိုဖြစ်စေသည်။ Usoi (ယူဆွိုင်) ရေကာတာသည် ရှေ ့အနာဂတ်တွင်ဖြစ်ပေါ်မည့် ငလျင်အတွင်း၌ ပျက်စီးခဲ့ပါက၊ ငလျင်ကြောင့် ရေကာတာမြေပြိုကျခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ Tajikistan (တာဂျစ် ကစ္စတန်)ရှိ Sarez Lake (ဆာရဇ်(စ်)) ရေကန် အောက်ရှိမြေပြင်သည် ကြီးမားလှသော ရေလွှမ်းမိုးမှု အန္တရာယ်ကျရောက်မည့် အနေအထားတွင်ရှိသည်။ ရေလွှမ်းမိုးမှုသည် အကြမ်းအားဖြင့် လူဦးရေ ၅ သန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ကြောင်း သက်ရောက်မှုခန့်မှန်းခြေများမှ အကြံပြုသည်။ === ပင်လယ်ဒီရေ လှိုင်းအားများ === သေးငယ်သော ပင်လယ်ဒီရေအားများနှင့် မီးတောင်နှင့်မသက်ဆိုင်သော တုန်ခါသည့်လှုပ်ရှားမှုတို့အကြားတွင် ခိုင်ခံ့သောဆက်နွယ်မှုတစ်ရပ်ရှိကြောင်းကို သုတေသနအလုပ်များက ပြသခဲ့သည်။ === လူသားများအပေါ်သက်ရောက်မှုများ === [[File:37 - Tremblement de terre - Août 2007.JPG|left|thumb|150px|၂၀၀၇ Peru (ပီရူး) ငလျင်လှုပ်ပြီးနောက် ရက်သတ္တပတ် တစ်ပတ်အကြာတွင် တွေ့ရသောပျက်စီးနေသည့် အခြေခံအဆောက်အအုံ]] ငလျင်လှုပ်ခြင်းများသည် ရောဂါများ၊ အခြေခံလိုအပ်ချက်များမရှိခြင်း၊ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်း၊ မြင့်မားသော အာမခံ ပရီမီယံများ၊ အထွေထွေ အိမ်ရာအဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခြင်း၊ လမ်းနှင့်တံတားပျက်စီးခြင်းနှင့် အဆောက် အဦးများပြိုလဲခြင်း သို့မဟုတ် ယိမ်းယိုင်ခြင်း (ရှေ့အနာဂတ်တွင် ပြိုလဲခြင်းကို ဦးတည်မည့် အလားအလာရှိ သည်) တို့ကိုဖြစ်စေနိုင်သည်။ ငလျင်များသည် မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်းများ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်ပေါ်ခြင်းများ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောက်ထပ်ပြဿနာများကို ဖြစ်စေသည် - ဥပမာ "နွေရာသီ မရှိသောနှစ်"(၁၈၁၆) တွင်ကဲ့သို့ ကောက်ပဲသီးနှံအများအပြား ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.edu4hazards.org/earthquake.html How to survive an earthquake - Guide for children and youth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227153730/http://www.edu4hazards.org/earthquake.html |date=27 February 2009 }} * [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ Earthquakes] [[Category:ငလျင်များ]] n3gp3fodthmax8y84gwrjfls87yhv6c 0 21426 1037555 450498 2026-06-12T02:01:35Z Salai Rungtoi 22844 /* ဖြစ်စဉ်များ */ 1037555 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | align=right |- | {{ဇွန်လ}} |} [[ဇွန်]]လ၊ (၁၁)ရက်နေ့ သည် [[ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်]]အရ တစ်နှစ်တာ၏ (၁၆၂)ရက်မြောက် ([[ရက်ထပ်နှစ်]]ဖြစ်လျှင် (၁၆၃)ရက်မြောက်) နေ့ရက် ဖြစ်သည်။ ယင်းတစ်နှစ်တာ ကုန်ဆုံးရန် ရက်ပေါင်း (၂၀၃) ရက် ကျန်သေးသည်။ == ဖြစ်စဉ်များ == *[[၂၀၂၆]] - နိုင်ငံကိုယ်စားပြု အသင်းပေါင်း ၄၈ သင်း ဝင်ပြိုင်သော [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလား]]ပြိုင်ပွဲ စတင်ကျင်းပသည်။ * * == မွေးဖွားသူများ == * [[၁၉၀၁]] &ndash; [[ဦးဘဝင်း]]၊ မြန်မာ အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် ဝန်ကြီး ([[၁၉၄၇]] ကွယ်လွန်) * * == ကွယ်လွန်သူများ == *[[၂၀၂၆]] - [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]]၊ ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီး ([[၁၉၇၈]] မွေးဖွား) * * == ပွဲတော်ရက်များ == * * * == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{လများ}} [[Category:ရက်စွဲများ]][[Category:ဇွန်]] cxo7gev03layuvh0nxz19q4k516fqae 0 23292 1037647 1035517 2026-06-12T09:11:42Z Chenzeyan29 141880 /* ကိုးကား */ 1037647 wikitext text/x-wiki {{Short description|Group of the Sino-Tibetan language family}} {{Infobox language family |name = တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ |region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]] |familycolor = Sino-Tibetan |protoname = ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာ |child1 = ''[[ဂေါင်ဒပ်ဘာသာစကား|ဂေါင်ဒပ်]]''၊ ''[[လော့ပူဘာသာစကား|လော့ပူ]]''၊ ''[[အိုလီဘာသာစကား|အိုလီ]]''၊ ''[[လက်ပ်ချာဘာသာစကား|လက်ပ်ချာ]]''၊ [[တာနီဘာသာစကားများ|တာနီ]] |child2 = '''[[အနောက်ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|အနောက်ပိုင်း]]''': [[ဗောဒစ်ဘာသာစကားများ|ဗောဒစ်]]၊ ''[[ဆန်ဂလာဘာသာစကား|ဆန်ဂလာ]]''၊ [[တာမန်ဂစ်ဘာသာစကားများ|တာမန်ဂစ်]]၊ [[အနောက်ဟိမဝန္တာနွယ် ဘာသာစကားများ|အနောက်ဟိမဝန္တာနွယ်]]၊ [[မဂရစ်နွယ် ဘာသာစကားများ|မဂရစ်နွယ်]]၊ [[နယူးဝါးရီဘာသာစကား|နယူးဝါးရီ]]၊ [[ကီရန်တီဘာသာစကားများ|ကီရန်တီ]] |child3 = '''[[အလယ်ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|အလယ်ပိုင်း]]''': [[ဆောလ်ဘာသာစကားများ|ဆောလ် (Sal)]]၊ ''[[ပျူဘာသာစကား|ပျူ]]''၊ [[ကူကီး-ချင်း–နာဂ ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်း–နာဂ]] ([[အိုဘာသာစကားများ|အို]]၊ [[အင်္ဂါမီ–ပိုချူရီ ဘာသာစကားများ|အင်္ဂါမီ–ပိုချူရီ]]၊ ''[[ကသည်းဘာသာစကား|ကသည်း (Meitei)]]''၊ [[တန်ခူးလ်ဘာသာစကားများ|တန်ခူးလ်]]၊ [[ဇီးမီးဘာသာစကားများ|ဇီးမီး]]၊ [[ကူကီး-ချင်း-မီဇို ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်း-မီဇို]]၊ ''[[ကာဘီဘာသာစကား|ကာဘီ]]''), [[မြူအစ်ဘာသာစကားများ|မြူအစ်]]၊ ''[[မီဂျူးဘာသာစကားများ|မီဂျူး]]'' |child4 = '''အရှေ့ပိုင်း''': [[ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ဗမာ-ချမ်းနွယ် (Burmo-Qiangic)]]၊ [[ကရင်ဘာသာစကား|ကရင်]]၊ [[နွန်နွယ် ဘာသာစကားများ|နွန်နွယ် (Nungish)]]၊ ''[[ထူကျားဘာသာစကား|ထူကျား]]'' |child5 = '''အခြား''': [[ဒီဂါရိုဘာသာစကားများ|ဒီဂါရို]]၊ [[ရုရှစ်ဘာသာစကားများ|ရုရှစ်]]၊ [[ခို-ဗွာ ဘာသာစကားများ|ခို-ဗွာ]]၊ ''[[ပူရွိုက်ဘာသာစကား|ပူရွိုက်]]''၊ [[စီယန်ဂစ်ဘာသာစကားများ|စီယန်ဂစ်]]၊ [[မီဂျူးဘာသာစကားများ|မီဂျူး]] |iso5 = tbq |glotto = none |map = Lenguas tibeto-birmanas.png |mapcaption= တိဗက်-ဗမာနွယ်၏ ပင်မကိုင်းခွဲများ- {{col-begin}} {{col-3}} {{legend|#32CD32|[[တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်နွယ်]]}} {{legend|#FFD700|[[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်]]}} {{legend|#FF0000|[[ကရင်ဘာသာစကား|ကရင်နွယ်]]}} {{legend|#FF4500|[[ရွန်ဘာသာစကားများ|ရွန် (Rung)]]}} {{col-3}} {{legend|#8B4513|[[တာနီဘာသာစကားများ|တာနီ]]}} {{legend|#800000|[[ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ချမ်းနွယ် (Qiang)]]}} {{legend|#0000FF|[[ဗိုဒို–ဂါရို ဘာသာစကားများ|ဗိုဒို–ဂါရို]]}} {{legend|#1E90FF|[[ကွန်ညပ်ဘာသာစကားများ|ကွန်ညပ် (Konyak)]]}} {{col-3}} {{legend|#9400D3|[[နာဂဘာသာစကားများ|နာဂ]]}} {{legend|#FF69B4|[[ကသည်းဘာသာစကား|ကသည်း]]}} {{legend|#FF1493|[[ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်း-မီဇို]]}} {{col-end}} }} '''တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ''' (Tibeto-Burman languages) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ကြီးအတွင်း [[တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ]] မပါဝင်သည့် ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားအစုအဖွဲ့အားလုံးကို စုပေါင်းခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုတွင် [[တိဘက်လူမျိုးများ|တိဗက်ဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] နှင့် [[လီဆူဘာသာစကား|ယီဘာသာစကား]] တို့ကဲ့သို့သော အဓိကဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တို့၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားများသည်လည်း ဤအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Thurgood2003">Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> မိသားစုဝင် ဘာသာစကား အမျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်သည် အရှေ့အာရှ၊ တောင်အာရှ နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသများအပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြေပြန့်လွင်ပြင်များတွင်ပါ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ <ref name="Zhang2020">Zhang, H., et al. (2020). "Phylogenetic evidence for the origin and expansion of Sino-Tibetan languages". ''Nature'', 583(7817).</ref> အစဉ်အလာအရ တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီးကို တရုတ်နွယ် (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ပင်မကိုင်းခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း၊ တရုတ်နွယ်မဟုတ်သော ဘာသာစကားများ၏ မူလအစနှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းလင်းတင်ပြထားခြင်း မရှိသေးသလို ဤသို့ ခွဲခြားဖော်ပြခြင်းကို လက်မခံသော သုတေသနပညာရှင် ဦးရေမှာလည်း ပိုမိုများပြားလာနေသည်။ <ref name="Sagart2019">Sagart, L., et al. (2019). "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan languages". ''PNAS'', 116(21).</ref>အထူးသဖြင့် မော်လီကျူး ဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များအရ O3 (O2a2b1a1) DNA သည် တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူများ၏ အဖမျိုးရိုးဗီဇတွင် အများဆုံး တွေ့ရှိရသည့် Haplogroup ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ရှေးဦးလူသားတို့၏ မူလရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှုနှင့် အခြေချနေထိုင်မှု သမိုင်းကြောင်းကို ပြန်လည်ပုံဖော်ရာတွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ <ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia". ''Nature'', 591(7849).</ref> == အုပ်စုသတ်မှတ်မှု == တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံး ဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်ပြီး ပညာရှင်များက ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ လေ့လာခဲ့ကြသည်။၁၉ ရာစုတွင် ဥရောပ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကို စတင်လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က ဘာသာစကားများကို ၎င်းတို့၏ '''ဖွဲ့စည်းပုံ (Structure)''' အပေါ် အခြေခံ၍ အုပ်စုဖွဲ့ခဲ့ကြသည်။ * '''Monosyllabic Theory:''' အစောပိုင်း ပညာရှင်များက စကားလုံး တစ်လုံးချင်း အသံထွက်သော (Monosyllabic) နှင့် အသံနိမ့်အသံမြင့် ရှိသော (Tonal) ဘာသာစကားများဖြစ်သည့် တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် ဘာသာစကားများကို အုပ်စုတစ်ခုတည်းဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ ၁၉၂၀ ကျော်ကာလများတွင် ပြင်သစ်ပညာရှင် '''Jean Przyluski''' က "Sino-Tibetan" ဆိုသည့် အသုံးအနှုန်းကို စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ဤမိသားစုကို အဓိက အကိုင်းအခက် (၃) ခု ခွဲခြားခဲ့သည် - # '''Tibeto-Burman''' (တိဗက်-ဗမာ) # '''Chinese''' (တရုတ်) # '''Tai-Kadai''' (တိုင်-ကဒိုင်) - နောင်တွင် တိုင်''-''ကဒိုင်သည် သီးခြားမိသားစုဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ဝန်းကျင်တွင် ပညာရှင် '''Paul Benedict''' က "Sino-Tibetan Philology" စီမံကိန်းဖြင့် ပိုမိုစနစ်တကျ ခွဲခြားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အဓိက အောင်မြင်မှုမှာ - * '''တိုင်-ကဒိုင် (Tai-Kadai)''' နှင့် '''မြောင်-ယောင် (Hmong-Mien)''' ဘာသာစကားများသည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်များ မဟုတ်ကြောင်း ဖယ်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ * ၎င်းက တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကို '''တရုတ်(Chinese)''' နှင့် '''တိဗက်-ကရင်(Tibeto-Karen)''' ဟူ၍ အဓိက အကိုင်းကြီး နှစ်ခု ခွဲခြားခဲ့ပြီး၊ဤအုပ်စုအောက်တွင် ဗမာဘာသာစကားကိုထားရှိခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒတွင် '''James Matisoff''' က Sino-Tibetan Etymological Dictionary and Thesaurus (STEDT) စီမံကိန်းဖြင့် ရှေးဦးဘာသာစကား (Proto-Sino-Tibetan) ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့ရာမှ - * တရုတ်ဘာသာစကား (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) တို့သည် တူညီသော ဘိုးဘွားဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။ ယခုအခါ ပညာရှင်အချို့ (ဥပမာ- George van Driem) က "Sino-Tibetan" အမည်အစား '''"Trans-Himalayan"'''ဟု ခေါ်ဆိုရန် အဆိုပြုကြသည်။ ဤယူဆချက်အရ တရုတ်ဘာသာစကားသည် သီးခြားအကိုင်းတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာ အကိုင်းအခက်များထဲမှ တစ်ခုသာဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ လက်ရှိတွင် အများစုက တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကို အောက်ပါအတိုင်း အခြေခံခွဲခြားထားသည် - {| class="wikitable" | valign="top" |'''အုပ်စုအမည်''' | valign="top" |'''အဓိကဘာသာစကားများ''' |- | valign="top" |'''Sinitic (တရုတ်နွယ်)''' | valign="top" |မန်ဒရင်း၊ ကန်တုံ၊ ဝူ စသည့် တရုတ်ဘာသာစကားစုများ |- | valign="top" |'''Tibeto-Burman (တိဗက်-ဗမာ)''' | valign="top" |ဗမာ၊ တိဗက်၊ ကရင်၊ ကချင် (ဂျိန်းဖော)၊ လီဆူ၊ နာဂ စသည်ဖြင့် |} == စတင်ရာဒေသ == '''တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများ'''သည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ၏ ပင်မအခြေခံ အစိတ်အပိုင်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤလူမျိုးစုအဖွဲ့အစည်းအတွင်း၌ [[ဗမာလူမျိုး|မြန်မာ (ဗမာ)]]၊ [[တိဘက်လူမျိုးများ|တိဗက်]]၊ [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]] နှင့် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]] လူမျိုးများအပြင် အခြားသော တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားပြော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများစွာ ပါဝင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက်များအရ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ မူလအစပြုရာ မွေးရပ်မြေ သည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ([[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ [[စီချွမ်|စီချွမ်ပြည်နယ်]])၊ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့် မြောက်ပိုင်း]] နှင့် [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း|ဟိမဝန္တာတောင်တန်းဒေသ]]များ ဖြစ်ကြောင်း အများစုက လက်ခံယူဆကြသည်။<ref>Van Driem, George (2001). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region''. Leiden: Brill.</ref> ထိုဒေသများမှတစ်ဆင့် လူဦးရေရွှေ့ပြောင်းမှုများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အဆင့်ဆင့် ခွဲဖြာထွက်လာခဲ့ရာမှ ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့အခြေချလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ {{Multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 250 | image1 = The origin and spread of the Sino-Tibetan language family.png | alt1 = Sagart et al. ၏ မြေပုံ | caption1 = Sagart et al. (၂၀၁၉) ၏ မြောက်တရုတ် (မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း) မွေးရပ်မြေ သီအိုရီမြေပုံ{{sfnp|Sagart|Jacques|Lai|Ryder|2019|pp=10319–10320}} | image2 = Homeland and dispersal of the Sino-Tibetan languages (2).svg | alt2 = van Driem ၏ မြေပုံ | caption2 = Van Driem (၂၀၀၅) ၏ ဆီချွမ်/ဟိမဝန္တာအခြေပြု မွေးရပ်မြေ သီအိုရီမြေပုံ{{sfnp|van Driem|2005|pp=94–97}} | image3 = Homeland and dispersal of the Sino-Tibetan languages.svg | alt3 = Blench ၏ မြေပုံ | caption3 = Blench (၂၀၀၉) ၏ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်းအခြေပြု သီအိုရီမြေပုံ<ref>{{Cite web|last1=Blench|first1=Roger|last2=Post|first2=Mark|date=2010|title=NE Indian languages and the origin of Sino-Tibetan|url=https://www.rogerblench.info/Language/Sino-Tibetan/Blench%20ICSTLL42%20Chiang%20Mai%20paper.pdf|access-date=2021-10-28|website=rogerblench.info|page=20|archive-date=27 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250527064203/https://www.rogerblench.info/Language/Sino-Tibetan/Blench%20ICSTLL42%20Chiang%20Mai%20paper.pdf|url-status=dead}}</ref> }} == မျိုးရိုးဗီဇ== မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇစစ်ဆေးချက်များအရ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများတွင် အချို့သော Haplogroup များ ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော မျိုးရိုးဗီဇလိုင်း (Y-Chromosome DNA) တွင် အဓိကအကျဆုံးတွေ့ရသည့် '''Haplogroup O-M175''' သည် အရှေ့အာရှသားအများစုတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော ဗီဇလိုင်းဖြစ်ပြီး တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများတွင်လည်း အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် တည်ရှိနေသည်။<ref>Karmin, Monika et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". ''Genome Research''.</ref> တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများအကြား မျိုးရိုးဗီဇအရ တူညီစွာ ချိတ်ဆက်နေသော ဘုံ Haplogroup (Shared Haplogroups) များသည် ၎င်းတို့၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ် ကနဦးအစပြုရာ တူညီမှုနှင့် လူမျိုးစုအချင်းချင်း ရောနှောဆက်နွှယ်ခဲ့ပုံများကို ထင်ဟပ်နေစေသည်။<ref>Su, Bing et al. (2000). "Y-Chromosome Evidence for a Northward Migration of Modern Humans into East Asia during the Last Ice Age". ''American Journal of Human Genetics''.</ref> တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုအားလုံးနီးပါးကို တူညီစွာ ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် အဓိက အကျဆုံးသော ဖခင်ဘက်မှ ဘုံဗီဇလိုင်းမှာ '''Haplogroup O-M117''' ဖြစ်သည်။ ဤဗီဇလိုင်းသည် တိဘက်မြင့်တန်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဘက်လူမျိုးများ၊ မြေပြန့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများရှိ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[နာဂလူမျိုး|နာဂ]] လူမျိုးများအကြားတွင် သိသာထင်ရှားစွာ ဗဟိုပြု၍ တူညီစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref>Li, Hui et al. (2008). "Paternal Heritage of Discovery: Y-chromosomal evidence of Han-Tibetan divergence". ''Annals of Human Genetics''.</ref> ဤဘုံဗီဇ တည်ရှိနေမှုက တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများအားလုံးသည် သမိုင်းဦးခေတ်က ကျောက်ခေတ်သစ်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး (အထူးသဖြင့် လူး၊ ဆတ် စိုက်ပျိုးမှု) တိုးတက်လာရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် တရုတ်ပြည်အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် စုပေါင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် "ဘုံဘိုးဘွားလိုင်း" တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်ခွဲဖြာလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဗီဇလိုင်းတွင်လည်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်တို့သည် Haplogroup M9a နှင့် G2a ဗီဇလိုင်းနှစ်ခုလုံးကိုတွေ့ရပြီ တိဘက်လူမျိုးများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများ (ဥပမာ- ဗမာနှင့် ကချင်) အကြားတွင် တူညီစွာ ဖြန့်ကြက်တည်ရှိနေသော ဘုံမိခင်မျိုးရိုးလိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>Wen, Bo et al. (2004). "Genetic evidence supports the Kazakh and Tibeto-Burman connection". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်တွင် နေထိုင်ဆဲဖြစ်သော တိဘက်လူမျိုးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အရှေ့တောင်အာရှ၏ မူလဗီဇများနှင့် ပိုမိုထိစပ်ချိတ်ဆက်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းမှာ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာသောအခါ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၊တိုင်-ရှမ်းများ နှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သွေးနှောရောယှက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ၎င်းတို့၏ [[အော်တိုဆုမ်းမား DNA|အော်တိုဆုမ်းမား ဗီဇပုံစံများ]] (Autosomal DNA profiles) တွင် အထင်ရှားဆုံး တွေ့မြင်နိုင်သည်ဗျာ။<ref>Kutanan, Wibhu et al. (2018). "Asymmetric maternal and paternal genetic histories of Tibeto-Burman speaking groups". ''Scientific Reports''.</ref> တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အခြေအနေ အခက်ခဲဆုံးသော ကုန်းမြင့်ဒေသများနှင့် ရာသီဥတုများတွင် ရေရှည်ရှင်သန်နိုင်ရန်အတွက် ထူးခြားဆန်းပြားသော ရုပ်ပိုင်းနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုများ (Genetic Adaptations) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။<ref>Simonson, T. S., et al. (2010). "Genetic evidence for high-altitude adaptation in Tibetans". ''Science'', 329(5987), 72-75.</ref> EPAS1 နှင့် EGLN1 (အောက်စီဂျင်နည်းပါးမှု ဒဏ်ခံဗီဇ)များသည် တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် (အထူးသဖြင့် တိဘက်လူမျိုးများ) တွင် ထင်ရှားဆုံးတွေ့ရသည့် ဗီဇပြောင်းလဲမှု ဖြစ်သည်။ သာမန်လူသားများ အောက်စီဂျင်နည်းပါးသော အရပ်သို့ ရောက်ပါက သွေးခဲခြင်း၊ လေဖြတ်ခြင်းနှင့် နှလုံးရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း ဤဗီဇပြောင်းလဲမှုကြောင့် ၎င်းတို့သည် သွေးတွင်း ဟေမိုဂလိုဘင် (Hemoglobin) ပမာဏကို ပုံမှန်အတိုင်း ထိန်းညှိပေးကာ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးမရှိဘဲ ကျန်းမာစွာ အသက်ရှူ ရှင်သန်နိုင်သည်။<ref name="Yi2010">Yi, X., et al. (2010). "Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude". ''Science'', 329(5987), 75-78.</ref> သုတေသနများအရ ဤ EPAS1 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းသောင်းချီက မျိုးသုဉ်းသွားခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းလူသားမျိုးနွယ်စု '''ဒနီဆိုဗန် (Denisovans)''' ထံမှ သွေးနှောမှုမှတစ်ဆင့် ဆင်းသက်ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Huerta-Sánchez, E., et al. (2014). "Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression of Denisovan-like DNA". ''Nature'', 512(7513), 194-197.</ref> MTHFR (အအေးဒဏ်နှင့် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ဒဏ်ခံဗီဇ)မှာ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများတွင် ဖောလစ်အက်ဆစ် (Folic Acid) စုပ်ယူမှုနှင့် ဆဲလ်ဒီအန်အေ ပြုပြင်ခြင်းကို အားပေးသည့် MTHFR ဗီဇပြောင်းလဲမှုများ ထင်ရှားသည်။ ယင်းသည် တောင်မြင့်ဒေသများရှိ ပြင်းထန်သော နေရောင်ခြည် (UV Radiation) ဒဏ်ကြောင့် အရေပြားကင်ဆာ မဖြစ်ပွားအောင် ကာကွယ်ပေးသလို၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်ကို မြှင့်တင်ပေးခြင်းဖြင့် အအေးဒဏ်ကို အလွယ်တကူ ခံနိုင်ရည်ရှိစေသည်။<ref>Yang, J., et al. (2017). "High-altitude adaptation of Tibetan MTHFR gene polymorphisms". ''Scientific Reports''.</ref> စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုများ တွင်ဦးနှောက်ဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် စိတ်ဖိစီးမှုဒဏ်ခံဗီဇ (Neuro-Psychological Genes)သည် မကြာသေးမီက ပြုလုပ်ခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများ၏ သွေးလိုင်းတွင် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော ဆဲလ်များအကြား ဆက်သွယ်မှုကို အားကောင်းစေသည့် ဗီဇအပြောင်းအလဲအချို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆိုးရွားပြင်းထန်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေများအောက်တွင် စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုနှင့် တုန်လှုပ်ခြောက်ခြားမှု (Anxiety and Depression) ကို ထိန်းချုပ်ပေးသည့် Neurotransmitter စနစ်ဆိုင်ရာ ဗီဇအပြောင်းအလဲများ ပါဝင်သည်။<ref>Zheng, W., et al. (2023). "Genome-wide evolutionary analysis reveals neurological and psychological adaptations in high-altitude populations". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> ဤအာရုံကြောဆိုင်ရာ ဗီဇပြောင်းလဲမှုများသည် ၎င်းတို့အား သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များနှင့် ဖိအားဒဏ်များကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု (Mental Resilience) ကောင်းမွန်စေပြီး၊ ပတ်ဝန်းကျင်သစ်တွင် အလျင်အမြန် အသားကျ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နိုင်စွမ်း (Strategic Autonomy) ရှိသော အုပ်စုများအဖြစ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စရိုက်လက္ခဏာကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref>Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic and psychological matrix of Tibeto-Burman populations". ''Human Genetics''.</ref> == သဒ္ဒါအသုံးပြုပုံ == တိဗက်-ဗမာစကားများတွင် သဒ္ဒါပုံစံများသည် အခြား အာရှဘာသာများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်သော်လည်း ထူးခြားမှုရှိသည်။ အများအားဖြင့် SOV (ကတ္တား–ကံ–ကြိယာ) စာကြောင်းဖွဲ့စည်းပုံကို အသုံးပြုကြသည်။ဥပမာ “ငါသူ့ကိုပြောတယ်” ဟူသောစာကြောင်းတွင် “ငါ”သည် ကတ္တားဖြစ်ပြီး “သူ”သည်ကံဖြစ်သည် “ပြောတယ်၊ပြောသည်”သည် ကြိယာဖြစ်သည်။ <ref>Bradley (1997); Matisoff (2003); Thurgood & LaPolla (2003)</ref> ဥပမာ အားဖြင့်မြန်မာဘာသာစကားတွင် "ငါ သစ်သီး စားတယ်။"၊ တိဗက်ဘာသာတွင် "Nga za za yin" (ငါ သစ်သီး စားသည်) ။ နာဂဘာသာများတွင်လည်း သဘောတူပုံစံတူသည်။ မြန်မာ – "ငါ၏ စာအုပ်"။ တိဗက် – "Nga’i deb" (ငါ၏ စာအုပ်)။ ကချင် – "Nga ai kaw" (ငါ၏ စာအုပ်)။ ==တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင်များ== [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]၏ အဓိက ဌာနခွဲတစ်ခုဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများကို အောက်ပါအတိုင်း အုပ်စုခွဲခြားနိုင်သည် - === အဓိက ဘာသာစကားအုပ်စုများ === * '''တိဗက်အုပ်စု (Tibetic):''' ** [[တိဗက်ဘာသာစကား]] (Amdo, Kham, Ü-Tsang) ** [[ဒရွန်ခါဘာသာစကား|Dzongkha]] (ဘူတန်နိုင်ငံသုံး) ** ဆစ်ခ်ကင်း (Sikkimese) နှင့် ရှဲပါ့ (Sherpa) * '''လိုလို-ဗမာအုပ်စု (Lolo-Burmese):''' ** [[ဗမာဘာသာစကား]] နှင့် ဗမာနွယ်ဝင်များ (အာချန်/မိုင်းသာ၊ လော်ဝေါ် သို့မဟုတ် မရူ) ** [[ယီဘာသာစကား|လိုလို (ယီ)]]၊ လီဆူ၊ နရှီး၊ အာခါ * '''ကရင်အုပ်စု (Karenic):''' ** [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]]၊ [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] ** [[ကယားဘာသာစကား|ကယား (ကရင်နီ)]]၊ [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]၊ ကယန်း * '''ချင်း-ကူကီး-နာဂအုပ်စု (Kuki-Chin-Naga):''' ** [[ချင်းဘာသာစကား|ချင်း]] (တီးတိန်၊ ဟားခါး စသည်)၊ ကူကီး၊ ဇိုမီး ** [[နာဂဘာသာစကား|နာဂများ]] ** ကသည်း (Meitei) * '''ဆယ်လ်အုပ်စု (Sal):''' ** [[ဂျိန်းဖောဘာသာစကား|ဂျိန်းဖော (ကချင်)]] ** ဇိုင်ဝါး နှင့် လာချိဒ် (ယခင်က လိုလို-ဗမာအုပ်စုဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်) ** [[Luish အုပ်စု]]: သက်၊ ကတူး၊ Andro-Sengmai * '''နုံအုပ်စု (Nungish):''' ** [[ရဝမ်ဘာသာစကား|ရဝမ်]]၊ ထရုံ * '''Qiangic အုပ်စု:''' ** Qiang၊ Pumi၊ Muya၊ Ersu (စီချွမ်ကုန်းမြင့်ဒေသသုံး) * '''Tani အုပ်စု:''' ** Galo, Apatani, Nyishi (အာရုဏာချာပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်သုံး) * '''အခြား ဟိမဝန္တာဒေသစုများ:''' ** '''Bodic အုပ်စု:''' Tamang, Gurung, Magar, Thakali ** '''Kiranti အုပ်စု:''' Rai များ (Bantawa, Chamling စသည်)၊ Limbu ** '''Newaric:''' Newar (Nepal Bhasa), Baram ** '''အခြား:''' Lepcha, Dhimalic, Dhambojiya == ပြောဆိုသူဦးရေနှင့် အခြေအနေ == [[File:Lenguas tibeto-birmanas.png|thumb|right|300px|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားများ ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြမြေပုံ]] "တိဗက်-ဗမာ" ဟူသော အမည်သည် ဤအုပ်စုအတွင်း ပြောဆိုသူ အများဆုံးဖြစ်သည့် ဗမာနှင့် တိဗက်ဘာသာစကားနှစ်ခုကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" ! ဘာသာစကား !! ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) !! အဓိကတည်နေရာ |- | [[ဗမာဘာသာစကား]] || ၃၅ သန်းကျော် || [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |- | [[ယီဘာသာစကား|လိုလို (ယီ)]] || ၁၀ သန်းခန့် || တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း |- | [[တိဗက်ဘာသာစကား]] || ၈ သန်းကျော် || တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသ |- | အခြားဘာသာစကားများ || ၈ သန်းခန့် || ဟိမဝန္တာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ |- | '''စုစုပေါင်း''' || '''၆၁ သန်းခန့်''' || |} တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၆၁ သန်းနီးပါး ရှိသည့်အနက် [[ဗမာဘာသာစကား]] ပြောဆိုသူအရေအတွက်သည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ဖြင့် အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဘာသာစကား အများစုမှာ လူနည်းစု အဖွဲ့အစည်းငယ်များအဖြစ်သာ တည်ရှိကြသည်။ == သမိုင်း == 18 ရာစုအတွင်းတွင် ကျယ်ပြန့်သော စာပေထုံးတမ်းစဉ်လာများရှိသည့် ဘာသာစကားနှစ်ခု ဖြစ်သည့် တိဗက်နှင့် ဗမာအကြား တူညီသည်ကို ပညာရှင်အများအပြား သတိပြုမိခဲ့ကြသည်။နောက်ရာစုနှစ်များတွင် Brian Houghton Hodgson သည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ဘာသာစကားများအကြောင်း အချက်အလက်များစွာကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး လေ့လာခဲ့ရာ အများစုမှာ တိဗက်နှင့် ဗမာ ဘာသာစကား တို့နှင့် ဆက်စပ်မှုများရှိကြောင်း သတိပြုမိလာခဲ့သည်။ {{Sfnp|Hodgson|1853}}အချို့သော အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမြင့်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ဆက်စပ်ဘာသာစကားများကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။"တိဗက်-ဗမာ" ဟူသောအမည်ကို 1856 ခုနှစ်တွင် ပညာရှင် James Logan မှ ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ကရင်ဘာသာစကားများကိုလည်းထိုအဖွဲ့တွင်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ {{Sfnp|Logan|1856}} {{Sfnp|Logan|1858}}Charles Forbes က မိသားစုသည် Max Muller 's Turanian ၏ Gangetic နှင့် Lohitic အကိုင်းအခက်များကို ပေါင်းစည်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်သုံးသပ်ခဲ့ပြီး ဆီးမိုက် ၊ "အာရီယန်" ( [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ]] ) နှင့် တရုတ်ဘာသာစကားများမှလွဲ၍ Eurasian ဘာသာစကားများအားလုံးပါဝင်သော ဧရာမမိသားစုကြီးဖြစ်သည်။ {{Sfnp|Forbes|1878}}''အိန္ဒိယဘာသာဗေဒစစ်တမ်း'' ၏ တတိယမြောက်အတွဲကို ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ အကြောင်းရှင်းလင်းထားသည်။ ဂျာမန်လူမျိုး ဘာသာဗေဒပညာရှင်၊ သမိုင်းပညာရှင်၊ လူမျိုးရေးဆရာ Julius Klaproth က ဗမာ၊ တိဗက်နှင့် တရုတ်အားလုံးတွင် တူညီသော အခြေခံ [[ဝေါဟာရ|ဝေါဟာရများကို]] မျှဝေကြသည်၊ သို့သော် [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] ၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်တို့]] သည် အတော်လေး ကွဲပြားကြောင်း ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ {{Sfnp|van Driem|2001}}1883 ခုနှစ်တွင် Ernst Kuhn နှင့် 1896 ခုနှစ် ဂျာမန် ဘာသာဗေဒပညာရှင် August Conrady အပါအဝင် စာရေးဆရာအများအပြားသည် တိဗက်-ဗမာ နှင့် ထိုင်းတရုတ် ဟူ၍ ကိုင်းဆက်နှစ်ခုပါရှိသော "အင်ဒို-ချိုင်းနား" ဘာသာစကားမိသားစုကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ {{Sfnp|van Driem|2001}}[[တိုင်ဘာသာစကားများ|တိုင် ဘာသာစကားများကို]] တရုတ်နှင့် မျှဝေထားသော ဝေါဟာရနှင့် typological features များကို အခြေခံ၍ ထည့်သွင်းထားခဲ့ပြီးJean Przyluski သည် ''Sino-Tibétain'' (Sino-Tibetan) ဟူသော ဝေါဟာရကို Antoine Meillet နှင့် Marcel Cohen 's ''Les Langues du Monde'' တွင် 1924 ခုနှစ်တွင် အဖွဲ့၏အခန်းခေါင်းစဉ်အဖြစ် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ {{Sfnp|Sapir|1925}} ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နောက်ပိုင်း အနောက်တိုင်းအကောင့်အများစုတွင် တိုင် ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားများ တွင်မထည့်သွင်းကြတော့သော်လည်း တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများအပြားက ၎င်းတို့ကို ထည့်သွင်းထားဆဲဖြစ်သည်။၁၉၇၇ခုနှစ် တွင် Li Fang-Kuei နှင့် Laurent Sagart တို့က တိုင်ဘာသာစကားများ နှင့် တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားများ အကြား၌ regular sound correspondences မရှိကြောင်း ပြသသည်။၁၉၉၀ကျော်ခုနှစ်များတွင် တိုင်နှင့် တရုတ်စကားအကြား အခြေခံဝေါဟာရတူညီမှုများ မရှိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုများသည် “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြထားသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=818-16|title=Ethnologue Tai–Kadai family tree}}</ref>တိဗက်-ဗမာ နှင့် တရုတ်တို့ကြား ဆက်စပ်မှုကို ယခုအခါ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင် အများစု က Roy Andrew Miller နှင့် Christopher Beckwith ကဲ့သို့သော လက်ခံထားသည်။ {{Sfnp|Miller|1974}} {{Sfnp|Beckwith|1996}} {{Sfnp|Beckwith|2002}}မကြာသေးမီက အငြင်းပွားမှုများသည် တရုတ်-တိဗက်ကို တရုတ်နှင့် တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုခွဲများအဖြစ် အဆိုပြုထားခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ဒီခွဲခြားမှုစနစ်ဟာ Kuhn နဲ့ Conrady တို့က ပထမဦးဆုံးတင်ပြခဲ့တာဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းမှာလည်း Paul Benedict (1972) နဲ့ James Matisoff တို့က ထပ်မံကျယ်ပြန့်အောင်တိုက်ပွဲလုပ်ခဲ့ပေမဲ့ “Tibeto-Burman” ဆိုတဲ့အုပ်စုသည် သီးသန့်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်တယ်ဆိုတာကို သက်သေပြနိုင်ဖူးသေးတာ မရှိပါ။ {{Sfnp|Handel|2008}} == ခြုံငုံသုံးသပ်ချက် == တိဗက်-ဗမာဘာသာစကား အများစုသည် သွားလာရန်ခက်ခဲသော တောင်တန်းဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသောကြောင့် ထိုဘာသာစကားများကို လေ့လာရာတွင် အခက်အခဲများရှိခဲ့သည်။ ထိုဘာသာစကားအများစုသည် အရေးအသားစနစ်မရှိကြသေးပါ။အခြားဘာသာစကားများနှင့်တိကျသောဆက်နွယ်မှုကို ဆုံးဖြတ်ရန်ထက် တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားကို ယေဘူယျအားဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည်။ {{Sfnp|Handel|2008}}ဘာသာစကား အုပ်စုခွဲ ဒါဇင်ပေါင်းများစွာရှိပြီး ပြောဆိုသူသန်းပေါင်းများစွာရှိသောလည်း အချို့သော တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများသည် ပျောက်ကွယ်သွားမည့် အန္တရာယ်နှင့်ရင်ဆိုင်ရမှုများရှိသည် {{Sfnp|van Driem|2011a}}။ဤအုပ်စုခွဲများကို ဤနေရာတွင် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ စစ်တမ်းကောက်ယူထားပါသည်။ === အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း === [[File:Ethnolinguistic_map_of_Burma_1972_en.svg|right|thumb|[[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]] နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကား မိသားစုများ]] တိဗက်-ဗမာဘာသာစကား၏ တောင်ဘက်အကျဆုံးအုပ်စုဖြစ်သော [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်ဘာသာစကား]]များကို မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ် နှစ်ဖက်စလုံးတွင် လူသုံးသန်း နီးပါးပြောဆိုကြသည်။ ကရင်ဘာသာစကားသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] နှင့် ထိတွေ့မှုကြောင့် ရည်ညွှန်းထားသည့် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ စကားလုံးအစီအစဉ်ရှိခြင်းတွင် အခြားတိဗက်-ဗမာဘာသာစကားများ (Bai မှလွဲ၍) နှင့် ကွဲပြားသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}} တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားအုပ်စု၏ အကျယ်ပြန့်ဆုံးသော ဘာသာစကားမှာ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]] ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏တရားဝင်ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် စံသတ်မှတ်ကာ မြန်မာဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူပေါင်း ၃၂ သန်းကျော်ရှိပြီး ၁၂ ရာစုအစောပိုင်းကတည်းက စာပေအစဉ်အလာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဗမာဘာသာစကားသည် မြန်မာနှင့် ထိုင်း၊ လာအို၊ ဗီယက်နမ်၊ နှင့် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်တရုတ်]] ကုန်းမြင့်တို့တွင် ဘာသာစကား ၁၀၀ ခန့် ပြောဆိုသော ဘာသာစကား 100 ခန့် ပါဝင်သည့် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်ပြီး အပြင်းအထန်လေ့လာပြီး ကောင်းစွာသတ်မှတ်ထားသော အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည် ။ အဓိကဘာသာစကားများတွင် [[လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ]] ပါဝင်ပြီး အနောက်ဘက် [[စီချွမ်]] နှင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]] မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုသူ နှစ်သန်း၊ အာခါဘာသာစကား နှင့် ဟာနီဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ယူနန်တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာအရှေ့ပိုင်း၊ လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုသူ နှစ်သန်းနှင့် ယူနန်၊ မြန်မာမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]] နှင့် လားဟူ တို့ဖြစ်သည်။ လိုလို အုပ်စုခွဲရှိ ဘာသာစကားအားလုံးသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို သိသိသာသာပြသသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}}၁ ရာစုတွင် တရုတ်အက္ခရာဖြင့် ရေးထားသော [[ပိုင်လင်ဘာသာစကား|ပါလန်]] သီချင်းများသည် လိုလို-ဗမာဘာသာစကားမှ စကားလုံးများကို မှတ်တမ်းတင်ထားပုံရပြီး တရုတ်အစီအစဉ်ဖြင့် စီစဉ်သည်။ {{Sfnp|Coblin|1979}} [[File:Ethnolinguistic map of China 1983.png|thumb|right|Language families of China, with Tibeto-Burman in orange{{efn|Source: United States Central Intelligence Agency, 1983. The map shows the distribution of ethnolinguistic groups according to the historical majority ethnic groups by region. Note this is different from the current distribution due to ongoing internal migration and assimilation.}}]] တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများသည် ကာလကြာရှည်စွာ တရုတ်၏ လွှမ်းမိုးမှု ကြီးမားသောကြောင့် ဆက်နွယ်မှုကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ ယူနန်ပြည်နယ်တွင် စကားပြောသူတစ်သန်းဖြင့် ဘိုင်ဘာသာစကား သည် အငြင်းပွားဖွယ်ဖြစ်ပြီး အလုပ်သမားအချို့က တရုတ်ဘာသာစကားများ၏ ညီမ ဘာသာစကားဖြစ်သည်ဟု အကြံပြုကြသည်။ ယူနန်မြောက်ပိုင်းရှိ နာဇီဘာသာစကားကို လိုလို-ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ တွင် ထည့်သွင်းလေ့ရှိသော်လည်း အခြားပညာရှင်များက ၎င်းကို အမျိုးအစားခွဲခြားမထားဘဲ ထားလိုကြသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}} စီချွမ်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ တောင်ကုန်းများသည် ရှေးဟောင်းအင်္ဂါရပ်များစွာကို ထိန်းသိမ်းထားသည့် [[ချန်းဘာသာစကားအုပ်စု|Qiangic]] နှင့် Rgyalrongic ဘာသာစကားအုပ်စုငယ်များနေထိုင်ရာ နေရာဖြစ်သည်။ တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများတွင် ဟူနန်၊ ဟူဘေး၊ ကွေ့ကျိုးနှင့် ချုံကင်းနယ်နိမိတ်ရှိ ဝူလင်တောင်တန်းများ တွင် ပြောဆိုသော Tujia သည် အရှေ့ဘက်အကျဆုံးဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ပျူနှင့်တန်ဂွတ်ကဲ့သို့ သမိုင်းဝင်ဘာသာစကားနှစ်ခုကိုလည်း တိဗက်-ဗမာဟု ယူဆကြသော်လည်း တိကျသောဆက်နွယ်မှုမှာ မသေချာပါ။ ပထမရာစုနှစ်များက မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ [[ပျူဘာသာစကား|ပျူဘာသာစကားကို]] ဂုပတ္တအက္ခရာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ကမ္ပည်းစာများမှ လူသိများသည်။ ၁၂ ရာစု တရုတ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ [[အနောက်ရှားနယ်|အနောက် Xia]] ၏ [[တန်ဂု ဘာသာစကား|တန်ဂွတ်ဘာသာစကားကို]] တရုတ် တန်ဂတ်အက္ခရာ ဖြင့် ရေးသားထားသော စာသားများစွာဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}} === တိဗက်နှင့် တောင်အာရှ === [[File:South_Asian_Language_Families.png|right|thumb|လိမ္မော်ရောင်ဖြင့် တိဗက်-ဗမာနှင့် တောင်အာရှ ဘာသာစကား မိသားစုများ]] Baltistan ၊ Ladakh ၊ [[နီပေါနိုင်ငံ]] ၊ [[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] ရှိ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် နှင့် အိမ်နီးချင်းဒေသများတွင် လူပေါင်း ရှစ်သန်းကျော်သည် တိဗက်ဘာသာစကား များစွာကို ဆက်စပ်ပြောဆိုကြသည်။ 8 ရာစုမှစတင်ခဲ့သော Classical Tibetan တွင် ကျယ်ပြောလှသော စာပေတစ်ခုအဖြစ်ရှိခဲ့သည်။ တိဗက်ဘာသာစကားများကို အများအားဖြင့် Bodish အုပ်စုအဖြစ် ဘူတန်နှင့် [[အရုဏာစလပဒေသပြည်နယ်|အရုဏာရှယ်ပါရာဒေ့ရှ်]] တို့၏ သေးငယ်သော အရှေ့ Bodish ဘာသာစကားများ ဖြင့် အုပ်စုဖွဲ့ထားသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်ဘက် တောင်စောင်းများတွင်လည်း တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား အများအပြားကို ပြောဆိုကြသည်။ဖော်ထုတ်နိုင်သော အရွယ်အစားကြီးမားသောအုပ်စုများမှာ [[ဟိမာစလပဒေသပြည်နယ်|ဟိမာရှယ်ပရာဒေ့ရှ်]] နှင့် နီပေါနိုင်ငံတို့၏ အနောက်ဟိမဝန္တာဘာသာစကားများ ၊ Tamang တစ်သန်းရှိသော ဘာသာစကားများအပါအဝင် အနောက်နီပေါ၏ Tamangic ဘာသာစကားများ နှင့် နီပေါအရှေ့ပိုင်း Kiranti ဘာသာစကားများ ဖြစ်သည်။ကျန်အုပ်စုများသည် သေးငယ်ပြီး သီးခြားခွဲထားမှုများရှိသည်။နီပေါအလယ်ပိုင်းရှိ နေဝါရီ ဘာသာစကား (Nepal Bhasa) တွင် 12 ရာစုမှ စတင်ခဲ့သော စပီကာနှင့် စာပေပေါင်း တစ်သန်းရှိပြီး လူတစ်သန်းနီးပါးသည် Magaric ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသော်လည်း ကျန်ဘာသာစကားများမှာ သေးငယ်သော စကားပြောအသိုင်းအဝိုင်းများရှိသည်။နီပေါရှိ အခြားအထီးကျန်များနှင့် အုပ်စုငယ်များမှာ Dura ၊ Raji-Raute ၊ Chepangic နှင့် Dhimalish တို့ဖြစ်သည်။Lepcha ကို နီပေါအရှေ့ပိုင်းမှ ဘူတန်အနောက်ဘက်အထိ ဒေသတစ်ခုတွင် ပြောဆိုကြသည်။ {{Sfnp|van Driem|2007}}ဘူတန်၏ဘာသာစကားအများစုမှာ Bodish ဖြစ်သော်လည်း၊ 'Ole ("Black Mountain Monpa")၊ Lhokpu နှင့် Gongduk နှင့် Tshangla ၏ပို၍ကျယ်ပြောသောအသိုက်အဝန်းကြီးသုံးခုလည်းရှိသည်။ {{Sfnp|van Driem|2011a}} တနိုင်းဘာသာစကားများ ကို အရုဏာရှယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ် ၏ တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားအများစုနှင့် တိဗက်၏ ကပ်လျက်ဒေသများ ပြောဆိုကြသည်။ {{Sfnp|Burling|2003}}အရုဏာရှယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ် ၏ ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများသည် Siangic ၊ Kho-Bwa (သို့မဟုတ် Kamengic)၊ Hruso ၊ Miju နှင့် Digaro ဘာသာစကားများ (သို့မဟုတ် Mishmic) အုပ်စုငယ်များမှ ကွဲပြားပါသည်။ {{Sfnp|Burling|2003}}ဤအုပ်စုများသည် တိဗက်-ဗမာ ဝေါဟာရအတော်လေးနည်းပါးကြပြီး၊ Bench နှင့် Post တို့သည် တရုတ်-တိဗက်တွင် ၎င်းတို့၏ပါဝင်မှုကို အငြင်းပွားကြသည်။ {{Sfnp|Blench|Post|2011}} ဘာသာစကားမျိုးစုံနှင့် အုပ်စုခွဲများကို မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ဘက်အထိ ကုန်းမြင့်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းသည် [[နမ်းဘာသာစကားအနွယ်များ|နုံဘာသာစကားများ]] အုပ်စုငယ်အပြင် Jingpho-Luish ဘာသာစကားများဖြစ်သည့် Jingpho-Luish ဘာသာစကားများ [[ကချင်ဘာသာစကား|နေထိုင်ရာ]] နေရာဖြစ်သည်။Brahmaputran သို့မဟုတ် [[ဆယ်လ်ဘာသာစကားများ|Sal ဘာသာစကားများတွင်]] အနည်းဆုံး [[ဘိုရို-ဂါရို ဘာသာစကားများ|Boro-Garo]] နှင့် Konyak ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး အိန္ဒိယပြည်နယ်များမှတဆင့် [[နာဂလန်ပြည်နယ်]] ၊ [[မေဃာလယပြည်နယ်]] နှင့် [[တြိပူရပြည်နယ်]] တို့ကို ဖြတ်၍ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှ ကျယ်ပြန့်သော ဒေသတွင် ပြောဆိုကြပြီး Jingpho-Luish အဖွဲ့တွင် ပါဝင်သည်ဟု ယူဆလေ့ရှိသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}} {{Sfnp|Burling|2003}} [[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်း]] ၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]] နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက်ရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသများသည် Ao ၊ Angami-Pochuri ၊ Tangkhulic နှင့် Zeme ဘာသာစကားအုပ်စုငယ်များအပြင် ကာဘီဘာသာစကား ဖြင့် နေထိုင်ကြသည်။ပြောဆိုသူ ၁.၄ သန်းရှိသော မဏိပူရပြည်နယ်၏ အဓိကဘာသာစကားဖြစ်သော [[ကသည်းဘာသာစကား]] သည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီးချင်းဘာသာစကား]] ၅၀ သို့မဟုတ် [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ချင်းပြည်နယ်]] တို့တွင် ပြောဆိုနေကြပါသည်။ [[မြို(မရူစာ)ဘာသာစကား|မရူဘာသာစကားကို]] ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် မြန်မာကြား [[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ|စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ]] လူတစ်စုက ပြောဆိုကြသည်။ {{Sfnp|Thurgood|2003}} {{Sfnp|Burling|2003}} ==ကိုးကား== <references/> [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဘာသာစကား အမျိုးအစားများ]] mmnnhte8zyciqtrumvsb4rlikxbbx9p 0 23511 1037622 852303 2026-06-12T07:29:42Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037622 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction |name = ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် |native_name = Shanglawt Hpyen |native_name_lang = Kachin |war = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] |image = [[File:Kachin Independence Army flag.svg|200px]] |caption = ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၏ အလံတော် |active= {{Start date|df=yes|1961}}–လက်ရှိ |leaders = ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆွမ်လွတ် ဂွမ်မော် |ideology = [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်အမျိုးသားရေး]]<br>[[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်]] |partof = [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] |headquarters = [[လိုင်ဇာမြို့]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] |area = [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]<br>[[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]<br>အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်း |strength =၁၀,၀၀၀–၁၂,၀၀၀<ref name="MMkio">{{cite web|title=Kachin Independence Organization (KIO) {{!}} Myanmar Peace Monitor|url=http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/155-kio|website=mmpeacemonitor.org|publisher=Myanmar Peace Monitor|access-date=12 March 2018|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312204620/http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/155-kio|archive-date=12 March 2018|url-status=dead}}</ref> | allies = '''[[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]'''<ref>{{cite news|last1=Lynn|first1=Kyaw Ye|title=Curfew imposed after clashes near Myanmar-China border|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|access-date=21 November 2016|agency=Anadolu Agency}}</ref> * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] '''Other allies''' *{{flagicon image|Karen National Liberation Army flag.svg}} [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] *{{flagicon image|Chin National Army Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] *{{flagicon image|Shan State Army (South) Flag.svg}} [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-တောင်ပိုင်း]] *{{flagicon image|Fighting Peacock Flag.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] *{{flagicon image|Flag of Zomi Re-unification Organisation.svg}} [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]] *{{flagicon image|Communist Party of Burma flag (1946-1969).png}} [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] *{{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]<ref>{{cite news |title=Dozens of regime soldiers reportedly killed in clashes with PDFs in eastern Sagaing|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-regime-soldiers-reportedly-killed-in-clashes-with-pdfs-in-eastern-sagaing |work=Myanmar Now |date=29 June 2021}}</ref> |opponents = *{{armed forces|MYA}} |battles = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] |website= }} '''ကချင်လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်''' ({{lang-en|Kachin Independence Army}}; [[ကချင်ဘာသာစကား|ကချင်]]: ''ShangLawt Hpyen''; အတိုကောက် '''KIA''')သည် [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့၊ တပ်မတော်]] (KIO) အဖွဲ့၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၁-ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၄-ခုနှစ်တွင် အစိုးရနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် ချုပ်ဆို၍ နှစ်ဘက် အပစ်အခတ် ရပ်စဲခဲ့သည်။ အပစ်ရပ်ပြီးနောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ (KIA) ထိန်းချုပ် ဒေသများတွင် စစ်ရေးပဋိပက္ခတချို့ ဖြစ်ပွားခဲ့သော်လည်း ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ကို ၁၇ နှစ်ကြာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁-ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့မှ စတင်၍ တိုက်ပွဲများ ပြန်လည် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေးလည်း ပျက်ပြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ စစ်ဦးစီးချုပ်မှာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဂွမ်မော်]] ဖြစ်သည်။ ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (KIA) ကို ၁၉၆၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၅ရက်တွင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တွင် စတည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဌာနချုပ်ကို ထိုင်းနိုင်ငံ ချင်းမိုင်း တွင်ထားရှိခဲ့သည်။ ပထမဆုံး (KIA) စစ်ဦးစီးချုပ်မှာ လထော်ဇော်ဆိုင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၀ အစောပိုင်း ကာလများ၌ (KIA) သည် ဗကပ၊ မဆလ များနှင့်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ပြီး တရုတ်ပြည် ကွန်မြူနစ်ထံမှ လက်နက်အကူအညီ ရယူကာ တပ်မတော်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၄တွင် စစ်အစိုးရနှင့် အပစ်ခတ်ရပ်စဲပြီးနောက် ဒေသတွင်း ဖွံဖြိုးရေးများ၊ မူယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေး စစ်ဆင်ဆင်ရေးများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ လက်နက်ကိုင်များ နယ်ခြါးစောင့်တပ် (BGF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် သဘောတူညီမှု မရခဲ့ပေ။ ထိုစဉ်မှ စစ်​ရေး တင်းမာမှုများ ရှိခဲ့ကြပြီး ၂၀၁၁တွင် ၁၇နှစ်ကြာ အပစ်ခတ်ရပ်စဲရေး မှာ ပျက်သုန်းခဲ့ပြီး ပြည်တွင်းစစ်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်မှာ ယနေ့တိုင် ဖြစ်သည်။ ==၂၀၁၅-၂၀၂၀ခူနှစ်အတွင်းအခြေအနေ== [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) အစိုးရလက်ထက် (၂၀၁၅-၂၀၂၀) ခုနစ်အတွင်းစစ်တပ်နှင့် (KIA) တို့ထိတွေ့တိုက်ပွဲတစ်ပွဲမျှပင်မဖြစ်ပွားခဲ့ပေ။ စစ်တပ်သည် ထိုကာလအတွင်း (KIA) တပ်နှင်တိုက်ပွဲအနည်းငယ်ခန့်သာဖြစ်ပွားခဲသည်။၂၀၁၈ မှ ၂၀၂၀ အောက်တိုဘာလလယ်ခန့်အထိ ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင်[[ရက္ခိုင့်တပ်မတော်]] (AA)၊ [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]] (ARSA)၊ တပ်များနှင့်စစ်တပ်တို့ အပြင်းပြင်းအထန်ထန်တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==၂၀၂၁-ယခုလက်ရှိအခြေအနေ== ၂၀၂၁ ခုနှစ်ဖေဖော်ဝါရီလ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်းမှစပြီး အာဏာသိမ်းစစ်တပ်နှင့် [[KIA]] တို့တစ်ကျော့ပြန်စစ်ပွဲအကြိမ် ၁၀၀ ထက်မနည်းဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကချင်ပြည်နယ် ဒေါ့ဖုန်းယမြို့နယ်ခွဲရှိ အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ တပ်စွဲထားသည့် အလောဘွမ်ဗျူဟာကုန်းတပ်စခန်းကို (KIA) တပ်မဟာ (၅) လက်အောက်ခံ တပ်ရင်းများက မတ်လ ၂၅ ရက် မနက် ၅ နာရီလောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီသည် (KIA) သိမ်းထားသောအလောဘွမ်စခန်းကိုပြန်လည်သိမ်းရန်အတွက် အင်အားအလွန်အကျွံသုံးကာ တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ လေကြောင်းစစ်ဆင်ခြင်း၊ လက်နက်ကြီးများနှင့် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။သို့သော် ယခုတိုင် (KIA) ကထိန်းချုပ်ထားစဲဖြစ်၏။ကချင်ပြည်နယ်တွင်ရှိသော မြို့နယ်များရှိ စစ်စခန်းများအား (KIA) မှသိမ်းပိုက်ခဲ့၏။ ===NUGအစိုးရနှင့်ဆက်ဆံရေး=== KIA သည် စစ်အာဏာရှင်စနစ်အား တိုက်ခိုက်လာခဲ့သည်မှာ ဖေဖော်ဝါရီ ၅ ရက် ၁၉၆၁ ကတည်းကပင်ဖြစ်သည်။ KIA သည် [[NUG]] အစိုးရနှင့် အာဏာသိမ်းမှုစတင်ချိန်ကတည်းကပင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများရှိခဲ့သည်။ NUG နှင့် စစ်ရေးသာမကပဲ နိုင်ငံရေးတွင်းလည်း အားတတ်သရော ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ NUG ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော PDF များအား စစ်သင်တန်းပေးခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်းများတပ်ဆင်ခြင်း၊ ကူညီထောက်ပံ့ခြင်းလုပ်ငန်းများကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ KIA သည် NUG အစိုးရ၏ မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်အတွက် အရေးကြီးသော အခန်းတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လှုပ်ရှားနေပါသည်။ KIA သည် [[၀၃၀၇]] စစ်ဆင်ရေးဟု အမည်တွင်သော စစ်ဆင်ရေးတွင် NUG အစိုးရ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော PDF များနှင့် ပူးပေါင်းကာ တပ်မတော်၏ တပ်စခန်းများ၊ ဗျူဟာကုန်း ၅၀ ကျော်ကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ == တပ်ဖွဲ့ခွဲများ == KIA သည် တပ်မဟာ ၁၀ ခုဖြင့် လှုပ်ရှားနေသော လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။ တပ်မဟာ တစ်ခုတွင် စစ်သည်အင်အား ၁၂၀၀ အထက် ၁၈၀၀ အောက်ဖြစ်ပြီး တပ်ရင်းအင်အားမှာ ၂၅၀ အထက် ၄၀၀ အောက်ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တွင် KIA သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် တပ်မဟာ (၁၁) ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ===တပ်မဟာများ=== * တပ်မဟာ (၁) ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ပူတာအို * အမှတ် (၂) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှ တနိုင်းဒေသ * အမှတ် (၃) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဗန်မော်ခရိုင် * အမှတ် (၄) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှမ်းမြောက် အနောက်ဘက် * အမှတ် (၅) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဝိုင်းမော် အနီးနှင့် ဌာနချုပ်အနီး * အမှတ် (၆) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှ​မ်းမြောက် * အမှတ် (၇) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ပန်းဝါ * အမှတ် (၈) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ မိုးကောင်း၊ မိုးညင်း * အမှတ် (၉) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဖားကန့် * အမှတ် (၁၀) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှေ့ရှမ်းမြောက် ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] 0jzdgiga16pnrqry05nwcmsf2sbu9s0 1037623 1037622 2026-06-12T07:30:00Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ကချင်ပြည်နယ်]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037623 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction |name = ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် |native_name = Shanglawt Hpyen |native_name_lang = Kachin |war = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] |image = [[File:Kachin Independence Army flag.svg|200px]] |caption = ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်၏ အလံတော် |active= {{Start date|df=yes|1961}}–လက်ရှိ |leaders = ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆွမ်လွတ် ဂွမ်မော် |ideology = [[ကချင်လူမျိုး|ကချင်အမျိုးသားရေး]]<br>[[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်]] |partof = [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] |headquarters = [[လိုင်ဇာမြို့]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]] |area = [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]<br>[[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]<br>အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက်ပိုင်း |strength =၁၀,၀၀၀–၁၂,၀၀၀<ref name="MMkio">{{cite web|title=Kachin Independence Organization (KIO) {{!}} Myanmar Peace Monitor|url=http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/155-kio|website=mmpeacemonitor.org|publisher=Myanmar Peace Monitor|access-date=12 March 2018|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312204620/http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/155-kio|archive-date=12 March 2018|url-status=dead}}</ref> | allies = '''[[မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်း မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့]]'''<ref>{{cite news|last1=Lynn|first1=Kyaw Ye|title=Curfew imposed after clashes near Myanmar-China border|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-imposed-after-clashes-near-myanmar-china-border/689281|access-date=21 November 2016|agency=Anadolu Agency}}</ref> * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] '''Other allies''' *{{flagicon image|Karen National Liberation Army flag.svg}} [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] *{{flagicon image|Chin National Army Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] *{{flagicon image|Shan State Army (South) Flag.svg}} [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-တောင်ပိုင်း]] *{{flagicon image|Fighting Peacock Flag.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] *{{flagicon image|Flag of Zomi Re-unification Organisation.svg}} [[ဇိုမီးတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]] *{{flagicon image|Communist Party of Burma flag (1946-1969).png}} [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] *{{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]<ref>{{cite news |title=Dozens of regime soldiers reportedly killed in clashes with PDFs in eastern Sagaing|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/dozens-of-regime-soldiers-reportedly-killed-in-clashes-with-pdfs-in-eastern-sagaing |work=Myanmar Now |date=29 June 2021}}</ref> |opponents = *{{armed forces|MYA}} |battles = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] |website= }} '''ကချင်လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်''' ({{lang-en|Kachin Independence Army}}; [[ကချင်ဘာသာစကား|ကချင်]]: ''ShangLawt Hpyen''; အတိုကောက် '''KIA''')သည် [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့၊ တပ်မတော်]] (KIO) အဖွဲ့၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၁-ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၄-ခုနှစ်တွင် အစိုးရနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ် ချုပ်ဆို၍ နှစ်ဘက် အပစ်အခတ် ရပ်စဲခဲ့သည်။ အပစ်ရပ်ပြီးနောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ (KIA) ထိန်းချုပ် ဒေသများတွင် စစ်ရေးပဋိပက္ခတချို့ ဖြစ်ပွားခဲ့သော်လည်း ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ကို ၁၇ နှစ်ကြာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁-ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့မှ စတင်၍ တိုက်ပွဲများ ပြန်လည် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အပစ်အခတ် ရပ်စဲရေးလည်း ပျက်ပြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ စစ်ဦးစီးချုပ်မှာ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဂွမ်မော်]] ဖြစ်သည်။ ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (KIA) ကို ၁၉၆၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၅ရက်တွင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တွင် စတည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဌာနချုပ်ကို ထိုင်းနိုင်ငံ ချင်းမိုင်း တွင်ထားရှိခဲ့သည်။ ပထမဆုံး (KIA) စစ်ဦးစီးချုပ်မှာ လထော်ဇော်ဆိုင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၀ အစောပိုင်း ကာလများ၌ (KIA) သည် ဗကပ၊ မဆလ များနှင့်ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ပြီး တရုတ်ပြည် ကွန်မြူနစ်ထံမှ လက်နက်အကူအညီ ရယူကာ တပ်မတော်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၄တွင် စစ်အစိုးရနှင့် အပစ်ခတ်ရပ်စဲပြီးနောက် ဒေသတွင်း ဖွံဖြိုးရေးများ၊ မူယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေး စစ်ဆင်ဆင်ရေးများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ လက်နက်ကိုင်များ နယ်ခြါးစောင့်တပ် (BGF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် သဘောတူညီမှု မရခဲ့ပေ။ ထိုစဉ်မှ စစ်​ရေး တင်းမာမှုများ ရှိခဲ့ကြပြီး ၂၀၁၁တွင် ၁၇နှစ်ကြာ အပစ်ခတ်ရပ်စဲရေး မှာ ပျက်သုန်းခဲ့ပြီး ပြည်တွင်းစစ်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်မှာ ယနေ့တိုင် ဖြစ်သည်။ ==၂၀၁၅-၂၀၂၀ခူနှစ်အတွင်းအခြေအနေ== [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) အစိုးရလက်ထက် (၂၀၁၅-၂၀၂၀) ခုနစ်အတွင်းစစ်တပ်နှင့် (KIA) တို့ထိတွေ့တိုက်ပွဲတစ်ပွဲမျှပင်မဖြစ်ပွားခဲ့ပေ။ စစ်တပ်သည် ထိုကာလအတွင်း (KIA) တပ်နှင်တိုက်ပွဲအနည်းငယ်ခန့်သာဖြစ်ပွားခဲသည်။၂၀၁၈ မှ ၂၀၂၀ အောက်တိုဘာလလယ်ခန့်အထိ ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင်[[ရက္ခိုင့်တပ်မတော်]] (AA)၊ [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]] (ARSA)၊ တပ်များနှင့်စစ်တပ်တို့ အပြင်းပြင်းအထန်ထန်တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==၂၀၂၁-ယခုလက်ရှိအခြေအနေ== ၂၀၂၁ ခုနှစ်ဖေဖော်ဝါရီလ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်းမှစပြီး အာဏာသိမ်းစစ်တပ်နှင့် [[KIA]] တို့တစ်ကျော့ပြန်စစ်ပွဲအကြိမ် ၁၀၀ ထက်မနည်းဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ကချင်ပြည်နယ် ဒေါ့ဖုန်းယမြို့နယ်ခွဲရှိ အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ တပ်စွဲထားသည့် အလောဘွမ်ဗျူဟာကုန်းတပ်စခန်းကို (KIA) တပ်မဟာ (၅) လက်အောက်ခံ တပ်ရင်းများက မတ်လ ၂၅ ရက် မနက် ၅ နာရီလောက် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီသည် (KIA) သိမ်းထားသောအလောဘွမ်စခန်းကိုပြန်လည်သိမ်းရန်အတွက် အင်အားအလွန်အကျွံသုံးကာ တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ လေကြောင်းစစ်ဆင်ခြင်း၊ လက်နက်ကြီးများနှင့် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။သို့သော် ယခုတိုင် (KIA) ကထိန်းချုပ်ထားစဲဖြစ်၏။ကချင်ပြည်နယ်တွင်ရှိသော မြို့နယ်များရှိ စစ်စခန်းများအား (KIA) မှသိမ်းပိုက်ခဲ့၏။ ===NUGအစိုးရနှင့်ဆက်ဆံရေး=== KIA သည် စစ်အာဏာရှင်စနစ်အား တိုက်ခိုက်လာခဲ့သည်မှာ ဖေဖော်ဝါရီ ၅ ရက် ၁၉၆၁ ကတည်းကပင်ဖြစ်သည်။ KIA သည် [[NUG]] အစိုးရနှင့် အာဏာသိမ်းမှုစတင်ချိန်ကတည်းကပင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများရှိခဲ့သည်။ NUG နှင့် စစ်ရေးသာမကပဲ နိုင်ငံရေးတွင်းလည်း အားတတ်သရော ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ NUG ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော PDF များအား စစ်သင်တန်းပေးခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်းများတပ်ဆင်ခြင်း၊ ကူညီထောက်ပံ့ခြင်းလုပ်ငန်းများကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ KIA သည် NUG အစိုးရ၏ မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်အတွက် အရေးကြီးသော အခန်းတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လှုပ်ရှားနေပါသည်။ KIA သည် [[၀၃၀၇]] စစ်ဆင်ရေးဟု အမည်တွင်သော စစ်ဆင်ရေးတွင် NUG အစိုးရ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော PDF များနှင့် ပူးပေါင်းကာ တပ်မတော်၏ တပ်စခန်းများ၊ ဗျူဟာကုန်း ၅၀ ကျော်ကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ == တပ်ဖွဲ့ခွဲများ == KIA သည် တပ်မဟာ ၁၀ ခုဖြင့် လှုပ်ရှားနေသော လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။ တပ်မဟာ တစ်ခုတွင် စစ်သည်အင်အား ၁၂၀၀ အထက် ၁၈၀၀ အောက်ဖြစ်ပြီး တပ်ရင်းအင်အားမှာ ၂၅၀ အထက် ၄၀၀ အောက်ဖြစ်သည်။ ယခုအချိန်တွင် KIA သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် တပ်မဟာ (၁၁) ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ===တပ်မဟာများ=== * တပ်မဟာ (၁) ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ပူတာအို * အမှတ် (၂) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှ တနိုင်းဒေသ * အမှတ် (၃) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဗန်မော်ခရိုင် * အမှတ် (၄) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှမ်းမြောက် အနောက်ဘက် * အမှတ် (၅) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဝိုင်းမော် အနီးနှင့် ဌာနချုပ်အနီး * အမှတ် (၆) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှ​မ်းမြောက် * အမှတ် (၇) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ပန်းဝါ * အမှတ် (၈) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ မိုးကောင်း၊ မိုးညင်း * အမှတ် (၉) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ဖားကန့် * အမှတ် (၁၀) တပ်မဟာ၏ လှုပ်ရှားနယ်မြေမှာ ရှေ့ရှမ်းမြောက် ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ်]] rub0iu9h5dj74y3x0jcwepd2vq2309t 0 27989 1037480 688124 2026-06-11T12:09:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037480 wikitext text/x-wiki '''ပဲသဒူ''' သည် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]၊ ပဲသဒူကျေးရွာအုပ်စုရှိ ရွာဖြစ်သည်။ == ၂၀၁၉ ဖြစ်စဉ် == ၂၀၁၉ နှစ်ဦးတွင် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]နှင့် [[ရက္ခိုင့်တပ်တော်|ရခိုင့်တပ်]]တို့ ရွာအရှေ့ဘက်ရှိ ကမ်းအုံပြင်တောင်တန်းတွင် တိုက်ပွဲများဖြစ်ရာ ကနဦးက အနီးရှိ [[သက်ပြေကျရွာ၊ ပဲသဒူ|သက်ပြေကျရွာ]]သို့ လူ ၅၀၀ ခန့် သွားရောက်ခိုလှုံကြသည်။ <ref>"[https://burmese.voanews.com/a/rakhine-6000-myauk-oo-local-flee-/4851841.html တိုက်ပွဲကြောင့် မြောက်ဦးဒေသခံ ၆၀၀၀ ကျော် အိုးအိမ်မဲ့ဖြစ်ခဲ့]". VOA Burmese. 2019-03-28.</ref> နောက် တိုက်ပွဲမှာ မြေပြန့်သို့ရောက်လာရာ သက်ပြေကျရွာသားတို့လည်း စစ်ရှောင်ရသည်နောက် ပဲသဒူသား အိမ်ထောင်စု ၃၂ စု၊ လူ ၁၈၉ ယောက်တို့ [[မင်းပြားမြို့နယ်]]၊ သဌေးကုန်းရွာအနီးသို့ ပြောင်းရသည်။ <ref>"[https://www.bbc.com/burmese/burma-50484152 ရသေ့တောင် စစ်ဘေးရှောင်တွေ ငှက်ပျောအူကို ဟင်းချက်စားနေရ အပါအဝင် မနက်ခင်းသတင်းများ]". BBC Burmese. 2019-11-20.</ref><ref>"[https://news-eleven.com/article/94646 ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဘေးရှောင်စခန်း ၄၀ အနက် မြို့ပြနှင့်အလှမ်းဝေးကွာသည့် စစ်ဘေးရှောင်စခန်း ၃၀ ခန့်တွင် သောက်ရေအခက်အခဲကြုံတွေ့နေ]{{Dead link|date=June 2026 }}". News Eleven. 2019-03-28.</ref> ကျန်သူတို့မှာ ဆွေမျိုးနီးစပ်တို့ရှိရာသို့ စစ်ရှောင်၏။ ၂၀၂၁ ခုတွင် စစ်အေးသည်နောက် ရပ်ရွာပြန်ရာ စစ်ကျန်ဗုံးသီးပေါက်၍ လက်ပံပွင့်ကောက်ထွက်သော ကလေး ၂ ဦး ဒဏ်ရာရသေးသည်။ <ref>ဆောင်းဇာခြည်. "[https://burmese.narinjara.com/news/detail/6040bdc323d48d046b924066 ရသေ့တောင်မြို့နယ်တွင် စစ်လက်နက်အကြွင်းအကျန်ပစ္စည်းပေါက်ကွဲ၍ ကလေးငယ် ၂ နှစ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရ]". နိရဉ္စရာ. 2021-03-04.</ref><ref>ရဲစည်သူကာ. "[https://www.rfa.org/burmese/news/rakhine-land-mine-03122021042723.html ရခိုင်မှာ မိုင်းရှင်းနေစဉ် အရပ်သား လေးဦး မိုင်းထိ]". RFA Burmese. 2021-03-12.</ref> {{Infobox settlement |official_name = ပဲသဒူ |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ပဲသဒူ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ပြည်နယ်များ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[စစ်တွေခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 =ရသေ့တောင်မြို့နယ် |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = [[Pe Tha Du]]<ref>GAD, Feb 2011.</ref> |latNS = N |latd = 20.67816 |longEW = E |longd = 92.71382 |P-code = 197683 }} ==ကိုးကား== <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ရွာများ]] [[Category:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] e1lu13vy4tneu9ok9uvnl6wqvc3hsae 0 51756 1037559 1037453 2026-06-12T02:24:41Z Ninjastrikers 22896 to merge 1037559 wikitext text/x-wiki {{merge|ယွန်းရှမ်းလူမျိုး}} မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းရှိ လန်နားဒေသကို "ယွန်းပြည်" ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် တိုင်နွယ်ဖွားများကို “ဂျွမ်းလူမျိုး” "ယွန်းလူမျိုး" သို့မဟုတ် "[[ယွန်းရှမ်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]" ဟုလည်းကောင်း ရှေးဟောင်းခေတ်ကတည်းက သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မြန်မာ့သမိုင်း၏ နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကဏ္ဍများတွင် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိစပ်မှု ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=ကြည်စိုး |first=မောင် |title=မြန်မာ့သမိုင်းကဏ္ဍစုံ |year=၂၀၀၁ |publisher=ပညာရွှေတောင်စာပေ |language=my}}</ref> [[File:Thai dancer Chiang Mai 2005 003.jpg|thumb|right|260px|[[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း [[ချင်းမိုင်မြို့]] (ယခင် ယွန်းပြည်/ဇင်းမယ်) ၏ ရိုးရာပွဲတော်တစ်ခုတွင် တိုင်းယွန်း (ယွန်းရှမ်း) စံပယ်တင် ကချေသည်ငယ်လေးတစ်ဦးကို ရိုးရာအဝတ်အစား၊ ဆံထုံးတန်ဆာများနှင့်အတူ တွေ့ရစဉ်။]] == ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်ဦး ထိစပ်မှုများ == မြန်မာ့ရာဇဝင်ကျမ်းများအလိုအရ ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာ|အနော်ရထာမင်းစော]] လက်ထက် နိုင်ငံတော်နယ်နိမိတ် ချဲ့ထွင်ရာတွင် အရှေ့ဘက် "ယွန်းပြည်" (ဇင်းမယ်ဒေသ) အထိ ဩဇာသက်ရောက်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် ပုဂံခေတ်နှောင်းနှင့် အင်းဝခေတ်ဦးကာလများတွင် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းရှိ ယွန်းစော်ဘွားများသည် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာမင်းနေပြည်တော်များသို့ စစ်ချီတိုက်ခိုက်ခြင်း၊ သမီးကညာဆက်သခြင်းနှင့် သံတမန်ဆက်သွယ်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။ == တောင်ငူခေတ်နှင့် ဇင်းမယ်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်း (၁၅၅၈) == ယွန်းလူမျိုးများနှင့် မြန်မာတို့အကြား အကြီးမားဆုံးသော သမိုင်းအလှည့်အပြောင်းမှာ ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည့် [[ဘုရင့်နောင်|ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဘုရင့်နောင်သည် ယွန်းတို့၏ မြို့တော် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ယွန်းပြည်တစ်ခွင်လုံးကို မြန်မာ့အင်ပါယာအောက်သို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Harvey |first=G. E. |title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |year=1925 |publisher=Longmans, Green and Co. |language=en}}</ref> ဘုရင့်နောင်သည် ယွန်းလူမျိုးတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မဖျက်ဆီးဘဲ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာစော်ဘွားများကိုပင် ဇင်းမယ်မင်းအဖြစ် ပြန်လည်ခန့်အပ်ကာ သစ္စာခံစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်တိုင်တိုင် ယွန်းပြည်သည် မြန်မာမင်းများခန့်အပ်သော ဘုရင်ခံ သို့မဟုတ် စော်ဘွားများ အုပ်ချုပ်ရာ မြန်မာ့ဩဇာခံ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။ == ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယွန်းလူမျိုးများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခြင်း == ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး [[အလောင်းမင်းတရား]]နှင့် [[ဆင်ဖြူရှင်]]မင်းတို့လက်ထက်တွင် ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် စစ်မက်အပြင်းအထန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြန်မာတပ်မတော်သည် ယွန်းပြည် (ဇင်းမယ်) ကို စစ်အခြေစိုက်စခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ရှုံးယိုးဒယားတပ်များနှင့်အတူ ဖမ်းဆီးရမိသော ယွန်းလူမျိုး သုံ့ပန်းများ၊ အနုပညာသည်များနှင့် လက်မှုပညာသည်များစွာကို မြန်မာပြည်တွင်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=တင် |first=မောင်မောင် |title=ကုန်းဘောင်ခေတ် မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |year=၁၉၆၇ |publisher=လယ်တီမဏ္ဍိုင်ပုံနှိပ်တိုက် |language=my}}</ref> ထိုယွန်းလူမျိုးများကို မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းဒေသ ရတနာပုံ (မန္တလေး) မတည်ထောင်မီ ကုန်းဘောင်ခေတ်နေပြည်တော်များ ဖြစ်ကြသည့် အမရပူရ၊ အင်းဝနှင့် စစ်ကိုင်းပတ်ဝန်းကျင်တွင် "ယွန်းစုရွာ" များ တည်ထောင်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့တိုင် မန္တလေးမြို့ရှိ "ယွန်းစုရပ်" ဟူသော ရပ်ကွက်အမည်မှာ ထိုခေတ်က ယွန်းလူမျိုးများ စုပေါင်းနေထိုင်ခဲ့ရာအရပ် ဖြစ်သည်။မြန်မာပြည်သို့ ရောက်ရှိလာသော ယွန်းအနုပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာကဗျာလင်္ကာ၊ သီချင်းနှင့် အကများကို ဖြန့်ဝေခဲ့ကြရာမှ မြန်မာ့ဂီတတွင် "ယွန်းသီချင်း" (ဥပမာ- ယွန်းဗျော) ဟူ၍ သီးသန့်ကဏ္ဍတစ်ခု ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) နှင့် ကျိုင်းတုံဒေသတို့မှ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသော သို့မဟုတ် စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ရောက်ရှိလာကြသော တိုင်းယွန်း (ယွန်းရှမ်း) လူမျိုးများသည် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း (ပုဂံ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပုပ္ပါး၊ မန္တလေး) သာမက ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (အင်းလေး၊ စံကား၊ ကက္ကူ) နှင့် ကယား (ကရင်နီ) ပြည်နယ်တို့တွင် အနှံ့အပြား အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ခေတ်ကာလရွေ့လျားလာသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့သည် သီးသန့်လူမျိုးအဖြစ် မပေါ်လွင်တော့ဘဲ အထွေထွေ "ရှမ်း" လူမျိုးစာရင်းထဲ၌သာ တစ်ပြေးညီ ပါဝင်သွားခဲ့ကာ ယွန်းရှမ်းစာပေနှင့် ဘာသာစကားမှာလည်း မှေးမှိန်သွားခဲ့ရသည်။<ref name="saisanayk">{{cite journal |last=စံအိုက် |first=ဦးစိုင်း |title=ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများ သမိုင်းကြောင်း |journal=Tai Freedom News |date=February–March 2013 |volume=13 |page=57 |language=my}}</ref> မြန်မာပြည်ရှိ ယွန်းရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ စစ်သုံ့ပန်း သို့မဟုတ် ဘုရားကျွန်များအဖြစ် ရောက်ရှိလာကြခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း စံကား (စမ်ကား) မြို့ရှိ ယွန်းရှမ်းများမှာမူ ပုံစံကွဲပြားသည်။ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၄၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုရန်အတွက် မိမိတို့၏ ဆန္ဒအလျောက် မင်းညီမင်းသားများနှင့်အတူ သီးသန့် ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="saisanayk" /> ယနေ့ခေတ် ထင်ရှားသော '''ကက္ကူဘုရားစု''' အနီးတွင် ရှေးယခင်က သုံ့ပန်းယွန်းရှမ်းရွာတစ်ရွာ ရှိခဲ့ဖူးသည်။ အဆိုပါ သုံ့ပန်းရွာများနှင့် ဘုရားကျွန်ရွာများသည် အစိုးရသို့ အခွန်တော် ပေးဆောင်ရခြင်း မရှိသောကြောင့် ရွာနာမည်သာတည်ရှိပြီး အခွန်ပေးဆောင်ရသည့် တရားဝင်ရွာစာရင်းများ၌ ထည့်သွင်းခြင်း မခံခဲ့ရပေ။ ရောက်ရှိလာသော သုံ့ပန်းယွန်းရှမ်းများထဲတွင် မင်းညီမင်းသား၊ မင်းသမီးများ၊ လူကုဏ်ထံများနှင့် ပညာရှင်များစွာ ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ ယနေ့တိုင် အင်းလေးနှင့် အင်းတိန်ပတ်ဝန်းကျင်၌ "ယွန်းရှမ်းမင်းသမီး၏ အုတ်ဂူ" ဟူသော ကောလာဟလ သမိုင်းစကားများ ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="saisanayk" /> ယွန်းရှမ်းဘာသာစကားအရ (ကူ) ဆိုသည်မှာ "ဘုရားအစုအဝေး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊(ဂွတ်း) ဆိုသည်မှာ "နတ်စင် သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းအစုအဝေး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများသည် ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ကုသိုလ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အထိမ်းအမှတ်မှတ်တမ်းအဖြစ်လည်းကောင်း ဘုရားစေတီများ တည်ထားကိုးကွယ်လေ့ရှိသည်။ ငွေကြေးမတတ်နိုင်သူများမှာမူ "ဘုံသုံးဆင့်ဘုရားကျောင်းဆောင်" ငယ်များကို တည်ဆောက်လှူဒါန်းကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကက္ကူဘုရားစုသည် ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများ သေဆုံးပြီးနောက် လှူဒါန်းခဲ့ကြသည့် ဘုရားစေတီနှင့် ဘုရားကျောင်းဆောင် အစုအဝေးကြီး ဖြစ်သည်။ ကက္ကူဒေသရှိ စေတီပုထိုးများတွင် ဗမာစေတီထီးတော်ပုံစံများနှင့် မတူညီဘဲ ထူးခြားသည့် "ယွန်းရှမ်းစေတီထီးတော်" ပုံစံများကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။ အဆိုပါ ယွန်းရှမ်းကမ္ပည်းစာတမ်းများကို သမိုင်းပညာရှင် ဒေါက်တာသန်းထွန်းက မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး၊ အလှူရှင်အမည်များနှင့် ဆုတောင်းစာများ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref name="saisanayk" /> ယွန်းရှမ်းလူမျိုးများသည် ပန်းတဉ်းပညာ (ကြေးသွန်းပညာ) ၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြပြီး ကယား (ကရင်နီ) ပြည်နယ်အတွင်း၌ ခရစ်နှစ် ၁၈၈၄ ခုနှစ်အထိ ရိုးရာ ဖားစည်များကို သွန်းလောင်းခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သော ချင်းမိုင် (ဇင်းမယ်) နှင့် ကျိုင်းတုံမြို့များတွင် ရွှေပြားခတ်လုပ်ငန်း (ရွှေဆိုင်းလုပ်ငန်း) မှာ အလွန်ကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ ကျိုင်းတုံမြို့၊ မဟာမြတ်မုနိဘုရားဂေါပကအဖွဲ့ဝင် လုံဟောင်ခမ်းတို့၏ မိသားစုသည် ယွန်းရှမ်း (ဂုံရှမ်း) နွယ်ဖွားများဖြစ်ကြပြီး ရွှေပြားခတ်လုပ်ငန်းကို မျိုးဆက်အလိုက် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ သီရိဒုံသမီးတော် (Princess Sirindhorn) သည် မန္တလေးမြို့ရှိ ရွှေပြားခတ်လုပ်ငန်းသို့ လာရောက်လေ့လာခဲ့ဖူးပြီး၊ ထိုလုပ်ငန်းသည် ချင်းမိုင်ယွန်းရှမ်းတို့၏ ရှေးမူအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။<ref name="saisanayk" /> ဝါးထည်အခြေခံပေါ်တွင် သစ်စေးသုတ်လိမ်းပြီး အလှခြယ်သသည့်အတတ်ပညာကို လူမျိုးအမည်ကိုစွဲ၍ "ယွန်းထည်" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အနော်ရထာ သို့မဟုတ် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်က ပုဂံ ဒေသသို့ ယွန်းရှမ်းသုံ့ပန်းများကို နေရာချထားပေးခဲ့ရာမှ ပုဂံယွန်းထည်လုပ်ငန်း စတင်ခဲ့သည်။ ယွန်းရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် ဝါးထည်ကို အလှဆင်ရာတွင် သုံးသော ကော်ကဲ့သို့အရာကို "ဆရိုး" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ ဗမာလူမျိုးများက (စ) အက္ခရာကို (သ) သို့ ပြောင်းလဲ၍ "သရိုး" သို့မဟုတ် "သယိုး" ဟု အသံထွက် ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ယွန်းရှမ်းစကား၌ **"ေှ-မသန"** ဟု ပြောလျှင် "သက်ကယ်စိမ်း၏ ပြာနှင့် သစ်စေးကို ရောစပ်ထားခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယနေ့တိုင် ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ ယွန်းထည်လုပ်ငန်းတွင် ချည်မျှင်ဖြင့် "ဆရိုး" ပြုလုပ်နိုင်ပြီး ဖောင်းကြွရုပ်လုံးပုံစံများ ဖော်နိုင်သော်လည်း၊ ပုဂံဒေသ ယွန်းထည်လုပ်ငန်းတွင်မူ ထိုကဲ့သို့သော ချည်မျှင်သရိုး (သယိုး) ပြုလုပ်သည့် နည်းပညာ မကျန်ရှိတော့ပေ။<ref name="saisanayk" /> == ကျောက်စာနှင့် ရှေးခေတ်စာပေများထဲမှ ယွန်းလူမျိုး == မြန်မာ့ရှေးဟောင်းကျောက်စာများနှင့် ကဗျာလင်္ကာ စာပေအထောက်အထားများတွင် တိုင်ယွန်း (ဇင်းမယ်နွယ်ဖွား) လူမျိုးများကို "ယွန်း"၊ "ယွန်းရှမ်း" သို့မဟုတ် "ဇင်းမယ်သား" ဟု ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းသည် မြန်မာနှင့် ယွန်းလူမျိုးတို့အကြား ခေတ်အဆက်ဆက် ရှိခဲ့သော စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဒွန်တွဲနေပုံကို ပြသနေသည်။ === ရှေးဟောင်းကျောက်စာ အထောက်အထားများ === မြန်မာနိုင်ငံရှိ သမိုင်းဝင်ကျောက်စာအချို့တွင် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် စစ်နိုင်ကမ္ပည်းများ၌ "ယွန်းပြည်" အမည်ကို စတင်တွေ့ရှိရသည်။ ခရစ်နှစ် ၁၅၅၇-၁၅၅၈ တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် ယွန်းပြည် (ဇင်းမယ်)၊ လင်းဇင်း (လာအို) နှင့် အယုဒ္ဓယတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ပဲခူး [[ရွှေဆံတော်ဘုရား (ပဲခူး)|ရွှေဆံတော်စေတီ]]တွင် တပ်ဆင်ခဲ့သည့် "ဘုရင့်နောင်ခေါင်းလောင်းစာ" (မွန်-မြန်မာနှစ်ဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားချက်) ၌ ယွန်းပြည်ကို တရားဝင်အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး သာသနာပြုခဲ့ပုံကို ကမ္ပည်းတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=သန်းထွန်း |first=ဒေါက်တာ |title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် |year=၁၉၆၄ |publisher=မဟာဒဂုန်စာပေ |language=my}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း (စံကား၊ အင်းတိန်နှင့် ကက္ကူဒေသ) ရှိ ရှေးဟောင်းစေတီပုထိုးများမှ ကမ္ပည်းကျောက်စာတိုများနှင့် ခေါင်းလောင်းစာများတွင် ဘုရားမြေလှူဒါန်းခြင်းနှင့်အတူ "ယွန်းကျွန်" (ယွန်းရှမ်းသုံ့ပန်း ဘုရားကျွန်များ) ၏ အမည်များကို ဒေါက်တာသန်းထွန်း အစရှိသည့် သမိုင်းပညာရှင်များက ဖတ်ရှုဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Thaw |first=Kaung |title=Aspects of Myanmar History and Culture |year=၂၀၁၀ |publisher=Gangaw Myaing |language=en}}</ref> အင်းဝခေတ်နှင့် တောင်ငူခေတ် မြန်မာစာဆိုကြီးများသည် မင်းညီမင်းသားများ၏ ဘုန်းတော်ဘွဲ့ "ဧချင်း" များ ရေးသားရာတွင် ယွန်းလူမျိုးတို့ ခေါင်းငုံ့ရိုးကျိုးရပုံကို အားရပါးရ စပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ * '''ရှင်သံခို၏ "မင်းရဲဒိဗ္ဗဧချင်း" (တောင်ငူခေတ်):''' :> ''"ယွန်းပြည်ဇင်းမယ်၊ တလည်လည်လျှင်၊ ဝေကျယ်တိုင်းခွင်၊ မင်းရင်အစုံ၊ ခစားရုံနှင့်..."'' : ဟု စပ်ဆိုကာ ဇင်းမယ်ယွန်းမင်းသားများသည် မြန်မာဘုရင်ထံ၌ လာရောက်ခစားရပုံကို ရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ * '''လှေရှည်ဦးရွှေနီ၏ "ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရားကြီးဧချင်း" (ကုန်းဘောင်ခေတ်):''' : ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဇင်းမယ်မှ ယွန်းသူရဲကောင်းများနှင့် သုံ့ပန်းများကို ခေါ်ဆောင်လာပုံကို အောက်ပါအတိုင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်— :> ''"ယွန်းသားတထောင်၊ ဓားတောင်ရောင်ဝင်း၊ ဝန်းရံခြင်းဖြင့်၊ မင်းလည်းရဲမတ်၊ သေနတ်မျိုးကွဲ၊ တပ်လုံးပြဲမျှ..."''<ref>{{cite book |last=ဇော်ဂျီ |first=ဦး |title=မြန်မာစာပေသမိုင်းနှင့် ဧချင်းစာပေ |year=၁၉၇၅ |publisher=စာပေဗိမာန် |language=my}}</ref> : ၎င်းသည် ယွန်းလူမျိုး သေနတ်ကိုင်တပ်သားများကို မြန်မာ့စစ်တပ်အတွင်း သွတ်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည့် သမိုင်းစစ်စစ်ကို ကဗျာဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြန်မာ့ဂီတအနုပညာနှင့် "ယွန်းသီချင်း" များ === ကုန်းဘောင်ခေတ် နေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိလာသည့် ယွန်းသုံ့ပန်း အနုပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာတူရိယာများနှင့် လေယူလေသိမ်းများကို မြန်မာ့မဟာဂီတအတွင်းသို့ အမွေပေးခဲ့သည်။ မြန်မာ့ဂီတလောကတွင် "ယွန်းသီချင်း" သို့မဟုတ် "ယွန်းဗျော" (ဇင်းမယ်ဆိုင်းသံ) ဟူ၍ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် [[မြဝတီမင်းကြီး ဦးစ]] ကဲ့သို့သော ဂီတစာဆိုကြီးများသည် ယွန်းရိုးရာသံစဉ်များကို အခြေခံကာ မြန်မာစာသားများ သွတ်သွင်း၍ နန်းတွင်းကြိုးသီချင်းနှင့် ကရုဏာသံ ကဗျာများကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=နိုင် |first=ဦးမောင်မောင် |title=မြန်မာ့မဟာဂီတနှင့် တူရိယာသမိုင်း |year=၁၉၈၂ |publisher=နှလုံးလှစာပေ |language=my}}</ref> ==ကျမ်းကိုးစာရင်း== *(၁)စကားမြို့သမိုင်း *(၂)ဇင်းမယ်ရာဇဝင်၊ မြန်မာ့သမိုင်းအဖွဲ့၊ အနှစ်(၅၀)စာစောင်၊ ၂၀၀၅။ *(၃)Upper Burma Gazetteer, By J.G.Scott, Govt. Printing, Rangoon, Burma, 1901. *(၄)ကိုယ်တိုင်လေ့လာချက်များ {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] == ကိုးကား == {{Reflist}} p4rwb9kptznpjzfb95ovqkq76estxfv 0 52913 1037522 893824 2026-06-11T14:49:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037522 wikitext text/x-wiki {{Infobox district |name = မင်းတပ်ခရိုင် |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ခရိုင်]] |image_skyline = |image_map = Mindat district in Chin state.svg |map_caption = ချင်းပြည်နယ်အတွင်းတည်နေရာ |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|Burma}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ချင်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်ပေါင်း]] |subdivision_name2 = ၂ |subdivision_type3 = မြို့တော် |subdivision_name3 = [[မင်းတပ်မြို့]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population = ၂၁၂,၂၅၅<ref>{{Citation|date= 26 August 2014|title= Provisional Results Census 26 August 2014 FINAL|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၁၇|url= http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|accessdate= February 26, 2015|archive-date= 12 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140912105647/http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|url-status= dead}}</ref> |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_footnotes = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 21 |latm = 28 |lats = |longEW = E |longd = 93 |longm = 24 |longs = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6:30 |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |website = |footnotes = }} '''မင်းတပ်ခရိုင်''' ({{lang-en|Mindat District}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]တွင် ပါဝင်သောခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[မင်းတပ်မြို့]]ဖြစ်သည်။ == ပါဝင်​​သောမြို့နယ်များ == [[File:Mindat tsp in Mindat district.svg|thumb|မင်းတပ်ခရိုင်မြို့နယ်များ {{legend|#E31A1C|မင်းတပ်မြို့နယ်}} {{legend|#0000FF|ကန်ပက်လက်မြို့နယ်}}]] မင်းတပ်ခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များနှင့် မြို့များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲရေးဌာန |url=http://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Myanmar_PCodes_Release_Chin_State_MIMU_Mar14.xls |accessdate=27 February 2015 |archivedate=1 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701165847/http://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Myanmar_PCodes_Release_Chin_State_MIMU_Mar14.xls }}</ref> *[[မင်းတပ်မြို့နယ်]] **[[မင်းတပ်မြို့]] **မကွီအိမ်နူးမြို့ *[[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]] **[[ကန်ပက်လက်မြို့]] **[[ကျင်‌ဒွေးမြို့]] [[မတူပီမြို့နယ်|မတူပီ]]နှင့် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]များမှာ ယခင်က မင်းတပ်ခရိုင်အတွင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် [[မတူပီခရိုင်]]အဖြစ် ခွဲထုတ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/120845|title=မတူပီမြို့နှင့် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် ခရိုင်ရုံး တည်ဆောက်ရန် လျာထားမှုကို သဘောမတူဘဲ မြို့၏ စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ်အတွင်း၌သာ ဆောက်လုပ်ရန် လိုလားကြောင်း ဒေသခံများက ရန်ကုန်မြို့၌ သတင်းစာ ရှင်းလင်း|publisher=အီလဲဗင်း သတင်းစာ|accessdate=|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005180410/https://news-eleven.com/article/120845|url-status=dead}}</ref> ==ပထဝီဝင်အနေအထား== ===နယ်နိမိတ်=== မြောက်ဘက်တွင် [[မတူပီခရိုင်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် မကွေးတိုင်းမှ [[ဂန့်ဂေါခရိုင်]]၊ [[မင်းဘူးခရိုင်]]၊ တောင်ဘက်တွင် မင်းဘူးခရိုင်၊ အနောက်ဘက်တွင် မတူပီခရိုင်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်မှ [[မြောက်ဦးခရိုင်]]တို့ တည်ရှိသည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== ခရိုင်အတွင်း တောင်ကုန်းတောင်တန်းများ ပေါများကာ သစ်တောများလွှမ်းခြုံထားသည်။ ခေါနူးစုမ် ([[နတ်မတောင်]])မှာ ထင်ရှားပြီး အမြင့်ပေ (၁၀၂၀၀)ပေမြင့်ကာ [[နတ်မတောင် အမျိုးသားဥယျာဉ်|နတ်မတောင်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]တည်ရှိသည်။ မိုးပီတောင်နှင့် မြင်းချီတောင်တို့မှာလည်း ထင်ရှားသည်။ ===ရေဆင်း=== ခရိုင်အတွင်း မြစ်ချောင်းများ ပေါများသည်။ ကျောက်စစ်ချောင်း၊ ကတင်းချောင်း၊ ဆောချောင်း၊ ဖျံချောင်း၊ စလင်းချောင်း၊ [[မုန်းချောင်း]]တို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ==လူဦးရေ== ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူချိန်၌ မင်းတပ်ခရိုင်တွင် မြို့နယ် (၄)မြို့နယ် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထိုစဉ်က မင်းတပ်ခရိုင်၏လူဦးရေမှာ ၂၁၂,၄၉၇ ဖြစ်သည်။ အမျိုးသား ၁၀၀,၉၆၁ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၁၁၁,၅၃၆ ဦးဖြစ်သည်။ လက်ရှိ မင်းတပ်ခရိုင်တွင်ပါဝင်သောမြို့နယ်များဖြစ်သည့် မင်းတပ်မြို့နယ်တွင် လူဦးရေ ၄၂,၆၀၀ ဦး၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်တွင် ၂၁,၄၉၃ ဦး စုစုပေါင်း ၆၄,၀၉၃ ဦးသာရှိသည်။ အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန၏ နှစ်စဉ်အစီရင်ခံစာများအရ ၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် မင်းတပ်မြို့နယ်တွင် ၄၇,၂၁၄ ဦး၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်တွင် ၂၄,၃၄၁ ဦးရှိကြရာ မင်းတပ်ခရိုင်၏ (၂၀၁၉)ခုနှစ် ခန့်မှန်းလူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၇၁,၅၅၅ ဦးဖြစ်သည်။ ချင်းလူမျိုးများ အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဒုတိယအများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည်။ ==စီးပွားရေး== မင်းတပ်ခရိုင်သည် ချင်းပြည်နယ်အတွင်း စီးပွားရေးတိုးတက်မှု နှေးကွေးသောခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်နေပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးကို အများဆုံးလုပ်ကိုင်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရိုးရာဂျပ်ခုတ်လုပ်ငန်းကိုလည်း စီးပွားဖြစ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ နတ်မတောင်သို့ ခရီးသွားများလာရောက်လေ့ရှိသဖြင့် ဟိုတယ်နှင့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများလည်းရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/apnphelelaacraa-nttmtteaangamiusaauyaanychiisiusaa|title=အပန်းဖြေလေ့လာစရာ နတ်မတောင်အမျိုးသားဥယျာဉ်ဆီသို့သာ|access-date=15 October 2021|archive-date=23 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223002421/https://www.mdn.gov.mm/my/apnphelelaacraa-nttmtteaangamiusaauyaanychiisiusaa}}</ref>ဝဥနှင့် လက်ဖက်ကို [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မန္တလေးမြို့]]နှင့် [[ပခုက္ကူမြို့]]များသို့ တင်သွင်းသည်။ ==ပို့ဆောက်ဆက်သွယ်ရေး== ခရိုင်အတွင်း ကုန်းလမ်းဖြင့်သာ အဓိကသွားလာရပြီး လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကောင်းမွန်သည်။ မကွေးတိုင်းမှနေ၍ ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးသို့ သွားလာနိုင်သည်။ ==ပညာရေး== ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းအရ အသက်(၁၅)နှစ်နှင့်အထက် အိမ်ထောင်စုများတွင် မင်းတပ်မြို့နယ်၌ စာတတ်မြောက်သူ ၆၉.၁ရာခိုင်နှုန်း၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်၌ ၇၀.၉ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ ==ကျန်းမာရေး== မင်းတပ်မြို့နယ်တွင် ကုတင်(၁၀၀)ဆံ့ ခရိုင်ပြည်သူ့ဆေးရုံ၊ (၁၆)ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၂)ရုံ၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်တွင် ကုတင်(၅၀)ဆံ့ ပြည်နယ်ဆေးရုံ၊ (၁၆)ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံများ တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကျေးရွာများတွင် ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာနခွဲများရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{ချင်းပြည်နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ခရိုင်များ]] qv9hxstljgqvka5l7fdulue9n1ik3ei 0 52917 1037519 949795 2026-06-11T14:26:19Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037519 wikitext text/x-wiki {{Infobox district | name = ဘားအံခရိုင် | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | image_skyline = | image_map = Hpaan district in Kayin state 2022.svg | map_caption = ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းတည်နေရာ | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|Burma}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = {{flag|ကရင်ပြည်နယ်}} | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်ပေါင်း]] | subdivision_name2 = ၂ | subdivision_type3 = မြို့တော် | subdivision_name3 = [[ဘားအံမြို့]] | unit_pref = Imperial | area_total_km2 = | population = 783,510<ref>{{Citation|date= 26 August 2014|title= Provisional Results Census 26 August 2014 FINAL|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၁၆|url= http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|accessdate= February 26, 2015|archive-date= 12 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140912105647/http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | coordinates_display = inline,title | coordinates_region = MM | latNS = N | latd = 16 | latm = 52 | lats = | longEW = E | longd = 97 | longm = 38 | longs = | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset = +6:30 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | website = | footnotes = }} '''ဘားအံခရိုင်''' ({{langx|en|Hpa-An District}}; {{langx|kjp|ထ်ုအင်ခြိုင့်}}) သည် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တွင် ပါဝင်သော ခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[ဘားအံမြို့]]ဖြစ်သည်။ ==ပါဝင်သောမြို့နယ်များ== <!--[[File:Hpan district.svg|thumb|ဘားအံခရိုင်မြို့နယ်များ {{legend|#E31A1C|ဘားအံမြို့နယ်}} {{legend|#0000FF|လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်}}]]--> ဘားအံခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များနှင့် မြို့များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ *[[ဘားအံမြို့နယ်]] **[[ဘားအံမြို့]] *[[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]] **[[လှိုင်းဘွဲ့မြို့]] **[[ပိုင်ကျုံမြို့]] **[[ရှမ်းရွာသစ်မြို့]] ယခင်က ဘားအံခရိုင်တွင် ပါဝင်သော [[ဖာပွန်မြို့နယ်]]ကို [[ဖာပွန်ခရိုင်]] အဖြစ် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီတွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဌာန |url=http://www.themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Myanmar_PCodes_Release_Kayin_State_MIMU_Mar14.xls |accessdate=26 February 2015 |archivedate=1 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701135020/http://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Myanmar_PCodes_Release_Kayin_State_MIMU_Mar14.xls }}</ref>သံ​တောင်ကြီးမြို့နယ်ကိုလည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[သံတောင်ကြီးခရိုင်]] အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဘားအံခရိုင် (ဖားအံဟုလည်း သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။) သည် ၁၉၁၇ ခုနှစ်မှစ၍ ယခင်က တနင်္သာရီတိုင်း (ယခု[[မွန်ပြည်နယ်]]) [[သထုံခရိုင်]]တွင်ပါဝင်ခဲ့သော နယ်ဖြစ်ကာ ခရိုင်ခွဲအဆင့်ရှိ နယ်​မြေဖြစ်သည်။ သထုံခရိုင်ရှိ ဘားအံနယ်တွင် ဘားအံမြို့နယ်နှင့် လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကော်သူလေးဒေသအား [[ကရင်ပြည်နယ်]]အဖြစ် ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းပြီးနောက် ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁) ရက်နေ့မှစ၍ ဘားအံနယ်သည် ဘားအံခရိုင်ဖြစ်လာခဲ့ကာ ကရင်ပြည်နယ်အသစ်၏ တစ်ခုတည်းသော ခရိုင်ဖြစ်သည်။ ကရင်ပြည်နယ်သည် ဘားအံခရိုင်ဖြစ်ကာ ဘားအံခရိုင်သည်လည်း ကရင်ပြည်နယ်ဖြစ်သည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၇)</ref> သံတောင်မြို့နယ်သည် ရှေးယခင်က [[တောင်ငူခရိုင်]]တွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ နောင်တွင်မှ ဘားအံခရိုင်၊ သံတောင်ခရိုင်ခွဲအဖြစ် ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၃)</ref>ဘားအံခရိုင်တွင် ဘားအံနယ်၊ သံတောင်နယ်နှင့် ကော့ကရိတ်နယ်တို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကော့ကရိတ်နှင့် ကြာအင်းမြို့နယ်များသည်လည်း တနင်္သာရီတိုင်း (ယခုမွန်ပြည်နယ်) [[ကျိုက္ခမီခရိုင်]] (ယခု[[မော်လမြိုင်ခရိုင်]])တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်မှစ၍ ဘားအံခရိုင်တွင် ကော့ကရိတ်နယ်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၂)</ref> ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ မေလ (၆) ရက်နေ့မှ ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂၆) ရက်နေ့အထိ [[ဖာပွန်မြို့]]အား [[KNDO]] များ အုပ်စိုးခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာ (၁) ရက်မှသာ ပြည်ထောင်စုအစိုးရ၏ ပုံမှန်အုပ်ချုပ်ရေးအသွင်ဖြင့် စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ဘားအံခရိုင်၊ ဘားအံနယ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ကာ ၁၉၆၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင်မှ မြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မြို့နယ်အဆင့် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် မြဝတီမြို့နယ်အား [[မြဝတီခရိုင်]]အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကော့ကရိတ်နယ်အား [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖာပွန်မြို့နယ်အား [[ဖာပွန်ခရိုင်]]အဖြစ်လည်းကောင်း ခွဲထုတ်၍ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြရာ ဘားအံခရိုင်တွင် မြို့နယ် (၃) ခုသာကျန်ရှိတော့သည်။ ==ပထဝီဝင်အနေအထား== ===နယ်နိမိတ်=== မြောက်ဘက်တွင် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေမှ ဒက္ခိဏခရိုင်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ကယားပြည်နယ်မှ [[လွိုင်ကော်ခရိုင်]]နှင့် [[ဘောလခဲခရိုင်]]၊ ထိုင်းနိုင်ငံမှ တက်ခ်ပြည်နယ်၊ တောင်ဘက်တွင် [[မြဝတီခရိုင်]]၊ [[ကော့ကရိတ်ခရိုင်]]နှင့် မွန်ပြည်နယ်မှ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် မွန်ပြည်နယ်မှ [[သထုံခရိုင်]]နှင့် ပဲခူးတိုင်းမှ [[တောင်ငူခရိုင်]] တို့တည်ရှိသည်။ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်နှင့် ကျန် (၂) မြို့နယ်တို့အကြားတွင် [[ဖာပွန်ခရိုင်]](ဖာပွန်မြို့နယ်) တည်ရှိနေသည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== ခရိုင်အတွင်း မြေပြန့်လွင်ပြင်နည်းကာ ချိုင့်ဝှမ်း၊ လျှိုမြောင်များ တည်ရှိနေသည်။ ဘားအံမြို့နယ်ရှိ [[ဇွဲကပင်တောင်]]နှင့် ခရိုင်မြောက်ဘက်ရှိ [[နော်ဘူတောင်]]မှာ လူသိများသည်။ ===ရေဆင်း=== [[သံလွင်မြစ်]]သည် မြန်မာ-ထိုင်းနယ်နိမိတ်အဖြစ် ကယား-ကရင်ပြည်နယ် အစပ်မှ စတင်စီးဆင်းလာပြီး ဘားအံခရိုင်အရောက်တွင် [[သောင်ရင်းမြစ်|သောင်းရင်းမြစ်]]နှင့်ဆုံကာ ဘားအံခရိုင်အတွင်း ဆက်လက်စီးဆင်းသည်။ ထို့နောက် မွန်ပြည်နယ်မှနေ၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ သံလွင်မြစ်နှင့်ဆုံရာအရပ်မှစ၍ သောင်းရင်းမြစ်မှာ မြန်မာ-ထိုင်း နယ်နိမိတ်အဖြစ် ဆက်လက်စီးဆင်းနေသည်။[[လှိုင်းဘွဲ့မြစ်]]၊ [[ဂျိုင်းမြစ်]]တို့သည်လည်း ထင်ရှားသည်။ ထို့အပြင် သောက်ရေခပ်ချောင်း၊ ဒုံသမိချောင်း၊ မိဇိုင်းချောင်း၊ ပသိချောင်း၊ မြစ်ငန်ချောင်း၊ ကျီးချောင်း၊ ကမ်းနီချောင်းများလည်းရှိသည်။ ==လူဦးရေ== ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဘားအံခရိုင်၏ဦးရေမှာ ၇၈၃,၅၁၀ ဦးဖြစ်သည်။ အမျိုးသား ၃၈၂,၃၈၇ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၄၀၁,၁၈၃ ဦးဖြစ်သည်။ မြို့ပြတွင် ၁၁၂၄၀၅ ဦးနေထိုင်ကြကာ မြို့ပြနေထိုင်သူရာခိုင်နှုန်းမှာ ၁၄.၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ကရင်ပြည်နယ်ရှိ ခရိုင် (၄) ခုတွင် လူဦးရေအထူထပ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ဘားအံမြို့နယ်တွင် လူဦးရေ အများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။[[ကရင်လူမျိုး]]များ အများဆုံးနေထိုင်ကြကာ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ပအိုဝ့်လူမျိုး|ပအိုဝ့်]]လူမျိုးများ အစဉ်လိုက် များပြားစွာ နေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံးကိုးကွယ်ကြကာ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ဒုတိယအများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည်။ ==စီးပွားရေး== ဘားအံခရိုင်သည် ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ စီးပွားရေး အသင့်အတင့် ကောင်းမွန်သောခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်နေပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ အဓိကထွက်ကုန်များမှာ စပါး၊ မြေပဲ၊ ဖာလာ၊ ကော်ဖီ၊ လက်ဖက်၊ ကွမ်းသီး၊ ရာဘာ၊ ဒူးရင်း စသည်တို့ဖြစ်ကာ ရန်ကုန်တိုင်းနှင့် ပဲခူးတိုင်းသို့ အဓိကတင်ပို့သည်။ ဘားအံမြို့နယ်ရှိ အပန်းဖြေဥယျာဉ်ကြီးများနှင့် သံတောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ [[နော်ဘူဘောဆုတောင်းတောင်|နော်ဘူဘောတောင်]]တို့ကြာင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများလည်းရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/44459|title=သံတောင်ကြီးမြို့ ‘နော်ဘူဘော’ ဆုတောင်းတောင်သို့ ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားဝင်ရောက်မှု မြင့်တက်လာ|access-date=19 October 2021|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607071544/https://news-eleven.com/news/44459|url-status=dead}}</ref> ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== ဘားအံခရိုင်သည် ရန်ကုန်တိုင်း၊ ပဲခူးတိုင်း၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်များသို့ ကုန်းလမ်းကြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဘားအံမြို့တွင် [[ဘားအံ လေဆိပ်|လေယာဉ်ကွင်း]]ရှိသည်။ ==ပညာရေး== ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အသက် (၁၅) နှစ်နှင့်အထက် စာတတ်မြောက်နှုန်းမှာ ၇၃.၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ဘားအံမြို့နယ်တွင် တက္ကသိုလ်၊ ကောလိပ်၊ သိပ္ပံ‌ကျောင်းများ တည်ရှိသည်။ * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(ဘားအံ)]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(ဘားအံ)]] * [[ဘားအံပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်]] * [[ဘားအံတက္ကသိုလ်]] * စိုက်ပျိူးရေးသိပ္ပံ (ဇွဲကပင်) * အစိုးရစက်မှုလက်မှုသိပ္ပံ (ဘားအံ) * အစိုးရနည်းပညာအထက်တန်းကျောင်း (ဘားအံ) * ကရင်ဆေးကောလိပ် * သူနာပြုနှင့်သားဖွားသင်တန်းကျောင်း ==ကျန်းမာရေး== ဘားအံမြို့နယ်တွင် ကုတင် (၂၀၀) ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံ၊ (၂၅) ကုတင်ဆံ့ မြိုင်ကလေးဆေးရုံ၊ (၁၆) ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၅) ရုံ၊ လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်တွင် ကုတင် (၅၀) ဆံ့ မြို့နယ်ဆးရုံ၊ (၂၅) ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၁) ရုံ၊ (၁၆) ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၅) ရုံ၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်တွင် (၂၅) ကုတင်ဆံ့ ပြည်သူ့ဆေးရုံ (၂) ရုံ၊ (၁၆) ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၂) ရုံ တို့ တည်ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{ကရင်ပြည်နယ်}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိခရိုင်များ]] [[Category:ကရင်ပြည်နယ်]] s7fa0vufg9lvr7edlfyfsfw6dh1e4fi 0 52984 1037571 714352 2026-06-12T02:52:23Z ThetPaing29 144254 /* နိုင်ငံရေးသမားဘဝ */ 1037571 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = သခင်တင်မြ |image = Thakin Tin Mya.png |caption = နိုင်ငံရေးသမားဟောင်းနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သူ ဆရာကြီး သခင်တင်မြ |birth_date= {{Birth date|၁၉၂၄|၉|၉}} |birth_place = [[ဓနုဖြူမြို့]]၊ [[ဧရာဝတီတိုင်း]] |birth_name = မောင်စံထွန်း |death_date= {{Death date and age|၂၀၁၅|၂|၂၈|၁၉၂၄|၉|၉}} |death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] |occupation = နိုင်ငံရေးသမား၊ စာရေးဆရာ |parents = ဦးဘိုးငြိမ်းနှင့် ဒေါ်အုန်းပွင့် }} '''သခင်တင်မြ''' သည် မြန်မာ့နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုတွင် ကာလကြာမြင့်စွာ ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည့်အပြင် နာမည်ကြီး နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားသူ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == သခင်တင်မြကို ၁၉၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၉ရက်နေ့တွင် [[ဧရာဝတီတိုင်း]] [[ဓနုဖြူမြို့]]တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး မူလတန်းအောင်မြင်တဲ့အထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ မိဘများမှာ ဦးဘိုးငြိမ်းနှင့် ဒေါ်အုန်းပွင့်တို့ ဖြစ်ပြီး ငယ်မည်မှာ မောင်စံထွန်း ဖြစ်သည်။ == နိုင်ငံရေးသမားဘဝ == သခင်တင်မြသည် အသက် ၁၆နှစ်အရွယ်တွင် [[တို့ဗမာအစည်းအရုံး]]ကို ဝင်ရောက်ပြီး သခင်တင်မြအဖြစ် ခံယူခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် အသက် ၁၇နှစ်အရွယ်တွင် [[သခင်စိုး]]ဦးဆောင်သော [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မြေအောက်စည်းရုံးရေးသမားဘဝ၊ ၁၉၄၂ ပြည်တွင်းသူပုန်ခေါင်းဆောင်ဘဝ၊ ၁၉၄၄ ကွန်မြူနစ်ပါတီ ပထမအကြိမ်ကွန်ဂရက်ရဲ့ ဗဟိုကော်မတီဝင်ဘဝ၊ ၁၉၄၅ခုနှစ် ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေးတွင် တိုင်း ၇တိုင်း နိုင်ငံရေးမှူး၊ ၁၉၄၆ခုနှစ်တွင် အလံနီပါတီ ပေါလစ်ဗြူရိုအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ တွင် အလံနီပါတီ နုတ်ထွက်ပြီးနောက် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ တောခိုခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ တွင် ရန်ကုန်မြေအောက်စည်းရုံးရေး တာဝန်ခံ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး အစိုးရ၏ဖမ်းဆီးမှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ရန်ကုန်ဘောင်ဒရီစစ်အချုပ်ထဲတွင် ရှိနေချိန် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင်အဖြစ်က နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း]]၏ [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်]]ကို ထောက်ခံပြီး ၁၉၆၂ တွင် မဆလအမြုတေပါတီတွင် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဗဟိုစည်းရုံးရေးကော်မတီ အကြံပေးအဖွဲ့တွင် ဗိုလ်ရဲထွဋ်၊ ကိုချစ်လှိုင် (ကိုကိုမောင်ကြီး)၊ ဗိုလ်သိန်းတန်၊ ဒေါက်တာမောင်မောင်၊ ဦးစောဦး၊ ဦးဘညိမ်၊ ဦးသီဟန်တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ပြည်သူပိုင်သိမ်းရေးအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်အဖြစ်တာဝန်ယူခဲ့ပြီး အမြုတေပါတီမှ ပြည်သူ့ပါတီအဖြစ် မဆလ(မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ)၏ ပထမအကြိမ် ပါတီညီလာခံတွင် ဗဟိုကော်မတီဝင်အဖြစ် ၁၉၇၁ တွင် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၇၇ တွင် ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီး နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ပထမဆင့် ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရသော သခင်တင်မြသည် [[ရှစ်လေးလုံး|၁၉၈၈ ဒီမိုကရေစီအရေးတော်ပုံ]]အတွင်း [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]နှင့် ဗိုလ်ချုပ်[[အောင်ရွှေ]]တို့ကို ကူညီပေးခဲ့သဖြင့် ရေကြည်အိုင်တွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၂ တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ကူညီမှုဖြင့် ထောင်အနှစ် ၂ဝ ချမှတ်ခံခဲ့ရပြီး ဆီးကြိတ်ဝေဒနာကြောင့် ၁၉၉၃ တွင် ထောင်မှ လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ == စာပေရေးသားခြင်း == ၁၉၄၁ ခုနှစ် မေလတွင် လျှို့ဝှက်ထုတ်ဝေသော ဗမာ့တော်လှန်မှု စာစောင်တွင် အလုပ်သမား၊ လယ်သမား သတင်းဆောင်းပါးများ စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ဂျပန်ခေတ်တွင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဗမာပြည် (ခေတ္တ အိန္ဒိယ) အမည်ဖြင့် ငါတို့ ဘာတွေလိုနေသေးလဲ၊ လျှို့ဝှက်လှုပ်ရှားကျင့်သုံးနည်း စသော နိုင်ငံရေးစာတမ်းများ ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ မှတ်တမ်းကို ရေးသားခဲ့သည်။ ပြည်သူ့အာဏာဂျာနယ်ကို စတင်ထုတ်ဝေရာတွင် နိုင်ငံရေးဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့ရာ သခင်တင်မြ ကလောင်အမည်ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထောင်မှ လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားမှု မရှိတော့ဘဲ သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ရေးသားပြုစုခဲ့ပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ ကိုယ်တွေ့နိုင်ငံရေးမှတ်တမ်းများကို ရေးသားထားသော ''ဘုံဘဝမှာဖြင့်'' စာအုပ်အပြင်၊ ''ဘုံဘဝမှာဖြင့် အမှားနှင့်အမှန်''၊ ''ဘုံဘဝမှာဖြင့် ထပ်ချပ်မကွာ''၊ ''ဘုံဘဝကိုဖြင့် မျှော်တိုင်းဝေး''၊ ''ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီနှင့်ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းများ''၊ ''ဗိုလ်ချုပ်သာရှိနေသေးလျှင်'' စသော မှတ်တမ်းများကို ရေးသားခဲ့သည်။ သခင်တင်မြသည် မကွယ်လွန်မီက ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း အတ္ထုပ္ပတ္တိပြုစုရေးကော်မတီတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ကွယ်လွန်ချိန်အထိ ဗိုလ်ချုပ်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိစာအုပ်နှင့် ဘုံဘဝကိုဖြင့်မျှော်တိုင်းဝေး (၁၉၈၈ခုနှစ်အထိ) မှတ်တမ်းများကို အပြီးသတ် မပြုစုနိုင်ခဲ့ပေ။ <ref>Kamayut Media</ref> == ကွယ်လွန်ခြင်း == သခင်တင်မြသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက် အသက် ၉ဝ အရွယ်တွင် ရန်ကုန်မြို့နေအိမ်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist| <ref>နိုင်ငံရေးသမားဟောင်းနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သူ ဆရာကြီး သခင်တင်မြကွယ်လွန်၊ မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာ၊ ၁ မတ် ၂၀၁၅</ref> }} {{DEFAULTSORT:တင်မြ သခင်}} {{Lifetime|၁၉၂၄|၂၀၁၅}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:တို့ဗမာ အစည်းအရုံးဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] noaz4haxih78eaayl3wb05epimg4kst 0 55698 1037494 859831 2026-06-11T13:03:59Z Tth2013 137770 1037494 wikitext text/x-wiki '''စပါတာမြို့ပြနိုင်ငံနှင့် ဒီမိုကရေစီ သမိုင်းကြောင်း''' [[ရှေးဟောင်းဂရိ]]နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မြို့ပြနိုင်ငံငယ်လေးများသည် နိုင်ငံရေး လွတ်လပ်မှု အားနည်းသေးသည်ဟု ဆိုရမည်။ မြို့ပြနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်သူများကို ပေါလစ် (Poleis) ဟု ခေါ်ကြပြီး လူနည်းစုကို ကိုယ်စားပြုသည့် အုပ်ချုပ်သူများလည်း ဖြစ်ကြသည်။ ဂရိခေတ် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်အတန်းတွင် ဒီမိုကရေစီ သဘောတရား အထွန်းကားဆုံး မြို့ပြနိုင်ငံ နှစ်ခုမှာ [[အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံ|အေသင်]] (Athens) နှင့် [[စပါတာ]] (Sparta) မြို့ပြနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသည်။ စပါတာတို့သည် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို ငြင်းပယ်ကြသည့်အပြင် လူတန်းစားလည်း ခွဲခြားကြသဖြင့် ထူးဆန်းသည့် လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဟု ဆိုနိုင်သည်။ == စပါတန် အစိုးရ၏ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ လေးမျိုး == စပါတန်အစိုးရသည် နိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့ကို အောက်ပါအတိုင်း လေးမျိုးခွဲခြားထားသည်– # '''ဘုရင်အဖွဲ့ (Kings):''' စပါတာတွင် အစဉ်အလာအရ မျိုးနွယ်စုကြီးနှစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ဘုရင်နှစ်ပါး ပြိုင်တူအုပ်ချုပ်ရသည်။ ဘုရင်နှစ်ပါးစနစ် ဖြစ်နေသဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တစ်ခါတစ်ရံ ထိရောက်မှုမရှိဘဲ အားနည်းမှုများ ရှိခဲ့သည်။ # '''ဂျရူစီယာ (Gerousia):''' အသက် ၆၀ ကျော် အရွယ်ရှိ သူကောင်းမျိုးနွယ်ဝင်များနှင့် ချမ်းသာသူများထဲမှ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ထားသည့် သက်ကြီးမှူးမတ်ကောင်စီ (Gerontes) ဖြစ်သည်။ ဘုရင်များသည် တရားစီရင်ရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ဤဂျရူစီယာအဖွဲ့ ပါဝင်မှသာ စီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိပြီး၊ အမှုအခင်းများတွင် ရှေးဦးကြားနာမှုများကို ပြုလုပ်ကြရသည်။ # '''အပယ်လာ (Apella):''' အသက် ၃၀ ကျော် စပါတန်နိုင်ငံသားများ ပါဝင်သည့် ပြည်သူ့ညီလာခံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဒီမိုကရေစီနည်းအကျဆုံး ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသူများ ဖြစ်ပြီး၊ ဂျရူစီယာအဖွဲ့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ငြင်းပယ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ # '''အက်ဖာ (Ephors):''' အပယ်လာ ညီလာခံတက်ရောက်ခွင့်ရှိသူများထဲမှ ဘုရင်ကို ကြီးကြပ်အကြံဉာဏ် ပေးနိုင်စွမ်းရှိမည့်သူ ၅ ဦးကို နှစ်စဉ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဘုရင်ကို ကြီးကြပ်ရုံမျှမက ဘုရင်ကို မကြိုက်လျှင် ဖြုတ်ချခွင့်၊ ပြည်နှင်ခွင့်များအထိ အာဏာရှိသည်။ == လိုင်းကူးဂတ်စ်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် အခြေခံဥပဒေ == စပါတန် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို တီထွင်သူမှာ ထင်ရှားသည့် ဥပဒေပြုသူ '''လိုင်းကူးဂတ်စ်''' (Lycurgus) ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၇ ရာစုအလယ်လောက်တွင် စပါတာ၌ ကျေးကျွန်တို့၏ တော်လှန်ရေးတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ၊ သူက ကျေးကျွန်များနှင့် ပူးပေါင်းပြီး စပါတာ ပြန်လည်ပြုပြင်ရေး စနစ်များကို ရေးဆွဲချမှတ် အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။ နောက်ထပ် ကျေးကျွန်တော်လှန်ရေးတစ်ရပ် ထပ်မံမပေါ်ပေါက်စေရန်အတွက် လိုင်းကူးဂတ်စ်သည် အဆင့်မြင့် စစ်တပ်နှင့် စစ်မှုထမ်းအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ထူထောင်ကာ ဂရိမြို့ပြနိုင်ငံများတွင် စပါတာကို အင်အားအတောင့်တင်းဆုံး ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် အဓိက အားသာချက် သုံးချက် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်– * ပြည်သူများကြားတွင် တန်းတူညီမျှမှုကို ဖြစ်စေခြင်း၊ * ခိုင်မာတောင့်တင်းသော စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းထူထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း၊ * စည်းကမ်းရှိရှိ တာဝန်သိသိ နေထိုင်တတ်သည့် လူ့ဘောင်တစ်ခုကို ဖြစ်ထွန်းလာစေခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ လိုင်းကူးဂတ်စ်သည် ဘုရင်၏ အခန်းကဏ္ဍကို နည်းနိုင်သမျှနည်းအောင် လျှော့ချခဲ့ပြီး၊ စပါတန်အစိုးရ၏ အဓိကယန္တရားကို ဂျရူစီယာ (Gerousia) နှင့် အပယ်လာ (Apella) တို့ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု ဥပဒေများကို '''ဂရိတ်ရီထရာ''' (Great Rhetra) ဟုခေါ်ပြီး၊ ၎င်းကို ကမ္ဘာ့ပထမဦးဆုံးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။ == လူမှုဘဝနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး == စပါတာတို့ လူနေမှုမြင့်မားရခြင်းသည် ပညာရေးကြောင့် ဖြစ်သည်။ စပါတာ၏ ပညာရေးစနစ် (Agoge) သည် စပါတာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ဆင်းရဲချမ်းသာ မည်သည့်အဆင့်အတန်းရှိသည်ဖြစ်စေ တန်းတူညီမျှ ပညာသင်ကြားခွင့်ရကြသဖြင့် စိတ်ဓာတ်ရေးရာ မြင့်မားကြသည်။ ထို့ကြောင့် စပါတန်တို့ကို ခေတ်ပြိုင် သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် [[ဟီရိုဒိုးတပ်စ်]]နှင့် ဇီနိုဖုန်းမှသည် အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် [[ပလေတို]]နှင့် [[အရစ္စတိုတယ်]]တို့အထိ လေးစားကြည်ညိုခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် စပါတန် အမျိုးသမီးများသည် အခြားမြို့ပြနိုင်ငံမှ အမျိုးသမီးများနှင့်မတူဘဲ အမွေဆက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိခြင်း၊ မိမိကြိုက်နှစ်သက်သူနှင့် လက်ထပ်ခွင့်ရှိခြင်း၊ လွတ်လပ်စွာ ပညာသင်ကြားပိုင်ခွင့်ရှိခြင်း စသည့် ထူးခြားသော အခွင့်အရေးများကို ခံစားခဲ့ကြရသည်။ == စနစ်၏ အားနည်းချက်များ == စပါတန် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတွင် ဒီမိုကရေစီနည်းကျသည့် စနစ်များ ရှိခဲ့သော်လည်း အားနည်းချက်များစွာ ရှိနေသည်– # '''တစ်ဦးချင်း လွတ်လပ်မှုမရှိခြင်း:''' ပလူးတပ်ခ် (Plutarch) က "လူတိုင်း မိမိဆန္ဒရှိသည့်အတိုင်း နေထိုင်ခွင့်မရှိ။ စစ်မှုထမ်းချင်သည်ဖြစ်စေ မထမ်းချင်သည်ဖြစ်စေ နိုင်ငံရေးအရ စစ်တပ်သို့ သွားကြရသည်" ဟု ဝေဖန်ခဲ့သည်။ # '''မှူးမတ်အာဏာစိုးမိုးခြင်း:''' ဂျရူစီယာ (Gerousia) အဖွဲ့ဝင်များသည် မိမိတို့အာဏာတည်မြဲရေးအတွက် အစိုးရအဖွဲ့နေရာ အတော်များများတွင် ဩဇာလွှမ်းမိုး ချုပ်ကိုင်ထားကြသည်။ # '''လူနည်းစုသာ အခွင့်အရေးရခြင်း:''' ထိုစဉ်က အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်ရသည့် စပါတန်လူမျိုးစစ်စစ်မှာ တိုင်းပြည်လူဦးရေ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ရှိသဖြင့် လူနည်းစု မိမိတို့အဝန်းအဝိုင်းအတွင်း၌သာ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသား ကုန်သည်များ၊ လက်မှုပညာရှင်များ၊ ဟဲလော့တ် (Helots) ဟုခေါ်သည့် ကျေးကျွန်များနှင့် နိုင်ငံခြားသားများသည် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် လုံးဝ ပါဝင်ခွင့်မရရှိခဲ့ပေ။ အမျိုးသမီးများလည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်မရသဖြင့် စစ်မှန်သည့် ဒီမိုကရေစီဟူ၍ မပြောနိုင်သေးပေ။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂရိနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းဂရိ မြို့ပြနိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဒီမိုကရေစီ သမိုင်း]] f3bidlw9uxly1hki12k2gnypyv2xvpm 0 63943 1037655 1028423 2026-06-12T09:23:11Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037655 wikitext text/x-wiki '''တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Sino-Tibetan languages}}) သို့မဟုတ် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' (Trans-Himalayan) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုကို [[တရုတ်ပြည်]]၊ [[တိဗက်]]ဒေသနှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်လွှားတွင် လူဦးရေအမြောက်အမြား ပြောဆိုအသုံးပြုကြပြီး ခေတ်သစ် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာဘာသာစကားတို့၏ အရင်းခံမြစ်ဖျားလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်အရ ဤဘာသာစကားအားလုံးသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် ထွန်းကားခဲ့သည့် '''ရှေ့ပြေး တရုတ်-တိဗက်ဘာသာ''' (Proto-Sino-Tibetan) ဟုခေါ်သော ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Handel2008">Handel, Z. (2008). "What is Sino-Tibetan?". Language and Linguistics Compass. 2 (3): 422–441.</ref> <ref name="Matisoff2003">Matisoff, J. A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction''. University of California Press.</ref> {{Infobox language family |name=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု |altname=ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း (Trans-Himalayan) |region=[[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[တောင်အာရှ]] |familycolor=Sino-Tibetan |family = ကမ္ဘာ့အဓိကဘာသာစကားမိသားစုကြီးများထဲမှ တစ်ခု |child1=ခိုင်မာစွာ သတ်မှတ်ထားသော အနိမ့်ပိုင်းအုပ်စုပေါင်း ၄၀ ကျော် |child2=အငြင်းပွားဖွယ်ရှိသော အဆင့်မြင့်အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံများ |child3='''အစဉ်အလာအရ ခွဲခြားမှု:''' |child4=[[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic)]] နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]] |iso2=sit |iso5=sit |glotto=sino1245 |glottofoot=no |glottorefname=Sino-Tibetan |map=Sino-Tibetan Languages Map.png |mapcaption=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ မြေပုံ }} သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှု ဖြစ်စဉ်များကြောင့် အဆိုပါ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ အုပ်စုကြီးသည် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားသွားသော်လည်း ၎င်းတို့အကြားတွင် ဝေါဟာရရင်းမြစ် တူညီမှုများ၊ စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားသော အသံရင်းမြစ်များနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ နီးစပ်မှုများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနေရဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အခြေခံကိန်းဂဏန်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ စကားလုံးများတွင် တူညီသော အသံထွက်ပုံစံများကို နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒနည်းအရ ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်းသည် ဤဘာသာစကားများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုကို သက်သေထူနေသည်။ <ref name="Thurgood2003">Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ==ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲခြားခြင်း== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု (Sino-Tibetan Family) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀-၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း ထွက်ရှိခဲ့သော ဘာသာဗေဒ သုတေသနအသစ်များအရ ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စု (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကဏ္ဍကြီးနှစ်ခုဖြင့် ခွဲခြား ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကားများသည် မူလရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဒေသအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ မတူကွဲပြားသော ဝိသေသများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Zhang2020">Zhang, H., et al. (2020). "Phylogenetic evidence for the origin and expansion of Sino-Tibetan languages". Nature.</ref> <ref name="Post2021">Post, M. W. (2021). "The Trans-Himalayan languages of Northeast India". Journal of South Asian Languages and Linguistics.</ref> တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic Branch) တွင် ကမ္ဘာ့အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ဒရင် (စံတရုတ်ဘာသာ) အပါအဝင် ဝူ၊ မင်၊ ကွမ်တုံ (Yue) နှင့် ဟက်ကာ စသည့် ဘာသာစကားကြီးများ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဟောင်ကောင်၊ ထိုင်ဝမ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တရုတ်နွယ်ဖွားများအကြားတွင် အဓိက အခြေတည်သည်။ ရှေးဦးကာလ တရုတ်ဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် လေယူလေသိမ်းနှင့် ဝေါဟာရများ ကွဲပြားသွားခဲ့သော်လည်း ရေးထုံးနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ ခိုင်မာသော အချိတ်အဆက်များ ရှိကြသည်။ အခြားအုပ်စုကြီးဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု (Tibeto-Burman Branch) သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး လူမျိုးစုပေါင်းစုံ စုစည်းနေသည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကားနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင်များ (လီဆူ၊ အာခါ၊ လားဟူ)၊ ကရင်နွယ်ဝင်များ (စကော၊ ပိုး၊ ကယား၊ ပအိုဝ်း) နှင့် နာဂ-ကူကီး-ချင်း နွယ်ဝင်များ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် ဂျိန်းဖော (ကချင်) နှင့် သက်၊ ကတူး တို့ပါဝင်သော ဆဲလ် အုပ်စု၊ တိဗက်နှင့် ဘူတန် (Dzongkha) တို့ပါဝင်သော တိဗက်နွယ်အုပ်စု တို့သည်လည်း ဤမိသားစု၏ အဓိက အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း (Arunachal Pradesh) ဒေသသုံး Tani၊ Kiranti နှင့် Newaric ဘာသာစကားများသည်လည်း တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ ကြွယ်ဝလှသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကို ဖော်ပြနေသည်။ <ref name="Sagart2019">Sagart, L., et al. (2019). "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan languages". PNAS.</ref>ဤကဲ့သို့ များပြားလှစွာသော ဘာသာစကားများသည် မတူညီသော ပုံသဏ္ဌာန်များဖြင့် တည်ရှိနေကြသော်လည်း ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများ၊ အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုများက တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီးသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ဘာသာစကား ၄၀၀ ကျော် ပါဝင်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[တောင်အာရှ]]ဒေသများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုသည် [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ]] ပြီးလျှင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုသူ ဒုတိယအများဆုံးရှိသည့် ဘာသာစကား အုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနက် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားများမှာ [[တရုတ်ဘာသာစကား]] အမျိုးမျိုး (သုံးစွဲသူ ၁.၂ ဘီလီယံ)၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၃၅ သန်းကျော်) နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၈ သန်း) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကား အတော်များများကို ဝေးလံသော တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများကသာ ပြောဆိုလျက်ရှိပြီး ယင်းတို့နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများမှာ ယနေ့တိုင် နည်းပါးနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Zhang2020" /> ဘာသာစကားများကို အုပ်စုခွဲရာတွင် အနိမ့်ပိုင်းအဆင့် အုပ်စုများကို ကောင်းစွာ သတ်မှတ်နိုင်ပြီ ဖြစ်သော်လည်း အမြင့်ပိုင်း အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံမှာမူ ရှင်းလင်းမှု မရှိသေးဘဲ ပညာရှင်များအကြား ငြင်းခုံဆဲဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ဤမိသားစုကြီးကို တရုတ်နွယ် (Sinitic) နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကိုင်းခွဲနှစ်မျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း၊ မကြာသေးမီက ထွက်ရှိလာသော ၂၀၂၀-၂၀၂၄ သုတေသနများအရ ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းအပေါ် လက်မခံသော ပညာရှင်ဦးရေမှာ ပိုမိုများပြားလာသည်။<ref name="Post2021" /> ==သမိုင်းကြောင်း== တရုတ်၊ တိဗက်၊ ဗမာနှင့် အခြား ဘာသာစကားများအကြား ဆက်စပ်မှုကို ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် စတင်၍ အဆိုပြုခဲ့ပြီး ယခုအခါ ကျယ်ပြန့်စွာ လက်ခံထားပြီး ဖြစ်သည်။ ကနဦးတွင် စာပေယဉ်ကျေးမှု ရှည်ကြာခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဘာသာစကားများကိုသာ ဦးတည်ခဲ့ရာ နောက်တွင် အသုံးပြုမှုနည်းပါးသော၊ အချို့ဆိုလျှင် စာပေအရေးအသား မကြာသေးမီကမှ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော၊ စာပေအရေးအသား မရှိသော ဘာသာစကားများကိုပါ ထည့်သွင်းလာခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ယူရိုပီယန်]](အိန္ဒိယ-ဥရောပနွယ်) နှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] လေ့လာမှုများနှင့် ယှဉ်လျှင် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား မိသားစုသည် အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံ တည်ဆောက်မှုပိုင်းတွင် များစွာအားနည်းသည်။ အခက်ခဲများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးအစား လွန်စွာများပြားစုံလင်မှု၊ အများစုတွင် စကားလုံးပုံပြောင်းမှု မရှိခြင်းနှင့် ဘာသာစကားခြင်း ထိတွေ့ရောယှက်မှု များပြားခြင်း စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် လူပြောနည်းသော ဘာသာစကား အများအပြားမှာ သွားရောက်ရန် ခက်ခဲသော တောင်ထူထပ်သည့် ဒေသများတွင် ရှိကြသည့်အပြင် ၎င်းဒေသများသည် ပြဿနာရှိသော နယ်ခြားဒေသများလည်း ဖြစ်နေတတ်သည်။ ===ကနဦးလေ့လာမှု=== ၁၈ ရာစုအတွင်း ပညာရှင်အတော်များများသည် ရှည်လျားသည့် စာပေရေးသားမှု သမိုင်းကြောင်းများ ရှိကြသည့် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများကြား ဆက်နွယ်မှုရှိကြောင်း စတင်သတိပြုမိခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ အခြားသော စာပေအရေးအသား မရှိသေးသည့် ဘာသာစကား အတော်များများသည် အဆိုပါ တိဗက်နှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း သိရှိလာသည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ''ဂျိမ်းစ် ရစ်ချက်ဆန် လိုဂန်'' က အဆိုပါ ဘာသာစကားများကို [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]အုပ်စု (Tibeto-Burman)ဟု စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းကပင် [[ကရင်ဘာသာစကား]]ကို ဤအုပ်စုအတွင်းသို့ ၁၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် လိုဂန်နှင့် အခြားပညာရှင်များက အရှေ့တောင်အာရှရှိ အင်ဒို-ချိုင်းနိစ် ဘာသာစကားများကို လေ့လာမှုပြုလုပ်ခဲ့ပြီး [[ဘာသာစကား မိသားစု]] လေးစုကိုဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ တိဗက်တို-ဘားမန်း၊ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်]]၊ [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် မလေးယို-ပိုလီနီးရှန်း ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလိယက် ကလာပရိုသ် က ဗမာ၊ တိဗက်နှင့် တရုတ် ဘာသာစကားများ အားလုံးသည် အခြေခံ အသုံးအနှုန်းစကားလုံးများတွင် တူညီမှုများ ရှိသော်လည်း [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]] ဘာသာစကားများမှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားမှုရှိကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ===ရှာဖာနှင့် ဘန်နီဒစ်=== ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မနုဿဗေဒပညာရှင် ''အဲလ်ဖရက် ကရိုးဘာ''က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဝေါဟာရဗေဒ ပရောဂျက်တစ်ခုကိုစတင်ခဲ့ပြီး ''ဘာကလေ''ရှိ ကယ်လီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ နှောင်းပိုင်းအထိ ပရောဂျက်ကို ''ရောဘတ် ရှာဖာ''က ဦးစီးခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ''ပေါလ် ကေ ဘန်နီဒစ်'' က ဆက်လက်ဦးစီးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်မဟုတ်သော ဝန်ထမ်း ၃၀ က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများ ရနိုင်သမျှအားလုံးကို စုဆောင်းခဲ့သည်။ ပရောဂျက်၏ ရလဒ်မှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာဗေဒ ဟု အမည်ပေးထားသည့် အတွဲ ၁၅ တွဲပါဝင်သည့် မှတ်တမ်းကြီး ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှတ်တမ်းကြီးကို မည်သည့်အခါမှ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်းစာတမ်းမှ အချက်အလက်များကို ''ရှာဖာ''နှင့် ''ဘန်နီဒစ်တို့'' ရေးသားသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ''ဘန်နီဒစ်သ''ည် သူ၏ သုတေသနလုပ်ငန်း၏ လက်ရေးစာမူများကို ၁၉၄၁ တွင် အပြီးသတ်ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အထိ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ သူသည် [[ဘာသာစကား မိသားစု]] ဖြန့်ဝေပုံဇယားကြီး တစ်ခုလုံးကို တည်ဆောက်မည့်အစား အဓိက ဘာသာစကားကြီး ငါးခုကိုနှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း၊ တခါတရံ အခြား ဘာသာစကားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ် လေ့လာခြင်းများ ဆောင်ရွက်ပြီး ရှေးဦး-တိဗက်တို-ဘားမန်း ဘာသာစကား လေ့လာချက်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ===အရေးစနစ်ရှိသော ဘာသာစကားများကို လေ့လာခြင်း=== ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား သည် ရှေးအကျဆုံး မှတ်တမ်းရှိသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၁၂၀၀ ခန့်မှ စတင်တည်ရှိခဲ့ပြီး ဘီစီ ပထမရာစုနှစ်မစတင်ကာ အရေးမှတ်တမ်းများ များပြားစွာ ရှိသည်။ သို့သော် တရုတ်စာသည် အက္ခရာစနစ် မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် ပညာရှင်များသည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား အသံထွက်စနစ်ကို သိရှိနိုင်ရန်အတွက် အလယ်ခေတ် တရုတ်အဘိဓာန်များမှ တရုတ်စာအတွက် ဖိုနက်တစ် ဖော်ပြချက်များနှင့် ရှေးခေတ် ကဗျာများမှ ကာရံစနစ်များကို လေ့လာပြီး ပြန်လည် တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံး ပြီးပြည့်စုံသည့် ပြန်လည်ဆောက်မှုမှာ ဘားနက် ကားဂရန်၏ Grammata Serica Recensa အမည်ရသည့် စာအုပ်ဖြစ်ပြီး ဘန်နီဒစ်နှင့် ရှာဖာတို့က အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတွင် အသံများစွာသည် အစီအစဉ်မကျသည့်အတွက် အသုံးပြုရန် ခက်ခဲသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များသည် ကားဂရန်၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို အခြားအရင်းအမြစ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့ အဆိုပြုချက်တွေဟာ အရင်းအမြစ်တူတဲ့ အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားတွေကနေ ရယူခဲ့တာ ဖြစ်ပေမယ့် တရုတ်ဘာသာစကား စစ်စစ်ဖြစ်တဲ့ အထောက်အထားတွေကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာ အားဖြင့်ဆိုလျှင် ကားဂရန်က သရသံ ၁၅ ခု သတ်မှတ်ခဲ့ရာမှာ နီကိုလတ် ဘော့မန်က တိဗက်ဘာသာစကားနဲ့ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး သရသံ ၆ ခုထိ လျှော့ချခဲ့ပါတယ်။ နိုင်ငံခြားအမည်တွေကို တရုတ်ဘာသာနဲ့ ရေးသားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေကို လေ့လာခြင်းဖြင့်လည်း ရှေးခေတ် အသံတွေကို မှန်းဆဖို့ အထောက်အကူ ပြုသည်။ ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကားသည် နိမ့်မြင့်သံမခွဲခြားသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အလယ်ခေတ် တရုတ်ဘာသာစကားမှ နိမ့်မြင့်သံများသည် နောက်ဆုံးရှိ ဗျည်းသံများမှ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ဟု ပညာရှင် အတော်များများက ယုံကြည်လာကြသည်။ တိဗက်ဘာသာစကားမှာတော့ ၇ ရာစုနှစ်အလယ်ပိုင်း တိဗက်အင်ပါယာ ခေတ်ကနေစပြီး များပြားတဲ့ အရေးအသား မှတ်တမ်းတွေ ရှိသည်။ အစောဆုံး မြန်မာစာ အရေးအသားမှာ ၁၂ ရာစုနှစ် [[မြစေတီကျောက်စာ]]တစ်ခုသာဖြစ်ပြီး အကန့်အသတ်ရှိနေသည်။ သို့သော် ၎င်းနောက်တွင် စာပေအရေးအသား အထောက်အထားများ များစွာတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းဘာသာစကား နှစ်ခုလုံးသည် [[အိန္ဒိယ]] ရှေးဟောင်း [[ဗြာဟ္မီအရေးအသား]]ကို အခြေခံသည့် အက္ခရာစနစ်ဖြင့် ရေးသားသည်။ ၁၁ ရာစုနှစ်မှ ၁၃ ရာစုနှစ် အထိ ထွန်းကားခဲ့သော [[တောင်ဂွတ်အင်ပါယာ]]မှ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း များပြားသော မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားကို တရုတ်စာ အရေးအသားမှ ဖန်တီးယူထားသော ပုံစာအရေးစနစ်ဖြင့် မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သို့သော် ယခုအခါတွင် ဘာသာပြန်ခြင်းအတွက် အခက်အခဲများစွာ ရှိနေသည်။ Gong Hwang Cherng သည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား၊ တိဗက်ဘာသာစကား၊ ဗမာဘာသာစကားနဲ့ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး ၎င်းဘာသာစကားများကြား အသံ ဆက်စပ်မှုများကို ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ==ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု== === ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အခြေချမှု === တရုတ်-တိဗက်နွယ် တို့၏ မူလဇာစ်မြစ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၉၀၀ ခန့်က [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဝှမ်းဒေသတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်သစ် သုတေသနများက ဆိုသည်။<ref name="Zhang2020" /> ဤရှေးဦးလူမျိုးစုများသည် မြစ်ဝါမြစ် အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်းရှိ သဲဆန်သော မြေဆီလွှာများတွင် အခြေချလျက် [[နှံစားပင်|နှံစားပြောင်း]](Millet) ကို အဓိက စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ နေထိုင်မှုပုံစံသည် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာအရ [[:en:Yangshao_culture|ယန်ရှောင်ယဉ်ကျေးမှု]] (Yangshao Culture) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ၎င်းတို့သည် စိုက်ပျိုးရေးအပြင် တိရစ္ဆာန်မွေးမြူခြင်းနှင့် အိုးလုပ်ငန်းများကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးမှ ရရှိသော ပိုလျှံသော အစာအာဟာရကြောင့် လူဦးရေ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမျိုးစုများ အရပ်မျက်နှာ အသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားရန် အစပျိုးပေးခဲ့သည်။ [[File:Yangshao Painted Pottery.jpg|thumb|ယန်ရှောင် ဆေးခြယ်အိုးများ]] မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဤလူမျိုးစုများသည် အဖမျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroup O-M122 ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ဤမျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားသည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာနွယ်ဖွားများအကြား နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်းကို ပြသနေသည့်အပြင်၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှပင် အတူတကွ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြကြောင်း သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ <ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia". ''Nature'', 591(7849), 413-419. (အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) နှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသော အဓိကစာတမ်း ဖြစ်သည်။)</ref> === မျိုးနွယ်စုများ ခွဲဖြာထွက်ခြင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု === [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ခန့်တွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ စတင်ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက လမ်းကြောင်းကြီး (၂) ခုဖြင့် ရှင်းလင်းလေ့ရှိသည်။<ref name="Sagart2019" /> အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်း(တရုတ်နွယ်လမ်းကြောင်း) မှ မြစ်ဝါမြစ် အောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားကြပြီး နောင်တွင် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] လူမျိုးများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာမည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။အနောက်တောင်ဘက်လမ်းကြောင်း (တိဗက်-ဗမာ လမ်းကြောင်း)မှလည်း မြစ်ဝါမြစ် အထက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]နှင့် [[စီချွမ်]]တောင်ကြားများသို့ ဦးတည်သွားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုသည် နောင်တွင် [[ဟိမဝန္တာ]]တောင်တန်းတစ်လျှောက်နှင့် [[မြန်မာ]] ဒေသများသို့ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Zhang2020" />ဤသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုကြောင့် မူလဘုံဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် ဝိသေသများကွဲပြားသည့် ဘာသာစကားမျိုးကွဲပေါင်းများစွာ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှအတွင်း အခြေချမှု === လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်စု]] များသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]] နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် မြန်မာ၊ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက် မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2020" /> === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပုံ === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်မှုကို အဆင့်ဆင့်သော လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းမှု လှိုင်းလုံးများအဖြစ် တွေ့ရှိရသည်။ အစောပိုင်းတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[သက်လူမျိုး|သက်]] နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]] နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] နွယ်ဖွားများ အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> ဤရွှေ့ပြောင်းမှု ဖြစ်စဉ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုပျံ့နှံ့မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်မှုတို့အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားဒေသသို့ နောက်ဆုံးမှ ရောက်ရှိလာသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် အုပ်စုများတွင် [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ရဝမ်လူမျိုး|ရဝမ်]] နှင့် [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] တို့ ပါဝင်သည်။ ဤလူမျိုးစုများသည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်း၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းနှင့် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်တို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ရဝမ်တို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်ခြေတွင် အခြေပြုကာ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး ရှေးဟောင်း တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား ဝိသေသများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Post2021" /> === တရုတ်နွယ်ဖွားလမ်းကြောင်း တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ အစပျိုးခြင်း === မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်မြေပြန့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုကို တရုတ်နွယ်ဖွားအုပ်စု ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤလမ်းကြောင်းသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဦးကာလ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Zhang2020" /> တရုတ်နွယ်လူမျိုး များသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်ကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ကြီးမားသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ရှံမင်းဆက်|ရှန်းမင်းဆက်]] ကာလတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော တရုတ်စာရေးထုံးစနစ်သည် ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို တစုတစည်းတည်းဖြစ်စေသည့် အဓိကအချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ ဆက်လက်နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းဖြင့် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်လူမျိုးစုနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ (မန်ဒရင်၊ ကွမ်တုံ၊ မင်) ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ယနေ့ခေတ် === ယနေ့ခေတ်တွင် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ သည် ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံး ဘာသာစကားမိသားစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ စက်မှုတော်လှန်ရေးနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်သို့ ကူးပြောင်းလာသည့်တိုင် ဤဘာသာစကားများသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်များကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ [[မန်ဒရင်း(ဘာသာစကား)|မန်ဒရင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] နှင့် [[တိဘက်လူမျိုးများ|တိဗက်]] တို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့် ရုံးသုံးဘာသာစကားများအဖြစ် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလျက်ရှိသော်လည်း၊ ဝေးလံသောဒေသရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများ၏ ဘာသာစကားများမှာမူ ခေတ်သစ်လူမှုဘဝ၏ ဖိအားများကြောင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည့် အန္တရာယ်ရှိနေသည်။<ref name="Post2021" /> သို့ဖြစ်ရာ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ၎င်းဘာသာစကားများကို မှတ်တမ်းတင်ထိန်းသိမ်းရန် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာများကို အသုံးပြု၍ ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ ==အတန်းအစားခွဲခြားခြင်း== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#f2f2f2;" ! ခုနှစ် !! ပညာရှင် !! အဓိက ကိုင်းခွဲများနှင့် အဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်းပုံ |- | ၁၉၃၇ || '''လီ (Li Fang-Kuei)''' || တရုတ်-တိဗက်အောက်တွင် တရုတ်၊ တိုင်း၊ မြောင်-ယောင် နှင့် တိဗက်-ဗမာ ဟူ၍ (၄) စု ခွဲခြားခဲ့သည်။ (ယခုအခါ တိုင်းနှင့် မြောင်-ယောင်ကို သီးခြားမိသားစုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်) |- | ၁၉၄၂ || '''ဘန်နီဒစ် (Benedict)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် └ တရုတ် └ တိဗက်-ကရင် (တိဗက်-ဗမာ နှင့် ကရင်) |- | ၁၉၅၅ || '''ရှာဖာ (Shafer)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ်ကို အဓိက (၆) စု ခွဲခြားသည် - စီနီတစ်၊ ဒိုင်ရစ်၊ ဘိုဒစ်၊ ဘားမစ်၊ ဘာရစ်၊ ကရန်နစ်။ |- | ၁၉၇၈ || '''မာတီဆော့ဖ် (Matisoff)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် ├ တရုတ် (Sinitic) └ တိဗက်တို-ဘားမန်း (Tibeto-Burman) |- | ၁၉၉၆ || '''စတာရိုစတင်း (Starostin)''' || '''အဆို (၁):''' စီနို-ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း '''အဆို (၂):''' တရုတ်၊ ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း ဟူ၍ (၃) စု ခွဲခြားသည်။ |- | ၂၀၁၅ - လက်ရှိ || '''ဘလန့်ချ် နှင့် ပို့စ် (Blench & Post)''' || "တိဗက်-ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရထက် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' ကို သုံးနှုန်းပြီး မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုအသစ်များကို အဆိုပြုသည်။ |} ==အမျိုးအစားဗေဒ== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် အမျိုးအစားဗေဒအရ ကွဲပြားမှုများ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အကြား တူညီသော အခြေခံ တည်ဆောက်ပုံ အချို့ကို တွေ့ရှိရသည်။ ===စကားလုံးအစီအစဉ်=== တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား အတော်များများတွင် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံမှန်အားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (Subject-Object-Verb - SOV) အစီအစဉ် ဖြစ်သည်။ သို့သော် [[တရုတ်ဘာသာစကား]]၊ [[ကရင်ဘာသာစကား]] နှင့် [[ပိုင်ဘာသာစကား]] တို့တွင်မူ "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object - SVO) အစီအစဉ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပညာရှင်အများစုက မူလအစ၌ SOV ပုံစံဖြစ်သော်လည်း တရုတ်၊ ကရင်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများသည် အိမ်နီးချင်း အခြားဘာသာစကားမိသားစုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် SVO ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> ထူးခြားချက်အနေဖြင့် SVO ပုံစံသုံးသော တရုတ်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများတွင် [[နာမ်]]ကို အထူးပြုသည့် စာပိုဒ် (Modifier) များသည် နာမ်၏ ရှေ့တွင်သာ အမြဲတည်ရှိသည်။ ဤဝိသေသသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားသော SVO ဘာသာစကားများနှင့် လုံးဝကွဲပြားနေသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ဖြစ်သည်။ ===ပုံပြောင်းခြင်းဗေဒ=== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများကို အစဉ်အလာအရ "ပုဒ်ထီးဘာသာစကား" (Isolating languages) များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့တွင် ရှုပ်ထွေးသော ပုံပြောင်းခြင်းစနစ်များ (Morphological systems) ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ • '''အနက်ပြောင်းအဆက်ပုဒ်များ (Affixation):''' ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားတွင် စကားလုံးတစ်လုံး၏ အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြောင်းလဲရန် ရှေ့ဆက် (Prefix) နှင့် နောက်ဆက် (Suffix) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကြိယာတစ်ခုကို အပြုခံနာမ် (Noun) အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် စေခိုင်းခြင်းအနက် (Causative) ပြောင်းလဲခြင်းများ ဖြစ်သည်။ • '''အသံနေအသံထား (Tones):''' ဘာသာစကားအတော်များများတွင် အသံနေအသံထား (Tones) စနစ်ရှိကြသည်။ ၎င်းအသံများသည် စကားလုံးတစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားစေရန် ခွဲခြားပေးသည်။ သို့သော် အချို့သော ဟိမဝန္တာဒေသသုံး တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများတွင် အသံနေအသံထားစနစ် လုံးဝမရှိသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> == စကားလုံးအသုံးအနှုန်း == တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများရှိ ရင်းမြစ်တူစကားလုံးများ အား နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ခြင်းဖြင့် သိရှိနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ကိန်းဂဏန်းများ၊ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများတွင် အသံရင်းမြစ် ဆင်တူယိုးမှားဖြစ်မှုကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> === အခြေခံဝေါဟာရများ နှိုင်းယှဉ်ချက် === အောက်ပါဇယားသည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားစုအတွင်းရှိ အဓိကဘာသာစကားကြီးများအကြား အခြေခံစကားလုံးများ တူညီပုံကို ပြသထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#f2f2f2;" ! မြန်မာအဓိပ္ပာယ် !! ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် (Reconstruction) !! တရုတ် (Old Chinese) !! တိဗက် (Written Tibetan) !! ဗမာ (Written Burmese) |- | ငါး (၅) || *ngat || 五 (nguo) || lnga || ငါး (nga) |- | သုံး (၃) || *sum || 三 (sum) || gsum || သုံး (sum) |- | ငါ (I/Me) || *ngay || 我 (ngâi) || nga || ငါ (nga) |- | နား (Ear) || *rna || 耳 (njie) || rna-ba || နား (na) |- | နေ (Sun) || *niy || 日 (njiet) || nyi-ma || နေ (ni) |- | သေခြင်း (Die) || *s-it || 死 (sje) || shi-ba || သေ (se) |} === အသံပြောင်းလဲမှု ဝိသေသများ === ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာထွက်လာသည့်အခါ မူလအသံများသည် စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မူလအသံရင်း "င" (*ng-) သည် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာဘာသာစကား အားလုံးနီးပါးတွင် ယနေ့တိုင် ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော် အချို့သော ဗျည်းတွဲများနှင့် သရအသံများသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားသော အသံထွက်များအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းသွားကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ပညာရှင်များသည် ပျောက်ဆုံးနေသော မူလဘာသာစကား၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Thurgood2003" /> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} clhb292jplzkzmd4p055s29b38nzcl3 0 63975 1037641 689665 2026-06-12T09:01:47Z Chenzeyan29 141880 1037641 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] qtu4xepmnqd4oiv7m2r45dxwspg3dys 1037642 1037641 2026-06-12T09:07:53Z Chenzeyan29 141880 /* မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း */ 1037642 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ [[ညီနောင်ဘာသာစကားများ]] (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်)။ မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာစကား]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] euyb920vlnarbs89wwyuh4hb10gob1i 1037643 1037642 2026-06-12T09:08:09Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း */ 1037643 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်)။ မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာစကား]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] hqqomowtawjry0gsrcfr8hpfjmtzwd5 1037644 1037643 2026-06-12T09:09:11Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း */ 1037644 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။ မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာစကား]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] t4h39nnapxo26y5lj8nvulq24kt2jsy 1037646 1037644 2026-06-12T09:09:49Z Chenzeyan29 141880 1037646 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။ မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] bs6gvf799ms0kxhipvvnooovtrfbqes 1037648 1037646 2026-06-12T09:13:49Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း */ 1037648 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] q4xg6519yjqmxh6elmdrdneloh71c74 1037649 1037648 2026-06-12T09:14:23Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037649 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ [[ဘာသာဗေဒ]]ပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] nezws1qgzs3wkcxlo5dkj5g47u5w0du 1037650 1037649 2026-06-12T09:17:08Z Chenzeyan29 141880 /* ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း */ 1037650 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ [[ဘာသာဗေဒ]]ပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) သုတေသနပြုချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိကကျသော မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (Major Language Families) အနည်းဆုံး ၁၀ စုကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့အောက်တွင် မိသားစုခွဲများနှင့် ညီနောင်ဘာသာစကားများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသွားကြသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |language=en}}</ref> == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း == အောက်ပါဇယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ အများဆုံးနှင့် နယ်မြေဖြန့်ကြက်မှု အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သော အဓိက ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၁ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%;" |- style="background:#efefef; text-align: center;" ! စဉ် !! ဘာသာစကားမိသားစုအမည် !! ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) !! အဓိက ပြန့်နှံ့ရာဒေသ !! ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများ |- | ၁ || '''[[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု]]'''<br>(Indo-European) || ၃.၂ ဘီလီယံ || ဥရောပ၊ အာရှတောင်ပိုင်းနှင့် အမေရိကတိုက် || အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ |- | ၂ || '''[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|ဆီနို-တိဗက် မိသားစု]]'''<br>(Sino-Tibetan) || ၁.၄ ဘီလီယံ || အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ || တရုတ် (မန်ဒရင်)၊ တိဗက်၊ '''[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]'''၊ ကရင်၊ လီဆူ |- | ၃ || '''နိုက်ဂျာ-ကွန်ဂို မိသားစု'''<br>(Niger-Congo) || သန်း ၇၀၀ || အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း || ဆွာဟီလီ (Swahili)၊ ယိုရူဘာ (Yoruba)၊ ဇူးလူ (Zulu) |- | ၄ || '''အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု'''<br>(Afroasiatic) || သန်း ၅၀၀ || မြောက်အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း || အာရဗီ (Arabic)၊ ဟီဘရူး (Hebrew)၊ အမ်ဟာရစ်ခ် |- | ၅ || '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု'''<br>(Austronesian) || သန်း ၃၈၀ || အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းစုများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ || မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင် (တဂါးလော့)၊ မာလာဂါစီ |- | ၆ || '''ဒြာဗီးဒီးယန်း မိသားစု'''<br>(Dravidian) || သန်း ၂၅၀ || အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာ || တမီးလ် (Tamil)၊ တီလူးဂူး (Telugu)၊ ကန်နာဒါ |- | ၇ || '''တူရကီနွယ် မိသားစု'''<br>(Turkic) || သန်း ၁၉၀ || အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း || တူရကီ (Turkish)၊ ဥဇဘက် (Uzbek)၊ ကာဇက် (Kazakh) |- | ၈ || '''[[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု]]'''<br>(Austroasiatic) || သန်း ၁၂၀ || အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း || ဗီယက်နမ်၊ ခမာ၊ '''[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]'''၊ '''[[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]'''၊ ဝ |- | ၉ || '''[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု'''<br>(Kra-Dai) || သန်း ၁၁၀ || အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း || ထိုင်း (Thai)၊ လာအို (Lao)၊ ရှမ်း (Shan) |- | ၁၀ || '''ဂျပန်နွယ် မိသားစု'''<br>(Japonic) || သန်း ၁၃၀ || ဂျပန်ကျွန်းစုများနှင့် အိုကီနာဝါ || ဂျပန်ဘာသာစကား၊ ရုကျူးဘာသာစကားများ |} == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများသည် ကမ္ဘာ့ပင်မ မိသားစုကြီး (၄) စုအောက်တွင် ပါဝင်နေသဖြင့် ဘာသာစကား ဇာစ်မြစ်အရ အလွန်ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Papers in Southeast Asian Linguistics |language=en}}</ref> # '''ဆီနို-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan):''' ဗမာ၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ကချင် (ဂျင်းဖော)၊ ရခိုင်၊ ထားဝယ်၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ # '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု (Austroasiatic):''' မွန်၊ ပလောင်၊ ဝ၊ ဓနု၊ ပအိုဝ်း (အချို့သော မျိုးနွယ်စုခွဲများ) နှင့် ခမူ ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=Classifying Austroasiatic: a historical review |year=၂၀၀၉ |publisher=Lincom Europa |language=en}}</ref> # '''ခရိုင်-ဒိုင်း မိသားစု (Kra-Dai):''' [[ရှမ်းဘာသာစကား]]၊ ခန္တီးရှမ်း၊ တိုင်လူး၊ တိုင်လမ် စသည့် တိုင်နွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ # '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု (Austronesian):''' မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်ကြသော [[ဆလုံလူမျိုး|ဆလုံ (မော်ကင်း)]] ဘာသာစကားနှင့် မလေးနွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] 22o07p0y5gn792ijjdqjikdcd9wm3zp 1037653 1037650 2026-06-12T09:17:44Z Chenzeyan29 141880 /* ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း */ 1037653 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ [[ဘာသာဗေဒ]]ပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) သုတေသနပြုချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိကကျသော မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (Major Language Families) အနည်းဆုံး ၁၀ စုကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့အောက်တွင် မိသားစုခွဲများနှင့် ညီနောင်ဘာသာစကားများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသွားကြသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |language=en}}</ref> == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း == အောက်ပါဇယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ အများဆုံးနှင့် နယ်မြေဖြန့်ကြက်မှု အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သော အဓိက ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၁ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%;" |- style="background:#efefef; text-align: center;" ! စဉ် !! ဘာသာစကားမိသားစုအမည် !! ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) !! အဓိက ပြန့်နှံ့ရာဒေသ !! ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများ |- | ၁ || '''[[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု]]'''<br>(Indo-European) || ၃.၂ ဘီလီယံ || ဥရောပ၊ အာရှတောင်ပိုင်းနှင့် အမေရိကတိုက် || အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ |- | ၂ || '''[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]'''<br>(Sino-Tibetan) || ၁.၄ ဘီလီယံ || အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ || တရုတ် (မန်ဒရင်)၊ တိဗက်၊ '''[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]'''၊ ကရင်၊ လီဆူ |- | ၃ || '''နိုက်ဂျာ-ကွန်ဂို မိသားစု'''<br>(Niger-Congo) || သန်း ၇၀၀ || အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း || ဆွာဟီလီ (Swahili)၊ ယိုရူဘာ (Yoruba)၊ ဇူးလူ (Zulu) |- | ၄ || '''အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု'''<br>(Afroasiatic) || သန်း ၅၀၀ || မြောက်အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း || အာရဗီ (Arabic)၊ ဟီဘရူး (Hebrew)၊ အမ်ဟာရစ်ခ် |- | ၅ || '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု'''<br>(Austronesian) || သန်း ၃၈၀ || အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းစုများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ || မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင် (တဂါးလော့)၊ မာလာဂါစီ |- | ၆ || '''ဒြာဗီးဒီးယန်း မိသားစု'''<br>(Dravidian) || သန်း ၂၅၀ || အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာ || တမီးလ် (Tamil)၊ တီလူးဂူး (Telugu)၊ ကန်နာဒါ |- | ၇ || '''တူရကီနွယ် မိသားစု'''<br>(Turkic) || သန်း ၁၉၀ || အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း || တူရကီ (Turkish)၊ ဥဇဘက် (Uzbek)၊ ကာဇက် (Kazakh) |- | ၈ || '''[[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု]]'''<br>(Austroasiatic) || သန်း ၁၂၀ || အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း || ဗီယက်နမ်၊ ခမာ၊ '''[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]'''၊ '''[[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]'''၊ ဝ |- | ၉ || '''[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု'''<br>(Kra-Dai) || သန်း ၁၁၀ || အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း || ထိုင်း (Thai)၊ လာအို (Lao)၊ ရှမ်း (Shan) |- | ၁၀ || '''ဂျပန်နွယ် မိသားစု'''<br>(Japonic) || သန်း ၁၃၀ || ဂျပန်ကျွန်းစုများနှင့် အိုကီနာဝါ || ဂျပန်ဘာသာစကား၊ ရုကျူးဘာသာစကားများ |} == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများသည် ကမ္ဘာ့ပင်မ မိသားစုကြီး (၄) စုအောက်တွင် ပါဝင်နေသဖြင့် ဘာသာစကား ဇာစ်မြစ်အရ အလွန်ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Papers in Southeast Asian Linguistics |language=en}}</ref> # '''ဆီနို-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan):''' ဗမာ၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ကချင် (ဂျင်းဖော)၊ ရခိုင်၊ ထားဝယ်၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ # '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု (Austroasiatic):''' မွန်၊ ပလောင်၊ ဝ၊ ဓနု၊ ပအိုဝ်း (အချို့သော မျိုးနွယ်စုခွဲများ) နှင့် ခမူ ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=Classifying Austroasiatic: a historical review |year=၂၀၀၉ |publisher=Lincom Europa |language=en}}</ref> # '''ခရိုင်-ဒိုင်း မိသားစု (Kra-Dai):''' [[ရှမ်းဘာသာစကား]]၊ ခန္တီးရှမ်း၊ တိုင်လူး၊ တိုင်လမ် စသည့် တိုင်နွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ # '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု (Austronesian):''' မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်ကြသော [[ဆလုံလူမျိုး|ဆလုံ (မော်ကင်း)]] ဘာသာစကားနှင့် မလေးနွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] q3fkme40ktub7aix2ywwo75iclu103i 1037654 1037653 2026-06-12T09:22:08Z Chenzeyan29 141880 /* မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ */ 1037654 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာစကား မိသားစု''' ({{lang-en|Language family}}) ဆိုသည်မှာ [[ဘာသာဗေဒ]]ပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုစုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Lyons |first=John |title=Language and Linguistics: An Introduction |year=၁၉၈၁ |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။ [[File:Primary Human Languages Improved Version.png|thumb|300px|ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။ == မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း == ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Fromkin |first=Victoria |title=An Introduction to Language |year=၂၀၁၈ |publisher=Cengage Learning |language=en}}</ref> မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။ == ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။ == မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း == ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |isbn=978-0748646012 |language=en}}</ref> ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။<ref>{{cite book |last=Thomason |first=Sarah G. |first2=Kaufman |first2-link=Terrence Kaufman |second=Terrence |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |year=၁၉၈၈ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520078932 |language=en}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]ဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် [[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်)။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=၂၀၀၃ |publisher=University of California Press |isbn=978-0520098435 |language=en}}</ref> မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref name="hock1991">{{cite book |last=Hock |first=Hans Henrich |title=Principles of Historical Linguistics |year=၁၉၉၁ |publisher=Mouton de Gruyter |isbn=978-3110124026 |language=en}}</ref> ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="hock1991"/> ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) သုတေသနပြုချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိကကျသော မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (Major Language Families) အနည်းဆုံး ၁၀ စုကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့အောက်တွင် မိသားစုခွဲများနှင့် ညီနောင်ဘာသာစကားများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသွားကြသည်။<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Historical Linguistics: An Introduction |year=၂၀၁၃ |publisher=MIT Press |language=en}}</ref> == ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း == အောက်ပါဇယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ အများဆုံးနှင့် နယ်မြေဖြန့်ကြက်မှု အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သော အဓိက ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |year=၂၀၁၁ |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521736503 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/ |title=Ethnologue: Languages of the World |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; width: 100%;" |- style="background:#efefef; text-align: center;" ! စဉ် !! ဘာသာစကားမိသားစုအမည် !! ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) !! အဓိက ပြန့်နှံ့ရာဒေသ !! ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများ |- | ၁ || '''[[အင်ဒို-ဥရောပနွယ် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု]]'''<br>(Indo-European) || ၃.၂ ဘီလီယံ || ဥရောပ၊ အာရှတောင်ပိုင်းနှင့် အမေရိကတိုက် || အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ |- | ၂ || '''[[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစု]]'''<br>(Sino-Tibetan) || ၁.၄ ဘီလီယံ || အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ || တရုတ် (မန်ဒရင်)၊ တိဗက်၊ '''[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]'''၊ ကရင်၊ လီဆူ |- | ၃ || '''နိုက်ဂျာ-ကွန်ဂို မိသားစု'''<br>(Niger-Congo) || သန်း ၇၀၀ || အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း || ဆွာဟီလီ (Swahili)၊ ယိုရူဘာ (Yoruba)၊ ဇူးလူ (Zulu) |- | ၄ || '''အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု'''<br>(Afroasiatic) || သန်း ၅၀၀ || မြောက်အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း || အာရဗီ (Arabic)၊ ဟီဘရူး (Hebrew)၊ အမ်ဟာရစ်ခ် |- | ၅ || '''ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု'''<br>(Austronesian) || သန်း ၃၈၀ || အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းစုများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ || မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင် (တဂါးလော့)၊ မာလာဂါစီ |- | ၆ || '''ဒြာဗီးဒီးယန်း မိသားစု'''<br>(Dravidian) || သန်း ၂၅၀ || အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာ || တမီးလ် (Tamil)၊ တီလူးဂူး (Telugu)၊ ကန်နာဒါ |- | ၇ || '''တူရကီနွယ် မိသားစု'''<br>(Turkic) || သန်း ၁၉၀ || အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း || တူရကီ (Turkish)၊ ဥဇဘက် (Uzbek)၊ ကာဇက် (Kazakh) |- | ၈ || '''[[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု]]'''<br>(Austroasiatic) || သန်း ၁၂၀ || အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း || ဗီယက်နမ်၊ ခမာ၊ '''[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]'''၊ '''[[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]'''၊ ဝ |- | ၉ || '''[[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစု'''<br>(Kra-Dai) || သန်း ၁၁၀ || အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း || ထိုင်း (Thai)၊ လာအို (Lao)၊ ရှမ်း (Shan) |- | ၁၀ || '''ဂျပန်နွယ် မိသားစု'''<br>(Japonic) || သန်း ၁၃၀ || ဂျပန်ကျွန်းစုများနှင့် အိုကီနာဝါ || ဂျပန်ဘာသာစကား၊ ရုကျူးဘာသာစကားများ |} == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများသည် ကမ္ဘာ့ပင်မ မိသားစုကြီး (၄) စုအောက်တွင် ပါဝင်နေသဖြင့် ဘာသာစကား ဇာစ်မြစ်အရ အလွန်ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=၁၉၉၇ |publisher=Papers in Southeast Asian Linguistics |language=en}}</ref> #တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)တွင် ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ၊ ရဝမ် စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု (Austroasiatic)တွင် မွန်၊ ပလောင်၊ ဝ၊ ထနော့၊ ပအိုဝ်း (အချို့သော မျိုးနွယ်စုခွဲများသာ) နှင့် ခမူ ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=Classifying Austroasiatic: a historical review |year=၂၀၀၉ |publisher=Lincom Europa |language=en}}</ref> #ခရာ-ဒိုင်း မိသားစု (Kra-Dai)တွင် ရှမ်း၊ ခန္တီးရှမ်း၊ တိုင်လူး၊ တိုင်ဂုံ ၊တိုင်လေ စသည့် တိုင်နွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု (Austronesian)တွင် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်ကြသော [[ဆလုံလူမျိုး|ဆလုံ (မော်ကင်း)]] ဘာသာစကားနှင့် မလေးနွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] eq6epqvo50eu3fr75o9wbz8pcp6u5a9 0 63977 1037598 770700 2026-06-12T04:35:43Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037598 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား | nativename = {{lang|vi|Tiếng Việt}} | pronunciation = {{IPA|vi|tiəŋ˧˦ viət˺˧˨ʔ|}} (ဟနွိုင်း)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˧˥ viək˺˨˩ʔ|}} (ဟူး)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˥ viək˺˨˩˨|}} ~ {{IPA|vi|tiəŋ˦˥ jiək˺˨˩˨|}} (ဆိုင်းဂုံ) | states = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | speakers = [[မိခင်ဘာသာစကား|L1]]: ၈၆.၁ သန်းခန့် (၂၀၁၉–၂၀၂၃)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref> | ethnicity = [[ဗီယက်လူမျိုး|ဗီယက် (ကင်းလူမျိုး)]]၊ ဂျင်းလူမျိုး (Gin) | speakers2 = [[ဒုတိယဘာသာစကား|L2]]: ၁၀.၈ သန်းခန့် (၂၀၂၄)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref><br/>စုစုပေါင်း: ၉၆.၉ သန်းခန့် (၂၀၁၉–၂၀၂၄)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref> | speakers_label = ပြောဆိုသူဦးရေ | date = | ref = | familycolor = Austroasiatic | fam2 = [[ဗီယက်တစ် ဘာသာစကားများ|ဗီယက်တစ်အုပ်စု]] (Vietic) | fam3 = ဗီယက်-မုန်းအုပ်စု (Viet–Mường) | ancestor = ရှေးဟောင်းဗီယက်နမ်စကား | ancestor2 = အလယ်ခေတ်ဗီယက်နမ်စကား | script = [[လက်တင်အက္ခရာ]] (ဗီယက်နမ်အက္ခရာ)<br />ဗီယက်နမ်မျက်မမြင်စာ (Braille)<br />[[ချူနုမ်းစာပေ|ချူနုမ်း]] (chữ Nôm - သမိုင်းဝင်) | nation = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | minority = [[ချက်သမ္မတနိုင်ငံ]]<br>[[ဆလိုဗက်ကီးယားနိုင်ငံ]] | agency = | iso1 = vi | iso2 = vie | iso3 = vie | lingua = 46-EBA<!-- https://web.archive.org/web/20060102201830/http://www.linguasphere.org/major.pdf --> | map = Natively Vietnamese-speaking areas.png | mapcaption = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအတွင်း ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသည့် နယ်မြေပြမြေပုံ။ နိုင်ငံ၏ မြေနိမ့်ပိုင်းလွင်ပြင်ဒေသများတွင် ဗီယက်နမ်လူမျိုးစုများ အများစု လွှမ်းမိုးနေထိုင်ကြသည့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ စာရင်း|လူမျိုးစုပြန့်နှံ့ပုံ]]ကို ထင်ဟပ်နေသည်။<ref>From ''Ethnologue'' (2009, 2013)</ref> | notice = IPA | glotto = viet1252 | glottorefname = Vietnamese Language }} {{Contains special characters|Vietnamese}} '''ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား''' ({{lang|vi|tiếng Việt}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားမိသားစု]]ဝင် ဖြစ်ပြီး [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးအောက်ရှိ [[ဗီယက်တစ် ဘာသာစကားများ|ဗီယက်တစ် (Vietic) အုပ်စုခွဲ]]တွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=K. W. |url=https://books.google.com/books?id=P2HP31kOSA4C&dq=Vietic+peoples&pg=PA51 |title=A History of the Vietnamese |date=9 May 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87586-8 |pages=51 |language=en}}</ref> ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကား (L1) အဖြစ် ပြောဆိုသူ ၈၆ သန်းခန့်ရှိပြီး၊<ref name="e28|vie|Vietnamese"/> ဒုတိယဘာသာစကား (L2) အဖြစ် ပြောဆိုသူ ၁၁ သန်းခန့် ရှိသည်။<ref name="e28|vie|Vietnamese"/> ဤပမာဏသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ကျန်ဘာသာစကားအားလုံး စုစုပေါင်းပြောဆိုသူဦးရေထက် အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုများပြားသည်။<ref>{{cite book|last=Driem|first=George van|author-link=George van Driem|title=Languages of the Himalayas, Volume One|url=https://books.google.com/books?id=fiavPYCz4dYC&pg=PA264|year=2001|publisher=BRILL|isbn=90-04-12062-9|page=264|quote= Of the approximately 90 millions speakers of Austroasiatic languages, over 70 million speak Vietnamese, nearly ten million speak Khmer and roughly five million speak Santali.}}</ref> ၎င်းသည် [[ဗီယက်လူမျိုး|ဗီယက် (ကင်း) လူမျိုး]]တို့၏ မွေးရာပါ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအတွက်လည်း ပထမ သို့မဟုတ် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးတော်ခံလျက်ရှိပြီး ကမ္ဘာအနှံ့အပြားသို့ ပျံ့နှံ့သွားသော ဗီယက်နမ်ဒီယက်စပိုရာ (Diaspora) ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများလည်း အသုံးပြုကြသည်။ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အရှေ့အာရှရှိ အခြားသော ဘာသာစကားများကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် စကားလုံးပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ သီးခြားစီတည်ရှိသော [[ခွဲခြားဘာသာစကား|ခွဲခြားစကားလုံးစနစ်သုံး ဘာသာစကား]] (Isolating/Analytic language) ဖြစ်ပြီး အသံအနိမ့်အမြင့် စနစ် (Tonal) ရှိသည်။ တည်ဆောက်ပုံအရ ဗီယက်နမ်စကားသည် အဓိကစကားလုံးရှေ့ထားစနစ် (Head-initial) နှင့် အဓိကစကားလုံးနောက်ထားစနစ် (Head-final) နှစ်မျိုးလုံး ရောယှက်နေသည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် အဓိကစကားလုံးရှေ့ထားစနစ်က ပိုမိုထင်ရှားသော်လည်း စကားလုံးတွဲများ (Compounds) တွင်မူ နောက်ထားစနစ်ကို တွေ့ရတတ်သည်။ ဝိသေသနများနှင့် ပုဒ်မွမ်းမံစကားလုံးများသည် များသောအားဖြင့် ၎င်းတို့မွမ်းမံမည့် နာမ်/ကြိယာများ၏ နောက်က လိုက်လေ့ရှိသော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် အရှေ့ကလည်း လာတတ်သည်။ သဒ္ဒါစနစ်အရ ဗီယက်နမ်စကားသည် အကြောင်းအရာကို ရှေ့တန်းတင်သော ဘာသာစကား (Topic-prominent language) ဖြစ်ပြီး ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ တိကျသော "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (Subject–Verb–Object) စနစ် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နာမ်တွဲပစ္စည်းခွဲခြားကိန်း (Noun classifiers) များကိုလည်း အသုံးပြုသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား၏ စကားလုံးပုဒ်များနှင့် အသံထွက်ဝါကျစနစ်များသည် များသောအားဖြင့် ဧကဝဏ္ဏ (အသံတစ်ချက်ထွက် စကားလုံး) များ ဖြစ်ကြသော်လည်း စကားလုံးတွဲစပ်ခြင်းနှင့် အသံထပ်ခြင်း (Reduplication) များကြောင့် ဗဟုဝဏ္ဏ (အသံအများကြီးထွက် စကားလုံး) များလည်း အများအပြား ရှိသည်။ ဤထူးခြားချက်ကြောင့် နေ့စဉ်စာရေးသားဆက်သွယ်ရာတွင် အလွန်ထိရောက်မြန်ဆန်လှသည်။<ref>{{Cite journal|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00437956.1963.11659787|title=The Problem of the Word in Vietnamese|first=Laurence C.|last=Thompson|date=17 January 1963|journal=WORD|volume=19|issue=1|pages=39–52|via=CrossRef|doi=10.1080/00437956.1963.11659787}}</ref> အလယ်ခေတ်တရုတ်စကားမှ ငှားယူထားသော ဝေါဟာရများကို "တရုတ်-ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရများ" (Sino-Vietnamese vocabulary) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရကဏ္ဍ၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းကြီးအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ ထို့အပြင် ဝေါဟာရပိုင်းတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကိုလည်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal | url=https://hal.science/hal-02868709/document | title=The integration of French loanwords into Vietnamese: A corpus-based analysis of tonal, syllabic and segmental aspects | first1=Vera | last1=Scholvin | first2=Judith | last2=Meinschaefer | journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society | year=2018}}</ref> လက်ရှိအချိန်တွင် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို "ချူကုတ်ငူး" (chữ Quốc ngữ) ဟု လူသိများသည့် လက်တင်အခြေခံ [[ဗီယက်နမ်အက္ခရာ]]ဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဤအက္ခရာစနစ်သည် ၁၇ ရာစု ပေါ်တူဂီစာလုံးပေါင်းစနစ်အပေါ် အများကြီး အမှီပြုထားပြီး ပြင်သစ်အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရောက်ရှိခဲ့သော ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် နိုင်ငံတော်သုံးအက္ခရာအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် အသံအနိမ့်အမြင့်များနှင့် အချို့သောအသံဗေဒ လက္ခဏာများကို မှတ်သားရန် ဗျည်းတွဲ (Digraphs) များနှင့် အသံထွက်အမှတ်အသား (Diacritics) များကို အသုံးပြုသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရမူ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို တရုတ်စာလုံးများ (chữ Hán) နှင့် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား အသံထွက်နှင့် စကားလုံးများအတွက် ကိုယ်ပိုင်တီထွင်ထားသော စာလုံးများ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရုပ်ပုံဖော်စာပေစနစ်ဖြစ်သော "ချူနုမ်း" (chữ Nôm) အက္ခရာဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြဖူးသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Vietnamese-literature|title=Vietnamese literature|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=13 April 2019}}</ref><ref>{{cite book |last=Li |first=Yu |title=The Chinese Writing System in Asia: An Interdisciplinary Perspective |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-00-069906-7 |pages=102–103}}</ref> 3512fn4b3gifh1ks30qkw6es4fa8vam 1037599 1037598 2026-06-12T04:36:24Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037599 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား | nativename = {{lang|vi|Tiếng Việt}} | pronunciation = {{IPA|vi|tiəŋ˧˦ viət˺˧˨ʔ|}} (ဟနွိုင်း)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˧˥ viək˺˨˩ʔ|}} (ဟူး)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˥ viək˺˨˩˨|}} ~ {{IPA|vi|tiəŋ˦˥ jiək˺˨˩˨|}} (ဆိုင်းဂုံ) | states = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | speakers = [[မိခင်ဘာသာစကား|L1]]: ၈၆.၁ သန်းခန့် (၂၀၁၉–၂၀၂၃)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref> | ethnicity = [[ဗီယက်လူမျိုး|ဗီယက် (ကင်းလူမျိုး)]]၊ ဂျင်းလူမျိုး (Gin) | speakers2 = [[ဒုတိယဘာသာစကား|L2]]: ၁၀.၈ သန်းခန့် (၂၀၂၄)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref><br/>စုစုပေါင်း: ၉၆.၉ သန်းခန့် (၂၀၁၉–၂၀၂၄)<ref name="e28|vie|Vietnamese">{{e28|vie|Vietnamese}}</ref> | speakers_label = ပြောဆိုသူဦးရေ | date = | ref = | familycolor = Austroasiatic | fam2 = [[ဗီယက်တစ် ဘာသာစကားများ|ဗီယက်တစ်အုပ်စု]] (Vietic) | fam3 = ဗီယက်-မုန်းအုပ်စု (Viet–Mường) | ancestor = ရှေးဟောင်းဗီယက်နမ်စကား | ancestor2 = အလယ်ခေတ်ဗီယက်နမ်စကား | script = [[လက်တင်အက္ခရာ]] (ဗီယက်နမ်အက္ခရာ)<br />ဗီယက်နမ်မျက်မမြင်စာ (Braille)<br />[[ချူနုမ်းစာပေ|ချူနုမ်း]] (chữ Nôm - သမိုင်းဝင်) | nation = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | minority = [[ချက်သမ္မတနိုင်ငံ]]<br>[[ဆလိုဗက်ကီးယားနိုင်ငံ]] | agency = | iso1 = vi | iso2 = vie | iso3 = vie | lingua = 46-EBA<!-- https://web.archive.org/web/20060102201830/http://www.linguasphere.org/major.pdf --> | map = Natively Vietnamese-speaking areas.png | mapcaption = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအတွင်း ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသည့် နယ်မြေပြမြေပုံ။ နိုင်ငံ၏ မြေနိမ့်ပိုင်းလွင်ပြင်ဒေသများတွင် ဗီယက်နမ်လူမျိုးစုများ အများစု လွှမ်းမိုးနေထိုင်ကြသည့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ စာရင်း|လူမျိုးစုပြန့်နှံ့ပုံ]]ကို ထင်ဟပ်နေသည်။<ref>From ''Ethnologue'' (2009, 2013)</ref> | notice = IPA | glotto = viet1252 | glottorefname = Vietnamese Language }} {{Contains special characters|Vietnamese}} '''ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား''' ({{lang|vi|tiếng Việt}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားမိသားစု]]ဝင် ဖြစ်ပြီး [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးအောက်ရှိ [[ဗီယက်တစ် ဘာသာစကားများ|ဗီယက်တစ် (Vietic) အုပ်စုခွဲ]]တွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=K. W. |url=https://books.google.com/books?id=P2HP31kOSA4C&dq=Vietic+peoples&pg=PA51 |title=A History of the Vietnamese |date=9 May 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87586-8 |pages=51 |language=en}}</ref> ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကား (L1) အဖြစ် ပြောဆိုသူ ၈၆ သန်းခန့်ရှိပြီး၊<ref name="e28|vie|Vietnamese"/> ဒုတိယဘာသာစကား (L2) အဖြစ် ပြောဆိုသူ ၁၁ သန်းခန့် ရှိသည်။<ref name="e28|vie|Vietnamese"/> ဤပမာဏသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ကျန်ဘာသာစကားအားလုံး စုစုပေါင်းပြောဆိုသူဦးရေထက် အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုများပြားသည်။<ref>{{cite book|last=Driem|first=George van|author-link=George van Driem|title=Languages of the Himalayas, Volume One|url=https://books.google.com/books?id=fiavPYCz4dYC&pg=PA264|year=2001|publisher=BRILL|isbn=90-04-12062-9|page=264|quote= Of the approximately 90 millions speakers of Austroasiatic languages, over 70 million speak Vietnamese, nearly ten million speak Khmer and roughly five million speak Santali.}}</ref> ၎င်းသည် [[ဗီယက်လူမျိုး|ဗီယက် (ကင်း) လူမျိုး]]တို့၏ မွေးရာပါ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများအတွက်လည်း ပထမ သို့မဟုတ် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် အသုံးတော်ခံလျက်ရှိပြီး ကမ္ဘာအနှံ့အပြားသို့ ပျံ့နှံ့သွားသော ဗီယက်နမ်ဒီယက်စပိုရာ (Diaspora) ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများလည်း အသုံးပြုကြသည်။ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အရှေ့အာရှရှိ အခြားသော ဘာသာစကားများကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် စကားလုံးပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ သီးခြားစီတည်ရှိသော [[ခွဲခြားဘာသာစကား|ခွဲခြားစကားလုံးစနစ်သုံး ဘာသာစကား]] (Isolating/Analytic language) ဖြစ်ပြီး အသံအနိမ့်အမြင့် စနစ် (Tonal) ရှိသည်။ တည်ဆောက်ပုံအရ ဗီယက်နမ်စကားသည် အဓိကစကားလုံးရှေ့ထားစနစ် (Head-initial) နှင့် အဓိကစကားလုံးနောက်ထားစနစ် (Head-final) နှစ်မျိုးလုံး ရောယှက်နေသည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် အဓိကစကားလုံးရှေ့ထားစနစ်က ပိုမိုထင်ရှားသော်လည်း စကားလုံးတွဲများ (Compounds) တွင်မူ နောက်ထားစနစ်ကို တွေ့ရတတ်သည်။ ဝိသေသနများနှင့် ပုဒ်မွမ်းမံစကားလုံးများသည် များသောအားဖြင့် ၎င်းတို့မွမ်းမံမည့် နာမ်/ကြိယာများ၏ နောက်က လိုက်လေ့ရှိသော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် အရှေ့ကလည်း လာတတ်သည်။ သဒ္ဒါစနစ်အရ ဗီယက်နမ်စကားသည် အကြောင်းအရာကို ရှေ့တန်းတင်သော ဘာသာစကား (Topic-prominent language) ဖြစ်ပြီး ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ တိကျသော "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (Subject–Verb–Object) စနစ် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နာမ်တွဲပစ္စည်းခွဲခြားကိန်း (Noun classifiers) များကိုလည်း အသုံးပြုသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား၏ စကားလုံးပုဒ်များနှင့် အသံထွက်ဝါကျစနစ်များသည် များသောအားဖြင့် ဧကဝဏ္ဏ (အသံတစ်ချက်ထွက် စကားလုံး) များ ဖြစ်ကြသော်လည်း စကားလုံးတွဲစပ်ခြင်းနှင့် အသံထပ်ခြင်း (Reduplication) များကြောင့် ဗဟုဝဏ္ဏ (အသံအများကြီးထွက် စကားလုံး) များလည်း အများအပြား ရှိသည်။ ဤထူးခြားချက်ကြောင့် နေ့စဉ်စာရေးသားဆက်သွယ်ရာတွင် အလွန်ထိရောက်မြန်ဆန်လှသည်။<ref>{{Cite journal|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00437956.1963.11659787|title=The Problem of the Word in Vietnamese|first=Laurence C.|last=Thompson|date=17 January 1963|journal=WORD|volume=19|issue=1|pages=39–52|via=CrossRef|doi=10.1080/00437956.1963.11659787}}</ref> အလယ်ခေတ်တရုတ်စကားမှ ငှားယူထားသော ဝေါဟာရများကို "တရုတ်-ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရများ" (Sino-Vietnamese vocabulary) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရကဏ္ဍ၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းကြီးအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ ထို့အပြင် ဝေါဟာရပိုင်းတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကိုလည်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal | url=https://hal.science/hal-02868709/document | title=The integration of French loanwords into Vietnamese: A corpus-based analysis of tonal, syllabic and segmental aspects | first1=Vera | last1=Scholvin | first2=Judith | last2=Meinschaefer | journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society | year=2018}}</ref> လက်ရှိအချိန်တွင် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို "ချူကုတ်ငူး" (chữ Quốc ngữ) ဟု လူသိများသည့် လက်တင်အခြေခံ [[ဗီယက်နမ်အက္ခရာ]]ဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဤအက္ခရာစနစ်သည် ၁၇ ရာစု ပေါ်တူဂီစာလုံးပေါင်းစနစ်အပေါ် အများကြီး အမှီပြုထားပြီး ပြင်သစ်အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရောက်ရှိခဲ့သော ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် နိုင်ငံတော်သုံးအက္ခရာအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် အသံအနိမ့်အမြင့်များနှင့် အချို့သောအသံဗေဒ လက္ခဏာများကို မှတ်သားရန် ဗျည်းတွဲ (Digraphs) များနှင့် အသံထွက်အမှတ်အသား (Diacritics) များကို အသုံးပြုသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရမူ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားကို တရုတ်စာလုံးများ (chữ Hán) နှင့် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား အသံထွက်နှင့် စကားလုံးများအတွက် ကိုယ်ပိုင်တီထွင်ထားသော စာလုံးများ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရုပ်ပုံဖော်စာပေစနစ်ဖြစ်သော "ချူနုမ်း" (chữ Nôm) အက္ခရာဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြဖူးသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Vietnamese-literature|title=Vietnamese literature|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=13 April 2019}}</ref><ref>{{cite book |last=Li |first=Yu |title=The Chinese Writing System in Asia: An Interdisciplinary Perspective |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-00-069906-7 |pages=102–103}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} f9pg3n493eu2c9t00reu1r5hs4i4npf 0 63978 1037585 1031423 2026-06-12T04:13:16Z Chenzeyan29 141880 /* အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိခြင်းနှင့် မရှိခြင်း */ 1037585 wikitext text/x-wiki '''ဩစထြိုအေးရှားတစ်''' ({{lang-en|Austroasiatic}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ''' ({{lang-en|Mon-Khmer}}) ဘာသာစကားမိသားစုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားသော ဘာသာစကားမိသားစုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော သမိုင်းမှတ်တမ်းရှိကြပြီး ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိသည်။ အခြားသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ပြောဆိုကြသည်။ ဤဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် အခြားသော ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ကြားညှပ်နေသဖြင့် ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလက မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ရှိနေခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ ထိုကာလအတွင်း ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများ (Sino-Vietnamese vocabulary) ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် အစောဆုံး ဘာသာစကားများဖြစ်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း သို့မဟုတ် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှစ၍ အရှေ့တောင်အာရှသို့ မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="higham">Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> ၎င်းတို့သည် ဒေသတွင်း၌ စိုက်ပျိုးရေး (အထူးသဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း) ကို ပထမဆုံး စတင်လုပ်ကိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်းကာလများတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများသည် အင်အားကြီးမားသော ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ #[[မွန်လူမျိုး|မွန်တို့၏]] [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]] (မြန်မာနိုင်ငံ)။ #[[ခမာဘာသာစကား|ခမာတို့၏]] [[အန်ကောအင်ပါယာ]] (ကမ္ဘောဒီးယား)။ #[[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်တို့၏]] ဒိုင်ဗီယက် (Đại Việt)။ ဤဘာသာစကားများသည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]နှင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို စောစီးစွာ လက်ခံခဲ့ကြသဖြင့် ပါဠိနှင့် သက္ကတ ဝေါဟာရများစွာသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref>Coedès, George. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press.</ref> ခေတ်သစ်သမိုင်းတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် နိုင်ငံရေးနှင့် လူဦးရေပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အပြောင်းအလဲကြီးစွာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၁၉ ရာစုတွင် ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးအောက်တွင် ဗီယက်နမ်၊ ခမာနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် ဥရောပစာရေးစနစ်နှင့် ဝေါဟာရများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသည်။ အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံသည့် [[ကွတ်ငူး]] (Quốc Ngữ) စနစ်သို့ လုံးဝပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့သည် မိမိတို့နိုင်ငံ၏ "အမျိုးသားရုံးသုံးဘာသာစကား" အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မွန်ဘာသာစကားမှာမူ နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကြောင့် လူနည်းစုသုံး ဘာသာစကားအဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်ဘုန်းတော်ကြီး Wilhelm Schmidt က ဤဘာသာစကားမိသားစုကို "Austroasiatic" ဟု ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker, ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် DNA စစ်ဆေးမှုများနှင့် ကွန်ပျူတာသုံး ဘာသာဗေဒနည်းပညာများကြောင့် ဤဘာသာစကားများ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ပိုမိုတိကျစွာ သိရှိလာရသည်။ လက်ရှိတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစုစုပေါင်း ၁၆၀ ကျော်ရှိသည့်အနက် အတော်များများမှာ အပြောဆိုသူ နည်းပါးလာသဖြင့် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း == မကြာသေးမီက ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ်ကို အုပ်စုကြီး (၃) စုအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်-<ref>Sidwell, Paul & Blench, Roger. (2011). "The Austroasiatic Urheimat: the Inland Floodplain Hypothesis". ''Brill''.</ref> # '''မန်ဒါအုပ်စု:''' အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည်။ # '''နျူကလိယား မွန်-ခမာအုပ်စု:''' ဗီယက်နမ်၊ ခမာနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ # '''ခါစီ-ခမစ်အုပ်စု:''' အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း (မေဃာလယ) နှင့် လာအိုနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ === အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိခြင်းနှင့် မရှိခြင်း === ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] 98zjdosvhu9ty57y5842tfiosbj6jt5 1037586 1037585 2026-06-12T04:15:26Z Chenzeyan29 141880 1037586 wikitext text/x-wiki '''ဩစထြိုအေးရှားတစ်''' ({{lang-en|Austroasiatic}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ''' ({{lang-en|Mon-Khmer}}) ဘာသာစကားမိသားစုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားသော ဘာသာစကားမိသားစုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော သမိုင်းမှတ်တမ်းရှိကြပြီး ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိသည်။ အခြားသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ပြောဆိုကြသည်။ ဤဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် အခြားသော ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ကြားညှပ်နေသဖြင့် ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလက မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ရှိနေခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ ထိုကာလအတွင်း ဗီယက်နမ်ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများ (Sino-Vietnamese vocabulary) ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် အစောဆုံး ဘာသာစကားများဖြစ်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း သို့မဟုတ် [[ယန်ဇီမြစ်]]ဝှမ်းဒေသမှစ၍ အရှေ့တောင်အာရှသို့ မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="higham">Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> ၎င်းတို့သည် ဒေသတွင်း၌ စိုက်ပျိုးရေး (အထူးသဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း) ကို ပထမဆုံး စတင်လုပ်ကိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်းကာလများတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများသည် အင်အားကြီးမားသော ယဉ်ကျေးမှုနိုင်ငံတော်များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ #[[မွန်လူမျိုး|မွန်တို့၏]] [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]] (မြန်မာနိုင်ငံ)။ #[[ခမာဘာသာစကား|ခမာတို့၏]] [[အန်ကောအင်ပါယာ]] (ကမ္ဘောဒီးယား)။ #[[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်တို့၏]] ဒိုင်ဗီယက် (Đại Việt)။ ဤဘာသာစကားများသည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]နှင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို စောစီးစွာ လက်ခံခဲ့ကြသဖြင့် ပါဠိနှင့် သက္ကတ ဝေါဟာရများစွာသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref>Coedès, George. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press.</ref> ခေတ်သစ်သမိုင်းတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် နိုင်ငံရေးနှင့် လူဦးရေပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အပြောင်းအလဲကြီးစွာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၁၉ ရာစုတွင် ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးအောက်တွင် ဗီယက်နမ်၊ ခမာနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် ဥရောပစာရေးစနစ်နှင့် ဝေါဟာရများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသည်။ အထူးသဖြင့် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံသည့် [[ကွတ်ငူး]] (Quốc Ngữ) စနစ်သို့ လုံးဝပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့သည် မိမိတို့နိုင်ငံ၏ "အမျိုးသားရုံးသုံးဘာသာစကား" အဖြစ် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မွန်ဘာသာစကားမှာမူ နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကြောင့် လူနည်းစုသုံး ဘာသာစကားအဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်ဘုန်းတော်ကြီး Wilhelm Schmidt က ဤဘာသာစကားမိသားစုကို "Austroasiatic" ဟု ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker, ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် DNA စစ်ဆေးမှုများနှင့် ကွန်ပျူတာသုံး ဘာသာဗေဒနည်းပညာများကြောင့် ဤဘာသာစကားများ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ပိုမိုတိကျစွာ သိရှိလာရသည်။ လက်ရှိတွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစုစုပေါင်း ၁၆၀ ကျော်ရှိသည့်အနက် အတော်များများမှာ အပြောဆိုသူ နည်းပါးလာသဖြင့် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး အခြေအနေနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း == မကြာသေးမီက ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ်ကို အုပ်စုကြီး (၃) စုအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>Sidwell, Paul & Blench, Roger. (2011). "The Austroasiatic Urheimat: the Inland Floodplain Hypothesis". ''Brill''.</ref> #မန်ဒါအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည်။ #နျူကလိယား မွန်-ခမာအုပ်စုတွင် ဗီယက်နမ်၊ ခမာနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ # ခါစီ-ခမစ်အုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း (မေဃာလယ) နှင့် လာအိုနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] fqcf5z9iicunenyvwx71vohe6nhf5gh 1037589 1037586 2026-06-12T04:21:32Z Chenzeyan29 141880 1037589 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Austroasiatic languages}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Mon-Khmer languages}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားလာသော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "တောင်အာရှဘာသာစကားများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား စုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] (ကမ္ဘောဒီးယား) နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော စာပေသမိုင်းမှတ်တမ်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ မိမိတို့နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ဒေသိယစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ၏ ကြားညှပ်ဝိုင်းရံခြင်းကို ခံထားရသဖြင့် တစ်ဆက်တည်းမရှိဘဲ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref>ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလဇစ်မြစ်အရ အခြားသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ထိုသို့ သမိုင်းကြောင်းအရ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရမှုကြောင့် ခေတ်သစ်ဗီယက်နမ် ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများမှ ဆင်းသက်လာသော များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ မူလဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများတွင် မရှိတတ်သော "အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ်" များလည်း ဗီယက်နမ်စကား၌ ထင်ထင်ရှားရှား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းဒေသတို့တွင် အစောဆုံးနှင့် အရင်းခံအကျဆုံး ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကား မိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစု၏ သမိုင်းဦးဇစ်မြစ် (Proto-Austroasiatic) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၃,၀၀၀ ဝန်းကျင်) ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ဘာသာဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ခရာ-ဒိုင် နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် မူလက တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်းရှိခဲ့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် နယ်မြေများသည် နေရာအနှံ့အပြားသို့ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်တောက်ကာ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲကျန်ရစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဤမိသားစုဝင်များဖြစ်ကြသည့် ခမာဘာသာစကားနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုကတည်းက ဒွါရာဝတီ၊ ခမာအင်ပါယာနှင့် သထုံခေတ် သမိုင်းဝင်ကျောက်စာများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေဖြင့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အလွန်ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Shorto, Harry L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary''. Jack Sidwell (Ed.). Pacific Linguistics.</ref> ဤဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စတင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပုံမှာ ၁၉ ရာစု ဥရောပ အရှေ့တိုင်းပညာရှင်များ၏ နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစဦးတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ 'မန်ဒါ' (Munda) ဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ 'မွန်-ခမာ' (Mon-Khmer) ဘာသာစကားများသည် ဝေးကွာလွန်းလှသဖြင့် မည်သို့မျှ သက်ဆိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၈၅၆ တွင် ဂျာမန်ဘာသာဗေဒပညာရှင် မက်စ်မြူလာ (Max Müller) က အိန္ဒိယရှိ အချို့သော လူနည်းစုစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ စကားများသည် သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအခြေခံ သဘောတရားချင်း တူညီနေကြောင်း ကနဦး သတိပြုမိခဲ့သည်။<ref>Müller, Max. (1856). ''Letter to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages''. Oxford University.</ref> ထို့နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအရာရှိနှင့် ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျေအာရ် လိုဂန် (J.R. Logan) က မွန်၊ ခမာနှင့် အာသံဒေသရှိ ခါစီ (Khasi) ဘာသာစကားတို့၏ တူညီချက်များကို စနစ်တကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) ဟူသော အမည်နာမကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက် ပေးခဲ့သည်။<ref>Logan, James Richardson. (1852). "Ethnology of the Indo-Pacific Islands". ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia''.</ref> အဆိုပါ သုတေသနများကို အခြေခံ၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားလူမျိုး မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝီဟမ် စမစ် (Wilhelm Schmidt) က ကမ္ဘာကျော် "Die Mon-Khmer-Völker" (မွန်-ခမာ လူမျိုးများ) ဟူသော စာတမ်းကြီးကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အိန္ဒိယမှ မန်ဒါဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွန်-ခမာဘာသာစကားများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူကပင် လက်တင်စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ကာ"Austroasiatic" (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဟူသောအမည်ကို သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တီထွင်ပြီး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker: Ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''. Braunschweig.</ref> ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့ခေတ်အထိ ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) နှင့် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် အသံစနစ်များကို ကွန်ပျူတာနည်းပညာ၊ အသံဗေဒနှိုင်းယှဉ်ချက်များဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်-ဝ (Palaungic-Wa)၊ ခါစီ၊ မွန်၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ် အစရှိသည့် ဘာသာစကား ၁၆၀ ကျော်ကို ဤမိသားစုကြီးအောက်တွင် အသေးစိတ် သုတေသနပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ရှိကြသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း == မကြာသေးမီက ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ်ကို အုပ်စုကြီး (၃) စုအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>Sidwell, Paul & Blench, Roger. (2011). "The Austroasiatic Urheimat: the Inland Floodplain Hypothesis". ''Brill''.</ref> #မန်ဒါအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည်။ #နျူကလိယား မွန်-ခမာအုပ်စုတွင် ဗီယက်နမ်၊ ခမာနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ # ခါစီ-ခမစ်အုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း (မေဃာလယ) နှင့် လာအိုနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] 8m23dnzklgv2te4cyk9ho7rhkxvztxc 1037590 1037589 2026-06-12T04:26:08Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း */ 1037590 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Austroasiatic languages}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Mon-Khmer languages}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားလာသော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "တောင်အာရှဘာသာစကားများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား စုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] (ကမ္ဘောဒီးယား) နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော စာပေသမိုင်းမှတ်တမ်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ မိမိတို့နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ဒေသိယစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ၏ ကြားညှပ်ဝိုင်းရံခြင်းကို ခံထားရသဖြင့် တစ်ဆက်တည်းမရှိဘဲ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref>ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလဇစ်မြစ်အရ အခြားသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ထိုသို့ သမိုင်းကြောင်းအရ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရမှုကြောင့် ခေတ်သစ်ဗီယက်နမ် ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများမှ ဆင်းသက်လာသော များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ မူလဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများတွင် မရှိတတ်သော "အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ်" များလည်း ဗီယက်နမ်စကား၌ ထင်ထင်ရှားရှား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းဒေသတို့တွင် အစောဆုံးနှင့် အရင်းခံအကျဆုံး ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကား မိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစု၏ သမိုင်းဦးဇစ်မြစ် (Proto-Austroasiatic) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၃,၀၀၀ ဝန်းကျင်) ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ဘာသာဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ခရာ-ဒိုင် နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် မူလက တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်းရှိခဲ့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် နယ်မြေများသည် နေရာအနှံ့အပြားသို့ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်တောက်ကာ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲကျန်ရစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဤမိသားစုဝင်များဖြစ်ကြသည့် ခမာဘာသာစကားနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုကတည်းက ဒွါရာဝတီ၊ ခမာအင်ပါယာနှင့် သထုံခေတ် သမိုင်းဝင်ကျောက်စာများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေဖြင့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အလွန်ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Shorto, Harry L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary''. Jack Sidwell (Ed.). Pacific Linguistics.</ref> ဤဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စတင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပုံမှာ ၁၉ ရာစု ဥရောပ အရှေ့တိုင်းပညာရှင်များ၏ နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစဦးတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ 'မန်ဒါ' (Munda) ဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ 'မွန်-ခမာ' (Mon-Khmer) ဘာသာစကားများသည် ဝေးကွာလွန်းလှသဖြင့် မည်သို့မျှ သက်ဆိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၈၅၆ တွင် ဂျာမန်ဘာသာဗေဒပညာရှင် မက်စ်မြူလာ (Max Müller) က အိန္ဒိယရှိ အချို့သော လူနည်းစုစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ စကားများသည် သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအခြေခံ သဘောတရားချင်း တူညီနေကြောင်း ကနဦး သတိပြုမိခဲ့သည်။<ref>Müller, Max. (1856). ''Letter to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages''. Oxford University.</ref> ထို့နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအရာရှိနှင့် ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျေအာရ် လိုဂန် (J.R. Logan) က မွန်၊ ခမာနှင့် အာသံဒေသရှိ ခါစီ (Khasi) ဘာသာစကားတို့၏ တူညီချက်များကို စနစ်တကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) ဟူသော အမည်နာမကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက် ပေးခဲ့သည်။<ref>Logan, James Richardson. (1852). "Ethnology of the Indo-Pacific Islands". ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia''.</ref> အဆိုပါ သုတေသနများကို အခြေခံ၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားလူမျိုး မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝီဟမ် စမစ် (Wilhelm Schmidt) က ကမ္ဘာကျော် "Die Mon-Khmer-Völker" (မွန်-ခမာ လူမျိုးများ) ဟူသော စာတမ်းကြီးကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အိန္ဒိယမှ မန်ဒါဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွန်-ခမာဘာသာစကားများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူကပင် လက်တင်စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ကာ"Austroasiatic" (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဟူသောအမည်ကို သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တီထွင်ပြီး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker: Ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''. Braunschweig.</ref> ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့ခေတ်အထိ ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) နှင့် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် အသံစနစ်များကို ကွန်ပျူတာနည်းပညာ၊ အသံဗေဒနှိုင်းယှဉ်ချက်များဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်-ဝ (Palaungic-Wa)၊ ခါစီ၊ မွန်၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ် အစရှိသည့် ဘာသာစကား ၁၆၀ ကျော်ကို ဤမိသားစုကြီးအောက်တွင် အသေးစိတ် သုတေသနပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ရှိကြသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Classification) စနစ်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ရာစုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြရသည့် ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ဤမိသားစုကြီးကို အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသော "မန်ဒါ" (Munda) အုပ်စုနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် ပြောဆိုကြသော "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) အုပ်စုဟူ၍ အဓိက အကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ရိုးရာအလိုက် ခွဲခြားခဲ့ကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (1974). "Austroasiatic Languages". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) က ဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါနှိုင်းယှဉ်ချက် အထောက်အထားသစ်များကို အခြေခံ၍ ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးကို #မန်ဒါ (Munda) #ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) နှင့် #နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) ဟူ၍ သုံးပွင့်ဆိုင် အကိုင်းအခက်ကြီး သုံးခုအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင် ခွဲခြားပြသခဲ့သည်။ ၎င်းအုပ်စုကြီးများ၏ လက်အောက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန် လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားများ အပါအဝင် ဒေသအလိုက် အခွဲငယ်ပေါင်း ၁၃ ခုမှ ၁၄ ခုခန့်အထိ ထပ်မံ၍ အသေးစိတ် အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားတည်ရှိနေကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ပထမဆုံးအုပ်စုဖြစ်သည့် မန်ဒါ (Munda) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် စောတာနာဂပူရ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများတွင် ကွဲပြားတည်ရှိနေပြီး သန္တာလီ (Santali) နှင့် မူန္ဒာရီ (Mundari) ဘာသာစကားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ဒုတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) သို့မဟုတ် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအာသံဒေသမှ ခါစီဘာသာစကားနှင့် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ ခမစ်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ပြောဆိုကြသည့် ပလောင်၊ ဝ၊ ရူမိုင်းနှင့် လမက် (Lamet) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သော ပလောင်နွယ် (Palaungic) သို့မဟုတ် ပလောင်-ဝ (Palaung-Wa) ဘာသာစကားအုပ်စုသည်လည်း ဤမြောက်ပိုင်းအကိုင်းအခက်အောက်တွင်ပင် သမိုင်းဝင် တည်ရှိနေသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2014). "The Austroasiatic Lexostatistical Model". ''Journal of Language Relationship''.</ref> တတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) သို့မဟုတ် တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်အုပ်စုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် သမိုင်းအစောဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံး အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုအောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေဖြစ်သော ခမာဘာသာစကား၊ အရှေ့တောင်အာရှ အလယ်ပိုင်းဒေသတစ်ခွင်တွင် သမိုင်းဝင်ထွန်းကားခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကား (Monic) နှင့် တရုတ်စာပေလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သော ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား (Vietic) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည့်အပြင်၊ မလေးကျွန်းဆွယ်မှ အာစလီယန် (Aslian) နှင့် ကပ္ပလီကျွန်းစု (Nicobar Islands) မှ နီကိုဗါးရီးစ် (Nicobarese) ဘာသာစကားတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) အစရှိသည့် ပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင်များသည် မူလပင်မပင်စည်ကြီးတစ်ခုတည်းမှနေ၍ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲ ၁၂ စုကျော်အဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဘေးပတ်ပတ်လည်သို့ ကွဲထွက်ပြန့်ပွားသွားခဲ့ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော လျှောက်လမ်းပုံစံသီအိုရီ (Nested/Radial Model) ကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ (Archaeogenetics) နှင့် အသံဗေဒ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ဤအမျိုးအစားခွဲခြားမှုစနစ်များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သတ္တုတွင်းအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှု၊ လူမျိုးစုများ ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်းအလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းများနှင့် ကွင်းဆက်တစ်သားတည်း ကျလျက်ရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref>Higham, Charles. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.</ref> == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] ix9uhk2v3bbrgq4wt62iol1466xddev 1037591 1037590 2026-06-12T04:27:14Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း */ 1037591 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Austroasiatic languages}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Mon-Khmer languages}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားလာသော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "တောင်အာရှဘာသာစကားများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား စုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] (ကမ္ဘောဒီးယား) နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော စာပေသမိုင်းမှတ်တမ်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ မိမိတို့နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ဒေသိယစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ၏ ကြားညှပ်ဝိုင်းရံခြင်းကို ခံထားရသဖြင့် တစ်ဆက်တည်းမရှိဘဲ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref>ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလဇစ်မြစ်အရ အခြားသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ထိုသို့ သမိုင်းကြောင်းအရ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရမှုကြောင့် ခေတ်သစ်ဗီယက်နမ် ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများမှ ဆင်းသက်လာသော များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ မူလဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများတွင် မရှိတတ်သော "အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ်" များလည်း ဗီယက်နမ်စကား၌ ထင်ထင်ရှားရှား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းဒေသတို့တွင် အစောဆုံးနှင့် အရင်းခံအကျဆုံး ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကား မိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစု၏ သမိုင်းဦးဇစ်မြစ် (Proto-Austroasiatic) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၃,၀၀၀ ဝန်းကျင်) ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ဘာသာဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ခရာ-ဒိုင် နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် မူလက တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်းရှိခဲ့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် နယ်မြေများသည် နေရာအနှံ့အပြားသို့ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်တောက်ကာ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲကျန်ရစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဤမိသားစုဝင်များဖြစ်ကြသည့် ခမာဘာသာစကားနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုကတည်းက ဒွါရာဝတီ၊ ခမာအင်ပါယာနှင့် သထုံခေတ် သမိုင်းဝင်ကျောက်စာများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေဖြင့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အလွန်ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Shorto, Harry L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary''. Jack Sidwell (Ed.). Pacific Linguistics.</ref> ဤဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စတင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပုံမှာ ၁၉ ရာစု ဥရောပ အရှေ့တိုင်းပညာရှင်များ၏ နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစဦးတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ 'မန်ဒါ' (Munda) ဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ 'မွန်-ခမာ' (Mon-Khmer) ဘာသာစကားများသည် ဝေးကွာလွန်းလှသဖြင့် မည်သို့မျှ သက်ဆိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၈၅၆ တွင် ဂျာမန်ဘာသာဗေဒပညာရှင် မက်စ်မြူလာ (Max Müller) က အိန္ဒိယရှိ အချို့သော လူနည်းစုစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ စကားများသည် သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအခြေခံ သဘောတရားချင်း တူညီနေကြောင်း ကနဦး သတိပြုမိခဲ့သည်။<ref>Müller, Max. (1856). ''Letter to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages''. Oxford University.</ref> ထို့နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအရာရှိနှင့် ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျေအာရ် လိုဂန် (J.R. Logan) က မွန်၊ ခမာနှင့် အာသံဒေသရှိ ခါစီ (Khasi) ဘာသာစကားတို့၏ တူညီချက်များကို စနစ်တကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) ဟူသော အမည်နာမကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက် ပေးခဲ့သည်။<ref>Logan, James Richardson. (1852). "Ethnology of the Indo-Pacific Islands". ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia''.</ref> အဆိုပါ သုတေသနများကို အခြေခံ၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားလူမျိုး မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝီဟမ် စမစ် (Wilhelm Schmidt) က ကမ္ဘာကျော် "Die Mon-Khmer-Völker" (မွန်-ခမာ လူမျိုးများ) ဟူသော စာတမ်းကြီးကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အိန္ဒိယမှ မန်ဒါဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွန်-ခမာဘာသာစကားများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူကပင် လက်တင်စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ကာ"Austroasiatic" (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဟူသောအမည်ကို သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တီထွင်ပြီး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker: Ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''. Braunschweig.</ref> ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့ခေတ်အထိ ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) နှင့် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် အသံစနစ်များကို ကွန်ပျူတာနည်းပညာ၊ အသံဗေဒနှိုင်းယှဉ်ချက်များဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်-ဝ (Palaungic-Wa)၊ ခါစီ၊ မွန်၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ် အစရှိသည့် ဘာသာစကား ၁၆၀ ကျော်ကို ဤမိသားစုကြီးအောက်တွင် အသေးစိတ် သုတေသနပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ရှိကြသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း စနစ်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ရာစုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြရသည့် ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ဤမိသားစုကြီးကို အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသော "မန်ဒါ" (Munda) အုပ်စုနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် ပြောဆိုကြသော "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) အုပ်စုဟူ၍ အဓိက အကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ရိုးရာအလိုက် ခွဲခြားခဲ့ကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (1974). "Austroasiatic Languages". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) က ဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါနှိုင်းယှဉ်ချက် အထောက်အထားသစ်များကို အခြေခံ၍ ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးကို #မန်ဒါ (Munda) #ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) နှင့် #နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) ဟူ၍ သုံးပွင့်ဆိုင် အကိုင်းအခက်ကြီး သုံးခုအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင် ခွဲခြားပြသခဲ့သည်။ ၎င်းအုပ်စုကြီးများ၏ လက်အောက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန် လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားများ အပါအဝင် ဒေသအလိုက် အခွဲငယ်ပေါင်း ၁၃ ခုမှ ၁၄ ခုခန့်အထိ ထပ်မံ၍ အသေးစိတ် အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားတည်ရှိနေကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ပထမဆုံးအုပ်စုဖြစ်သည့် မန်ဒါ (Munda) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် စောတာနာဂပူရ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများတွင် ကွဲပြားတည်ရှိနေပြီး သန္တာလီ (Santali) နှင့် မူန္ဒာရီ (Mundari) ဘာသာစကားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ဒုတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) သို့မဟုတ် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအာသံဒေသမှ ခါစီဘာသာစကားနှင့် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ ခမစ်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ပြောဆိုကြသည့် ပလောင်၊ ဝ၊ ရူမိုင်းနှင့် လမက် (Lamet) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (Palaungic) သို့မဟုတ် ပလောင်-ဝ (Palaung-Wa) ဘာသာစကားအုပ်စု]]သည်လည်း ဤမြောက်ပိုင်းအကိုင်းအခက်အောက်တွင်ပင် သမိုင်းဝင် တည်ရှိနေသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2014). "The Austroasiatic Lexostatistical Model". ''Journal of Language Relationship''.</ref> တတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) သို့မဟုတ် တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်အုပ်စုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် သမိုင်းအစောဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံး အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုအောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေဖြစ်သော ခမာဘာသာစကား၊ အရှေ့တောင်အာရှ အလယ်ပိုင်းဒေသတစ်ခွင်တွင် သမိုင်းဝင်ထွန်းကားခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကား (Monic) နှင့် တရုတ်စာပေလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သော ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား (Vietic) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည့်အပြင်၊ မလေးကျွန်းဆွယ်မှ အာစလီယန် (Aslian) နှင့် ကပ္ပလီကျွန်းစု (Nicobar Islands) မှ နီကိုဗါးရီးစ် (Nicobarese) ဘာသာစကားတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) အစရှိသည့် ပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင်များသည် မူလပင်မပင်စည်ကြီးတစ်ခုတည်းမှနေ၍ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲ ၁၂ စုကျော်အဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဘေးပတ်ပတ်လည်သို့ ကွဲထွက်ပြန့်ပွားသွားခဲ့ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော လျှောက်လမ်းပုံစံသီအိုရီ (Nested/Radial Model) ကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ (Archaeogenetics) နှင့် အသံဗေဒ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ဤအမျိုးအစားခွဲခြားမှုစနစ်များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သတ္တုတွင်းအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှု၊ လူမျိုးစုများ ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်းအလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းများနှင့် ကွင်းဆက်တစ်သားတည်း ကျလျက်ရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref>Higham, Charles. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.</ref> == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] qi5ztjfq6d6bjg7xfqow42smfgaw36w 1037597 1037591 2026-06-12T04:31:08Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း */ 1037597 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ | altname = မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ | region = [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[နီပေါ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း | familycolor = Austroasiatic | child1 = မန်ဒါ (Munda) | child2 = ခါစီ-ခမစ် (Khasi–Khmuic) | child3 = နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) | iso639-2 = aus | iso639-5 = aus | map = Austroasiatic-en.svg | map_caption = ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ }} '''ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Austroasiatic languages}}) သို့မဟုတ် '''မွန်-ခမာ ဘာသာစကားမိသားစု''' ({{lang-en|Mon-Khmer languages}}) သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အရင်းခံပေါက်ဖွားလာသော အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားများကို အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအပြင် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ နီပေါနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာ ပြောဆိုကြသည်။<ref name="sidwell2009">Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> "ဩစထြိုအေးရှားတစ်" ဆိုသည့် အမည်မှာ [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး "တောင်အာရှဘာသာစကားများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား စုစုပေါင်း (၁၆၈) မျိုးခန့် ရှိသည်။ ဤမိသားစုဝင်များထဲတွင် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]၊ [[ခမာဘာသာစကား]] (ကမ္ဘောဒီးယား) နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည်သာ ရှည်လျားသော စာပေသမိုင်းမှတ်တမ်းများ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဗီယက်နမ်နှင့် ခမာဘာသာစကားတို့မှာ မိမိတို့နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး ဘာသာစကားအဆင့်တွင် ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော ဘာသာစကားများကိုမူ လူနည်းစုများကသာ ဒေသိယစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် နယ်မြေများသည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများ (ဥပမာ- [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] သို့မဟုတ် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]]) ၏ ကြားညှပ်ဝိုင်းရံခြင်းကို ခံထားရသဖြင့် တစ်ဆက်တည်းမရှိဘဲ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref>ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားသည် မူလဇစ်မြစ်အရ အခြားသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးရိုးတူညီခဲ့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တရုတ်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် (ဘီစီ ၁၁၁ မှ အေဒီ ၉၃၈ အထိ) ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အကြီးအကျယ် ခံခဲ့ရသည်။ထိုသို့ သမိုင်းကြောင်းအရ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရမှုကြောင့် ခေတ်သစ်ဗီယက်နမ် ဝေါဟာရများ၏ ၇၀% ခန့်သည် တရုတ်စကားလုံးများမှ ဆင်းသက်လာသော များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ မူလဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများတွင် မရှိတတ်သော "အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ်" များလည်း ဗီယက်နမ်စကား၌ ထင်ထင်ရှားရှား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည်။<ref>Alves, Mark J. (2006). "Linguistic Assets and Liabilities of Vietnamese Colonial History". ''University of Hawaii Press''.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းဒေသတို့တွင် အစောဆုံးနှင့် အရင်းခံအကျဆုံး ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကား မိသားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစု၏ သမိုင်းဦးဇစ်မြစ် (Proto-Austroasiatic) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၃,၀၀၀ ဝန်းကျင်) ကတည်းက တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ လူမျိုးစုများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချရာမှတစ်ဆင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်ဟု ဘာသာဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref>Higham, Charles. (2002). ''Early Cultures of Mainland Southeast Asia''. River Books.</ref> သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ခရာ-ဒိုင် နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုများ၏ နယ်မြေချဲ့ထွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် မူလက တစ်ဆက်တစ်စပ်တည်းရှိခဲ့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် နယ်မြေများသည် နေရာအနှံ့အပြားသို့ အပိုင်းပိုင်း ပြတ်တောက်ကာ ကျွန်းငယ်လေးများကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲကျန်ရစ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဤမိသားစုဝင်များဖြစ်ကြသည့် ခမာဘာသာစကားနှင့် မွန်ဘာသာစကားတို့သည် အေဒီ ၆ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုကတည်းက ဒွါရာဝတီ၊ ခမာအင်ပါယာနှင့် သထုံခေတ် သမိုင်းဝင်ကျောက်စာများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေဖြင့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အလွန်ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Shorto, Harry L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary''. Jack Sidwell (Ed.). Pacific Linguistics.</ref> ဤဘာသာစကားများကို သီးခြားဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘာသာဗေဒလောကတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စတင်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပုံမှာ ၁၉ ရာစု ဥရောပ အရှေ့တိုင်းပညာရှင်များ၏ နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အစဦးတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ 'မန်ဒါ' (Munda) ဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ 'မွန်-ခမာ' (Mon-Khmer) ဘာသာစကားများသည် ဝေးကွာလွန်းလှသဖြင့် မည်သို့မျှ သက်ဆိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ထင်မြင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၈၅၆ တွင် ဂျာမန်ဘာသာဗေဒပညာရှင် မက်စ်မြူလာ (Max Müller) က အိန္ဒိယရှိ အချို့သော လူနည်းစုစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ စကားများသည် သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရအခြေခံ သဘောတရားချင်း တူညီနေကြောင်း ကနဦး သတိပြုမိခဲ့သည်။<ref>Müller, Max. (1856). ''Letter to Chevalier Bunsen on the Classification of the Turanian Languages''. Oxford University.</ref> ထို့နောက် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှအရာရှိနှင့် ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျေအာရ် လိုဂန် (J.R. Logan) က မွန်၊ ခမာနှင့် အာသံဒေသရှိ ခါစီ (Khasi) ဘာသာစကားတို့၏ တူညီချက်များကို စနစ်တကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) ဟူသော အမည်နာမကို ဘာသာဗေဒလောကသို့ စတင်မိတ်ဆက် ပေးခဲ့သည်။<ref>Logan, James Richardson. (1852). "Ethnology of the Indo-Pacific Islands". ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia''.</ref> အဆိုပါ သုတေသနများကို အခြေခံ၍ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားလူမျိုး မနုဿဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝီဟမ် စမစ် (Wilhelm Schmidt) က ကမ္ဘာကျော် "Die Mon-Khmer-Völker" (မွန်-ခမာ လူမျိုးများ) ဟူသော စာတမ်းကြီးကို ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး အိန္ဒိယမှ မန်ဒါဘာသာစကားများနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွန်-ခမာဘာသာစကားများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော မိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့သည်။ သူကပင် လက်တင်စကားလုံးများဖြစ်သော "Austro" (တောင်ပိုင်း) နှင့် "Asiatic" (အာရှ) ကို ပေါင်းစပ်ကာ"Austroasiatic" (ဩစထြိုအေးရှားတစ်) ဟူသောအမည်ကို သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် တီထွင်ပြီး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Schmidt, Wilhelm. (1906). ''Die Mon-Khmer-Völker: Ein Bindeglied zwischen Völkern Zentralasiens und Austronesiens''. Braunschweig.</ref> ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့ခေတ်အထိ ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) နှင့် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် အသံစနစ်များကို ကွန်ပျူတာနည်းပညာ၊ အသံဗေဒနှိုင်းယှဉ်ချက်များဖြင့် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်-ဝ (Palaungic-Wa)၊ ခါစီ၊ မွန်၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ် အစရှိသည့် ဘာသာစကား ၁၆၀ ကျော်ကို ဤမိသားစုကြီးအောက်တွင် အသေးစိတ် သုတေသနပြု ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ရှိကြသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားမိသားစု၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း စနစ်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ရာစုနှစ်တစ်ခုနီးပါး အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြရသည့် ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ဤမိသားစုကြီးကို အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသော "မန်ဒါ" (Munda) အုပ်စုနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် ပြောဆိုကြသော "မွန်-ခမာ" (Mon-Khmer) အုပ်စုဟူ၍ အဓိက အကိုင်းအခက်ကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ရိုးရာအလိုက် ခွဲခြားခဲ့ကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (1974). "Austroasiatic Languages". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျရတ် ဒစ်ဖလော့သ် (Gérard Diffloth) က ဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါနှိုင်းယှဉ်ချက် အထောက်အထားသစ်များကို အခြေခံ၍ ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုကြီးကို #မန်ဒါ (Munda) #ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) နှင့် #နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) ဟူ၍ သုံးပွင့်ဆိုင် အကိုင်းအခက်ကြီး သုံးခုအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင် ခွဲခြားပြသခဲ့သည်။ ၎င်းအုပ်စုကြီးများ၏ လက်အောက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန် လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားများ အပါအဝင် ဒေသအလိုက် အခွဲငယ်ပေါင်း ၁၃ ခုမှ ၁၄ ခုခန့်အထိ ထပ်မံ၍ အသေးစိတ် အဆင့်ဆင့် ခွဲခြားတည်ရှိနေကြသည်။<ref>Diffloth, Gérard. (2005). "The Austroasiatic language family". ''The Mon-Khmer Studies Journal''.</ref> ပထမဆုံးအုပ်စုဖြစ်သည့် မန်ဒါ (Munda) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် စောတာနာဂပူရ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများတွင် ကွဲပြားတည်ရှိနေပြီး သန္တာလီ (Santali) နှင့် မူန္ဒာရီ (Mundari) ဘာသာစကားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ဒုတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် ခါစီ-ခမစ် (Khasi-Khmuic) သို့မဟုတ် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုတွင် အိန္ဒိယအာသံဒေသမှ ခါစီဘာသာစကားနှင့် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ ခမစ်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် တရုတ်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ပြောဆိုကြသည့် ပလောင်၊ ဝ၊ ရူမိုင်းနှင့် လမက် (Lamet) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (Palaungic) သို့မဟုတ် ပလောင်-ဝ (Palaung-Wa) ဘာသာစကားအုပ်စု]]သည်လည်း ဤမြောက်ပိုင်းအကိုင်းအခက်အောက်တွင်ပင် သမိုင်းဝင် တည်ရှိနေသည်။<ref>Sidwell, Paul. (2014). "The Austroasiatic Lexostatistical Model". ''Journal of Language Relationship''.</ref> တတိယအုပ်စုဖြစ်သည့် နျူကလိယား မွန်-ခမာ (Nuclear Mon-Khmer) သို့မဟုတ် တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်အုပ်စုသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် သမိုင်းအစောဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံး အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုအောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးစာပေဖြစ်သော ခမာဘာသာစကား၊ အရှေ့တောင်အာရှ အလယ်ပိုင်းဒေသတစ်ခွင်တွင် သမိုင်းဝင်ထွန်းကားခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ မွန်ဘာသာစကား (Monic) နှင့် တရုတ်စာပေလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်စနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သော ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား (Vietic) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည့်အပြင်၊ မလေးကျွန်းဆွယ်မှ အာစလီယန် (Aslian) နှင့် ကပ္ပလီကျွန်းစု (Nicobar Islands) မှ နီကိုဗါးရီးစ် (Nicobarese) ဘာသာစကားတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>Sidwell, Paul. (2009). ''Classifying Austroasiatic: a historical review''. Lincom Europa.</ref> ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ပေါလ် ဆစ်ဝဲလ် (Paul Sidwell) အစရှိသည့် ပညာရှင်များက ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစုဝင်များသည် မူလပင်မပင်စည်ကြီးတစ်ခုတည်းမှနေ၍ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲ ၁၂ စုကျော်အဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဘေးပတ်ပတ်လည်သို့ ကွဲထွက်ပြန့်ပွားသွားခဲ့ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော လျှောက်လမ်းပုံစံသီအိုရီ (Nested/Radial Model) ကိုလည်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ (Archaeogenetics) နှင့် အသံဗေဒ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအရ ဤအမျိုးအစားခွဲခြားမှုစနစ်များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သတ္တုတွင်းအတတ်ပညာ ပြန့်ပွားလာမှု၊ လူမျိုးစုများ ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်းအလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းများနှင့် ကွင်းဆက်တစ်သားတည်း ကျလျက်ရှိကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref>Higham, Charles. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.</ref> == အသံစနစ်ဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဩစထြိုအေးရှားတစ်ဘာသာစကားမိသားစုသည် အသံစနစ်အရ အလွန်ထူးခြားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အသံနိမ့်မြင့်စနစ် (Tonal system) အသုံးပြုပုံမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြသည်။ ဩစထြိုအေးရှားတစ်၏ မူလလက္ခဏာမှာ အသံနိမ့်မြင့် မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ [[ခမာဘာသာစကား]] နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား]] တို့သည် ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားရန် အသံနိမ့်မြင့်ကို အသုံးမပြုဘဲ သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာများပြားခြင်းနှင့် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" ကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]] နှင့် အချို့သော [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် ဘာသာစကားများ]]သည် အသံနိမ့်မြင့်စနစ် ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်မြင့် (၆) မျိုးအထိ ရှိပြီး ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း တရုတ်ဘာသာစကား နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="haudricourt">Haudricourt, André-Georges. (1954). "De l'origine des tons en viêt-namien". ''Journal Asiatique''.</ref> === အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ် (Vowel Register) === အသံနိမ့်မြင့် မရှိသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားအတော်များများ (ဥပမာ- မွန်ဘာသာ) တွင် "အသံဖြစ်ပေါ်ပုံစနစ်" (Register) ဟုခေါ်သော ထူးခြားသည့် လက္ခဏာရှိသည်။ ၎င်းသည် အသံထွက်ရာတွင် အသံကြိုးတုန်ခါမှုနှင့် ရင်ခေါင်းသံ သို့မဟုတ် သာမန်အသံထွက်ခြင်းအပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''ရင်ခေါင်းသံ (Breathy voice):''' ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အသံထွက်ပုံစံ။ * '''သာမန်သံ (Clear voice):''' ပုံမှန်အသံထွက်ပုံစံ။ === အသံနိမ့်မြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) === ဘာသာဗေဒပညာရှင် Haudricourt ၏ လေ့လာချက်အရ ဗီယက်နမ်ကဲ့သို့သော ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများသည် မူလက အသံနိမ့်မြင့် မရှိခဲ့သော်လည်း စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်သွားရာမှ အစားထိုးသည့်အနေဖြင့် အသံနိမ့်မြင့်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Tonogenesis) ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘာသာဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါသော တွေ့ရှိချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == အမျိုးအစားဗေဒ == ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ ထူးခြားချက်များမှာ- * '''ဝဏ္ဏသံငယ်ပုံစံ (Sesquisyllabic):''' အခြေခံနာမ်နှင့် ကြိယာများတွင် ဝဏ္ဏသံငယ် (ဝဏ္ဏဝက်) တစ်ခုနောက်၌ ဝဏ္ဏသံအပြည့် ပေါင်းစပ်ထားသော ပုံစံမျိုး ရှိတတ်သည်။<ref>Matisoff, James A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman''. University of California Press.</ref> * '''ကြားညှပ်အသံများ (Infixes):''' စကားလုံးတစ်လုံး၏ အလယ်တွင် အသံညှပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် စနစ်ရှိသည်။ * '''သရသံ ကြွယ်ဝခြင်း:''' ဤဘာသာစကား မိသားစုတွင် သရသံ အရေအတွက် လွန်စွာ များပြားခြင်းမှာ အခြားသော ဘာသာစကားမိသားစုများနှင့် မတူသည့် ဝိသေသဖြစ်သည်။ == စာအရေးအသားစနစ် == ဘာသာစကား အများစုသည် ရှေးဟောင်းခမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများ၊ [[ထိုင်းအက္ခရာ]] နှင့် [[လာအိုအက္ခရာ]] တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား]]သည် ၂၀ ရာစုမှစ၍ လက်တင်အက္ခရာအခြေခံ (Quốc Ngữ) စာရေးစနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[မွန်ဘာသာစကား]]သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံးသော စာရေးစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မြန်မာအက္ခရာ]] ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} [[Category:ဘာသာစကား မိသားစုများ]] [[Category:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] lwxcdpefqxsgx7jxpvott1vv6mr18ru 0 73116 1037636 1032832 2026-06-12T08:51:42Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037636 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကာလိမြို့ | official_name = Karli | native_name = ဝဵင်းၵႃလိ | native_name_lang = shn | image_skyline =File:Karli town.jpg | image_caption =တၢင်းႁၢင်ႈလီဝဵင်းၵႃလိ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population_total = ၃၁,၅၈၀ |population_urban = ၇,၇၇၉ |population_rural = ၂၃,၈၀၁ |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_footnotes = <ref>{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |population_density_km2 = auto |coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}</ref> ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}</ref> == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် == ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> * အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊ * အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။ == စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် == ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]] {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] {{Shan-geo-stub}} eaedo1tm1er2mx93sbb12r9ugrtgp5w 1037637 1037636 2026-06-12T08:54:37Z Salai Rungtoi 22844 1037637 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကာလိမြို့ | official_name = Karli | native_name = ဝဵင်းၵႃလိ | native_name_lang = shn | image_skyline =File:Karli town.jpg | image_caption =တၢင်းႁၢင်ႈလီဝဵင်းၵႃလိ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population_total = ၃၁၅၈၀ |population_urban = ၇၇၇၉ |population_rural = ၂၃၈၀၁ |population_as_of = ၂၀၁၄ |population_footnotes = <ref>{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}</ref> ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}</ref> == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် == ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> * အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊ * အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။ == စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် == ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]] {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] {{Shan-geo-stub}} ly2jpf66fkruy9wl4hylq4vsinpjoh8 1037638 1037637 2026-06-12T08:55:35Z Salai Rungtoi 22844 1037638 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကာလိမြို့ | official_name = Karli | native_name = ဝဵင်းၵႃလိ | native_name_lang = shn | image_skyline =File:Karli town.jpg | image_caption =တၢင်းႁၢင်ႈလီဝဵင်းၵႃလိ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |population_total = 31580 |population_urban = 7779 |population_rural = 23801 |population_as_of = 2014 |population_footnotes = <ref>{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}</ref> ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}</ref> == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် == ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> * အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊ * အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။ == စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် == ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]] {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] {{Shan-geo-stub}} ixutxntnz3wd5txs87zn0k4w0vt8ogw 1037639 1037638 2026-06-12T08:56:51Z Salai Rungtoi 22844 1037639 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကာလိမြို့ | official_name = Karli | native_name = ဝဵင်းၵႃလိ | native_name_lang = shn | image_skyline =File:Karli town.jpg | image_caption =တၢင်းႁၢင်ႈလီဝဵင်းၵႃလိ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name ={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 =[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[နမ့်စန်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]] |unit_pref = Imperial |population_total = 31580 |population_urban = 7779 |population_rural = 23801 |population_as_of = 2014 |population_footnotes = <ref>{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=2|pages=၆၃|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> |coordinates = {{coord|21.312078|98.658783|region:MM|display=inline,title|format=dms}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ကာလိမြို့''' ({{langx|shn|ၵႃလိ}}၊ {{langx|en|Karli / Kali}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[လွိုင်လင်ခရိုင်]]၊ [[ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး-တောင်ကြီး-ကျိုင်းတုံ-တာချီလိတ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကုန်စည်ကူးသန်းမှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအရ အချက်အချာကျသော တောင်ပေါ်မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ကာလိဒေသသည် ရှေးယခင်က ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မျှသာ ရှိခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလကတည်းက ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းကို ဆက်သွယ်ရာ တောလမ်းဆုံရွာငယ်တစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Scott |first=J. George |title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States |publisher=Government Printing, Burma |date=1901 |volume=II |pages=415}}</ref> ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး ဖောက်လုပ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း ကုန်စည်များနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများမှ ထွက်ကုန်များ စုဝေးရာနေရာဖြစ်လာပြီး လူဦးရေနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ ပိုမိုထိရောက် လွယ်ကူစေရန်နှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် ရည်ရွယ်၍ ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကာလိကျေးရွာအုပ်စုကို ခွဲထုတ်ကာ မြို့အဆင့်သို့ တရားဝင် တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအုပ်စုအချို့အား မြို့အဆင့်တိုးမြှင့်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း |လွှတ်တော်မှတ်တမ်း |publisher=ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ အမိန့်ကြော်ငြာစာ |date=၂၀၁၆}}</ref> == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင် == ကာလိမြို့သည် ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းဒေသများ ဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့]]၊ [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် မဟာဗျူဟာကျသော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite book |title=Lonely Planet Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |date=2017 |isbn=978-1786575463}}</ref> * အနောက်ဘက်တွင် [[ခိုလမ်မြို့]]၊ [[နမ့်စန်မြို့]]နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]]များသို့ လည်းကောင်း၊ * အရှေ့ဘက်တွင် [[ကွန်ဟိန်းမြို့]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]]ကူးတံတား (တာကော်) မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းသို့လည်းကောင်း လမ်းမကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်သည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ကာလိမြို့တွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ရှမ်းလူမျိုး]]များ အများစု နေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]နှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အဓိက ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြပြီး မြို့ပေါ်တွင် ဒေသခံတို့ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ရာ ထင်ရှားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများ တည်ရှိသည်။ == စီးပွားရေးနှင့် ဒေသထွက်ကုန် == ဒေသခံပြည်သူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သည်ပွဲရုံလုပ်ငန်းများကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေလုပ်ငန်းများနှင့် ဒေသထွက် ရာသီအလိုက် သီးနှံများကို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးအတိုင်း အခြားမြို့ကြီးများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။ လမ်းဘေးဝဲယာတွင် တည်ရှိသော မြို့ဖြစ်သည့်အတွက် ခရီးသွားမော်တော်ယာဉ်များ တစ်ထောက်နားခိုရာ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် လမ်းဘေးဈေးသည်လုပ်ငန်းများလည်း ကောင်းစွာဖွံ့ဖြိုးသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:လွိုင်လင်ခရိုင်]] {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] {{Shan-geo-stub}} 42j229xkjvcmyrsij7jaqp1dzhmd3ag 0 76842 1037535 819728 2026-06-11T17:23:07Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037535 wikitext text/x-wiki {{Expand list|date=မေ ၂၀၁၇}} အောက်ပါစာရင်းသည် '''သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ် ရက်စွဲများစာရင်း''' ဖြစ်သည်။ ဤနိုင်ငံတကာအထိမ်းအမှတ်ရက်စွဲများသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ အကြောင်းကိစ္စရပ်များကို နားလည်သဘောပေါက်စေရန်အတွက် ဖန်တီးသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ အထိမ်းအမှတ်နေ့များကို နှစ်စဉ် ရက်တစ်ရက်တည်းတွင်သာ ကျင်းပကြပြီး၊ အချို့နေ့များမှာ နှစ်အလိုက် ရက်စွဲပြောင်းလဲမှု ရှိလေ၏။ ==အချိန်နာရီများ== *မြေကမ္ဘာအချိန် - ညနေ ၈နာရီ ၃၀မိနစ် (ဒေသစံတော်ချိန်အလိုက်)၊ မတ်လ ၂၈ ရက်<ref>[http://www.earthhour.org Earth Hour |<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref> ==နေ့ရက်များ== {|class="wikitable sortable" |- !အမည် !ရက်စွဲ |- |ကမ္ဘာ့ရေတိမ်ဒေသများနေ့ || ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့ |- | ကမ္ဘာ့စိမ့်မြေများနေ့ || ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပိုလာ[[ဝက်ဝံ]]နေ့ || ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက် |- | ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များနေ့ || မတ်လ ၃ ရက် |- | ဆိုလာစွမ်းအင် တန်ဖိုးထားနားလည်မှု အထိမ်းအမှတ်နေ့ |မတ်လ၏ ဒုတိယမြောက် သောကြာနေ့ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မြစ်များအတွက် တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုနေ့ || မတ်လ ၁၄ ရက် |- | ကမ္ဘာ့စားသုံးသူအခွင့်အရေးနေ့ || မတ်လ ၁၅ ရက် |- | ကမ္ဘာ့စာကလေးနေ့ || မတ်လ ၂၀ ရက် |- | [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သစ်တောများနေ့]] || မတ်လ ၂၁ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သစ်ပင်စိုက်ပျိုးရေးနေ့ || မတ်လ ၂၁ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သစ်သားနေ့ || မတ်လ ၂၁ ရက် |- | ကမ္ဘာ့[[ရေ]]နေ့ || မတ်လ ၂၂ ရက် |- | [[ကမ္ဘာမြေနေ့|မြေကမ္ဘာနေ့]] || ဧပြီလ ၂၂ ရက်<ref>{{cite web|author= |url=http://www.earthday.org |title=Earth Day Network &#124; Earth Day 2015 |publisher=Earthday.org |date=2015-04-22 |accessdate=2015-05-16}}</ref> |- | ကမ္ဘာ့ငါးများရွှေ့ပြောင်းကျက်စားမှုနေ့ || ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ဧပြီလ ၂၁ ရက် |- | ဓာတုလက်နက်သုံးစစ်ပွဲသင့် ဓားစာခံများအား အောက်မေ့ဖွယ်နေ့ || ဧပြီလ ၂၉ ရက် |- | စိမ်းလန်းစိုပြည်နေ့ || ဗားမောင့်ပြည်နယ်တွင် မေလ၏ ပထမမြောက် စနေနေ့ |- | စိမ်းလန်းသစ်ပင်နေ့ || ဂျပန်တွင် မေလ ၄ ရက် (ယခင်က ဧပြီလ ၂၉ ရက်) |- | ကမ္ဘာ့ရွှေ့ပြောင်းငှက်နေ့<ref>{{Cite web |url=http://www.worldmigratorybirdday.org/ |title=World Migratory Bird Day |access-date=29 May 2017 |archive-date=9 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909155010/http://www.worldmigratorybirdday.org/ |url-status=dead }}</ref>|| မေလ၏ ဒုတိယမြောက် စနေနေ့ |- | ငှက်နေ့ || (အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကနေဒါတွင်) မေလ၏ ဒုတယမြောက် စနေနေ့၊ (မက္ကဆီကို၊ အလယ်ပိုင်းအမေရိက၊ တောင်ပိုင်းအမေရိက၊ ကာရေဘီယန်တို့တွင်) အောက်တိုဘာလ၏ ဒုတိယမြောက် စနေနေ့ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြန်လည်သုံးစွဲမှုနေ့ || ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် မေလ ၁၇ ရက် |- | ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် မျိုးစိတ်များနေ့ |မေလ ၁၉ ရက် |- | [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနေ့]] || မေလ ၂၂ ရက် |- | ကမ္ဘာ့လိပ်နေ့ || မေလ ၂၃ ရက် |- | ဥယျာဉ်များ၏ ဥရောပနေ့ || မေလ ၂၄ ရက် |- | အလုပ်သို့ စက်ဘီးစီးသွားရေးနေ့ || မေလ၏ တတိယမြောက် သောကြာနေ့ |- | [[ကမ္ဘာ့သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးနေ့]] || ဇွန်လ ၅ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာများနေ့ || ဇွန်လ ၈ ရက် |- | သန္တာကျောက်တန်းတြိဂံနေ့ || ဇွန်လ ၉ ရက် |- | ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေနေ့ || ဇွန်လ ၁၅ ရက် |- | ကမ္ဘာ့ပင်လယ်လိပ်နေ့ |ဇွန်လ ၁၆ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သဲကန္တာရဖြစ်ထွန်းမှုနှင့် မိုးခေါင်မှု တိုက်ဖျက်ရေးနေ့ || ဇွန်လ ၁၇ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သစ်ကုလားအုတ်နေ့ |ဇွန်လ ၂၁ ရက် |- | ကမ္ဘာ့လူဦးရေနေ့ || ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကျားနေ့ || ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဝက်ဝံနေ့ || ဩဂုတ်လ၏ ပထမမြောက် သောကြာနေ့ |- | ကမ္ဘာ့ကြောင်နေ့ || ဩဂုတ်လ ၈ ရက် |- | ကမ္ဘာ့ခြင်္သေ့နေ့ |ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက် |- | [[ကမ္ဘာ့ဆင်နေ့]] || ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက် |- | နေရှင်နယ် ပျားနေ့ || ဩဂုတ်လ ၂၂ ရက် |- | အမေဇုန်နေ့ |စက်တင်ဘာလ ၅ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ရေးနေ့ - ၂၀၁၈<ref>[https://www.letsdoitworld.org/ World Cleanup Day 2018]</ref> |၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၈ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုဇုန်းလွှာထိန်းသိမ်းရေးနေ့ || စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် |- | ကမ္ဘာ့ရေစောင့်ကြည့်လေ့လာရေးနေ့ || စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက် |- | ကားလွတ်လပ်နေ့ | စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက် |- | ကမ္ဘာ့ကြံ့နေ့<ref>[http://www.worldrhinoday.org/ World Rhino Day]</ref> | စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ကျန်းမာရေးနေ့ || ၂၀၁၁ ခုနှစ်ကတည်းက စက်တင်ဘာလ ၂၆ ရက် |- | ကမ္ဘာ့မြစ်များနေ့ || စက်တင်ဘာလ၏ နောက်ဆုံးတနင်္ဂနွေနေ့ |- | ကမ္ဘာ့ဘုံလောကနေ့ || အောက်တိုဘာလ၏ ပထမမြောက် တနင်္လာနေ့ |- | ကမ္ဘာ့တိရစ္ဆာန်နေ့ |အောင်တိုဘာလ ၄ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်လျော့ပါးသက်သာရေးနေ့ || အောက်တိုဘာလ၏ ဒုတိယမြောက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ |- | ရေရှည်တည်တံ့မှုနေ့ || အောက်တိုဘာလ၏ စတုတ္ထမြောက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာသီဥတုအခြေအနေပြောင်းလဲမှုနေ့ || အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက် |- | ကမ္ဘာ့သက်သက်လွတ်နေ့ |နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စစ်ပွဲနှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခတွင်း အမြတ်ထုတ်မှု ကာကွယ်ရေးနေ့ || နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက် |- | အမေရိကား ပြန်လည်သုံးစွဲမှုနေ့ || နိုဝင်ဘာလ ၁၅ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ချီတာကျားသစ်နေ့ || ဒီဇင်ဘာလ ၄ ရက် |- | ကမ္ဘာ့မြေဆီလွှာနေ့<ref>[http://www.fao.org/globalsoilpartnership/world-soil-day/en/ World Soil Day]</ref> || ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက် |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတောင်တန်းနေ့ || ဒီဇင်ဘာလ ၁၁ ရက် |- | မျောက်နေ့ || ဒီဇင်ဘာလ ၁၄ ရက် |- | အီးဒေး || ရက်စွဲအပြောင်းအလဲရှိသည် |} ==အထိမ်းအမှတ် ရက်သတ္တပတ်များ== {|class="wikitable sortable" |- ! အမည် ! ရက်စွဲ |- | စိမ်းလန်းစိုပြည်ရုံးခန်း ရက်သတ္တပတ် || ၂၀၁၆ ခုနှစ် ရက်စွဲ၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက်မှ ၂၂ ရက်ထိ |- | "[[ဩစတြေးလျ]]ကို လှပအောင် ထိန်းသိမ်းပါ" ရက်သတ္တပတ်<ref>[http://kab.org.au/keep-australia-beautiful-week/ Keep Australia Beautiful Week]</ref> || ဩဂုတ်လ၏ ရက်ပြည့်သော နောက်ဆုံးရက်သတ္တပတ် |- | နေရှင်နယ် စိမ်းလန်းစိုပြည် ရက်သတ္တပတ် ||[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] တွင် နှစ်စဉ် ဖေဖော်ဝါရီလ၏ ပထမအပတ် |- | နေရှင်နယ် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ရက်သတ္တပတ်<ref>{{Cite web |title=National Wildlife Week |url=http://www.nwf.org/national-wildlife-week.aspx |access-date=29 May 2017 |archive-date=2 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602092024/http://www.nwf.org/National-Wildlife-Week.aspx }}</ref>|| |- | နေရှင်နယ် မှောင်မိုက်ကောင်းကင် ရက်သတ္တပတ် || ဧပြီလတွင် လအသစ်ထွက်သော ရက်သတ္တပတ် |- | အလုပ်သို့ စက်ဘီးစီးသွားရေး ဝိတိုရိယမြို့ ရက်သတ္တပတ် || |- | နေရှင်နယ် ဝတ်မှုန်ကူးသူ ရက်သတ္တပတ်<ref>[http://pollinator.org/pollinatorweek/ National Pollinator Week]</ref>|| ဇွန်လ၏ တတိယအပတ် |- | နေရှင်နယ် ပင်လယ်ကမ်းခြေများ သန့်ရှင်းရေး ရက်သတ္တပတ် || ဇွန်လ ၁ ရက်မှ ၇ ရက်ထိ |- | ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ရက်သတ္တပတ် || |- | စက်ဘီးစီးရေး ရက်သတ္တပတ် || ဇွန်လ၏ ဒုတိယမြောက် ရက်သတ္တပတ် |- | ပြန်လည်သုံးစွဲမှု ရက်သတ္တပတ်<ref>{{Cite web |title=Recycle Week |url=http://www.recyclenow.com/ |access-date=29 May 2017 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529142649/https://www.recyclenow.com/ }}</ref> || ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၀ ရက်မှ ၂၆ ရက်ထိ |- | စိမ်းလန်းစိုပြည်ရုံးခန်း ရက်သတ္တပတ် || |- | စွန့်ပစ်ပစ္စည်းလျော့နည်းရေး ဥရောပရက်သတ္တပတ် || နိုဝင်ဘာလ၏ ရက်ပြည့်သော နောက်ဆုံးရက်သတ္တပတ် |- | ကားမစီးရေးနေ့ || တရုတ်နိုင်ငံ၊ စက်တင်ဘာလ ၂၂ ရက် ပါသော အပတ် |- | စတော့ဟုမ်းတွင် ကမ္ဘာ့ရေရက်သတ္တပတ် || နှစ်စဉ် ဩဂုတ်လ သို့မဟုတ် စက်တင်ဘာလ |} ==အထိမ်းအမှတ် နှစ်များ== {|class="wikitable sortable" |- ! အမည် ! ရက်စွဲ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပိုလာဝက်ဝံနှစ် || ၁၈၈၂-၁၈၈၃ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပိုလာဝက်ဝံနှစ် || ၁၉၃၂-၁၉၃၃ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပိုလာဝက်ဝံနှစ် || ၂၀၀၇-၂၀၀၈ |- | ကမ္ဘာ့လူဦးရေနှစ် || ၁၉၇၄ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ [[သမုဒ္ဒရာ]]နှစ် || ၁၉၉၈ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ [[တောင်]]များနှစ် || |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရေချိုနှစ် || ၂၀၀၃ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ [[လင်းပိုင်]]နှစ် || ၂၀၀၇-၂၀၀၈ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပိုလာဝက်ဝံနှစ် || ၂၀၀၇-၂၀၀၉ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဂြိုဟ်ကမ္ဘာနှစ် || ၂၀၀၈ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရေဆိုးနှုတ်စနစ်နှစ် || ၂၀၀၈ |- | ဂေါ်ရီလာမျောက်ဝံနှစ်<ref>{{Cite web |title=Year of the Gorilla |url=http://www.yog2009.org/ |accessdate=29 May 2017 |archivedate=18 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190318122918/http://www.yog2009.org/ }}</ref> || ၂၀၀၉ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သစ်တောများနေ့ || ၂၀၁၁ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မြေဆီလွှာနေ့ || ၂၀၁၅ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သွေးခုန်နှုန်းများနေ့ || ၂၀၁၆ |} ==အထိမ်းအမှတ် ဆယ်စုနှစ်များ== {|class="wikitable sortable" |- ! အမည် ! ရက်စွဲ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သောက်ရေ ဆယ်စုနှစ်၊ ၁၉၈၁-၁၉၉၀ || ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ |- | အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘာဝဘေးလျော့ပါးရေး ဆယ်စုနှစ် || ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ |- | ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုထိန်းချုပ်ခြင်း ပညာရေးဆယ်စုနှစ် || ၂၀၀၅-၂၀၁၄ |- | ဘဝအတွက်ရေ ဆယ်စုနှစ် || ၂၀၀၅-၂၀၁၅ |} ==ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်== *[[နေ့ထူးနေ့မြတ်များ]] ==လင့်ခ်များ== *[http://www.unac.org/en/news_events/un_days/index.asp News & Events - UN Days, Weeks and Years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405210808/http://unac.org/en/news_events/un_days/index.asp |date=5 April 2005 }} *[http://www.greaterkashmir.com/news/2013/Mar/21/the-world-plantation-day-58.asp - World Plantation Day, Great Kashmir] *[http://www.saveourwaterwaysnow.com.au/02_cal/details.asp?ID=561 - Save your water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411153954/http://www.saveourwaterwaysnow.com.au/02_cal/details.asp?ID=561 |date=11 April 2018 }} *[http://edugreen.teri.res.in/misc/dates.htm - EDU Green] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607232902/http://edugreen.teri.res.in/misc/dates.htm |date=7 June 2017 }} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:ကမ္ဘာ့အထိမ်းအမှတ်နေ့များ| ]] i40lqnzaz4p8tz9904isr87ehzvkd77 0 91895 1037579 957472 2026-06-12T03:56:58Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037579 wikitext text/x-wiki '''ထနော့လူမျိုး'''တို့သည် [[မွန်-ခမာ|မွန်-ခမာအုပ်စု]]တွင် ပါဝင်ပြီး "[[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]"အုပ်စုခွဲ သုံးမျိုးထဲမှ ရှမ်းပလောင် သွေးနှောသည့် လူမျိုးဟု ယူဆသည်။ ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ် တစ်ဝန်းတွင် မွန်-ခမာမျိုးနွယ်တို့ အခြေစိုက်နေထိုင်ကြရာမှ ရှမ်းတို့ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်မှုကြောင့် တောင်အရပ်ဖြစ်သော ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် မွန်လူမျိုးများနှင့် ကွဲပြားပြီး ရှမ်းပြည်နယ် တစ်ဝန်း ကြွင်းကျန်ရစ်သော လူမျိုးစုဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ ==နေထိုင်ရာဒေသ== ထနော့လူမျိုးတို့သည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]ရှိ တောင်ပို့လှရွာ(ထနော့ရွာ)ကို ထနော့ပင်ရင်းရွာအဖြစ် ယူဆကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရှေ့နှင့် အနောက် လေးမိုင်ခန့် ကျယ်ဝန်းပြီး တောင်နှင့်မြောက် ငါးမိုင်ခန့်သာ ကျယ်ဝန်းသော တောင်ပို့လှရွာသည် ထနော့လူမျိုးများ သီးသန့်နေထိုင်သော ရွာဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ရွာ၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် လှပသော တောင်ပို့တစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ ယင်းတောင်ပို့ ရှိရာတွင် ယခုအခါ ယင်းတို့ ကိုးကွယ်သော ရွာစောင့်နတ် မောင်နှမကို နတ်ကွန်းများဖြင့် ထားရှိ ကိုးကွယ်ကြသည်။ လှပသော တောင်ပို့ကို အစွဲပြုခေါ်ဆိုရာမှ တောင်ပို့လှဟု အမည်ခေါ်တွင်လာကြောင်း သိရသည်။ ယခုအခါ [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]][[အေးသာယာမြို့]]အနီးနောင်အင်ရွာတွင် အများဆုံး ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်လာကြသည်။ နောင်အင်ရွာသည် ထနော့လူမျိုးတို့၏ မူရင်းဒေသ မဟုတ်သောကြောင့် ရိုးရာအိမ်၊ ရှေးယခင်က ဓလေ့ထုံးတမ်းများကိုလည်း အနည်းငယ်ဖြင့်သာ တွေ့မြင်ရသည်။ နောင်အင်ရွာတွင် ထနော့လူမျိုးများသည် ပအိုဝ်း၊ တောင်ရိုး၊ ဓနုလူမျိုးများနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==အသွင်သဏ္ဌာန်နှင့် စိတ်နေစိတ်ထား== ထနော့လူမျိုးတို့သည် အရပ်အမောင်းမှာ မြန်မာတို့နှင့် ခြားနားမှု မရှိ အသားလတ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဆံပင်နက်၍ ဖြောင့်သည်။ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးများသည် အိမ်မှာနေထိုင်ကြသည့် အချိန်မှာသော်လည်းကောင်း၊ တောင်ယာလယ်ယာသွားသည့် အချိန်သော်လည်းကောင်း ခေါင်းပေါင်းပေါင်းလေ့ ရှိကြသည်။ ထနော့လူမျိုးတို့သည် ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းကြသူများ ဖြစ်သကဲ့သို့ စိတ်နေစိတ်ထားမှာလည်း ရိုးသားဖြူစင်ကြသည်။ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ပြီး အေးအေးချမ်းချမ်း နေထိုင်လိုကြသည်။ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာအသက်ကြီးသူများ၏ အဆုံးအမကိုလည်း တစ်သဝေမတိမ်း လိုက်နာခဲ့ကြသည်။ "'လေးလံထိုင်းမှိုင်း ကိုင်းရှိုင်းရိုသေ မှတ်ပေ ထနော့တွေ"'ဟူသော ယင်းတို့၏ ဆိုရိုးနှင့်အညီ ခပ်အေးအေးနေတတ်ကြပြီး ဘာသာရေးကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။ ==ဘာသာရေးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ထနော့လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အိမ်တိုင်းတွင် ဘုရားစင်ရှိကာ ဗုဒ္ဓဘုရားဆင်းတုတော်ကို ထားရှိကိုးကွယ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ကြသည်။ ထနော့လူမျိုးတို့သည် နတ်ကိုးကွယ်မှုလည်း ရှိကြသည်။ တစ်နှစ်တစ်ခါ နတ်စင်ကုန်းသို့ သွားရောက်၍ ပူဇော်ပသလေ့ ရှိသည်။ ==စာပေနှင့် ဘာသာစကား== ထနော့လူမျိုးတို့သည် ရှေးပဝေသဏီကပင် ဘာသာစကား ရှိခဲ့သည်။ လူမျိုးတစ်မျိုး၏ သမိုင်းကို ရေးသားရာတွင် ရှေးလူကြီး သူမတို့၏ စကားကို မူတည်၍ သမိုင်းအဖြစ် ရေးမှတ်ကြစမြဲပင် ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ရေးမှတ်စရာ ဝေငှစရာ ပစ္စည်းများ မပေါ်ပေါက်သေးသဖြင့် တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး မိမိတို့၏ ပုံပြင်၊ ဒဏ္ဍာရီ၊ တေး၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာတို့ကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်း ဝေမျှခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် လူမျိုးတစ်မျိုး၏ မူလအစနှင့် သမိုင်းကြောင်း အစဉ်အလာတို့ကို မှတ်တမ်းပြုစုရာတွင် ထိုလူမျိုးတို့၏ စာပေမှတ်တမ်းနှင့် အိမ်နီးချင်း လူမျိုးတို့၏ စာပေမှတ်တမ်းများကို အားကိုးအားထားပြု၍ လေ့လာရမည် ဖြစ်သည်။ ထနော့တိုင်းရင်းသားတို့သည် မူလက စာပေသမိုင်း မရှိသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ ရှေးလူကြီးများ၏ ပြောစကားအရ ယခင်က စာပေရှိခဲ့သော်လည်း လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့သဖြင့် ခိုင်လုံသော စာပေအထောက်အထားများကို မတွေ့ခဲ့ရပေ။ သို့ရာတ္ <ref>ကြေးမုံသတင်းစာ၊ ဇွန်လ (၃၀)ရက်၊ ၂၀၁၈၊ အချပ်ပို တိုင်းရင်းသားရေးရာ အထူးကဏ္ဍ(က)</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] {{Myanmar-bio-stub}} 7tt397dwjcsd3825b5dtg7rccjknzep 0 111285 1037524 947626 2026-06-11T14:54:38Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037524 wikitext text/x-wiki {{Infobox district |name = မတူပီခရိုင် |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |image_skyline = File:Batupuei (Matupi).jpg |image_caption = မတူပီမြို့နယ်မြင်ကွင်း |image_map = Matupi district in Chin state 2022.svg |map_caption = ချင်းပြည်နယ်အတွင်းတည်နေရာ |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|Burma}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = [[File:Flag_of_Chin_State.svg|23px]] [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်း]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်ပေါင်း]] |subdivision_name2 = ၁ |subdivision_type3 = ရုံးစိုက်ရာမြို့ |subdivision_name3 = [[မတူပီမြို့]] |unit_pref = Imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_footnotes = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MM |latNS = N |latd = 21 |latm = 35 |lats = 00 |longEW = E |longd = 93 |longm = 26 |longs = 00 |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6:30 |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |website = |footnotes = }} '''မတူပီခရိုင်''' ({{lang-en|Matupi District}}) သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]တွင် ပါဝင်သောခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[မတူပီမြို့]]ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8|title=တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်များရှိ ခရိုင်၊ မြို့နယ်၊ မြို့၊ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စုနှင့် ကျေးရွာဦးရေ စာရင်းချုပ်|publisher=[[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန]]|accessdate=|archive-date=19 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519155041/http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%81%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%81%8A-%E1%80%9B%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%81%8A|title=တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်များရှိ ခရိုင်၊ မြို့နယ်၊ မြို့၊ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စုနှင့် ကျေးရွာဦးရေ စာရင်းချုပ်(၃၁.၃.၂၀၁၆)|publisher=[[အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာန]]|accessdate=|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005180410/http://www.gad.gov.mm/my/content/%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%81%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%81%8A-%E1%80%9B%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%81%8A}}</ref> == ပါဝင်သောမြို့နယ်များ == [[File:Matupi district.svg|thumb|မတူပီခရိုင်မြို့နယ်များ {{legend|#E31A1C|မတူပီမြို့နယ်}}]] မတူပီခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များနှင့် မြို့များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ *[[မတူပီမြို့နယ်]] **[[မတူပီမြို့]] **[[ရေဇွာမြို့]] **[[လိုင်လင်းပီမြို့]] ပလက်ဝမြို့နယ်သည် ၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ပလက်ဝခရိုင်အဖြစ် အဆင့်တိုးသွားခဲ့သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ယခင်က မင်းတပ်ခရိုင်တွင် [[မင်းတပ်မြို့နယ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]]၊ [[မတူပီမြို့နယ်]]နှင့် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပြည်သူ့လွှတ်​တော် ပထမအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်းအတွင်း ပလက်ဝမြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်မှ ပလက်ဝမြို့နယ်အား ခရိုင်အဆင့်တိုးမြှင့်ရန် အစီအစဉ်ရှိမရှိ မေးမြန်းခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်မှ [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ပြည်နယ်အစိုးရ]]အား သဘောထားတောင်းခံသည်။ သို့သော် [[ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော်|ပြည်နယ်လွှတ်တော်]]တွင် ပလက်ဝကို ခရိုင်အဆင့်မြှင့်ရန် သင့်မသင့် မဆွေးနွေးဘဲ မတူပီနှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်များအနက် မည်သည့်မြို့နယ်ကို ခရိုင်အဆင့်မြှင့်ရန် မဲခွဲဆုံးဖြတ်ရာ မတူပီမှ ၁၁ မဲ၊ ပလက်ဝမှ ၉ မဲရရှိခဲ့သည်။ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]မှ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် မင်းတပ်ခရိုင်ကို မူလ ၄ မြို့နယ်မှ မင်းတပ်မြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်တို့ ပါဝင်သော မင်းတပ်ခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်တို့ပါဝင်သော မတူပီခရိုင်အဖြစ် ခရိုင်(၂)ခုပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခြင်းကို မှတ်တမ်းတင်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ထံသို့ အကြောင်းကြားခဲ့သည်။ ထို့​ကြောင့် ချင်းပြည်နယ်တွင် ခရိုင် (၄)ခုအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ သို့သော် တစ်နှစ်အကြာ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ မြေနေရာအခက်အခဲကြောင့် ခရိုင်အဆင့်ရုံးနှင့်ဝန်ထမ်းများ ခန့်အပ်ထားနိုင်ခြင်းမရှိသေးဘဲ မြို့နယ်ရုံးများတွင်သာ ယာယီဖွင့်လှစ်ထားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/120845|title=မတူပီမြို့နှင့် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် ခရိုင်ရုံး တည်ဆောက်ရန် လျာထားမှုကို သဘောမတူဘဲ မြို့၏ စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ်အတွင်း၌သာ ဆောက်လုပ်ရန် လိုလားကြောင်း ဒေသခံများက ရန်ကုန်မြို့၌ သတင်းစာ ရှင်းလင်း|publisher=အီလဲဗင်း သတင်းစာ|accessdate=|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005180410/https://news-eleven.com/article/120845|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/138573|title=ပလက်ဝမြို့နယ်အား မတူပီခရိုင်အတွင်း ထည့်သွင်းမဖွဲ့စည်းရန် ချင်းပါတီတောင်းဆို|publisher=ဒီဗွီဘီ]|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://weeklyheadline.com/news/1111168/|title=မတူပီခရိုင်ဖွဲ့စည်းရေး မြေနေရာအခက်အခဲကြောင့်ကြန့်ကြာ|accessdate=|archivedate=28 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728161458/http://weeklyheadline.com/news/1111168/}}</ref> ၂၀၂၂ခုနှစ် ဧပြီလ (၃၀) ရက်​​နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခရိုင်များ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းရာ မတူပီခရိုင်မှ ပလက်ဝမြို့နယ်ကို ခရိုင်အဆင့် တိုးမြှင့်ပြီး [[ပလက်ဝခရိုင်]] ဟု ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="chn">{{cite web|url=https://mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=17845|title=ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ခရိုင်အမည်များ တိုးချဲ့ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း|access-date=22 June 2022|archive-date=5 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305052852/https://mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=17845}}</ref> ==ပထဝီဝင်အနေအထား== ===နယ်နိမိတ်=== မြောက်ဘက်တွင် [[ဟားခါးခရိုင်]]နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် မကွေးတိုင်းမှ [[ဂန့်ဂေါခရိုင်]]၊ တောင်ဘက်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်မှ [[မောင်တောခရိုင်]]နှင့် [[မြောက်ဦးခရိုင်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံမှ စစ်တကောင်းဒေသတို့ တည်ရှိသည်။ ===မြေမျက်နှာသွင်ပြင်=== မတူပီနယ်တွင် မြင့်မားသောတောင်တန်းများတည်ရှိကာ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ (၈၉၆၁)ပေရှိ လုံထိန်းတောင်ဖြစ်သည်။ ပလက်ဝနယ်အတွင်းတွင် တောင်ကုန်း၊ တောင်စွယ်များ တည်ရှိကာ မတ်စောက်ပြီး အောက်ခြေတွင် မြေပြန့်လွင်ပြင်ငယ်များရှိသည်။ ကီမိုတောင်၊ ကားတောင်တို့မှာ ထင်ရှားကာ ပျှမ်းမျှအမြင့်ပေ ၃၇၀၀ရှိသည်။ ===ရေဆင်း=== ခရိုင်အတွင်း မြစ်ချောင်းများ ပေါများပြီး လေးမြို့မြစ်နှင့် ကုလားတန်မြစ် ([[ကစ္ဆပနဒီ|ကစ္ဆပနဒီမြစ်]])တို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ပီချောင်း၊ ကုလက်ချောင်း၊ ရှင်းလက်ချောင်း၊ မီးချောင်း၊ ပလက်ချောင်း၊ ရူးချောင်းများလည်း တည်ရှိသည်။ ကုလားတန်မြစ်မှာ ဟားခါးမြို့အနီး မြစ်ဖျားခံ၍ သီးမြစ်၊ ဘွေနူးမြစ် စသည့်အမည်များဖြင့် စီးဆင်းခဲ့ကာ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် သီးပီးမြစ်အမည်ဖြင့် စီးဆင်းသည်။ ထို့နောက် မြန်မာပြည်အတွင်း ပြန်လည်စီးဆင်းပြီး ရခိုင်ပြည်နယ်မှနေ၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း စီးဝင်းသည်။ ==လူဦးရေ== ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူချိန်တွင် မတူပီခရိုင်ကို ဖွဲ့စည်းထားခြင်းမရှိသေးဘဲ [[မင်းတပ်ခရိုင်]]လက်အောက်တွင်သာ ရေတွက်ထားသည်။ လက်ရှိမတူပီခရိုင်တွင်ပါဝင်သည့် မတူပီမြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်များ (ထိုစဉ်ကမြို့နယ်ခွဲများအပါအဝင်) ၏၂၀၁၄ခုနှစ် လူဦးရေမှာ (၁၄၈,၄၀၄)ဦး ဖြစ်သည်။ ပလက်ဝမြို့နယ်သည် မတူပီမြို့နယ်ထက် လူနေပိုထူထပ်သည်။ အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန၏ နှစ်စဉ်အစီရင်ခံစာများအရ ၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် မတူပီမြို့နယ်တွင် ၆၂,၉၆၂ဦး၊ ပလက်ဝမြို့နယ်တွင် ၁၀၈,၇၂၈ဦးရှိရာ မတူပီခရိုင်၏ ခန့်မှန်းလူဦးရေမှာ (၁၇၁,၆၉၀)ဦးဖြစ်သည်။[[ချင်းလူမျိုး]]များအများဆုံးနေထိုင်ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာ အများဆုံးကိုးကွယ်ကြသည်။ ပလက်ဝနယ်ဘက်တွင် [[ရခိုင်လူမျိုး]]များပါ နေထိုင်ကြပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဒုတိယအများဆုံး ကိုးကွယ်ကြသည်။ ==စီးပွားရေး== မတူပီခရိုင်သည် ချင်းပြည်နယ်အတွင်း စီးပွားရေးနှေးကွေးသော ခရိုင်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်နေလူထုသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ နှမ်း၊ မြေပဲ၊ ချင်း၊ ဝဥနှင့် ဂမုန်းတို့ကို ရခိုင်ပြည်နယ်မှနေ၍ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးသို့ တင်သွင်းကြသည်။ ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== ချင်းပြည်နယ်သည် တောင်ကုန်း၊ တောင်တန်း ထူထပ်များပြားသဖြင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ခက်ခဲခဲ့သည်။ ယခုအခါတွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးများ တိုးတက်လာသော်လည်း ခက်ခဲနေဆဲဖြစ်သည်။ မတူပီခရိုင်တွင် မတူပီမြို့နယ်မှ ချင်းပြည်နယ်ရှိ အခြားမြို့များနှင့် မကွေးတိုင်းရှိမြို့များသို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်သွားလာနိုင်သော်လည်း ခရိုင်အတွင်းရှိ ပလက်ဝမြို့နယ်နှင့် ဆက်သွယ်ရန် ခက်ခဲသည်။ ပလက်ဝမြို့နယ်သည် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းသို့ မော်တော်ကားလမ်းရှိကာ ထိုလမ်းသည် မြို့နယ်အတွင်းရှိ [[ပလက်ဝမြို့|ပလက်ဝ]]၊ [[ဆမီးမြို့|ဆမီး]]၊ [[လိုင်လင်းပီမြို့|လိုင်လင်းပီ]]မြို့များသို့ တစ်ဆက်တည်းသွားလာနိုင်သည်။ လိုင်လင်းပီမြို့မှ မတူပီမြို့နယ်ရှိ [[ရေဇွာမြို့]]သို့ မြို့နယ်ချင်းဆက်လမ်းရှိသော်လည်း လမ်းခရီးခက်ခဲသည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ်တွင် လိုင်လင်းပီမြို့၌ ဒေါက်တာ[[ဆာဆာ]]ဦးဆောင်သော Health and Hope အဖွဲ့က နိုင်ငံတကာအကူအညီဖြင့် လေယာဉ်ကွင်းငယ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ထိုလေယာဉ်ကွင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော ပုဂ္ဂလိက လေယာဉ်ကွင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="chinhill">{{cite web|url=https://www.frontiermyanmar.net/mm/%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%80-%E1%80%99%E1%80%BC/|title=ချင်းတောင်တန်းတွေဆီက မြင့်မားသော မျှော်မှန်းချက်}}</ref> ==ပညာရေး== ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းအရ အသက်(၁၅)နှစ်နှင့်အထက် စာတတ်မြောက်သူ ၇၀ရာခိုင်နှုန်းကျော်ရှိသည်။ ပလက်ဝဒေသရှိ ကလေးငယ်များသည် နိုင်ငံရေးနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အခြေအနေများကြောင့် ပညာသင်ကြားခွင့်များ ဆုံးရှုံးခြင်း၊ ခက်ခဲခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/viewpoint/2020/04/17/220742.html?__cf_chl_jschl_tk__=pmd_iaQmTFizHnw9758fPyS3dVAEOkSoVuaYcm249dsT_SQ-1634292816-0-gqNtZGzNAiWjcnBszQtR|title=ပလက်ဝကို စစ်တလင်း ဆက်မလုပ်ကြပါနဲ့တော့}}</ref><ref name="chinhill"/> ==ကျန်းမာရေး== မတူပီမြို့နယ်တွင် ကုတင်(၅၀)ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ၊ (၁၆)ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၃)ရုံ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်တွင် ကုတင်(၅၀)ဆံ့ မြို့နယ်ဆေးရုံ၊ (၁၆)ကုတင်ဆံ့ တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၂)ရုံ တည်ရှိသည်။ ပလက်ဝနယ်တွင် နေထိုင်သူများသည် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ခက်ခဲသဖြင့် ကလေးငယ်များ ဝမ်းရေဂါဖြင့် သေဆုံးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများ မီးဖွားချိန်သေဆုံးခြင်းများ ရှိတတ်သည်။ လိုင်လင်းပီမြို့တွင် ယခင်က အိန္ဒိယနိုင်ငံဘက်သို့သွား၍ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုခံယူရသည် များလည်း ရှိခဲ့သည်။<ref name="chinhill"/>လိုင်လင်းပီမြို့ရှိ ​လေယာဉ်ကွင်းကို အသုံးပြုလာနိုင်ပါက ကျန်းမာ​ရေး​စောင့်​ရှောက်မှု မြင့်တက်လာနိုင်သည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ချင်းပြည်နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ ခရိုင်များ]] l54gi8xjtrrx0qwj6u4rs19hcveao24 3 120295 1037558 485221 2026-06-12T02:22:06Z Ninjastrikers 22896 /* ဇွန် ၂၀၂၆ */ အပိုင်းသစ် 1037558 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Win Kyaw Myo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် ကျူတိုရီရယ်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[WP:TUTOR|ကျူတိုရီရယ်]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [http://unicode.today/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [http://unicode.today/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, like 'Interwikis' and updating images from Commons, etc. So don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[User:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[User talk:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၁၆၊ ၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉ (UTC) == ဇွန် ၂၀၂၆ == [[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] ဝီကီပီးဒီးယားမှ ကြိုဆိုပါတယ်။ မကြာမီက သင်ဖန်တီးလိုက်သော စာမျက်နှာ ဟာ စာမျက်နှာသစ်များအတွက် ဝီကီပီးဒီးယားရဲ့ [[WP:LOP|လမ်းညွှန်ချက်]]အချို့နဲ့ ကိုက်ညီမှုမရှိတဲ့အတွက် (မဖယ်ရှားရသေးပါက) မကြာမီအတွင်း [[WP:DP|ဖယ်ရှားခြင်း]] ခံရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ စမ်းသပ်မှုများကို [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] မှာ ပြုလုပ်ပေးပါ။ ဆောင်းပါးများ ဖန်တီးခြင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ နောက်ထပ် အချက်အလက်များအတွက် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါး]]ကို ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။ တည်းဖြတ်ရေးသားခြင်းနဲ့ ပတ်သက်ပြီး လေ့လာနိုင်ဖို့ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ [[Wikipedia:Introduction|မိတ်ဆက် စာမျက်နှာ]]ကိုလည်း ဖတ်ရှုပေးပါ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။<!-- Template:uw-create1 --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၂:၂၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 7hw8xui69unpjvlzo0bz9tsrhxp2snk 2 128692 1037620 773754 2026-06-12T07:26:55Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037620 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sai Aung MYint Mo | image = | native_name = {{my|စိုင်းအောင်မြင့်မိုရ်}} | native_name_lang = en | other_names = SAMM | nationality = Burmese | birth_name = Aung Myint Mo | birth_date = {{Birth date and age|df=y|2002|10|13}} | birth_place = [[Pyay]], [[Myanmar]] | height = {{height|ft=5|in=7}} | occupation = [[Graphic Designer]], [[Online streamer|streamer]] }} '''Sai Aung Myint Mo''' ({{lang-my|စိုင်းအောင်မြင့်မိုရ်}}; born '''Aung Myint Mo''' on 13 October 2002) is a [[Graphic Designer]] and [[Online streamer|streamer]]. == Early life == Sai Aung Myint Mo was born on 13 October 2002 in [[Pyay]], [[Myanmar]]. He have been [[vegetarian]] since I was young. In his mind, he never thought of eating meat. he was also a [[friendly]] young man and had many friends. ==Streaming career== In October 2020, she started streaming on [[Facebook Gaming]] and after a month, he got a [Partner]] program on his own page and He realized that his efforts were not in vain. He also stream both [[PC]] and [[Mobile]] games. 3jjtkhnaa37k8nozf2izzv7mpnq1c0b 0 138407 1037628 959221 2026-06-12T07:35:48Z Salai Rungtoi 22844 1037628 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} {{Infobox settlement | name = ကန်ချနဘူရီ | demographics_type1 = လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |1= |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2561 |date=31 December 2018 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |language=Thai |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2018 |access-date=20 June 2019 |accessdate=30 July 2020 |archivedate=14 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | population_total = 893,151 | population_as_of = 2018 | population_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ| ပြည်နယ် ၂၆နေရာ]] | population_density_km2 = 46 | population_density_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ပြည်နယ်အဆင့်၇၄]] | population_demonym = | population_note = | demographics1_footnotes = <ref>[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref> | area_water_km2 = | demographics1_title1 = ထိုင်း (၂၀၁၇) | timezone1 = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိအချိန်|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိစာတိုက်သင်္ကေတများစာရင်း|စာတိုက်သင်္ကေတ]] | postal_code = 71xxx | area_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိတယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|ဖုန်းခေါ်ကုဒ်]] | area_code = 034 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-71]] | registration_plate = กาญจนบุรี | website = {{URL|http://www.kanchanaburi.go.th}} | elevation_footnotes = | area_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|အဆင့် ၃]] | native_name = กาญจนบุรี | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ခရိုင်]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အထွေထွေ (ထိပ်ကနေလက်ယာရစ်) [[ဘုရားစေတီ]],မေတ္တာရှင်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်, [[ရှေဟောင်းမြို့တော်]] ရဲတိုက်, [[မြစ်ကွိုင်းပေါ်တံတား]], [[စီနခရင်လ်]], [[ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ|မွန်တံတား]], နစ်မြုပ်နေသောဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း [[ဝင်ကမြို့]] | nickname = ကန်ချနဘူရီမြို့နယ် | motto = "แคว้นโบราณ ด่านเจดีย์ มณีเมืองกาญจน์ สะพานข้ามแม่น้ำแคว แหล่งแร่น้ำตก" ("ရှေးဟောင်းဒေသ၊ ဘုရားသုံးဆူးစစ်ဆေးရေးဂိတ်၊မနီးကန်ချနဘူရီမြို့နယ်၊ ကွိုင်မြစ်နှင့်တွင်းထွက်ရေတံခွန်များပေါ်တံတား") | image_flag = Flag of Kanchanaburi province (2-1).svg | image_seal = Seal Kanchanaburi.png | image_map = Thailand Kanchanaburi locator map.svg | mapsize = frameless | map_alt = | area_total_km2 = 19,483 | map_caption = ကန်ချနဘူရီခရိုင်ကိုမီးမောင်းထိုးပြနေသည့်ထိုင်းမြေပုံ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = ထိုင်းနိုင်ငံ | seat_type = မြို့တော် | seat = [[ကန်ချနဘူရီ]] | leader_party = | leader_title = အုပ်ချုပ်ရေးမှူး | leader_name = จิรเกียรติภูมิสีห์ | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite report |title=Advancing Human Development through the ASEAN Community, Thailand Human Development Report 2014, table 0:Basic Data |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/thailand_nhdr_2014_O.pdf |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Thailand |pages=134-135 |access-date=17 January 2016 |isbn=978-974-680-368-7 |postscript=, Data has been supplied by Land Development Department, Ministry of Agriculture and Cooperatives, at Wayback Machine.}}{{dead link|date=March 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | footnotes = }} '''ကန်ချနဘူရီခရိုင်''' ( {{Lang-th|กาญจนบุรี}}, [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] - ဍုင်ဝင်္က, ပါဠိ - ကာဉ္စနပုရီ) [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံ၏]] အနောက်ဘက် ခရိုင်များတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အိမ်နီးချင်း ခရိုင်မြောက်ဘက်မှ [[တာ့ခ်ခရိုင်|တာ့ခ်]]၊ ဦးထိုင်းထာနီ၊ စုဖန်းဘူရီ၊ နခွန်းပထုံ နှင့် လှဘူရီ တို့ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်တွင် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်း]]တို့နှင့်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအား ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုသမိုင်းနှင့် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]တံတားပေါ်ရှိ ကွိုင်မြစ်ပေါ်မှ ဆွဲဆောင်ခဲ့သည်။ မူလက <nowiki>''</nowiki>ခွဲ<nowiki>''</nowiki> ဟုစာလုံးပေါင်းထားသော်လည်း ခရီးသွားများမျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်း <nowiki>''</nowiki>ကွိုင်<nowiki>''</nowiki> သို့တရားဝင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == [[ဖိုင်:Erawan_waterfall_tier_5.jpg|left|thumb|370x370px| အေလဝမ်းအမျိုးသားဥယျာဉ်ရှိ အေလဝမ်း ၇ ဆင့်ရေတံခွန်တွင်အဆင့် ၅ ]] ပြည်နယ်သည်ထိုင်းနိုင်ငံ၏အနောက်ဘက်တွင် ၁၂၉ ရှိသည်ဘန်ကောက်မှကီလိုမီတာနှင့်ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၉၄၈၃ ဧရိယာစတုရန်းကီလိုမီတာ။ နက်ခွန်းရက်လ်ကစီမာနှင့် ချင်းမိုင်ပြီးလျှင်နိုင်ငံ၏တတိယအကြီးဆုံးပြည်နယ်ဖြစ်သည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တွင်သစ်နှင့်အမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ခရိုင်သည် ကန်ချနဘူရီ ရှိမယ်လကွန် မြစ်ကိုဖွဲ့စည်းရန်ဖြစ်သောကကွိုင်ရိုင်နှင့်ကွိုင် နို မြစ်များမှမြစ်ဝှမ်းများရှိချိုင့်ဝှမ်းဒေသများဖြစ်သည်။ ဗုံးတီစီစဉ်ထားလျှင်အရေးပါမှုအတွက်အမြတ်ရန်မျှော်လင့်သောနိုင်ငံဖြတ်ကျော်နယ်စပ်အမှတ်ဖြစ်သည် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]] [[ဆိပ်ကမ်း|ဆိပ်ကမ်းကိုရေနက်]] စီမံကိန်းအားလမ်းမကြီးနှင့်အကြားမီးရထားလမ်းနှင့်အတူရှေ့ဆက်သွား [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်]] နှင့်ဆိပ်ကမ်း။ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.eria.org/publications/research_project_reports/images/pdf/y2009/no7-1/Appendix1.pdf|title=Table A1-1-1a. Prospective projects in Mekong sub-region}}</ref> အမျိုးသားဥယျာဉ် များစွာပြည်နယ်၏ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] ဖြစ်သော အေလဝမ်၊ စိုင်းယွတ်၊ ခေါင်လန်၊ ထုံဖာပွန်၊ ခေစီနခရင်၊ နှင့် ချလိန်ရက်လ်တနကော်ဆင် တွင်အမျိုးသားဥယျာဉ်များရှိသည်။ အဆိုပါ ထူးယိုင်းနရယ်စွန်ဘေးမဲ့တော သည့်အပေါ်ဖြစ်ပါတယ် [[ယူနက်စကို]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ|ကမ္ဘာ့အအမွေအနှစ်]] စာရင်း။ == သမိုင်း == ကန်ချနဘူရီတွင်တွေ့ရှိသောရှေးဟောင်းသုတေသနရုပ်ကြွင်းများသည် ၄ ရာစုမှစတင်ခဲ့ပြီးထိုအချိန်ကပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများနှင့်ကုန်သွယ်မှုရှိခဲ့သည်။ ကန်ချနဘူရီရှိ ခမာ သမိုင်းလွှမ်းမိုးမှုနှင့်ပတ်သက်၍ အနည်းငယ်မျှသာသိရှိသော်လည်းနိုင်ငံ၏အကျော်ကြားဆုံးခမာဆိုဒ်များဖြစ်သော ရာစပ်စင်မြို့ သည်၎င်းတို့နေထိုင်မှုကိုသက်သေထူသည်။ [[ဖိုင်:Bridge_over_the_River_Kwai_Art.IWMARTLD6035.jpg|left|thumb| လီယိုရောလ်လင်းမှအင်ဂျင်နီယာလီယိုရောလ်လင်း၏ ''ကွိုင်မြစ်ကိုတံတား'' တည်ဆောက်ရန် ၁၉၄၃ မှပုံကြမ်း ]] ဘုရင် ဖလက်ရန်လ် မတိုင်မီကကန်ချနဘူရီခရိုင်နှင့်ပတ်သက်၍ သမိုင်းကြောင်းအရမှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းမရှိသော်လည်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့ကဖလက်နခွန်းစီးအယုဒီယာ ကာလအတွင်းဤဒေသသည်မြန်မာနိုင်ငံမှကျူးကျော်သည့်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင်တည်ရှိပြီးမဟာဗျူဟာအရအရေးပါသည်ဟုယုံကြည်ကြသည်။ {{Template:Citation needed|date=January 2015}} ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် ဖနွန်းထိုးခရိုင် တွင်လူ့နှင့်ဆင်အရိုးစုများနှင့်ဓားများကိုတွေ့ခဲ့ရပြီးထိုနေရာတွင်ဘုရားသရဖူမင်းသားနှင့်အများအားဖြင့်တာဝန်ခန့်အပ်ထားသော ဘုရင်နရေဆွန် စစ်ပွဲနေရာပင်ဖြစ်နိုင်သည်ဟုထင်မြင်မှုများဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အနီးရှိ စုဖန်းဘူရီ ခရိုင်ရှိဒွန်စေတီ ခရိုင်။ [[ဖိုင်:สะพานข้ามแม่น้ำแคว-nawit.jpg|right|thumb| ကွိုင်ကျော်တံတား ကွိုင် မြစ် ]] နိုင်ငံခြားသားအများစုသည်ကန်ချနဘူရီ၏ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မီးရထားလမ်း]] နှင့်ပတ်သက်သည့်မကြာသေးမီကသမိုင်းကိုအဓိကထားသိကြသည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံကိုဂျပန်သိမ်းပိုက်စဉ်က မဟာမိတ်အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့်အာရှအလုပ်သမားများအားထိုင်းမြန်မာမီးရထားလမ်းဖောက်ရန်ဂျပန်ကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင်လူ ၁၀၀၀၀၀ ကျော် မဟာမိတ်အင်အား ၁၆၀၀၀ နှင့်ဒေသတွင်းအာရှလုပ်သား ၉၀,၀၀၀သည်ဆိုးဝါးသောလုပ်ငန်းခွင်အခြေအနေများမှသေဆုံးခဲ့သည်။ {{Template:Citation needed|date=November 2016}} == သင်္ကေတများ == အဆိုပါ ပြည်နယ်၏တံဆိပ်ခတ် သုံးခုပြသထားတယ် စေတီပုထိုး အပေါ် [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း]]။ သူတို့က“ [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]] ” ဟုခေါ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်တန်းလမ်းကို နာမည်ပေးကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=Seals of The Provinces of Thailand |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF |access-date=30 July 2020 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181854/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF }}</ref> ခရိုင်ပန်းကတော့ [[ဆိပ်ဖလူး|ညဥ့်နက်တဲ့]] ''စံပယ်ပန်းကန်နိကာ''ဖြစ်တယ်။ ပြည်နယ်သစ်ပင်သည် မာလမာန်မူ့၊ ''ဟောမယ်လင်ထိုမယ်သွန်စံ'' ဖြစ်သည်။ စီရင်စုကြွေးကြော်ချက်မှာရှေးဟောင်းအသိုင်းအဝိုင်းပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘုရားသုံးဆူဖြတ်လမ်း၊ ကျောက်မျက်ရတနာ၊ ကေဝါမြစ်၊ သတ္တုနှင့်ရေတံခွန်များဖြစ်သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနခွဲများ == [[ဖိုင်:Amphoe_Kanchanaburi.svg|thumb| ၁၃ ခရိုင်၏မြေပုံ ]] === ပြည်နယ်အစိုးရ === ကန်ချနဘူရီ ၁၃ ခရိုင်သို့ကွဲပြား ''ခရိုင်''။ အဆိုပါခရိုင်နောက်ထပ် ၉၈ခရိုင်ခွဲသို့ခွဲခြားထားတယ် ''နယ်'' နှင့် ၈၈၇ ကျေးရွာပေါင်း ( ''ရွာ'' ) {| | # ကန်ချနဘူရီမြို့ # စိုင်းယွတ် # ဘိုဖလွိုင် # စီစဝတ် # သမာက # သွမ် # ထုံဖာပွန် | # စန်းခလဘူရီ # ဖနွန်းထိုး # လာအို ခွမ်း # မခန်းတစ်လ်နယ်စပ် # နောင်ပလေ # ဝှေကကြောင် |} === ဒေသန္တရအစိုးရ === ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်အထိ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.dla.go.th/work/abt/province.jsp|title=Number of local government organizations by province|date=26 November 2019|publisher=Department of Local Administration (DLA)|quote=2 Kanchanaburi: 1 PAO, 2 Town mun., 47 Subdistrict mun., 72 SAO.}}</ref> ပြည်နယ်''အတွင်းရှိ'' ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ''တွန်အ့ဘောရီဘွန်း''နှင့်စည်ပင်သာယာ ''ထဲ့စပန်'' ဒေသ ၄၉ ခုရှိသည်။ ကန်ချနဘူရီနှင့်ထလေဖလက်ထမ်းတို့တွင်မြို့ ''မြူနီစီပယ်'' အဆင့်အတန်းရှိသည်။ နောက်ထပ် ၄၇ ''ခရိုင်မြူနီစီပယ်'' စည်ပင်သာယာမဟုတ်သည့်ဒေသများအား SAO ''နမ့်ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးပန်းခြံ'' ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ၇၂ ခုကအုပ်ချုပ်သည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == ကန်ချနဘူရီအဓိကဘူတာရုံမှာ ကန်ချနဘူရီ မီးရထားဘူတာ ဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == === သတ္တုတွင်း === ၁၉၁၈ တွင်ဘိုဖလွိုင်အနီးရှိ [[နီလာ]] အင်တုံသိုက်များကိုရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ နှင့် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များကနီလာအဓိကအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Rattanachart Mining Company|url=http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113043046/http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|archivedate=November 13, 2011}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Bo Phloi Sapphire|url=http://www.allaboutgemstones.com/_thailand_kanchanaburi_bo-phloi.html|accessdate=21 Sep 2012}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Sapphires from Thailand|url=http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120902081136/http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|archivedate=September 2, 2012}}</ref> ကန်ချနပူရီခရိုင်ဆိုဒ်ဖြစ်ပါတယ် စရစ်လ်တီစရစ်လ်အဘိဓာန် <ref>[http://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/949341/klity-villagers-fight-never-ending-battle Klity villagers fight never-ending battle]</ref> အကြီးအကျယ်အဆိုပါခဲအာရုံစူးစိုက်မှုကုမ္ပဏီအလေ့အထများအားဖြင့်ညစ်ညူးနေတဲ့ရေလမ်းကုမ္ပဏီအား ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင်ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပျက်စီးမှုများကိုရှင်းလင်းရန်ထိုင်းတရားရုံးကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့အထိ ၂၀၁၉တရားရုံးကသန့်ရှင်းရေးကိုရပ်တန့်ပြီးထိရောက်မှုမရှိဟုအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Thailand: Clean Up Klity Creek|url=https://www.hrw.org/news/2014/12/15/thailand-clean-klity-creek|accessdate=11 February 2016}}</ref> === ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ကန်ချနဘူရီမြင်ကွင်းအများစုသည်ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့်တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်သည်။ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မြန်မာ မီးရထားလမ်း]] နှင့်သမိုင်းကိုကောင်းစွာမိတ်ဆက်ပေးသော ထိုင်း မြန်မာမီးရထားစင်တာ မှလွဲ၍ ပြတိုက်များသည်ဖုန်ထူပြီးယေဘုယျအားဖြင့်မထိုက်တန်ပါစစ်သင်္ချိုင်း ၂ ခုလည်းရှိသည်။ အများစုမှာ ကန်ချနာဘူရီစစ်သချိုင်း ဖြစ်သည်။ == အမျိုးသားဥယျာဉ်များ == [[ဖိုင်:Erawan_Waterfall,_Kanchanaburi_Province,_Thailand_-_June_2004.jpg|right|thumb| အေလဝမ်ရေတံခွန် ]] * အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ် အနောက်ပိုင်းအတွက် ၅၅၀ ကီလိုမီတာ ² ပန်းခြံဖြစ်ပါတယ် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] ထဲမှာ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်ကုန်း]] ကန်ချနပူရီခရိုင်စီစဝတ်ခရိုင်၊ ကတွန့်ခရိုင်၌တည်၏။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ ၁၂ ခုမြောက်အမျိုးသားဥယျာဉ် ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုမှာ အေလဝမ် ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ အေလဝမ် အမည်ရှိရေတံခွန်ဖြစ်ပြီး [[ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီ|ဟိန္ဒူဒဏ္ဍရီ]] ခေါင်းသုံးဖြူဆင်ဖြစ်သည်။ ခုနစ်လွှာပါဝင်သောရေတံခွန်များသည် အေလဝမ်နှင့်တူသည်ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{Template:Cite book|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဥမင်လေးခုရှိသည်။ ထလေဝေါင်ပတန် ရေတံခွန်ဧရိယာအရှေ့မြောက်ဘက်တွင်မြင့်တက်နေသော ရင်ခွင်တောင်တန်းတစ်ခု ခန်းမာန် တွင်ရှိသည်။ <ref>''Roadway Thailand Atlas,'' Groovy Map Co., Ltd. © 4/2010</ref> [[ဖိုင်:Khaochangphuak_06.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ထုံဖာပွန်ဥယျာဉ် သည်အမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါပန်းခြံမြောက်မြားစွာရေတံခွန်များနှင့်ဂူရှိပါတယ်။ โชคกระดีนကံကောင်ချူးရေတံခွန်သည် {{Convert|30|m|-1}} ချောက်ကမ်းပါးနောက်ထပ်ကြီးမားသောရေတံခွန်မှာအဆင့်သုံးဆင့်ရှိသည့်ခိုင်းယိုင်ဖြစ်သည်။ အခြားပန်းခြံရေတံခွန်များမှာ ကျင့်ယိုင်း၊ မီတင်နှင့် ငွေ့မျင်းတို့ဖြစ်သည်။ တောင်ကလေးဂူတွင် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]] ရုပ်ပုံများကိုတွေ့ရသည်။ ခေါင်ခါက်လ်ရှုထောင့်ကပန်းခြံအပေါ်မြင်ကွင်းကျယ်မြင်ကွင်းတစ်ခုကိုပေးသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204|accessdate=26 June 2017}}</ref> [[ဖိုင်:สันหนอกวัว.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်၊ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] မြောက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်းရှိစတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၅၀၀ ခန့်ရှိသောပန်းခြံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း [[ဒေါနတောင်တန်း|ဒေါန]] - [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများရှိ]] အကာအကွယ်ပေးထားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် တစ်ခုဖြစ်သည့် အနောက်ပိုင်းသစ်တောအဆောက်အဦး ၏တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ပန်းခြံသည်ဘန်ကောက်အနောက်မြောက်ဘက်ကီလိုမီတာ ၃၄၀ အကွာ၊ ကန်ချနာဘူရီခရိုင်ရှိ ခေါင်လန်ရေလှောင်ကန်ကိုဝန်းရံထားသည်။ ၎င်းကိုလမ်းမကြီး ၃၂၃ မှ ဖြတ်သည်။ သစ်ပင်များသည်ရောနှောထားသောရွက်ကြွေများ၊ အမြဲစိမ်းတောင်နှင့်ခြောက်သွေ့သောအမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ်အရှေ့မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ထွန်းယိုင်းနရယ်စွန်တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော နှင့်ကပ်လျက် ရှိသည်။ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များသည်ကျားများ၊ ဆင်များ၊ ကျောရိုးများ၊ သမင်ဒရယ်များ၊ ဟောင်နေသောသမင်များနှင့်တောဝက်များပါဝင်သည်။ <ref>{{Template:Cite book|date=2001|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND|publisher=New Holland Publishers (UK) Ltd|pages=42-44|isbn=9781859748862}}</ref> * စိုင်းယက်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် စိုင်းယွတ်ခရိုင် အတွင်းရှိအမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်သည်တောင်များ၊ ရေတံခွန်များနှင့်ဂူများရှိရာနေရာဖြစ်ပြီးအနောက်သစ်တောရေးရာအဆောက်အအုံ၏အကာအကွယ်ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုများမှာခွန်နွိုက်မြစ်ထဲသို့စီးဝင်သောစိုင်းယိုးရိုင်ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ စိုင်းယဲ့ရဲလက်ရေတံခွန်သည်ခွန်နိုင်တစ်လျှောက်ရှိစိုင်းယိုးရိုင်၏တောင်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဂူမြောက်မြားစွာလည်းပါရှိသည်။ အကြီးဆုံးမှာ {{Convert|500|m}} ထမ်လဝါဖြစ်သည် ဒီဂူရှုပ်ထွေးတဲ့နေရာမှာကြီးမားတဲ့ဂူ ၅ လုံးပါ ဝင်ပြီးတစ်ခုစီမှာ [[ကျောက်စက်ပန်းဆွဲ|ကျောက်စက်ပနးဆွဲ]] နှင့် ကျောက်တံတားတွေပါဝင် ပါတယ်။ <ref name="LPBook">{{Template:Cite book|title=Lonely Planet Thailand|edition=14th|publisher=Lonely Planet Publications|date=February 2012|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184 184]|isbn=978-1-74179-714-5|url=https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184}}</ref> နောက်ထပ်ဂူစနစ်တစ်ခုဖြစ်သော အနီရောင်ကြယ်ဂူသည် {{Convert|100|m}} ရှည်လျား နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကြယ်ပွင့်တွင် ဟင့်ငေါ့ယွန်လ်နှင့် ဟင့်ငေါ့ရှစ်ခန်းပါဝင်သည်။ == လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း ၂၀၁၇ == {| class="wikitable floatright" style="width:400px;" | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ကျန်းမာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ပညာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | အလုပ်အကိုင် | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ဝင်ငွေ |- |[[File:Health_icon_Thai.png|95x95px]] |[[File:Round_Landmark_School_Icon_-_Transparent.svg|100x100px]] |[[File:Employment_icon.png|100x100px]] |[[File:Numismatics_and_Notaphily_icon.png|100x100px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၂၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၅၂ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၄ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၃၉ |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | အိမ်ရာ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | မိသားစု | style="text-align:center; background:black; color:white;" | သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ပါဝင်မှု |- | style="height:100px;" |[[File:586-house-with-garden.svg|100x100px]] |[[ဖိုင်:Parents,_enfants,_famille.png|center|85x85px]] |[[File:Groundtransport_inv.svg|100x100px]] |[[File:Icon_Sociopolítica_y_relaciones_internacionales_(wikiproyect,_es.wp).png|96x96px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၃ |- | colspan="4" style="background:black; color:white;" | ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်တွင် ထိုင်း၂၀၁၇ တန်ဖိုး ၀.၅၄၅၇ တန်ဖိုးသည်နိမ့်သည်။ အဆင့် ၆၇ တွင်ရှိသည်။ |} ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံရှိကုလသမဂ္ဂဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) သည်လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (ထိုင်း)ကိုအသုံးပြု၍ လူ့ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာတိုးတက်မှုများကိုဒေသအဆင့်တွင်ခြေရာခံခဲ့သည်။ အမျိုးသားစီးပွားရေးနှင့်လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေးဘုတ်အဖွဲ့ (NESDB) ၂၀၁၇ ကတည်းကဒီတာဝန်လွှဲပြောင်းယူထားပါတယ် {| | အဆင့် | ခွဲခြား |- | &nbsp;&nbsp; ၁ - ၁၅ | "မြင့်" |- | ၁၆ - ၃၀ | "အတန်ငယ်မြင့်မားသော" |- | ၃၁ - ၄၅ | "ပျှမ်းမျှ" |- | ၄၅ - ၆၀ | "အတန်ငယ်နိမ့်" |- | ၆၁ - ၇၇ | "အနိမ့်" |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" role="presentation" | <strong>ပြည်နယ်များနှင့် HAI 2017 အဆင့်သတ်မှတ်ထားသောမြေပုံ</strong> |- |[[File:HAI_2017_rankings.png|1320x1320px]] |} == မှတ်စုများ == ထိုင်းအစိုးရမှအစီရင်ခံစာများအချက်အလက်များသည်မူပိုင်ခွင့်မပြုနိုင်ပါ (ပြည်သူ့ဒိုမိန်း) မူပိုင်အက်ဥပဒေ ၂၅၃၇ ၁၉၉၄၊ အပိုင်း ၇။ == ကိုးကားချက်များ == {{Template:Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{Wikivoyage-inline|ကန်ချနဘူရီ}} * [https://archive.today/20150105095440/http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Kanchanaburi ထိုင်းနိုင်ငံ၏ခရီးသွားအာဏာပိုင်] * [https://web.archive.org/web/20060102160403/http://www.kanchanaburi.go.th/ ပြည်နယ်၏ ၀ ဘ်ဆိုဒ်] (ထိုင်းဘာသာသာ) * [http://www.kru.ac.th ကန်ချနဘူရီရှိလက်လ်ချဖက်တက္ကသိုလ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511120908/http://www.kru.ac.th/ |date=11 May 2008 }} ပင်မတက္ကသိုလ် * [http://www.thainationalparks.com/erawan-national-park အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ်ကန်ချနဘူရီခရိုင်] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] {{တမ်းပလိတ်:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} n83dakm2fbot8k5ps194qi349zdjt73 1037645 1037628 2026-06-12T09:09:28Z Salai Rungtoi 22844 1037645 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကန်ချနဘူရီ | demographics_type1 = လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |1= |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2561 |date=31 December 2018 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |language=Thai |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2018 |access-date=20 June 2019 |accessdate=30 July 2020 |archivedate=14 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | population_total = 893,151 | population_as_of = 2018 | population_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ| ပြည်နယ် ၂၆နေရာ]] | population_density_km2 = 46 | population_density_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ပြည်နယ်အဆင့်၇၄]] | population_demonym = | population_note = | demographics1_footnotes = <ref>[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref> | area_water_km2 = | demographics1_title1 = ထိုင်း (၂၀၁၇) | timezone1 = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိအချိန်|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိစာတိုက်သင်္ကေတများစာရင်း|စာတိုက်သင်္ကေတ]] | postal_code = 71xxx | area_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိတယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|ဖုန်းခေါ်ကုဒ်]] | area_code = 034 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-71]] | registration_plate = กาญจนบุรี | website = {{URL|http://www.kanchanaburi.go.th}} | elevation_footnotes = | area_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|အဆင့် ၃]] | native_name = กาญจนบุรี | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ခရိုင်]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အထွေထွေ (ထိပ်ကနေလက်ယာရစ်) [[ဘုရားစေတီ]],မေတ္တာရှင်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်, [[ရှေဟောင်းမြို့တော်]] ရဲတိုက်, [[မြစ်ကွိုင်းပေါ်တံတား]], [[စီနခရင်လ်]], [[ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ|မွန်တံတား]], နစ်မြုပ်နေသောဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း [[ဝင်ကမြို့]] | nickname = ကန်ချနဘူရီမြို့နယ် | motto = "แคว้นโบราณ ด่านเจดีย์ มณีเมืองกาญจน์ สะพานข้ามแม่น้ำแคว แหล่งแร่น้ำตก" ("ရှေးဟောင်းဒေသ၊ ဘုရားသုံးဆူးစစ်ဆေးရေးဂိတ်၊မနီးကန်ချနဘူရီမြို့နယ်၊ ကွိုင်မြစ်နှင့်တွင်းထွက်ရေတံခွန်များပေါ်တံတား") | image_flag = Flag of Kanchanaburi province (2-1).svg | image_seal = Seal Kanchanaburi.png | image_map = Thailand Kanchanaburi locator map.svg | mapsize = frameless | map_alt = | area_total_km2 = 19,483 | map_caption = ကန်ချနဘူရီခရိုင်ကိုမီးမောင်းထိုးပြနေသည့်ထိုင်းမြေပုံ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = ထိုင်းနိုင်ငံ | seat_type = မြို့တော် | seat = [[ကန်ချနဘူရီ]] | leader_party = | leader_title = အုပ်ချုပ်ရေးမှူး | leader_name = จิรเกียรติภูมิสีห์ | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite report |title=Advancing Human Development through the ASEAN Community, Thailand Human Development Report 2014, table 0:Basic Data |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/thailand_nhdr_2014_O.pdf |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Thailand |pages=134-135 |access-date=17 January 2016 |isbn=978-974-680-368-7 |postscript=, Data has been supplied by Land Development Department, Ministry of Agriculture and Cooperatives, at Wayback Machine.}}{{dead link|date=March 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | footnotes = }} '''ကန်ချနဘူရီခရိုင်''' ( {{Lang-th|กาญจนบุรี}}, [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] - ဍုင်ဝင်္က, [[ပါဠိ]] - ကာဉ္စနပုရီ) [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံ၏]] အနောက်ဘက် ခရိုင်များတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အိမ်နီးချင်း ခရိုင်မြောက်ဘက်မှ [[တာ့ခ်ခရိုင်|တာ့ခ်]]၊ ဥထိုင်းထာနီ၊ စုဖန်းဘူရီ၊ [[နဂရပဌမခရိုင်|နခွန်းပထုံ]] နှင့် လောဘူရီ တို့ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်တွင် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်း]]တို့နှင့်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအား ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုသမိုင်းနှင့် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]တံတားပေါ်ရှိ ကွိုင်မြစ်ပေါ်မှ ဆွဲဆောင်ခဲ့သည်။ မူလက <nowiki>''</nowiki>ခွဲ<nowiki>''</nowiki> ဟုစာလုံးပေါင်းထားသော်လည်း ခရီးသွားများမျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်း <nowiki>''</nowiki>ကွိုင်<nowiki>''</nowiki> သို့တရားဝင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == [[ဖိုင်:Erawan_waterfall_tier_5.jpg|left|thumb|370x370px| အေလဝမ်းအမျိုးသားဥယျာဉ်ရှိ အေလဝမ်း ၇ ဆင့်ရေတံခွန်တွင်အဆင့် ၅ ]] ပြည်နယ်သည်ထိုင်းနိုင်ငံ၏အနောက်ဘက်တွင် ၁၂၉ ရှိသည်ဘန်ကောက်မှကီလိုမီတာနှင့်ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၉၄၈၃ ဧရိယာစတုရန်းကီလိုမီတာ။ နက်ခွန်းရက်လ်ကစီမာနှင့် ချင်းမိုင်ပြီးလျှင်နိုင်ငံ၏တတိယအကြီးဆုံးပြည်နယ်ဖြစ်သည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တွင်သစ်နှင့်အမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ခရိုင်သည် ကန်ချနဘူရီ ရှိမယ်လကွန် မြစ်ကိုဖွဲ့စည်းရန်ဖြစ်သောကကွိုင်ရိုင်နှင့်ကွိုင် နို မြစ်များမှမြစ်ဝှမ်းများရှိချိုင့်ဝှမ်းဒေသများဖြစ်သည်။ ဗုံးတီစီစဉ်ထားလျှင်အရေးပါမှုအတွက်အမြတ်ရန်မျှော်လင့်သောနိုင်ငံဖြတ်ကျော်နယ်စပ်အမှတ်ဖြစ်သည် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]] [[ဆိပ်ကမ်း|ဆိပ်ကမ်းကိုရေနက်]] စီမံကိန်းအားလမ်းမကြီးနှင့်အကြားမီးရထားလမ်းနှင့်အတူရှေ့ဆက်သွား [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်]] နှင့်ဆိပ်ကမ်း။ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.eria.org/publications/research_project_reports/images/pdf/y2009/no7-1/Appendix1.pdf|title=Table A1-1-1a. Prospective projects in Mekong sub-region}}</ref> အမျိုးသားဥယျာဉ် များစွာပြည်နယ်၏ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] ဖြစ်သော အေလဝမ်၊ စိုင်းယွတ်၊ ခေါင်လန်၊ ထုံဖာပွန်၊ ခေစီနခရင်၊ နှင့် ချလိန်ရက်လ်တနကော်ဆင် တွင်အမျိုးသားဥယျာဉ်များရှိသည်။ အဆိုပါ ထူးယိုင်းနရယ်စွန်ဘေးမဲ့တော သည့်အပေါ်ဖြစ်ပါတယ် [[ယူနက်စကို]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ|ကမ္ဘာ့အအမွေအနှစ်]] စာရင်း။ == သမိုင်း == ကန်ချနဘူရီတွင်တွေ့ရှိသောရှေးဟောင်းသုတေသနရုပ်ကြွင်းများသည် ၄ ရာစုမှစတင်ခဲ့ပြီးထိုအချိန်ကပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများနှင့်ကုန်သွယ်မှုရှိခဲ့သည်။ ကန်ချနဘူရီရှိ ခမာ သမိုင်းလွှမ်းမိုးမှုနှင့်ပတ်သက်၍ အနည်းငယ်မျှသာသိရှိသော်လည်းနိုင်ငံ၏အကျော်ကြားဆုံးခမာဆိုဒ်များဖြစ်သော ရာစပ်စင်မြို့ သည်၎င်းတို့နေထိုင်မှုကိုသက်သေထူသည်။ [[ဖိုင်:Bridge_over_the_River_Kwai_Art.IWMARTLD6035.jpg|left|thumb| လီယိုရောလ်လင်းမှအင်ဂျင်နီယာလီယိုရောလ်လင်း၏ ''ကွိုင်မြစ်ကိုတံတား'' တည်ဆောက်ရန် ၁၉၄၃ မှပုံကြမ်း ]] ဘုရင် ဖလက်ရန်လ် မတိုင်မီကကန်ချနဘူရီခရိုင်နှင့်ပတ်သက်၍ သမိုင်းကြောင်းအရမှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းမရှိသော်လည်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့ကဖလက်နခွန်းစီးအယုဒီယာ ကာလအတွင်းဤဒေသသည်မြန်မာနိုင်ငံမှကျူးကျော်သည့်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင်တည်ရှိပြီးမဟာဗျူဟာအရအရေးပါသည်ဟုယုံကြည်ကြသည်။ {{Template:Citation needed|date=January 2015}} ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် ဖနွန်းထိုးခရိုင် တွင်လူ့နှင့်ဆင်အရိုးစုများနှင့်ဓားများကိုတွေ့ခဲ့ရပြီးထိုနေရာတွင်ဘုရားသရဖူမင်းသားနှင့်အများအားဖြင့်တာဝန်ခန့်အပ်ထားသော ဘုရင်နရေဆွန် စစ်ပွဲနေရာပင်ဖြစ်နိုင်သည်ဟုထင်မြင်မှုများဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အနီးရှိ စုဖန်းဘူရီ ခရိုင်ရှိဒွန်စေတီ ခရိုင်။ [[ဖိုင်:สะพานข้ามแม่น้ำแคว-nawit.jpg|right|thumb| ကွိုင်ကျော်တံတား ကွိုင် မြစ် ]] နိုင်ငံခြားသားအများစုသည်ကန်ချနဘူရီ၏ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မီးရထားလမ်း]] နှင့်ပတ်သက်သည့်မကြာသေးမီကသမိုင်းကိုအဓိကထားသိကြသည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံကိုဂျပန်သိမ်းပိုက်စဉ်က မဟာမိတ်အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့်အာရှအလုပ်သမားများအားထိုင်းမြန်မာမီးရထားလမ်းဖောက်ရန်ဂျပန်ကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင်လူ ၁၀၀၀၀၀ ကျော် မဟာမိတ်အင်အား ၁၆၀၀၀ နှင့်ဒေသတွင်းအာရှလုပ်သား ၉၀,၀၀၀သည်ဆိုးဝါးသောလုပ်ငန်းခွင်အခြေအနေများမှသေဆုံးခဲ့သည်။ {{Template:Citation needed|date=November 2016}} == သင်္ကေတများ == အဆိုပါ ပြည်နယ်၏တံဆိပ်ခတ် သုံးခုပြသထားတယ် စေတီပုထိုး အပေါ် [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း]]။ သူတို့က“ [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]] ” ဟုခေါ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်တန်းလမ်းကို နာမည်ပေးကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=Seals of The Provinces of Thailand |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF |access-date=30 July 2020 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181854/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF }}</ref> ခရိုင်ပန်းကတော့ [[ဆိပ်ဖလူး|ညဥ့်နက်တဲ့]] ''စံပယ်ပန်းကန်နိကာ''ဖြစ်တယ်။ ပြည်နယ်သစ်ပင်သည် မာလမာန်မူ့၊ ''ဟောမယ်လင်ထိုမယ်သွန်စံ'' ဖြစ်သည်။ စီရင်စုကြွေးကြော်ချက်မှာရှေးဟောင်းအသိုင်းအဝိုင်းပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘုရားသုံးဆူဖြတ်လမ်း၊ ကျောက်မျက်ရတနာ၊ ကေဝါမြစ်၊ သတ္တုနှင့်ရေတံခွန်များဖြစ်သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနခွဲများ == [[ဖိုင်:Amphoe_Kanchanaburi.svg|thumb| ၁၃ ခရိုင်၏မြေပုံ ]] === ပြည်နယ်အစိုးရ === ကန်ချနဘူရီ ၁၃ ခရိုင်သို့ကွဲပြား ''ခရိုင်''။ အဆိုပါခရိုင်နောက်ထပ် ၉၈ခရိုင်ခွဲသို့ခွဲခြားထားတယ် ''နယ်'' နှင့် ၈၈၇ ကျေးရွာပေါင်း ( ''ရွာ'' ) {| | # ကန်ချနဘူရီမြို့ # စိုင်းယွတ် # ဘိုဖလွိုင် # စီစဝတ် # သမာက # သွမ် # ထုံဖာပွန် | # စန်းခလဘူရီ # ဖနွန်းထိုး # လာအို ခွမ်း # မခန်းတစ်လ်နယ်စပ် # နောင်ပလေ # ဝှေကကြောင် |} === ဒေသန္တရအစိုးရ === ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်အထိ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.dla.go.th/work/abt/province.jsp|title=Number of local government organizations by province|date=26 November 2019|publisher=Department of Local Administration (DLA)|quote=2 Kanchanaburi: 1 PAO, 2 Town mun., 47 Subdistrict mun., 72 SAO.}}</ref> ပြည်နယ်''အတွင်းရှိ'' ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ''တွန်အ့ဘောရီဘွန်း''နှင့်စည်ပင်သာယာ ''ထဲ့စပန်'' ဒေသ ၄၉ ခုရှိသည်။ ကန်ချနဘူရီနှင့်ထလေဖလက်ထမ်းတို့တွင်မြို့ ''မြူနီစီပယ်'' အဆင့်အတန်းရှိသည်။ နောက်ထပ် ၄၇ ''ခရိုင်မြူနီစီပယ်'' စည်ပင်သာယာမဟုတ်သည့်ဒေသများအား SAO ''နမ့်ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးပန်းခြံ'' ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ၇၂ ခုကအုပ်ချုပ်သည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == ကန်ချနဘူရီအဓိကဘူတာရုံမှာ ကန်ချနဘူရီ မီးရထားဘူတာ ဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == === သတ္တုတွင်း === ၁၉၁၈ တွင်ဘိုဖလွိုင်အနီးရှိ [[နီလာ]] အင်တုံသိုက်များကိုရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ နှင့် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များကနီလာအဓိကအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Rattanachart Mining Company|url=http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113043046/http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|archivedate=November 13, 2011}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Bo Phloi Sapphire|url=http://www.allaboutgemstones.com/_thailand_kanchanaburi_bo-phloi.html|accessdate=21 Sep 2012}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Sapphires from Thailand|url=http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120902081136/http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|archivedate=September 2, 2012}}</ref> ကန်ချနပူရီခရိုင်ဆိုဒ်ဖြစ်ပါတယ် စရစ်လ်တီစရစ်လ်အဘိဓာန် <ref>[http://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/949341/klity-villagers-fight-never-ending-battle Klity villagers fight never-ending battle]</ref> အကြီးအကျယ်အဆိုပါခဲအာရုံစူးစိုက်မှုကုမ္ပဏီအလေ့အထများအားဖြင့်ညစ်ညူးနေတဲ့ရေလမ်းကုမ္ပဏီအား ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင်ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပျက်စီးမှုများကိုရှင်းလင်းရန်ထိုင်းတရားရုံးကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့အထိ ၂၀၁၉တရားရုံးကသန့်ရှင်းရေးကိုရပ်တန့်ပြီးထိရောက်မှုမရှိဟုအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Thailand: Clean Up Klity Creek|url=https://www.hrw.org/news/2014/12/15/thailand-clean-klity-creek|accessdate=11 February 2016}}</ref> === ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ကန်ချနဘူရီမြင်ကွင်းအများစုသည်ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့်တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်သည်။ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မြန်မာ မီးရထားလမ်း]] နှင့်သမိုင်းကိုကောင်းစွာမိတ်ဆက်ပေးသော ထိုင်း မြန်မာမီးရထားစင်တာ မှလွဲ၍ ပြတိုက်များသည်ဖုန်ထူပြီးယေဘုယျအားဖြင့်မထိုက်တန်ပါစစ်သင်္ချိုင်း ၂ ခုလည်းရှိသည်။ အများစုမှာ ကန်ချနာဘူရီစစ်သချိုင်း ဖြစ်သည်။ == အမျိုးသားဥယျာဉ်များ == [[ဖိုင်:Erawan_Waterfall,_Kanchanaburi_Province,_Thailand_-_June_2004.jpg|right|thumb| အေလဝမ်ရေတံခွန် ]] * အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ် အနောက်ပိုင်းအတွက် ၅၅၀ ကီလိုမီတာ ² ပန်းခြံဖြစ်ပါတယ် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] ထဲမှာ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်ကုန်း]] ကန်ချနပူရီခရိုင်စီစဝတ်ခရိုင်၊ ကတွန့်ခရိုင်၌တည်၏။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ ၁၂ ခုမြောက်အမျိုးသားဥယျာဉ် ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုမှာ အေလဝမ် ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ အေလဝမ် အမည်ရှိရေတံခွန်ဖြစ်ပြီး [[ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီ|ဟိန္ဒူဒဏ္ဍရီ]] ခေါင်းသုံးဖြူဆင်ဖြစ်သည်။ ခုနစ်လွှာပါဝင်သောရေတံခွန်များသည် အေလဝမ်နှင့်တူသည်ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{Template:Cite book|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဥမင်လေးခုရှိသည်။ ထလေဝေါင်ပတန် ရေတံခွန်ဧရိယာအရှေ့မြောက်ဘက်တွင်မြင့်တက်နေသော ရင်ခွင်တောင်တန်းတစ်ခု ခန်းမာန် တွင်ရှိသည်။ <ref>''Roadway Thailand Atlas,'' Groovy Map Co., Ltd. © 4/2010</ref> [[ဖိုင်:Khaochangphuak_06.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ထုံဖာပွန်ဥယျာဉ် သည်အမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါပန်းခြံမြောက်မြားစွာရေတံခွန်များနှင့်ဂူရှိပါတယ်။ โชคกระดีนကံကောင်ချူးရေတံခွန်သည် {{Convert|30|m|-1}} ချောက်ကမ်းပါးနောက်ထပ်ကြီးမားသောရေတံခွန်မှာအဆင့်သုံးဆင့်ရှိသည့်ခိုင်းယိုင်ဖြစ်သည်။ အခြားပန်းခြံရေတံခွန်များမှာ ကျင့်ယိုင်း၊ မီတင်နှင့် ငွေ့မျင်းတို့ဖြစ်သည်။ တောင်ကလေးဂူတွင် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]] ရုပ်ပုံများကိုတွေ့ရသည်။ ခေါင်ခါက်လ်ရှုထောင့်ကပန်းခြံအပေါ်မြင်ကွင်းကျယ်မြင်ကွင်းတစ်ခုကိုပေးသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204|accessdate=26 June 2017}}</ref> [[ဖိုင်:สันหนอกวัว.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်၊ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] မြောက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်းရှိစတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၅၀၀ ခန့်ရှိသောပန်းခြံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း [[ဒေါနတောင်တန်း|ဒေါန]] - [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများရှိ]] အကာအကွယ်ပေးထားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် တစ်ခုဖြစ်သည့် အနောက်ပိုင်းသစ်တောအဆောက်အဦး ၏တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ပန်းခြံသည်ဘန်ကောက်အနောက်မြောက်ဘက်ကီလိုမီတာ ၃၄၀ အကွာ၊ ကန်ချနာဘူရီခရိုင်ရှိ ခေါင်လန်ရေလှောင်ကန်ကိုဝန်းရံထားသည်။ ၎င်းကိုလမ်းမကြီး ၃၂၃ မှ ဖြတ်သည်။ သစ်ပင်များသည်ရောနှောထားသောရွက်ကြွေများ၊ အမြဲစိမ်းတောင်နှင့်ခြောက်သွေ့သောအမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ်အရှေ့မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ထွန်းယိုင်းနရယ်စွန်တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော နှင့်ကပ်လျက် ရှိသည်။ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များသည်ကျားများ၊ ဆင်များ၊ ကျောရိုးများ၊ သမင်ဒရယ်များ၊ ဟောင်နေသောသမင်များနှင့်တောဝက်များပါဝင်သည်။ <ref>{{Template:Cite book|date=2001|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND|publisher=New Holland Publishers (UK) Ltd|pages=42-44|isbn=9781859748862}}</ref> * စိုင်းယက်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် စိုင်းယွတ်ခရိုင် အတွင်းရှိအမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်သည်တောင်များ၊ ရေတံခွန်များနှင့်ဂူများရှိရာနေရာဖြစ်ပြီးအနောက်သစ်တောရေးရာအဆောက်အအုံ၏အကာအကွယ်ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုများမှာခွန်နွိုက်မြစ်ထဲသို့စီးဝင်သောစိုင်းယိုးရိုင်ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ စိုင်းယဲ့ရဲလက်ရေတံခွန်သည်ခွန်နိုင်တစ်လျှောက်ရှိစိုင်းယိုးရိုင်၏တောင်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဂူမြောက်မြားစွာလည်းပါရှိသည်။ အကြီးဆုံးမှာ {{Convert|500|m}} ထမ်လဝါဖြစ်သည် ဒီဂူရှုပ်ထွေးတဲ့နေရာမှာကြီးမားတဲ့ဂူ ၅ လုံးပါ ဝင်ပြီးတစ်ခုစီမှာ [[ကျောက်စက်ပန်းဆွဲ|ကျောက်စက်ပနးဆွဲ]] နှင့် ကျောက်တံတားတွေပါဝင် ပါတယ်။ <ref name="LPBook">{{Template:Cite book|title=Lonely Planet Thailand|edition=14th|publisher=Lonely Planet Publications|date=February 2012|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184 184]|isbn=978-1-74179-714-5|url=https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184}}</ref> နောက်ထပ်ဂူစနစ်တစ်ခုဖြစ်သော အနီရောင်ကြယ်ဂူသည် {{Convert|100|m}} ရှည်လျား နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကြယ်ပွင့်တွင် ဟင့်ငေါ့ယွန်လ်နှင့် ဟင့်ငေါ့ရှစ်ခန်းပါဝင်သည်။ == လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း ၂၀၁၇ == {| class="wikitable floatright" style="width:400px;" | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ကျန်းမာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ပညာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | အလုပ်အကိုင် | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ဝင်ငွေ |- |[[File:Health_icon_Thai.png|95x95px]] |[[File:Round_Landmark_School_Icon_-_Transparent.svg|100x100px]] |[[File:Employment_icon.png|100x100px]] |[[File:Numismatics_and_Notaphily_icon.png|100x100px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၂၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၅၂ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၄ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၃၉ |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | အိမ်ရာ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | မိသားစု | style="text-align:center; background:black; color:white;" | သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ပါဝင်မှု |- | style="height:100px;" |[[File:586-house-with-garden.svg|100x100px]] |[[ဖိုင်:Parents,_enfants,_famille.png|center|85x85px]] |[[File:Groundtransport_inv.svg|100x100px]] |[[File:Icon_Sociopolítica_y_relaciones_internacionales_(wikiproyect,_es.wp).png|96x96px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၃ |- | colspan="4" style="background:black; color:white;" | ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်တွင် ထိုင်း၂၀၁၇ တန်ဖိုး ၀.၅၄၅၇ တန်ဖိုးသည်နိမ့်သည်။ အဆင့် ၆၇ တွင်ရှိသည်။ |} ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံရှိကုလသမဂ္ဂဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) သည်လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (ထိုင်း)ကိုအသုံးပြု၍ လူ့ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာတိုးတက်မှုများကိုဒေသအဆင့်တွင်ခြေရာခံခဲ့သည်။ အမျိုးသားစီးပွားရေးနှင့်လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေးဘုတ်အဖွဲ့ (NESDB) ၂၀၁၇ ကတည်းကဒီတာဝန်လွှဲပြောင်းယူထားပါတယ် {| | အဆင့် | ခွဲခြား |- | &nbsp;&nbsp; ၁ - ၁၅ | "မြင့်" |- | ၁၆ - ၃၀ | "အတန်ငယ်မြင့်မားသော" |- | ၃၁ - ၄၅ | "ပျှမ်းမျှ" |- | ၄၅ - ၆၀ | "အတန်ငယ်နိမ့်" |- | ၆၁ - ၇၇ | "အနိမ့်" |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" role="presentation" | <strong>ပြည်နယ်များနှင့် HAI 2017 အဆင့်သတ်မှတ်ထားသောမြေပုံ</strong> |- |[[File:HAI_2017_rankings.png|1320x1320px]] |} == မှတ်စုများ == ထိုင်းအစိုးရမှအစီရင်ခံစာများအချက်အလက်များသည်မူပိုင်ခွင့်မပြုနိုင်ပါ (ပြည်သူ့ဒိုမိန်း) မူပိုင်အက်ဥပဒေ ၂၅၃၇ ၁၉၉၄၊ အပိုင်း ၇။ == ကိုးကားချက်များ == {{Template:Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{Wikivoyage-inline|ကန်ချနဘူရီ}} * [https://archive.today/20150105095440/http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Kanchanaburi ထိုင်းနိုင်ငံ၏ခရီးသွားအာဏာပိုင်] * [https://web.archive.org/web/20060102160403/http://www.kanchanaburi.go.th/ ပြည်နယ်၏ ၀ ဘ်ဆိုဒ်] (ထိုင်းဘာသာသာ) * [http://www.kru.ac.th ကန်ချနဘူရီရှိလက်လ်ချဖက်တက္ကသိုလ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511120908/http://www.kru.ac.th/ |date=11 May 2008 }} ပင်မတက္ကသိုလ် * [http://www.thainationalparks.com/erawan-national-park အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ်ကန်ချနဘူရီခရိုင်] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] {{တမ်းပလိတ်:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} jr2rnnshfthxmqk33xu7dpov60zl1h2 1037652 1037645 2026-06-12T09:17:41Z Salai Rungtoi 22844 1037652 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ကန်ချနဘူရီ | demographics_type1 = လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |1= |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2561 |date=31 December 2018 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |language=Thai |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2018 |access-date=20 June 2019 |accessdate=30 July 2020 |archivedate=14 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | population_total = 893,151 | population_as_of = 2018 | population_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ| ပြည်နယ် ၂၆နေရာ]] | population_density_km2 = 46 | population_density_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ပြည်နယ်အဆင့်၇၄]] | population_demonym = | population_note = | demographics1_footnotes = <ref>[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref> | area_water_km2 = | demographics1_title1 = ထိုင်း (၂၀၁၇) | timezone1 = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိအချိန်|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိစာတိုက်သင်္ကေတများစာရင်း|စာတိုက်သင်္ကေတ]] | postal_code = 71xxx | area_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိတယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|ဖုန်းခေါ်ကုဒ်]] | area_code = 034 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-71]] | registration_plate = กาญจนบุรี | website = {{URL|http://www.kanchanaburi.go.th}} | elevation_footnotes = | area_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|အဆင့် ၃]] | native_name = กาญจนบุรี | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ခရိုင်]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အထွေထွေ (ထိပ်ကနေလက်ယာရစ်) [[ဘုရားစေတီ]],မေတ္တာရှင်ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်, [[ရှေဟောင်းမြို့တော်]] ရဲတိုက်, [[မြစ်ကွိုင်းပေါ်တံတား]], [[စီနခရင်လ်]], [[ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ|မွန်တံတား]], နစ်မြုပ်နေသောဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း [[ဝင်ကမြို့]] | nickname = ကန်ချနဘူရီမြို့နယ် | motto = "แคว้นโบราณ ด่านเจดีย์ มณีเมืองกาญจน์ สะพานข้ามแม่น้ำแคว แหล่งแร่น้ำตก" ("ရှေးဟောင်းဒေသ၊ ဘုရားသုံးဆူးစစ်ဆေးရေးဂိတ်၊မနီးကန်ချနဘူရီမြို့နယ်၊ ကွိုင်မြစ်နှင့်တွင်းထွက်ရေတံခွန်များပေါ်တံတား") | image_flag = Flag of Kanchanaburi province (2-1).svg | image_seal = Seal Kanchanaburi.png | image_map = Thailand Kanchanaburi locator map.svg | mapsize = frameless | map_alt = | area_total_km2 = 19,483 | map_caption = ကန်ချနဘူရီခရိုင်ကိုမီးမောင်းထိုးပြနေသည့်ထိုင်းမြေပုံ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = ထိုင်းနိုင်ငံ | seat_type = မြို့တော် | seat = [[ကန်ချနဘူရီ]] | leader_party = | leader_title = အုပ်ချုပ်ရေးမှူး | leader_name = จิรเกียรติภูมิสีห์ | area_footnotes = <ref>{{cite report |title=Advancing Human Development through the ASEAN Community, Thailand Human Development Report 2014, table 0:Basic Data |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/thailand_nhdr_2014_O.pdf |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Thailand |pages=134-135 |access-date=17 January 2016 |isbn=978-974-680-368-7 |postscript=, Data has been supplied by Land Development Department, Ministry of Agriculture and Cooperatives, at Wayback Machine.}}{{dead link|date=March 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | footnotes = }} '''ကန်ချနဘူရီခရိုင်''' ( {{Lang-th|กาญจนบุรี}}, [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] - ဍုင်ဝင်္က, [[ပါဠိ]] - ကဉ္စန.ပုရီ) [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံ၏]] အနောက်ဘက် ခရိုင်များတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အိမ်နီးချင်း ခရိုင်မြောက်ဘက်မှ [[တာ့ခ်ခရိုင်|တာ့ခ်]]၊ ဥထိုင်းထာနီ၊ စုဖန်းဘူရီ၊ [[နဂရပဌမခရိုင်|နခွန်းပထုံ]] နှင့် လောဘူရီ တို့ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်တွင် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်း]]တို့နှင့်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအား ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုသမိုင်းနှင့် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]တံတားပေါ်ရှိ ကွိုင်မြစ်ပေါ်မှ ဆွဲဆောင်ခဲ့သည်။ မူလက <nowiki>''</nowiki>ခွဲ<nowiki>''</nowiki> ဟုစာလုံးပေါင်းထားသော်လည်း ခရီးသွားများမျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်း <nowiki>''</nowiki>ကွိုင်<nowiki>''</nowiki> သို့တရားဝင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == [[ဖိုင်:Erawan_waterfall_tier_5.jpg|left|thumb|370x370px| အေလဝမ်းအမျိုးသားဥယျာဉ်ရှိ အေလဝမ်း ၇ ဆင့်ရေတံခွန်တွင်အဆင့် ၅ ]] ပြည်နယ်သည်ထိုင်းနိုင်ငံ၏အနောက်ဘက်တွင် ၁၂၉ ရှိသည်ဘန်ကောက်မှကီလိုမီတာနှင့်ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၉၄၈၃ ဧရိယာစတုရန်းကီလိုမီတာ။ နက်ခွန်းရက်လ်ကစီမာနှင့် ချင်းမိုင်ပြီးလျှင်နိုင်ငံ၏တတိယအကြီးဆုံးပြည်နယ်ဖြစ်သည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်တွင်သစ်နှင့်အမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ ခရိုင်သည် ကန်ချနဘူရီ ရှိမယ်လကွန် မြစ်ကိုဖွဲ့စည်းရန်ဖြစ်သောကကွိုင်ရိုင်နှင့်ကွိုင် နို မြစ်များမှမြစ်ဝှမ်းများရှိချိုင့်ဝှမ်းဒေသများဖြစ်သည်။ ဗုံးတီစီစဉ်ထားလျှင်အရေးပါမှုအတွက်အမြတ်ရန်မျှော်လင့်သောနိုင်ငံဖြတ်ကျော်နယ်စပ်အမှတ်ဖြစ်သည် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]] [[ဆိပ်ကမ်း|ဆိပ်ကမ်းကိုရေနက်]] စီမံကိန်းအားလမ်းမကြီးနှင့်အကြားမီးရထားလမ်းနှင့်အတူရှေ့ဆက်သွား [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်]] နှင့်ဆိပ်ကမ်း။ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.eria.org/publications/research_project_reports/images/pdf/y2009/no7-1/Appendix1.pdf|title=Table A1-1-1a. Prospective projects in Mekong sub-region}}</ref> အမျိုးသားဥယျာဉ် များစွာပြည်နယ်၏ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] ဖြစ်သော အေလဝမ်၊ စိုင်းယွတ်၊ ခေါင်လန်၊ ထုံဖာပွန်၊ ခေစီနခရင်၊ နှင့် ချလိန်ရက်လ်တနကော်ဆင် တွင်အမျိုးသားဥယျာဉ်များရှိသည်။ အဆိုပါ ထူးယိုင်းနရယ်စွန်ဘေးမဲ့တော သည့်အပေါ်ဖြစ်ပါတယ် [[ယူနက်စကို]] [[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ|ကမ္ဘာ့အအမွေအနှစ်]] စာရင်း။ == သမိုင်း == ကန်ချနဘူရီတွင်တွေ့ရှိသောရှေးဟောင်းသုတေသနရုပ်ကြွင်းများသည် ၄ ရာစုမှစတင်ခဲ့ပြီးထိုအချိန်ကပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများနှင့်ကုန်သွယ်မှုရှိခဲ့သည်။ ကန်ချနဘူရီရှိ ခမာ သမိုင်းလွှမ်းမိုးမှုနှင့်ပတ်သက်၍ အနည်းငယ်မျှသာသိရှိသော်လည်းနိုင်ငံ၏အကျော်ကြားဆုံးခမာဆိုဒ်များဖြစ်သော ရာစပ်စင်မြို့ သည်၎င်းတို့နေထိုင်မှုကိုသက်သေထူသည်။ [[ဖိုင်:Bridge_over_the_River_Kwai_Art.IWMARTLD6035.jpg|left|thumb| လီယိုရောလ်လင်းမှအင်ဂျင်နီယာလီယိုရောလ်လင်း၏ ''ကွိုင်မြစ်ကိုတံတား'' တည်ဆောက်ရန် ၁၉၄၃ မှပုံကြမ်း ]] ဘုရင် ဖလက်ရန်လ် မတိုင်မီကကန်ချနဘူရီခရိုင်နှင့်ပတ်သက်၍ သမိုင်းကြောင်းအရမှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းမရှိသော်လည်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့ကဖလက်နခွန်းစီးအယုဒီယာ ကာလအတွင်းဤဒေသသည်မြန်မာနိုင်ငံမှကျူးကျော်သည့်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင်တည်ရှိပြီးမဟာဗျူဟာအရအရေးပါသည်ဟုယုံကြည်ကြသည်။ {{Template:Citation needed|date=January 2015}} ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် ဖနွန်းထိုးခရိုင် တွင်လူ့နှင့်ဆင်အရိုးစုများနှင့်ဓားများကိုတွေ့ခဲ့ရပြီးထိုနေရာတွင်ဘုရားသရဖူမင်းသားနှင့်အများအားဖြင့်တာဝန်ခန့်အပ်ထားသော ဘုရင်နရေဆွန် စစ်ပွဲနေရာပင်ဖြစ်နိုင်သည်ဟုထင်မြင်မှုများဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အနီးရှိ စုဖန်းဘူရီ ခရိုင်ရှိဒွန်စေတီ ခရိုင်။ [[ဖိုင်:สะพานข้ามแม่น้ำแคว-nawit.jpg|right|thumb| ကွိုင်ကျော်တံတား ကွိုင် မြစ် ]] နိုင်ငံခြားသားအများစုသည်ကန်ချနဘူရီ၏ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မီးရထားလမ်း]] နှင့်ပတ်သက်သည့်မကြာသေးမီကသမိုင်းကိုအဓိကထားသိကြသည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံကိုဂျပန်သိမ်းပိုက်စဉ်က မဟာမိတ်အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့်အာရှအလုပ်သမားများအားထိုင်းမြန်မာမီးရထားလမ်းဖောက်ရန်ဂျပန်ကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင်လူ ၁၀၀၀၀၀ ကျော် မဟာမိတ်အင်အား ၁၆၀၀၀ နှင့်ဒေသတွင်းအာရှလုပ်သား ၉၀,၀၀၀သည်ဆိုးဝါးသောလုပ်ငန်းခွင်အခြေအနေများမှသေဆုံးခဲ့သည်။ {{Template:Citation needed|date=November 2016}} == သင်္ကေတများ == အဆိုပါ ပြည်နယ်၏တံဆိပ်ခတ် သုံးခုပြသထားတယ် စေတီပုထိုး အပေါ် [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း]]။ သူတို့က“ [[ဘုရားသုံးဆူမြို့|ဘုရားသုံးဆူ]] ” ဟုခေါ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်တန်းလမ်းကို နာမည်ပေးကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=Seals of The Provinces of Thailand |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF |access-date=30 July 2020 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181854/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF }}</ref> ခရိုင်ပန်းကတော့ [[ဆိပ်ဖလူး|ညဥ့်နက်တဲ့]] ''စံပယ်ပန်းကန်နိကာ''ဖြစ်တယ်။ ပြည်နယ်သစ်ပင်သည် မာလမာန်မူ့၊ ''ဟောမယ်လင်ထိုမယ်သွန်စံ'' ဖြစ်သည်။ စီရင်စုကြွေးကြော်ချက်မှာရှေးဟောင်းအသိုင်းအဝိုင်းပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘုရားသုံးဆူဖြတ်လမ်း၊ ကျောက်မျက်ရတနာ၊ ကေဝါမြစ်၊ သတ္တုနှင့်ရေတံခွန်များဖြစ်သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေးဌာနခွဲများ == [[ဖိုင်:Amphoe_Kanchanaburi.svg|thumb| ၁၃ ခရိုင်၏မြေပုံ ]] === ပြည်နယ်အစိုးရ === ကန်ချနဘူရီ ၁၃ ခရိုင်သို့ကွဲပြား ''ခရိုင်''။ အဆိုပါခရိုင်နောက်ထပ် ၉၈ခရိုင်ခွဲသို့ခွဲခြားထားတယ် ''နယ်'' နှင့် ၈၈၇ ကျေးရွာပေါင်း ( ''ရွာ'' ) {| | # ကန်ချနဘူရီမြို့ # စိုင်းယွတ် # ဘိုဖလွိုင် # စီစဝတ် # သမာက # သွမ် # ထုံဖာပွန် | # စန်းခလဘူရီ # ဖနွန်းထိုး # လာအို ခွမ်း # မခန်းတစ်လ်နယ်စပ် # နောင်ပလေ # ဝှေကကြောင် |} === ဒေသန္တရအစိုးရ === ၂၀၁၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်အထိ <ref>{{Template:Cite web|url=http://www.dla.go.th/work/abt/province.jsp|title=Number of local government organizations by province|date=26 November 2019|publisher=Department of Local Administration (DLA)|quote=2 Kanchanaburi: 1 PAO, 2 Town mun., 47 Subdistrict mun., 72 SAO.}}</ref> ပြည်နယ်''အတွင်းရှိ'' ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ''တွန်အ့ဘောရီဘွန်း''နှင့်စည်ပင်သာယာ ''ထဲ့စပန်'' ဒေသ ၄၉ ခုရှိသည်။ ကန်ချနဘူရီနှင့်ထလေဖလက်ထမ်းတို့တွင်မြို့ ''မြူနီစီပယ်'' အဆင့်အတန်းရှိသည်။ နောက်ထပ် ၄၇ ''ခရိုင်မြူနီစီပယ်'' စည်ပင်သာယာမဟုတ်သည့်ဒေသများအား SAO ''နမ့်ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးပန်းခြံ'' ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ၇၂ ခုကအုပ်ချုပ်သည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == ကန်ချနဘူရီအဓိကဘူတာရုံမှာ ကန်ချနဘူရီ မီးရထားဘူတာ ဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == === သတ္တုတွင်း === ၁၉၁၈ တွင်ဘိုဖလွိုင်အနီးရှိ [[နီလာ]] အင်တုံသိုက်များကိုရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ နှင့် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များကနီလာအဓိကအရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Rattanachart Mining Company|url=http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113043046/http://www.rattanachart.com/TheMineMininglicense.htm|archivedate=November 13, 2011}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Bo Phloi Sapphire|url=http://www.allaboutgemstones.com/_thailand_kanchanaburi_bo-phloi.html|accessdate=21 Sep 2012}}</ref> <ref>{{Template:Cite web|title=Sapphires from Thailand|url=http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|accessdate=21 Sep 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120902081136/http://www.thenaturalsapphirecompany.com/Education2/sapphire-origins-sources/sapphires-from-thailand/|archivedate=September 2, 2012}}</ref> ကန်ချနပူရီခရိုင်ဆိုဒ်ဖြစ်ပါတယ် စရစ်လ်တီစရစ်လ်အဘိဓာန် <ref>[http://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/949341/klity-villagers-fight-never-ending-battle Klity villagers fight never-ending battle]</ref> အကြီးအကျယ်အဆိုပါခဲအာရုံစူးစိုက်မှုကုမ္ပဏီအလေ့အထများအားဖြင့်ညစ်ညူးနေတဲ့ရေလမ်းကုမ္ပဏီအား ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင်ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပျက်စီးမှုများကိုရှင်းလင်းရန်ထိုင်းတရားရုံးကအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့အထိ ၂၀၁၉တရားရုံးကသန့်ရှင်းရေးကိုရပ်တန့်ပြီးထိရောက်မှုမရှိဟုအမိန့်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Template:Cite web|title=Thailand: Clean Up Klity Creek|url=https://www.hrw.org/news/2014/12/15/thailand-clean-klity-creek|accessdate=11 February 2016}}</ref> === ခရီးသွားလုပ်ငန်း === ကန်ချနဘူရီမြင်ကွင်းအများစုသည်ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့်တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်သည်။ [[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း|မြန်မာ မီးရထားလမ်း]] နှင့်သမိုင်းကိုကောင်းစွာမိတ်ဆက်ပေးသော ထိုင်း မြန်မာမီးရထားစင်တာ မှလွဲ၍ ပြတိုက်များသည်ဖုန်ထူပြီးယေဘုယျအားဖြင့်မထိုက်တန်ပါစစ်သင်္ချိုင်း ၂ ခုလည်းရှိသည်။ အများစုမှာ ကန်ချနာဘူရီစစ်သချိုင်း ဖြစ်သည်။ == အမျိုးသားဥယျာဉ်များ == [[ဖိုင်:Erawan_Waterfall,_Kanchanaburi_Province,_Thailand_-_June_2004.jpg|right|thumb| အေလဝမ်ရေတံခွန် ]] * အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ် အနောက်ပိုင်းအတွက် ၅၅၀ ကီလိုမီတာ ² ပန်းခြံဖြစ်ပါတယ် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] ထဲမှာ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်ကုန်း]] ကန်ချနပူရီခရိုင်စီစဝတ်ခရိုင်၊ ကတွန့်ခရိုင်၌တည်၏။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ ၁၂ ခုမြောက်အမျိုးသားဥယျာဉ် ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုမှာ အေလဝမ် ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ အေလဝမ် အမည်ရှိရေတံခွန်ဖြစ်ပြီး [[ဟိန္ဒူဒဏ္ဍာရီ|ဟိန္ဒူဒဏ္ဍရီ]] ခေါင်းသုံးဖြူဆင်ဖြစ်သည်။ ခုနစ်လွှာပါဝင်သောရေတံခွန်များသည် အေလဝမ်နှင့်တူသည်ဟုဆိုကြသည်။ <ref>{{Template:Cite book|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဥမင်လေးခုရှိသည်။ ထလေဝေါင်ပတန် ရေတံခွန်ဧရိယာအရှေ့မြောက်ဘက်တွင်မြင့်တက်နေသော ရင်ခွင်တောင်တန်းတစ်ခု ခန်းမာန် တွင်ရှိသည်။ <ref>''Roadway Thailand Atlas,'' Groovy Map Co., Ltd. © 4/2010</ref> [[ဖိုင်:Khaochangphuak_06.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ထုံဖာပွန်ဥယျာဉ် သည်အမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါပန်းခြံမြောက်မြားစွာရေတံခွန်များနှင့်ဂူရှိပါတယ်။ โชคกระดีนကံကောင်ချူးရေတံခွန်သည် {{Convert|30|m|-1}} ချောက်ကမ်းပါးနောက်ထပ်ကြီးမားသောရေတံခွန်မှာအဆင့်သုံးဆင့်ရှိသည့်ခိုင်းယိုင်ဖြစ်သည်။ အခြားပန်းခြံရေတံခွန်များမှာ ကျင့်ယိုင်း၊ မီတင်နှင့် ငွေ့မျင်းတို့ဖြစ်သည်။ တောင်ကလေးဂူတွင် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]] ရုပ်ပုံများကိုတွေ့ရသည်။ ခေါင်ခါက်လ်ရှုထောင့်ကပန်းခြံအပေါ်မြင်ကွင်းကျယ်မြင်ကွင်းတစ်ခုကိုပေးသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204|accessdate=26 June 2017}}</ref> [[ဖိုင်:สันหนอกวัว.jpg|right|thumb| ထုံဖာပွန်အမျိုးသားဥယျာဉ် ]] * ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်၊ [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများ]] မြောက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်းရှိစတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၅၀၀ ခန့်ရှိသောပန်းခြံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း [[ဒေါနတောင်တန်း|ဒေါန]] - [[တနင်္သာရီ တောင်တန်း|တနင်္သာရီတောင်တန်းများရှိ]] အကာအကွယ်ပေးထားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ် တစ်ခုဖြစ်သည့် အနောက်ပိုင်းသစ်တောအဆောက်အဦး ၏တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ပန်းခြံသည်ဘန်ကောက်အနောက်မြောက်ဘက်ကီလိုမီတာ ၃၄၀ အကွာ၊ ကန်ချနာဘူရီခရိုင်ရှိ ခေါင်လန်ရေလှောင်ကန်ကိုဝန်းရံထားသည်။ ၎င်းကိုလမ်းမကြီး ၃၂၃ မှ ဖြတ်သည်။ သစ်ပင်များသည်ရောနှောထားသောရွက်ကြွေများ၊ အမြဲစိမ်းတောင်နှင့်ခြောက်သွေ့သောအမြဲစိမ်းသစ်တောများဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ခေါင်လန်အမျိုးသားဥယျာဉ်အရှေ့မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိသော ထွန်းယိုင်းနရယ်စွန်တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော နှင့်ကပ်လျက် ရှိသည်။ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များသည်ကျားများ၊ ဆင်များ၊ ကျောရိုးများ၊ သမင်ဒရယ်များ၊ ဟောင်နေသောသမင်များနှင့်တောဝက်များပါဝင်သည်။ <ref>{{Template:Cite book|date=2001|title=THE NATIONAL PARKS and other Wild Places of THAILAND|publisher=New Holland Publishers (UK) Ltd|pages=42-44|isbn=9781859748862}}</ref> * စိုင်းယက်အမျိုးသားဥယျာဉ် သည် စိုင်းယွတ်ခရိုင် အတွင်းရှိအမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်သည်တောင်များ၊ ရေတံခွန်များနှင့်ဂူများရှိရာနေရာဖြစ်ပြီးအနောက်သစ်တောရေးရာအဆောက်အအုံ၏အကာအကွယ်ဖြစ်သည်။ ပန်းခြံ၏အဓိကဆွဲဆောင်မှုများမှာခွန်နွိုက်မြစ်ထဲသို့စီးဝင်သောစိုင်းယိုးရိုင်ရေတံခွန်ဖြစ်သည်။ စိုင်းယဲ့ရဲလက်ရေတံခွန်သည်ခွန်နိုင်တစ်လျှောက်ရှိစိုင်းယိုးရိုင်၏တောင်ဘက်တွင်တည်ရှိသည်။ <ref name="DNPpdf">{{Template:Cite web|title=National Parks in Thailand: Thong Pha Phum National Park|url=http://park.dnp.go.th/file/NATIONALPARKS_Eng.pdf|date=2015|publisher=[[Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation|Department of National Parks (Thailand)]]|pages=204}}</ref> ပန်းခြံတွင်ဂူမြောက်မြားစွာလည်းပါရှိသည်။ အကြီးဆုံးမှာ {{Convert|500|m}} ထမ်လဝါဖြစ်သည် ဒီဂူရှုပ်ထွေးတဲ့နေရာမှာကြီးမားတဲ့ဂူ ၅ လုံးပါ ဝင်ပြီးတစ်ခုစီမှာ [[ကျောက်စက်ပန်းဆွဲ|ကျောက်စက်ပနးဆွဲ]] နှင့် ကျောက်တံတားတွေပါဝင် ပါတယ်။ <ref name="LPBook">{{Template:Cite book|title=Lonely Planet Thailand|edition=14th|publisher=Lonely Planet Publications|date=February 2012|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184 184]|isbn=978-1-74179-714-5|url=https://archive.org/details/isbn_9781741797145/page/184}}</ref> နောက်ထပ်ဂူစနစ်တစ်ခုဖြစ်သော အနီရောင်ကြယ်ဂူသည် {{Convert|100|m}} ရှည်လျား နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင်ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကြယ်ပွင့်တွင် ဟင့်ငေါ့ယွန်လ်နှင့် ဟင့်ငေါ့ရှစ်ခန်းပါဝင်သည်။ == လူ့အောင်မြင်မှုညွှန်းကိန်း ၂၀၁၇ == {| class="wikitable floatright" style="width:400px;" | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ကျန်းမာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ပညာရေး | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | အလုပ်အကိုင် | style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;" | ဝင်ငွေ |- |[[File:Health_icon_Thai.png|95x95px]] |[[File:Round_Landmark_School_Icon_-_Transparent.svg|100x100px]] |[[File:Employment_icon.png|100x100px]] |[[File:Numismatics_and_Notaphily_icon.png|100x100px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၂၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၅၂ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၄ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၃၉ |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | အိမ်ရာ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | မိသားစု | style="text-align:center; background:black; color:white;" | သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ပါဝင်မှု |- | style="height:100px;" |[[File:586-house-with-garden.svg|100x100px]] |[[ဖိုင်:Parents,_enfants,_famille.png|center|85x85px]] |[[File:Groundtransport_inv.svg|100x100px]] |[[File:Icon_Sociopolítica_y_relaciones_internacionales_(wikiproyect,_es.wp).png|96x96px]] |- | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၇ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၄၉ | style="text-align:center; background:black; color:white;" | ၆၃ |- | colspan="4" style="background:black; color:white;" | ကန်ချနဘူရီပြည်နယ်တွင် ထိုင်း၂၀၁၇ တန်ဖိုး ၀.၅၄၅၇ တန်ဖိုးသည်နိမ့်သည်။ အဆင့် ၆၇ တွင်ရှိသည်။ |} ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံရှိကုလသမဂ္ဂဖွံ့ဖြိုးမှုအစီအစဉ် (UNDP) သည်လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (ထိုင်း)ကိုအသုံးပြု၍ လူ့ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာတိုးတက်မှုများကိုဒေသအဆင့်တွင်ခြေရာခံခဲ့သည်။ အမျိုးသားစီးပွားရေးနှင့်လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေးဘုတ်အဖွဲ့ (NESDB) ၂၀၁၇ ကတည်းကဒီတာဝန်လွှဲပြောင်းယူထားပါတယ် {| | အဆင့် | ခွဲခြား |- | &nbsp;&nbsp; ၁ - ၁၅ | "မြင့်" |- | ၁၆ - ၃၀ | "အတန်ငယ်မြင့်မားသော" |- | ၃၁ - ၄၅ | "ပျှမ်းမျှ" |- | ၄၅ - ၆၀ | "အတန်ငယ်နိမ့်" |- | ၆၁ - ၇၇ | "အနိမ့်" |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" role="presentation" | <strong>ပြည်နယ်များနှင့် HAI 2017 အဆင့်သတ်မှတ်ထားသောမြေပုံ</strong> |- |[[File:HAI_2017_rankings.png|1320x1320px]] |} == မှတ်စုများ == ထိုင်းအစိုးရမှအစီရင်ခံစာများအချက်အလက်များသည်မူပိုင်ခွင့်မပြုနိုင်ပါ (ပြည်သူ့ဒိုမိန်း) မူပိုင်အက်ဥပဒေ ၂၅၃၇ ၁၉၉၄၊ အပိုင်း ၇။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * {{Wikivoyage-inline|ကန်ချနဘူရီ}} * [https://archive.today/20150105095440/http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Kanchanaburi ထိုင်းနိုင်ငံ၏ခရီးသွားအာဏာပိုင်] * [https://web.archive.org/web/20060102160403/http://www.kanchanaburi.go.th/ ပြည်နယ်၏ ၀ ဘ်ဆိုဒ်] (ထိုင်းဘာသာသာ) * [http://www.kru.ac.th ကန်ချနဘူရီရှိလက်လ်ချဖက်တက္ကသိုလ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511120908/http://www.kru.ac.th/ |date=11 May 2008 }} ပင်မတက္ကသိုလ် * [http://www.thainationalparks.com/erawan-national-park အေလဝမ်အမျိုးသားဥယျာဉ်ကန်ချနဘူရီခရိုင်] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] {{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} tipa8vx8e7npgyztnecj3a6i3lle153 0 142128 1037617 1037311 2026-06-12T07:25:09Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037617 wikitext text/x-wiki {{short description|Myanmar actress}} {{Infobox person | name = ခြူးလေး | image = Chue Lay.jpg | caption = ၂၀၂၀ တွင် တွေ့ရသည့် ခြူးလေး | native_name = | birth_name = စန်းသော်တာ | height = {{height|ft=5|in=4}} | birth_date = {{birth date and age|1993|10|5}} | birth_place = [[သံတွဲ]], [[ရခိုင်ပြည်နယ်]], မြန်မာ | nationality = ရခိုင် | occupation = [[သရုပ်ဆောင်]] | years_active = ၂၀၁၂-ယနေ့ထိ | alma_mater = [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]] | parents = | spouse = | relatives = | website = | nickname = ခြူးခြူး | background = | awards = [[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု]] (၂၀၂၄) }} '''ခြူးလေး''' ({{lang-en|Chue Lay}}; ၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၃ မွေး)သည် ယခင်က '''နေအဉ္ဇရာ''' ဟုလူသိများခဲ့ပြီး MRTV-4 ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် လူသိများလာသော မြသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Beauty Blogger နေခြည်ဦးလို ယုံကြည်မှု ရှိချင်တဲ့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/10/21/206546.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=21 October 2019|language=my}}</ref><ref>{{cite news |title=ပိတောက်နဲ့အလှချင်းပြိုင်နေတဲ့ သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးရဲ့ သင်္ကြန်ဖက်ရှင် |url=http://burmese.dvb.no/archives/321123 |work=[[Democratic Voice of Burma]] |date=4 April 2019}}</ref>''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' ရုပ်ရှင်၌ ဇာတ်နှင့်လိုက်ဖက်ညီစွာ သရုပ်ဆောင်နိုင်မှုကြောင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်မြန်မာရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုပေးပွဲတွင် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု အတွက် ဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။<ref name="a">{{cite news |title="ပေါ်ပင်လုပ်ပြမှ လူစိတ်ဝင်စားတဲ့ ခေတ်ဖြစ်နေတယ်"လို့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ပြော |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/05/19/191746.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=19 May 2019|language=}}</ref>၂၀၂၄ ခုနှစ် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲတွင် ဘိုးတော်ကင်းဇာတ်ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု ရရှိခဲ့သည်။ ==အစောပိုင်းဘဝနှင့် ပညာရေး== သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲမြို့]] တွင် ၁၉၉၃ အောက်တိုဘာ ၅ ၌ ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အမည်ရင်းမှာ စန်းသော်တာ ဖြစ်ပြီး မွေးချင်းနှစ်ယောက်အနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အင်းစိန် အမှတ်(၄)အခြေခံပညာအထက်ကျောင်း၌ အထက်တန်းပညာသင်ယူခဲ့ပြီး [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]]မှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအထူးပြုဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Win |first1=Leanne |title=ပရိသတ်တွေမုန်းသွားမှာ စိုးရိမ်နေတဲ့ နေအဉ္ဇရာ |url=https://www.popularmyanmar.com/2017/07/17/ပရိတ္သတ္ေတြမုန္းဩားမွ/ |work=[[Popular News Journal]] |date=17 July 2017 |language= }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ==အနုပညာ== ===၂၀၁၂-၂၀၁၃: ပွဲဦးထွက်ကာလ=== ၂၀၁၂ တွင် မျက်နှာသစ်သရုပ်ဆောင်ရွေးချယ်ပွဲ ဖြစ်သော ''ပျော်ရွှင်စရာသရုပ်ဆောင်ကမ္ဘာ'' ၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[MRTV-4]] ရုပ်သံနှင့် ငါးနှစ်စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ''ရုပ်ရှင်၌ သရုပ်ဆောင်သင်တန်းမှ သူငယ်ချင်းများနှင့်အတူ ပွဲဦးထွက်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်၊ [[ဟိန်းဝေယံ]]အပြိုင် အင်တင်တင်ဂွင်၌လည်းကောင်း၊ [[ပြေတီဦး]]နှင့်အပြိုင် Twist ၌လည်းကောင်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="b">{{cite news |title=ဟာသကားတွေ ရိုက်ရင် မရယ်မိအောင် ကြိုးစားနေရသေးတယ်လို့ ပြောတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/04/29/190014.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=29 April 2019}}</ref> ===၂၀၁၄: ရေပန်းစားမှု=== ၂၀၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ တွင် MRTV-4 မှ ထုတ်လွှင့်သော ပွဲဦးထွက်ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' ၌ သရုပ်ဆောင် [[အောင်မင်းခန့်]]၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[အောင်ရေချမ်း]]၊ [[မေမီကျော်ကျော်]]တို့နှင့်အတူ အဓိကဇာတ်ရုပ်တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဤဇာတ်လမ်းတွဲသည် မြန်မာရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲသမိုင်းတွင် အကြီးအကျယ် အောင်မြင်မှု ရရှိသည်။ ထို့နောက် ဒုတိယရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သော ''ပန်းနုသွေး''(ဇာတ်ထုပ် ၂)၌ ပါဝင်ရာ၊ ထိုနှစ်မှာပင် MRTV-4 က ထုတ်လွှင့်သည်။ ထိုတွင် သူ့ဇာတ်ရုပ်ဖြစ်သော ခြူးလေးကို ဝိုင်းဝန်း၍ အားပေးကြရာ၊ လူအများပါးစပ် ရေပန်းစားလာသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ့အမည်ကို နေအဉ္ဇရာမှ ခြူးလေးဟု ပြောင်းသည်။<ref name="b"/><ref>{{cite news |title=ခြူးလေးဆိုတဲ့နံမည်ပြောင်းလိုက်တာကြောင့်ထူးခြားမူ့တွေရှိလာတဲ့အကြောင်း - နေအဥ္ဇရာ |url=https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH |work=Pyone Play |date=28 January 2019 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001190701/https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH }}</ref> ===၂၀၁၅-မျက်မှောက်: ရုပ်ရှင်ကားကြီး၌ ပါဝင်ခြင်း=== ၂၀၁၅ တွင်၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[မေမြင့်မိုရ်]]တို့နှင့် အပြိုင် ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' ဇာတ်ကား၌ ခေါင်းဆောင်မင်းသမီးနေရာ၌ ဦးစွာ သရုပ်ဆောင်လာသည်။<ref>{{cite news |title=မိုးပန်းပွင့်ရဲ့ သင်္ကေတ ဇာတ်ကားကြီးမှာ အပြိုင်ဇာတ်ရုပ်အဖြစ် ပါဝင်ခွင့်ရလို့ ပျော်ပါတယ်ဆိုတဲ့ ခြူးလေး |url=https://www.kumudranews.com/news-30048 |work=[[Kumudra]] |date=8 September 2018 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001235701/https://www.kumudranews.com/news-30048 }}</ref>၂၀၁၈ စက်တင်တာ ၁၄ ၌ ရုံတင်ပြသရာ၊ ၂၀၁၈ [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆုပေးပွဲ]]၌ အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုအတွက် စကာတင်စာရင်း ဝင်သွားသည်။<ref name="a"/><ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး(ရုပ်သံအစီအစဉ်) |url=https://news-eleven.com/broadcast/6038 |work=[[Eleven Media Group]] |date=30 April 2019 |archive-date=23 January 2023 |access-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123160706/https://news-eleven.com/broadcast/6038 |url-status=dead }}</ref> ထို့နောက် ''လူရည်ချွန်'' (၂၀၁၅)၊ ၂၀၁၆ တွင် ''ပို၍လှသောမနက်ဖြန်''၊ ''ကံကံ၏အကျိုး''၊ ၂၀၁၈ တွင် ''ရသမော်ကွန်းအလင်္ကာ''၊ ''ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ''၊ Happy Beach: Season 2၊ ၂၀၁၉ တွင် ''ချစ်ရပါသောနွေ''၊ ''နွေလယ်ညရဲ့လမင်း''ဟူသော မြောက်မြားလှသော ရုပ်သံစီးရီးများတွင် ပါဝင်လာသည်။<ref>{{cite news |title="နွေလယ်ညရဲ့လမင်း" ဇာတ်လမ်းတွဲမှာ ဗီလိန်အနေနဲ့ သရုပ်ဆောင်ထားတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/11/13/208238.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=13 November 2019}}</ref>၂၀၁၉ တွင် ''ကျော်ကြားအမွှေစိန်ဝိဉာဉ်''၊ ၂၀၂၀ တွင် ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' ရုပ်ရှင်တို့တွင် ပါဝင်သည်။ စာရေးဆရာမ [[ခင်နှင်းယု]] ရေးသော နာမည်ကျော် ဝတ္ထုဖြစ်သည့် ''သရဖူ'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news |title=ဗီလိန်ဇာတ်ရုပ် ရိုက်ကူးမှုတွေကို ခြူး (ခြူးလေး) ဘာကြောင့် နားထားရသလဲ |url=https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ |work=[[Popular News Journal]] |date=16 January 2018 |accessdate=12 October 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001084532/https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ }}</ref> ==ရုပ်ရှင်ရုပ်သံ== ===ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable !ခုနှစ် !ဇာတ်ကားအမည် !ဇာတ်ကောင် !တွဲဖက်သရုပ်ဆောင် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၂ | ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ'' | | | ပွဲဦးထွက်ရုပ်ရှင် |- | rowspan=2| ၂၀၁၃ | ''အင်တင်တင်ဂွင်'' | | [[ဟိန်းဝေယံ]] | |- | ''Twist'' | | [[ပြေတီဦး]] | |- | ၂၀၁၄ | ''ကောက်ကြောင်းမျဉ်းပြိုင်'' | | [[နေတိုး (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|နေတိုး]] [[ဝတ်မှုံရွှေရည်]] [[ဇေရဲထက်]] | |- |} ===ရုံတင်ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable sortable" !ခုနှစ် !ရုပ်ရှင်အမည် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၈ | ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုစာရင်းဝင် |- |rowspan=2|၂၀၁၉ | ''ကျော်ကြားအမွှေစိန် ဝိညာဉ်'' | |- | ''ဘာညာဘာညာ'' | |- | ၂၀၂၀ | ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' | |- |၂၀၂၄ |ဘိုးတော်ကင်း |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုရရှိ |} ===ရုပ်သံ=== {| class="wikitable" |- ! width=10|ခုနှစ် ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် ! ကွန်ယက် ! မှတ်ချက် |- |၂၀၁၄ | ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၅ | ''ပန်းနုသွေး'' အတွဲ၂ | [[MRTV-4]] | |- | ''လူရည်ချွန်'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" |၂၀၁၆ | ''[[ပို၍လှသောမနက်ဖြန်]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ကံ ကံ၏အကျိုး (ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|ကံ ကံ၏အကျိုး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ၂၀၁၇ | ''ပဉ္စလက်ရွာ'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="3" | ၂၀၁၈ | ''[[ရသ ​မော်ကွန်း အလင်္ကာ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''Happy Beach: Season 2'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၉ | ''[[ချစ်ရပါသောနွေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[နွေလယ်ညရဲ့လမင်း]]'' | [[MRTV-4]] | |- |} ==ဆုနှင့် စကာတင်== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! ခုနှစ် ! ဆု ! အမျိုးအစား ! လက်ရာ ! ရလဒ် |- | ၂၀၁၈ | [[မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | ကြယ်ပွင့်ဆု | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | [[Star Awards (ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု)|ကြယ်ပွင့်ဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးမျက်နှာသစ်ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- |၂၀၂၄ |မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု |ဘိုးတော်ကင်း |ဆုရရှိ |} == ရရှိခဲ့သောဆုတံဆိပ်များ == သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့သော ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် '''ဘိုးတော်ကင်း''' ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် '''မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု(အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု)''' ကိုရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၄၃/၂၀၂၆) ဖြင့် '''လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်)''' ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{Facebook|nayinzara}} *{{Instagram|chue__lay}} {{authority control}} [[Category:၁၉၉၃ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၁ ရာစု သရုပ်ဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ]] fc0316p83r5qap1u039so1irlx6etq3 1037618 1037617 2026-06-12T07:25:33Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037618 wikitext text/x-wiki {{short description|Myanmar actress}} {{Infobox person | name = ခြူးလေး | image = Chue Lay.jpg | caption = ၂၀၂၀ တွင် တွေ့ရသည့် ခြူးလေး | native_name = | birth_name = စန်းသော်တာ | height = {{height|ft=5|in=4}} | birth_date = {{birth date and age|1993|10|5}} | birth_place = [[သံတွဲ]], [[ရခိုင်ပြည်နယ်]], မြန်မာ | nationality = ရခိုင် | occupation = [[သရုပ်ဆောင်]] | years_active = ၂၀၁၂-ယနေ့ထိ | alma_mater = [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]] | parents = | spouse = | relatives = | website = | nickname = ခြူးခြူး | background = | awards = [[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု]] (၂၀၂၄) }} '''ခြူးလေး''' ({{lang-en|Chue Lay}}; ၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၃ မွေး)သည် ယခင်က '''နေအဉ္ဇရာ''' ဟုလူသိများခဲ့ပြီး MRTV-4 ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် လူသိများလာသော မြသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Beauty Blogger နေခြည်ဦးလို ယုံကြည်မှု ရှိချင်တဲ့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/10/21/206546.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=21 October 2019|language=my}}</ref><ref>{{cite news |title=ပိတောက်နဲ့အလှချင်းပြိုင်နေတဲ့ သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးရဲ့ သင်္ကြန်ဖက်ရှင် |url=http://burmese.dvb.no/archives/321123 |work=[[Democratic Voice of Burma]] |date=4 April 2019}}</ref>''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' ရုပ်ရှင်၌ ဇာတ်နှင့်လိုက်ဖက်ညီစွာ သရုပ်ဆောင်နိုင်မှုကြောင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်မြန်မာရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုပေးပွဲတွင် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု အတွက် ဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။<ref name="a">{{cite news |title="ပေါ်ပင်လုပ်ပြမှ လူစိတ်ဝင်စားတဲ့ ခေတ်ဖြစ်နေတယ်"လို့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ပြော |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/05/19/191746.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=19 May 2019|language=}}</ref>၂၀၂၄ ခုနှစ် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲတွင် ဘိုးတော်ကင်းဇာတ်ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု ရရှိခဲ့သည်။ ==အစောပိုင်းဘဝနှင့် ပညာရေး== သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲမြို့]] တွင် ၁၉၉၃ အောက်တိုဘာ ၅ ၌ ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အမည်ရင်းမှာ စန်းသော်တာ ဖြစ်ပြီး မွေးချင်းနှစ်ယောက်အနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အင်းစိန် အမှတ်(၄)အခြေခံပညာအထက်ကျောင်း၌ အထက်တန်းပညာသင်ယူခဲ့ပြီး [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]]မှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအထူးပြုဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Win |first1=Leanne |title=ပရိသတ်တွေမုန်းသွားမှာ စိုးရိမ်နေတဲ့ နေအဉ္ဇရာ |url=https://www.popularmyanmar.com/2017/07/17/ပရိတ္သတ္ေတြမုန္းဩားမွ/ |work=[[Popular News Journal]] |date=17 July 2017 |language= }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ==အနုပညာ== ===၂၀၁၂-၂၀၁၃: ပွဲဦးထွက်ကာလ=== ၂၀၁၂ တွင် မျက်နှာသစ်သရုပ်ဆောင်ရွေးချယ်ပွဲ ဖြစ်သော ''ပျော်ရွှင်စရာသရုပ်ဆောင်ကမ္ဘာ'' ၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[MRTV-4]] ရုပ်သံနှင့် ငါးနှစ်စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ''ရုပ်ရှင်၌ သရုပ်ဆောင်သင်တန်းမှ သူငယ်ချင်းများနှင့်အတူ ပွဲဦးထွက်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်၊ [[ဟိန်းဝေယံ]]အပြိုင် အင်တင်တင်ဂွင်၌လည်းကောင်း၊ [[ပြေတီဦး]]နှင့်အပြိုင် Twist ၌လည်းကောင်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="b">{{cite news |title=ဟာသကားတွေ ရိုက်ရင် မရယ်မိအောင် ကြိုးစားနေရသေးတယ်လို့ ပြောတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/04/29/190014.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=29 April 2019}}</ref> ===၂၀၁၄: ရေပန်းစားမှု=== ၂၀၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ တွင် MRTV-4 မှ ထုတ်လွှင့်သော ပွဲဦးထွက်ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' ၌ သရုပ်ဆောင် [[အောင်မင်းခန့်]]၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[အောင်ရေချမ်း]]၊ [[မေမီကျော်ကျော်]]တို့နှင့်အတူ အဓိကဇာတ်ရုပ်တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဤဇာတ်လမ်းတွဲသည် မြန်မာရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲသမိုင်းတွင် အကြီးအကျယ် အောင်မြင်မှု ရရှိသည်။ ထို့နောက် ဒုတိယရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သော ''ပန်းနုသွေး''(ဇာတ်ထုပ် ၂)၌ ပါဝင်ရာ၊ ထိုနှစ်မှာပင် MRTV-4 က ထုတ်လွှင့်သည်။ ထိုတွင် သူ့ဇာတ်ရုပ်ဖြစ်သော ခြူးလေးကို ဝိုင်းဝန်း၍ အားပေးကြရာ၊ လူအများပါးစပ် ရေပန်းစားလာသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ့အမည်ကို နေအဉ္ဇရာမှ ခြူးလေးဟု ပြောင်းသည်။<ref name="b"/><ref>{{cite news |title=ခြူးလေးဆိုတဲ့နံမည်ပြောင်းလိုက်တာကြောင့်ထူးခြားမူ့တွေရှိလာတဲ့အကြောင်း - နေအဥ္ဇရာ |url=https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH |work=Pyone Play |date=28 January 2019 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001190701/https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH }}</ref> ===၂၀၁၅-မျက်မှောက်: ရုပ်ရှင်ကားကြီး၌ ပါဝင်ခြင်း=== ၂၀၁၅ တွင်၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[မေမြင့်မိုရ်]]တို့နှင့် အပြိုင် ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' ဇာတ်ကား၌ ခေါင်းဆောင်မင်းသမီးနေရာ၌ ဦးစွာ သရုပ်ဆောင်လာသည်။<ref>{{cite news |title=မိုးပန်းပွင့်ရဲ့ သင်္ကေတ ဇာတ်ကားကြီးမှာ အပြိုင်ဇာတ်ရုပ်အဖြစ် ပါဝင်ခွင့်ရလို့ ပျော်ပါတယ်ဆိုတဲ့ ခြူးလေး |url=https://www.kumudranews.com/news-30048 |work=[[Kumudra]] |date=8 September 2018 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001235701/https://www.kumudranews.com/news-30048 }}</ref>၂၀၁၈ စက်တင်တာ ၁၄ ၌ ရုံတင်ပြသရာ၊ ၂၀၁၈ [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆုပေးပွဲ]]၌ အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုအတွက် စကာတင်စာရင်း ဝင်သွားသည်။<ref name="a"/><ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး(ရုပ်သံအစီအစဉ်) |url=https://news-eleven.com/broadcast/6038 |work=[[Eleven Media Group]] |date=30 April 2019 |archive-date=23 January 2023 |access-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123160706/https://news-eleven.com/broadcast/6038 |url-status=dead }}</ref> ထို့နောက် ''လူရည်ချွန်'' (၂၀၁၅)၊ ၂၀၁၆ တွင် ''ပို၍လှသောမနက်ဖြန်''၊ ''ကံကံ၏အကျိုး''၊ ၂၀၁၈ တွင် ''ရသမော်ကွန်းအလင်္ကာ''၊ ''ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ''၊ Happy Beach: Season 2၊ ၂၀၁၉ တွင် ''ချစ်ရပါသောနွေ''၊ ''နွေလယ်ညရဲ့လမင်း''ဟူသော မြောက်မြားလှသော ရုပ်သံစီးရီးများတွင် ပါဝင်လာသည်။<ref>{{cite news |title="နွေလယ်ညရဲ့လမင်း" ဇာတ်လမ်းတွဲမှာ ဗီလိန်အနေနဲ့ သရုပ်ဆောင်ထားတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/11/13/208238.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=13 November 2019}}</ref>၂၀၁၉ တွင် ''ကျော်ကြားအမွှေစိန်ဝိဉာဉ်''၊ ၂၀၂၀ တွင် ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' ရုပ်ရှင်တို့တွင် ပါဝင်သည်။ စာရေးဆရာမ [[ခင်နှင်းယု]] ရေးသော နာမည်ကျော် ဝတ္ထုဖြစ်သည့် ''သရဖူ'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news |title=ဗီလိန်ဇာတ်ရုပ် ရိုက်ကူးမှုတွေကို ခြူး (ခြူးလေး) ဘာကြောင့် နားထားရသလဲ |url=https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ |work=[[Popular News Journal]] |date=16 January 2018 |accessdate=12 October 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001084532/https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ }}</ref> ==ရုပ်ရှင်ရုပ်သံ== ===ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable !ခုနှစ် !ဇာတ်ကားအမည် !ဇာတ်ကောင် !တွဲဖက်သရုပ်ဆောင် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၂ | ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ'' | | | ပွဲဦးထွက်ရုပ်ရှင် |- | rowspan=2| ၂၀၁၃ | ''အင်တင်တင်ဂွင်'' | | [[ဟိန်းဝေယံ]] | |- | ''Twist'' | | [[ပြေတီဦး]] | |- | ၂၀၁၄ | ''ကောက်ကြောင်းမျဉ်းပြိုင်'' | | [[နေတိုး (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|နေတိုး]] [[ဝတ်မှုံရွှေရည်]] [[ဇေရဲထက်]] | |- |} ===ရုံတင်ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable sortable" !ခုနှစ် !ရုပ်ရှင်အမည် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၈ | ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုစာရင်းဝင် |- |rowspan=2|၂၀၁၉ | ''ကျော်ကြားအမွှေစိန် ဝိညာဉ်'' | |- | ''ဘာညာဘာညာ'' | |- | ၂၀၂၀ | ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' | |- |၂၀၂၄ |ဘိုးတော်ကင်း |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုရရှိ |} ===ရုပ်သံ=== {| class="wikitable" |- ! width=10|ခုနှစ် ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် ! ကွန်ယက် ! မှတ်ချက် |- |၂၀၁၄ | ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၅ | ''ပန်းနုသွေး'' အတွဲ၂ | [[MRTV-4]] | |- | ''လူရည်ချွန်'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" |၂၀၁၆ | ''[[ပို၍လှသောမနက်ဖြန်]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ကံ ကံ၏အကျိုး (ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|ကံ ကံ၏အကျိုး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ၂၀၁၇ | ''ပဉ္စလက်ရွာ'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="3" | ၂၀၁၈ | ''[[ရသ ​မော်ကွန်း အလင်္ကာ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''Happy Beach: Season 2'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၉ | ''[[ချစ်ရပါသောနွေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[နွေလယ်ညရဲ့လမင်း]]'' | [[MRTV-4]] | |- |} ==ဆုနှင့် စကာတင်== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! ခုနှစ် ! ဆု ! အမျိုးအစား ! လက်ရာ ! ရလဒ် |- | ၂၀၁၈ | [[မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | ကြယ်ပွင့်ဆု | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | [[Star Awards (ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု)|ကြယ်ပွင့်ဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးမျက်နှာသစ်ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- |၂၀၂၄ |မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု |ဘိုးတော်ကင်း |ဆုရရှိ |} == ရရှိခဲ့သောဆုတံဆိပ်များ == သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့သော ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် '''ဘိုးတော်ကင်း''' ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် '''မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု(အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု)''' ကိုရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၄၃/၂၀၂၆) ဖြင့် '''လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်)''' ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{Facebook|nayinzara}} *{{Instagram|chue__lay}} {{authority control}} [[Category:၁၉၉၃ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၁ ရာစု သရုပ်ဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်များ]] d87gbe26b9k31ga31rhpthfw5fvb7vi 1037619 1037618 2026-06-12T07:25:41Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၁ ရာစု သရုပ်ဆောင်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1037619 wikitext text/x-wiki {{short description|Myanmar actress}} {{Infobox person | name = ခြူးလေး | image = Chue Lay.jpg | caption = ၂၀၂၀ တွင် တွေ့ရသည့် ခြူးလေး | native_name = | birth_name = စန်းသော်တာ | height = {{height|ft=5|in=4}} | birth_date = {{birth date and age|1993|10|5}} | birth_place = [[သံတွဲ]], [[ရခိုင်ပြည်နယ်]], မြန်မာ | nationality = ရခိုင် | occupation = [[သရုပ်ဆောင်]] | years_active = ၂၀၁၂-ယနေ့ထိ | alma_mater = [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]] | parents = | spouse = | relatives = | website = | nickname = ခြူးခြူး | background = | awards = [[File:အကယ်ဒမီ.gif|10px]] [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု]] (၂၀၂၄) }} '''ခြူးလေး''' ({{lang-en|Chue Lay}}; ၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၃ မွေး)သည် ယခင်က '''နေအဉ္ဇရာ''' ဟုလူသိများခဲ့ပြီး MRTV-4 ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် လူသိများလာသော မြသရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Beauty Blogger နေခြည်ဦးလို ယုံကြည်မှု ရှိချင်တဲ့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/10/21/206546.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=21 October 2019|language=my}}</ref><ref>{{cite news |title=ပိတောက်နဲ့အလှချင်းပြိုင်နေတဲ့ သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးရဲ့ သင်္ကြန်ဖက်ရှင် |url=http://burmese.dvb.no/archives/321123 |work=[[Democratic Voice of Burma]] |date=4 April 2019}}</ref>''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' ရုပ်ရှင်၌ ဇာတ်နှင့်လိုက်ဖက်ညီစွာ သရုပ်ဆောင်နိုင်မှုကြောင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်မြန်မာရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုပေးပွဲတွင် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု အတွက် ဆန်ကာတင်စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။<ref name="a">{{cite news |title="ပေါ်ပင်လုပ်ပြမှ လူစိတ်ဝင်စားတဲ့ ခေတ်ဖြစ်နေတယ်"လို့ သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ပြော |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/05/19/191746.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=19 May 2019|language=}}</ref>၂၀၂၄ ခုနှစ် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲတွင် ဘိုးတော်ကင်းဇာတ်ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု ရရှိခဲ့သည်။ ==အစောပိုင်းဘဝနှင့် ပညာရေး== သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[သံတွဲမြို့]] တွင် ၁၉၉၃ အောက်တိုဘာ ၅ ၌ ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အမည်ရင်းမှာ စန်းသော်တာ ဖြစ်ပြီး မွေးချင်းနှစ်ယောက်အနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အင်းစိန် အမှတ်(၄)အခြေခံပညာအထက်ကျောင်း၌ အထက်တန်းပညာသင်ယူခဲ့ပြီး [[ရန်ကုန်အနောက်ပိုင်းတက္ကသိုလ်]]မှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာအထူးပြုဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Win |first1=Leanne |title=ပရိသတ်တွေမုန်းသွားမှာ စိုးရိမ်နေတဲ့ နေအဉ္ဇရာ |url=https://www.popularmyanmar.com/2017/07/17/ပရိတ္သတ္ေတြမုန္းဩားမွ/ |work=[[Popular News Journal]] |date=17 July 2017 |language= }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ==အနုပညာ== ===၂၀၁၂-၂၀၁၃: ပွဲဦးထွက်ကာလ=== ၂၀၁၂ တွင် မျက်နှာသစ်သရုပ်ဆောင်ရွေးချယ်ပွဲ ဖြစ်သော ''ပျော်ရွှင်စရာသရုပ်ဆောင်ကမ္ဘာ'' ၌ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[MRTV-4]] ရုပ်သံနှင့် ငါးနှစ်စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ''ရုပ်ရှင်၌ သရုပ်ဆောင်သင်တန်းမှ သူငယ်ချင်းများနှင့်အတူ ပွဲဦးထွက်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်၊ [[ဟိန်းဝေယံ]]အပြိုင် အင်တင်တင်ဂွင်၌လည်းကောင်း၊ [[ပြေတီဦး]]နှင့်အပြိုင် Twist ၌လည်းကောင်း သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="b">{{cite news |title=ဟာသကားတွေ ရိုက်ရင် မရယ်မိအောင် ကြိုးစားနေရသေးတယ်လို့ ပြောတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/04/29/190014.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=29 April 2019}}</ref> ===၂၀၁၄: ရေပန်းစားမှု=== ၂၀၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ တွင် MRTV-4 မှ ထုတ်လွှင့်သော ပွဲဦးထွက်ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' ၌ သရုပ်ဆောင် [[အောင်မင်းခန့်]]၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[အောင်ရေချမ်း]]၊ [[မေမီကျော်ကျော်]]တို့နှင့်အတူ အဓိကဇာတ်ရုပ်တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဤဇာတ်လမ်းတွဲသည် မြန်မာရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲသမိုင်းတွင် အကြီးအကျယ် အောင်မြင်မှု ရရှိသည်။ ထို့နောက် ဒုတိယရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ဖြစ်သော ''ပန်းနုသွေး''(ဇာတ်ထုပ် ၂)၌ ပါဝင်ရာ၊ ထိုနှစ်မှာပင် MRTV-4 က ထုတ်လွှင့်သည်။ ထိုတွင် သူ့ဇာတ်ရုပ်ဖြစ်သော ခြူးလေးကို ဝိုင်းဝန်း၍ အားပေးကြရာ၊ လူအများပါးစပ် ရေပန်းစားလာသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူ့အမည်ကို နေအဉ္ဇရာမှ ခြူးလေးဟု ပြောင်းသည်။<ref name="b"/><ref>{{cite news |title=ခြူးလေးဆိုတဲ့နံမည်ပြောင်းလိုက်တာကြောင့်ထူးခြားမူ့တွေရှိလာတဲ့အကြောင်း - နေအဥ္ဇရာ |url=https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH |work=Pyone Play |date=28 January 2019 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001190701/https://www.pyoneplay.com/video/U2eHA4ZTE6ZwlXW0asUNs9ivGoqWtXHH }}</ref> ===၂၀၁၅-မျက်မှောက်: ရုပ်ရှင်ကားကြီး၌ ပါဝင်ခြင်း=== ၂၀၁၅ တွင်၊ ဟန်လင်းသန့်၊ [[မေမြင့်မိုရ်]]တို့နှင့် အပြိုင် ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' ဇာတ်ကား၌ ခေါင်းဆောင်မင်းသမီးနေရာ၌ ဦးစွာ သရုပ်ဆောင်လာသည်။<ref>{{cite news |title=မိုးပန်းပွင့်ရဲ့ သင်္ကေတ ဇာတ်ကားကြီးမှာ အပြိုင်ဇာတ်ရုပ်အဖြစ် ပါဝင်ခွင့်ရလို့ ပျော်ပါတယ်ဆိုတဲ့ ခြူးလေး |url=https://www.kumudranews.com/news-30048 |work=[[Kumudra]] |date=8 September 2018 |accessdate=22 September 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001235701/https://www.kumudranews.com/news-30048 }}</ref>၂၀၁၈ စက်တင်တာ ၁၄ ၌ ရုံတင်ပြသရာ၊ ၂၀၁၈ [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆုပေးပွဲ]]၌ အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုအတွက် စကာတင်စာရင်း ဝင်သွားသည်။<ref name="a"/><ref>{{cite news |title=သရုပ်ဆောင် ခြူးလေး(ရုပ်သံအစီအစဉ်) |url=https://news-eleven.com/broadcast/6038 |work=[[Eleven Media Group]] |date=30 April 2019 |archive-date=23 January 2023 |access-date=22 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123160706/https://news-eleven.com/broadcast/6038 |url-status=dead }}</ref> ထို့နောက် ''လူရည်ချွန်'' (၂၀၁၅)၊ ၂၀၁၆ တွင် ''ပို၍လှသောမနက်ဖြန်''၊ ''ကံကံ၏အကျိုး''၊ ၂၀၁၈ တွင် ''ရသမော်ကွန်းအလင်္ကာ''၊ ''ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ''၊ Happy Beach: Season 2၊ ၂၀၁၉ တွင် ''ချစ်ရပါသောနွေ''၊ ''နွေလယ်ညရဲ့လမင်း''ဟူသော မြောက်မြားလှသော ရုပ်သံစီးရီးများတွင် ပါဝင်လာသည်။<ref>{{cite news |title="နွေလယ်ညရဲ့လမင်း" ဇာတ်လမ်းတွဲမှာ ဗီလိန်အနေနဲ့ သရုပ်ဆောင်ထားတဲ့ ခြူးလေး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/11/13/208238.html |work=[[The Irrawaddy]] |date=13 November 2019}}</ref>၂၀၁၉ တွင် ''ကျော်ကြားအမွှေစိန်ဝိဉာဉ်''၊ ၂၀၂၀ တွင် ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' ရုပ်ရှင်တို့တွင် ပါဝင်သည်။ စာရေးဆရာမ [[ခင်နှင်းယု]] ရေးသော နာမည်ကျော် ဝတ္ထုဖြစ်သည့် ''သရဖူ'' ဇာတ်လမ်းတွဲတွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news |title=ဗီလိန်ဇာတ်ရုပ် ရိုက်ကူးမှုတွေကို ခြူး (ခြူးလေး) ဘာကြောင့် နားထားရသလဲ |url=https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ |work=[[Popular News Journal]] |date=16 January 2018 |accessdate=12 October 2020 |archivedate=1 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001084532/https://www.popularmyanmar.com/2018/01/16/%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%87%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B9%E1%82%90%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%B9-%E1%82%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%B0/ }}</ref> ==ရုပ်ရှင်ရုပ်သံ== ===ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable !ခုနှစ် !ဇာတ်ကားအမည် !ဇာတ်ကောင် !တွဲဖက်သရုပ်ဆောင် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၂ | ''ကြယ်တာရာတိုက်ပွဲ'' | | | ပွဲဦးထွက်ရုပ်ရှင် |- | rowspan=2| ၂၀၁၃ | ''အင်တင်တင်ဂွင်'' | | [[ဟိန်းဝေယံ]] | |- | ''Twist'' | | [[ပြေတီဦး]] | |- | ၂၀၁၄ | ''ကောက်ကြောင်းမျဉ်းပြိုင်'' | | [[နေတိုး (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|နေတိုး]] [[ဝတ်မှုံရွှေရည်]] [[ဇေရဲထက်]] | |- |} ===ရုံတင်ရုပ်ရှင်=== {| class="wikitable sortable" !ခုနှစ် !ရုပ်ရှင်အမည် !မှတ်ချက် |- | ၂၀၁၈ | ''မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ'' | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုစာရင်းဝင် |- |rowspan=2|၂၀၁၉ | ''ကျော်ကြားအမွှေစိန် ဝိညာဉ်'' | |- | ''ဘာညာဘာညာ'' | |- | ၂၀၂၀ | ''သောင်းတိုက်ကကြားစေသား'' | |- |၂၀၂၄ |ဘိုးတော်ကင်း |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုရရှိ |} ===ရုပ်သံ=== {| class="wikitable" |- ! width=10|ခုနှစ် ! ဇာတ်လမ်းတွဲအမည် ! ကွန်ယက် ! မှတ်ချက် |- |၂၀၁၄ | ''[[ထာဝရမန္တလေး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၅ | ''ပန်းနုသွေး'' အတွဲ၂ | [[MRTV-4]] | |- | ''လူရည်ချွန်'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" |၂၀၁၆ | ''[[ပို၍လှသောမနက်ဖြန်]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ကံ ကံ၏အကျိုး (ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ)|ကံ ကံ၏အကျိုး]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ၂၀၁၇ | ''ပဉ္စလက်ရွာ'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="3" | ၂၀၁၈ | ''[[ရသ ​မော်ကွန်း အလင်္ကာ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[ရွှေဖူးစာဆုံရာမြေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''Happy Beach: Season 2'' | [[MRTV-4]] | |- | rowspan="2" | ၂၀၁၉ | ''[[ချစ်ရပါသောနွေ]]'' | [[MRTV-4]] | |- | ''[[နွေလယ်ညရဲ့လမင်း]]'' | [[MRTV-4]] | |- |} ==ဆုနှင့် စကာတင်== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! ခုနှစ် ! ဆု ! အမျိုးအစား ! လက်ရာ ! ရလဒ် |- | ၂၀၁၈ | [[မြန်မာရုပ်ရှင်အကယ်ဒမီဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | ကြယ်ပွင့်ဆု | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- | ၂၀၁၈ | [[Star Awards (ရုပ်ရှင်နှင့် ရုပ်သံထူးချွန်ဆု)|ကြယ်ပွင့်ဆု]] | အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးမျက်နှာသစ်ဆု | ''[[မိုးပန်းပွင့်ရဲ့သင်္ကေတ]]'' | {{Nominated}} |- |၂၀၂၄ |မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု |အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု |ဘိုးတော်ကင်း |ဆုရရှိ |} == ရရှိခဲ့သောဆုတံဆိပ်များ == သရုပ်ဆောင်ခြူးလေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့သော ၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုချီးမြှင့်ပွဲအခမ်းအနားတွင် '''ဘိုးတော်ကင်း''' ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် '''မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု(အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု)''' ကိုရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၄၃/၂၀၂၆) ဖြင့် '''လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်)''' ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{Facebook|nayinzara}} *{{Instagram|chue__lay}} {{authority control}} [[Category:၁၉၉၃ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး သရုပ်ဆောင်များ]] reuubr3buhi55n67yxzis57a2xfddwh 0 151316 1037540 981121 2026-06-11T20:17:22Z Min Nay Htet Aung 144242 1037540 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ကလော့သော့ |official_name ကလော့သော့ |other_name = |postal_code = |postal_code_type = Postal codes |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|မွန်ပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[မုဒုံမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = ထုံမံ |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = |coordinates_region = MM |coordinates = {{Coord|16.0753993988037|97.712272644043|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ထုံမံရွာ'''({{Lang-en|Htonman}})သည် [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]]၊ [[မုဒုံမြို့နယ်]]၊ [[ထုံမံကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၅၃၂၅ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ ထုံမံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၁၈ ဦး၊ မ ၅၂၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၀၄၂ ဦး နေထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=4 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ထုံမံ |North = - |Northeast = - |East = - |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = - |Northwest = - }} {{မုဒုံမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:မုဒုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Mon-geo-stub}} 7i6g0i5m2xled8oga16jyqnh6k7t17l 0 249990 1037651 959346 2026-06-12T09:17:26Z Salai Rungtoi 22844 1037651 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} {{Infobox ethnic group|group=မြန်မာနိုင်ငံရှိ မီဇိုးလူမျိုးများ|native_name=Kawlram Mizote|image=|population=20,000-50,000+ <ref>https://www.bnionline.net/en/khonumthung-news/item/9139-lushai-mizo-tribe-keen-on-seat-in-burmas-parliament.html</ref>|popplace={{hlist|[[ကလေးမြို့]]|[[ခမ်းပါတ်မြို့]]|[[မန္တလေး]]|[[ပြင်ဦးလွင်]]|[[တမူး]]|[[တောင်ကြီး]]|[[ရန်ကုန်]]}}|rels={{hlist|[[ခရစ်ယာန်]]|[[ဂျူးဘာသာ|ဂျူး]]}}|related_groups={{hlist|[[ချင်းလူမျိုး]]}}|langs={{hlist|[[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]|[[မှာရ်ဘာသာစကား|မှာရ် (မြောက်ပိုင်းမီဇို)]]|[[မီဇိုးဘာသာစကား|မီဇိုဘုံစကား]]}}}} [[Category:Articles using infobox ethnic group with image parameters|ΒMizo people in Myanmar]] မြန်မာနိုင်ငံရှိ မီဇိုးလူမျိုးများသည် သမိုင်းကြောင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံသား[[လူရှိုင်းတောင်တန်း|လူရှိုင်း(လူရှေ/လူရှည်)]]တို့သည် မီဇိုး မျိုးရိုး အပြည့် သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ရှိသော [[မြန်မာနိုင်ငံသား|မြန်မာနိုင်ငံသားများ]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် မီဇိုးလူမျိုးစုများ နှင့် ပိုကြီးသော ဇိုအသိုင်းအဝိုင်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ မီဇိုးမျိုးနွယ်စုအသီးသီးသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လွန်ခဲ့သည့်ရာစုနှစ်များကတည်းက နေထိုင်ခဲ့ကြသော်လည်း မီဇိုးအမျိုးသားတပ်ဦး အရေးအခင်းကြောင့် ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းမှ ၂၀ ရာစုအထိ မီဇိုးလူမျိုး ပထမအသုတ်သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့သည်။ <ref>https://www.indianculture.gov.in/system/files/digitalFilesICWeb/ICrarebooks/mslrepository/146/History%20Of%20Mizo%20In%20Burma.pdf</ref> မီဇိုးလူမျိုးများသည် ကျန်မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုအရ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု မရှိသော်လည်း မီဇိုးရမ်ပြည်နယ်၏ မွေးရပ်မြေဖြစ်သော [[မီဇိုးရမ်ပြည်နယ်]] သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများ]] ပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံမှ ဒုက္ခသည်များကို ကူညီနေပါသည်။ <ref>https://www.himalmag.com/mizoram-refugee-crisis-chin-kukichin-bangladesh-myanmar-mizo-tribal-affinities-hostility/</ref> သူတို့လည်း ရန်ပုံငွေရှာတယ်။ Chinlung Chuak Artists ၊ Mizo နှင့် Burmese (Chin) အဆိုတော်များ သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ စစ်ဘေးရှောင်များအတွက် ရန်ပုံငွေရှာဖွေခြင်း ၊ တနိုင်ငံလုံးအတွက် မီဇိုးလူဦးရေ အတိအကျ မသိရသေးသော်လည်း [[ကလေးမြို့|ကလေးမြို့တွင်]] ၂၀,၀၀၀ ကျော်ရှိသည်။ == သမိုင်း == ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းတောင်တန်း၌ ပထမဆုံး ကောက်ယူခဲ့သော သန်းခေါင်စာရင်းအရ မီဇိုကျေးရွာ နှစ်ဆယ်တွင် အိမ်ခြေ ၆၀၈ ရှိသည်။ ထို့နောက် 1914 ခုနှစ်တွင် Champhai ခရိုင် မှ Kapmawia ဦးဆောင်သော မီဇို့စ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ မြန်မာ မီဇို အများစုသည် စစ်ရေး နောက်ခံရှိသည်။ 1940 ခုနှစ်များလောက်တွင် [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|လူရှိုင်းတောင်များ (ယနေ့ မီဇိုရမ်)]] တွင် [[တပ်မတော်|ဗမာ့တပ်မတော်]] သို့ ဝင်ရောက်ရန် ရေပန်းစားသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ <ref>https://scroll.in/article/989166/why-mizo-groups-are-organising-events-to-show-solidarity-for-coup-protestors-in-myanmar</ref> ထို့ကြောင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် မြန်မာစစ်တပ်တွင် မီဇိုး ၅၀၀ ရှိခဲ့ကာ ၁၉၆၀ တွင် ၃၀၀၀ အထိ တိုးလာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မီဇိုရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ တည်ထောင်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး မီဇိုမြို့သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်းတိုင်း]] [[Letpankone|လက်ပန်ကုန်း]] သို့မဟုတ် ''ဆိုင်းငွောင်းဗာ ခွါး'' ဟု လူသိများသော မီဇိုတွင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် အစိုးရဦးဆောင်သော ခန့်မှန်းချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မီဇိုကျေးရွာ ၈၃ ရွာရှိပြီး လူပေါင်း ၃၃,၅၅၄ ၏ အိမ်ခြေ ၅,၇၃၆ ရှိသည်။ <ref>https://www.indianculture.gov.in/system/files/digitalFilesICWeb/ICrarebooks/mslrepository/260/Kawl%20Rama%20Mizo%20Lut%20Hmasate%20Chanchin%20Part.%201.pdf</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == မြန်မာ မီဇို အများစုသည် ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကြပြီး မီဇိုနှင့် ဗမာစကား ပြောဆိုကြသည်။ နာမည်ကြီး မီဇိုပွဲတော် Chapchar Kut နှင့် အခြားပွဲတော်များကို [[ကလေးမြို့|ကလေးမြို့တွင်]] လူသိရှင်ကြား ကျင်းပကြသည်။ <ref>https://news-eleven.com/article/98617</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် မီဇိုဟင်းလျာအချို့ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ * ဆာဗူ့သွီး * ဘိုင် * ဆမ်းတော့ ကန် == နိုင်ငံသား == မြန်မာနိုင်ငံရှိ မီဇိုးအများစုသည် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းမျိုးနွယ်စုများ]] နှင့် တရားဝင်သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ယခင်က [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်|ဖဆပလ ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်သည်]] [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] မှ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်သို့ လာရောက်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အခြေချနေထိုင်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ အချို့က ၎င်းကို နည်းပရိယာယ်တစ်ခုအဖြစ် ထင်မြင်ယူဆပြီး ပါတီကို မဲရစေခဲ့သည်။ ဤသည်မှာလည်း မဏိပူရမြို့အတွက် အလားတူကိစ္စဖြစ်သည်။ <ref>http://kathuhlu.blogspot.com/2009/04/kawlram-mizo-chanchin-tlem.html</ref> <ref>https://indianculture.gov.in/archives/manipuris-and-lushais-settled-burma-jan-1948-questin-eligibility-burmese-nationality</ref> == ထင်ရှားသော မြန်မာနွယ်မီဇိုများ == * အေးငြိမ်းသူ * [[Aye Aye Mu (politician)|အေးအေးမူ (နိုင်ငံရေးသမား)]] * [[လားဒင့်ထားရီ|လားဒင့်ထားရီ]] * စန်းယုထွေး * == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} ou6k7etx8pbk30v9ffk4opt1pigt9ij 0 253106 1037612 1026287 2026-06-12T07:18:52Z Salai Rungtoi 22844 1037612 wikitext text/x-wiki {{About|လွတ်လပ်နယ်မြေ ဖြစ်သော ချင်းပြည်|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ချင်းပြည်နယ်|ချင်းပြည်နယ်}}{{Infobox country | conventional_long_name = ချင်းပြည် | common_name = ချင်းလဲန် | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:90%;font-weight:normal; |rowclass1=mergedrow |label1=[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: |data1={{lang|en|Chinland}} |rowclass2=mergedrow |label2=[[ဟားခါးဘာသာစကား|ဟားခါးချင်း]]: |data2={{lang|cnh|Lairam}} |rowclass3=mergedrow |label3=[[မီဇိုဘာသာစကား|ဟွာလ်ငိုချင်း]]: |data3={{lang|lus|Chinram}} |rowclass4=mergedrow |label4=[[တီးတိန်ဘာသာစကား|တီးတိန်ချင်း]]: |data4={{lang|ctd|Zogam}} }} | image_flag = Flag of the Chin National Front.svg | flag_width = 200px | image_coat = | symbol_width = | symbol_type = | national_motto = | national_anthem = ''Chin National Anthem'' | image_map = {{Switcher | [[File:Orthographic_map_of_Chinland.svg|upright=1.25|frameless]] | Show orthographic projection of Chinland in Asia | [[File:Chin State in Myanmar.svg|upright=1.25|frameless]] | Show Chinland within [[Myanmar|Myanmar's]] borders }} | capital = ချင်းလုံမြို့၊ ချင်းပြည် | coordinates = | largest_city = | official_languages = [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[ဟားခါးဘာသာစကား|ဟားခါး]] | languages_type = ဒေသိယစကားများ | languages = [[ဒိုင်ဘာသာစကား|ဒိုင်ရ်]]၊ [[ဖလမ်းဘာသာစကား|ဖလမ်း]]၊ [[ဟားခါးဘာသာစကား|ဟားခါး]]၊ [[မီဇိုဘာသာစကား|ဟွားလ်ငိုး]]၊ [[လောက်သူဘာသာစကား|လောက်သူ]]၊ [[မရာဘာသာစကား|မရာ]]၊ [[စီးယင်းဘာသာစကား|စီးယင်း]]၊ [[တီးတိန်ဘာသာစကား|တီးတိန်]]၊ [[ဇန်ညှပ်ဘာသာစကား|ဇန်ညှပ်]]၊ [[ဇိုဘာသာစကား|ဇို]]၊ [[ဇိုဖေဘာသာစကား|ဇိုဖေ]] | demonym = ချင်း | government_type = [[အိမ်စောင့်အစိုးရ]] | leader_title1 = ချင်းပြည်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ | leader_name1 = ပူးဇင်ကျုံး | leader_title2 = ချင်းပြည်အစိုးရဝန်ကြီးချုပ် | leader_name2 = ပူး[[ပါထန်း]] | leader_title3 = တရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးချုပ် | leader_name3 = ပူးသောမတ်ထန်နိုး | leader_title4 = ချင်းပြည်လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ | leader_name4 = ပူးဟုန်းနိုင် | legislature = ချင်းပြည်လွှတ်တော် | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = "တရားသေ" လွတ်လပ်ရေး | sovereignty_note = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မှ | established_event1 = Chin Hills Regulation Act | established_date1 = ၁၃ ဩဂုတ် ၁၈၉၆ | established_event2 = Chin Forum Initiative | established_date2 = ၁၉၉၈ | established_event3 = Chinland Council | established_date3 = ၁၃ ဧပြီ ၂၀၂၁ | established_event4 = Chinland Constitution | established_date4 = ၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ | area_km2 = 36018.8<ref>{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/Myanmar.html | title=Union of Myanmar | access-date=10 April 2009 | publisher=City Population}}</ref> | percent_water = | population_census = 578,801<ref>{{cite book|title=Census Report|publisher=Ministry of Immigration and Population|location=Naypyitaw|date=May 2015|series=The 2014 Myanmar Population and Housing Census|volume=2|pages=17}}</ref> | population_census_year = 2014 | population_density_km2 = 16 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_rank = | currency = [[မြန်မာကျပ်ငွေ|ကျပ်]] (K) | currency_code = MMK | time_zone = | utc_offset = +6:30 | date_format = | drives_on = | calling_code = | iso3166code = | cctld = | area_rank = | ethnic_groups = [[ချင်းလူမျိုး]]၊ }} '''ချင်းပြည်''' သို့မဟုတ် '''ချင်းလဲန်''' သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင်အာရှတွင်]] ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်သောနိုင်ငံအဖြစ် မိမိကိုယ်ကိုယ်ကြေညာထားသော တိုင်းပြည်ဖြစ်ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်|ချင်းပြည်နယ်၏]] နယ်မြေကို ရယူထားသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}</ref> == သမိုင်း == [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] (CNF) နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များမှ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် ချင်းပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြုပြီးနောက် ချင်းပြည်နယ်ကောင်စီကို အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းကာ [[ချင်းပြည်နယ်]] အမည်ဟောင်းကို ချင်းပြည်ဟု ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်အခြေခံမူများနှင့်အညီ [[ချင်းလူမျိုး| ချင်းလူမျိုးများ]] အတွက် နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်ရန် ရည်ရွယ်သည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ <ref name="irrawady">{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> ချင်းပြည် နယ်ကောင်စီတွင် ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး အဖွဲ့ဝင် ၂၇ ဦး၊ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၄ ဦးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ၆၈ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ချင်းပြည်နယ်ရှိ အသိအမှတ်ပြု ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ၁၇ ဖွဲ့အနက် [[ဖလမ်းမြို့|ဖလမ်း]] ၊ [[တီးတိန်မြို့|တီးတိန်]] နှင့် [[မင်းတပ်မြို့နယ်|မင်းတပ်တို့]] မှ လွဲ၍ ကျန် ၁၄ ဖွဲ့၏ ထောက်ခံမှု ရရှိထားသည်။ <ref name="irrawady">{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> == ဖွဲ့စည်းပုံ == ချင်းပြည် ၏ အစိုးရအား အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးမဏ္ဍိုင် ခွဲ၍ ချင်းလန်းကောင်စီက ကြီးကြပ်ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အဆိုပါမဏ္ဍိုင်သုံးခုကို အပြည့်အဝတည်ထောင်ရန် မျှော်မှန်းထားသည်။ ကာကွယ်ရေး၊ ပြည်ထဲရေး၊ နိုင်ငံခြားရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ၁၅ ခု ပါဝင်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref name="irrawady">{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> [[ချင်းပြည်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ချင်းပြည်ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင်]] လည်း [[ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်|ချင်းအမျိုးသားတပ်မတော်]]ကို ပြည်နယ်၏တစ်ခုတည်းသော အမျိုးသားတပ်မတော်အဖြစ် ထူထောင်ထားသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဒေသဆိုင်ရာအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များသည် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်ပြီး အများစုမှာ [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏]] အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် [[Chin Joint Defense Committee|ချင်းပူးပေါင်းကာကွယ်ရေးကော်မတီ]]တွင် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <ref name="irrawady">{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> === အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်း ကွဲပြားခြင်း။ === * တွန်းဇံ * ဟွားလ်ငိုး * တီးတိန် * စီးယင်း * ဇန်ညှပ် * ဖလမ်း * ငေါ်န် * ထန်တလန် * ဟားခါး * ဇိုဖေ * ဆန်းထန် * လောင်သူ * မရာ * ဇိုသွန်း * မတူပီ * ပလက်ဝ * ဒိုင်ရ် * ကန်ပက်လတ် * မင်းတပ် === သင်္ကေတများ === ချင်းပြည်နယ်၏ ယခင်အလံနှင့် မတူဘဲ ချင်းပြည်အတွက် အလံအသစ်ကို ဖန်တီးထားသည်။ ၎င်းတွင် အနီ၊ အဖြူ နှင့် အပြာ အလျားလိုက် ကြိုးသုံးချောင်းပါဝင်ပြီး အလယ်ဗဟိုတွင် [[အောက်ချင်းငှက်]] နှစ်ကောင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ == လက်ရှိအခြေအနေ == “ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုရရှိရေး” ကြိုးပမ်းရန် ကြိုးပမ်းနေချိန်တွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ချင်းပြည်နယ်၏ အဆင့်အတန်းကို မဆွေးနွေးဘဲ ခွဲထွက်ရေးဖြစ်နိုင်ချေကို ထင်ကြေးပေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite >[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> ထို့အပြင် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ယခင် ကြားကာလ ချင်းအမျိုးသားအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ မှ အဖွဲ့ဝင် အချို့သည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်း ပါက ICNCC ကို ဖျက်သိမ်း မည်ကို စိုးရိမ် သဖြင့် ချင်းပြည်နယ် ကောင်စီ ၏ အခွင့်အာဏာ ကို ပယ်ချ ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|title=The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?|date=26 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html|archive-date=December 26, 2023}}<cite >[https://web.archive.org/web/20231226164950/https://www.irrawaddy.com/opinion/guest-column/the-first-chin-written-constitution-a-new-template-for-self-determination.html "The First Chin-Written Constitution: A New Template For Self-Determination?"]. </cite></ref> == ဆက်လက်ဖက်ရှုရန် == * [[ချင်းပြည်အစိုးရ]] *[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]] == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်]] ad7oi368tjd25rmd98uljtce3qzhit7 3 259781 1037685 839475 2026-06-12T11:03:05Z J ansari 46786 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MykolaHK]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Hongkongski]] သို့ J ansariက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/MykolaHK|MykolaHK]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Hongkongski|Hongkongski]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 839475 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် MykolaHK ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၂၊ ၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ (UTC) qiszzlb9ktnoq6brfabntqf17c5y8b1 0 270599 1037509 959619 2026-06-11T14:05:40Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037509 wikitext text/x-wiki {{Infobox bilateral relations|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်–မြန်မာ|Bangladesh|Myanmar|map=Bangladesh_Myanmar_Locator.png}} '''မြန်မာ–ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဆက်ဆံရေး''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] တို့အကြား ထားရှိသည့် သံတမန်ဆက်ဆံရေးဖြစ်သည်။၁၉၇၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ ရက် တွင် သံတမန်စတင်ထူထောင်ကြသည်။ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် မြို့တော် [[ဒါကာမြို့]] တွင် မြန်မာသံရုံး ရှိပြီး [[ရန်ကုန်မြို့]] တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သံရုံး ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://yangon.mofa.gov.bd/en/site/page/Bilateral-Relations|title=Bangladesh Myanmar Bilateral Relations|work=Embassy of the People’s Republic of Bangladesh Yangon, Myanmar|access-date=30 May 2025|date=|archive-date=30 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250530153024/https://yangon.mofa.gov.bd/en/site/page/Bilateral-Relations}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အကြား ဆက်ဆံရေးသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်က [[အရှေ့ပါကစ္စတန်]]အဖြစ်တည်ရှိစဉ်ကတည်းက [[မြန်မာ–ပါကစ္စတန် ဆက်ဆံရေး]]အပေါ် အခြေပြု၍ စတင်ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၆ရက် နေ့တွင် ဘင်္ဂလားသားများက [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ|ပါကစ္စတန် နိုင်ငံ]]ထံ မှ လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ရာတွင် ဦးစွာ လက်ခံအသိအမှတ်ပြုခဲ့သော နိုင်ငံများထဲ မြန်မာလည်းပါဝင်ခဲ့သည်။လက်ရှိတွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့သည် [[ဘင်းမ်စတက်|ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် စီးပွားရေးနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ဘက်စုံ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့အစည်း]] အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်ဆံရေးအခြေအနေ == === ပထဝီအနေအထား === ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ တို့၏ ပထဝီအနေအထားသည် [[တောင်အာရှ]] နှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] တို့ကြားတွင်တည်ရှိသောကြောင့်၊ဒေသနှစ်ခုအကြား ပေါင်းကူးတံတားတစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ထိုအနေအထားသည် ဒေသတွင်း သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ကုန်သွယ်ရေး နှင့် မဟာဗျူဟာရေးရာဆိုင်ရာ အရေးပါမှုကို ပေးစွမ်းလျှက်ရှိသည်။ === ကိုလိုနီခေတ် နှင့် နယ်စပ်အရေးအခင်းများ === ကာလအချို့တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ တို့သည် ဗြိတိသျှ၏ လက်အောက်တွင် တိုက်ရိုက်စီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်ခံရခြင်း၊နယ်နမိတ်စနစ်များ မရှင်းလင်းခြင်း၊လူမျိုးရေးနှင့်ဘာသာရေးမတူညီမှုများကြောင့် နယ်စပ်ဒေသများတွင် ပဋိပက္ခများ တဖြည်းဖြည်းတိုးလာခဲ့သည်။ === မူဂျာဟစ်လှုပ်ရှားမှု (၁၉၄၆ - ၁၉၆၁) === [[ကိုလိုနီခေတ်]] က မြန်မာနယ်မြေအတွင်းသို့ [[စစ်တကောင်းတိုင်း|စစ်တကောင်း]] မှ ဘင်္ဂလီ မူဆလင်ရွှေ့ပြောင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ [[လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုကာလ (၁၉၄၁–၁၉၄၇)|လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလ]] တို့တွင်လည်း နှစ်နိုင်ငံနယ်နမိတ်ချင်းထိစပ်နေခဲ့သည့် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ [[မေယုနယ်ခြားခရိုင်]] (ဘူးသီးတောင်-မောင်တော) နှင့် [[မေယုတောင်တန်း]] တို့တွင် မူဂျာဟစ်ဒင် ခွဲထွက်ရေး လက်နက်ကိုင်သောင်းကျန်းသူများက ကြီးစိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2016/10/14/124882.html|title=RSO နှင့် မူဂျာဟစ်ဒင် နောက်ခံသမိုင်း|work=The Irrawaddy|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၁၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၆ }}</ref> ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် မြောက်အာရကန်ဒေသရှိ မွတ်ဆလင်ခေါင်းဆောင် '''မော်လ်ဗီလုကမန် ဆာဟစ်''' ( Moulvi Lookman Sahib)ဦးဆောင်သော အဖွဲ့သည် မြန်မာ့နယ်မြေအတွင်းမှ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းကို [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ|ပါကစ္စတန် နိုင်ငံသစ်]]ထဲသို့ ပူးတွဲသွင်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရှိရသည်။ထိုသို့ သီးခြားရေး နှင့် တိုင်းပြည်ခွဲထွက်ရေးကိစ္စများသည် မြန်မာအစိုးရ၏ စိုးရိမ်စရာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် [[လွတ်လပ်ပြီးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ပြီးခေတ်]] တွင် မူဂျာဟစ်လှုပ်ရှားမှုများသည် [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|ဘူးသီးတောင်]] ၊ [[မောင်တောမြို့နယ်|မောင်တော]] နယ်မြေများတွင် စတင်ကျယ်ပြန့်လာသည်။ ဦးနုအစိုးရ နှင့် တပ်မတော်တို့က ထိုလှုပ်ရှားမှုများကို ဖျက်သိမ်းရန် ဆွေးနွေးသည့်နည်းလမ်း၊ တိုက်ထုတ်သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ် မေလတွင် မြန်မာအစိုးရက '''Peace Committee for North Arakan''' အဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးကာ မွတ်ဆလင်လူမျိုးများ နှင့် ညှိနှိုင်းမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် [[ဦးနု|ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] နှင့် ရန်ကုန်အခြေစိုက် ပါကစ္စတန်သံအမတ် တို့ မောင်တောဒေသ သို့ သွားရောက်၍ ညှိနှိုင်းပေးခဲ့သည်။ထိုကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် [[မြန်မာ့တပ်မတော် သမိုင်းကြောင်း|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ကလည်း ၁၉၅၁ ခုနှစ် မှ ၁၉၅၄ အထိ Operation Monsoon ၊ မေယု၊ မုတ်သုန် စသော စစ်ဆင်ရေးကြီးများ၊၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ကျီးကန်း၊ မြတ်မွန်၊ စံပယ်၊ ရွှေကျီး စသည့် စစ်ဆင်ရေးများဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် တွင် မူဂျာဟစ်လက်နက်ကိုင်အုံကြွမှု အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။လက်နက်ချသူများကို ဒုတိယ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အောင်ကြီး]]က လက်ခံခဲ့ပြီး ဘူးသီးတောင်၊ မောင်တော ဒေသ၌ အခြေချ နေထိုင်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် [[အရှေ့ပါကစ္စတန်]] (ယခု ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) နှင့် မြန်မာ အစိုးရတို့ နယ်စပ်မျဉ်းသတ်မှတ်ခြင်း၊ ဆက်ဆံရေး တိုးမြှင့်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ === နောင်ဖြစ်ရပ်များ (၁၉၇၁ - ၁၉၇၈) === ၁၉၇၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ရက်နေ့တွင် အရှေ့ပါကစ္စတန် မှ လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့သည် ၁၉၇၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ ရက် တွင် နှစ်နိုင်ငံ သံတမန်ဆက်ဆံရေးစတင်ပြီးနောက် တက်ကြွစွာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့ အရောက်တွင် မြန်မာနိုင်ငက စတင်ခဲ့သည့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်စစ်ဆေးရေးဆိုင်ရာ [[နဂါးမင်း စစ်ဆင်ရေး|နဂါးမင်းစစ်ဆင်ရေး]] ကြောင့် ရိုဟင်ဂျာအမည်ခံ ဘင်္ဂလီများ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် သို့ တိမ်းရှောင်သွားခဲ့ကြသည်။ထိုအခြေအနေအပေါ် မြန်မာနိုင်ငံက ၁၉၇၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၃၁) ရက်နေ့မှစ၍ ဟင်္သာစီမံချက်အတိုင်း တိမ်းရှောင်သွားကြသူများကိုလက်ခံရန် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးမှာ စတင် အေးစက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://themognationwiki.data.blog/2022/01/23/136-report-on-hamsa-campaign-to-commission-headed-by-minister-of-domestic-affairs/|title=ဟင်္သာစီမံချက်နှင့်ပတ်သက်၍ ပြည်ထဲရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီးနှင့်အဖွဲ့သို့ တင်ပြချက်|work=The Mog Nation Wiki|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ }}</ref> ထိုကာလအတောအတွင်း ၁၉၇၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ပထမအပတ်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အထူးသံတမန်သည် တိမ်းရှောင် ဘင်္ဂလီများကိစ္စဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာကာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးနေဝင်း နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ထို့နောက် ၁၉၇၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၉) ရက်နေ့တွင် [[ဒါကာမြို့]]၌ "တိမ်းရှောင်သူများ ပြန်လည်လက်ခံရေး သဘောတူညီချက်" ကို နှစ်နိုင်ငံ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။၁၉၇၉ ခုနှစ် မေလ ၂၃ ရက်တွင် [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]] သည် နိုင်ငံအကြီးအကဲတစ်ဦးအနေဖြင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ သို့တရားဝင်ချစ်ကြည်ရေးခရီးစဉ် သွားရောက်ခဲ့ပြီး ခရီးစဉ်အတွင်း နှစ်နိုင်ငံ နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|first=Muhammad|last=Mahbubur Rahman|title=BCS Bangladesh Affairs|publisher=Lion Muhammad Gias Uddin|publication-date= July 2011|volume=I & II|page= 94 (Vol. II)|language=bn}}</ref> သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသတွင်း အကျိုးစီးပွားချင်းပြိုင်ဆိုင်မှုများ၊တည်ငြိမ်မှုမရှိသည့် နယ်စပ်ပြဿနာများ၊ခိုးဝင်ဘင်္ဂလီများကိစ္စ၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင်း ကာလရှည် စစ်အုပ်ချုပ်မှု နှင့် [[ဘင်္ဂလီ]]ဒုက္ခသည်အရေးကိစ္စတို့ကြောင့် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးသည် ပြန်လည် အေးစက်လာခဲ့သည်။အထူးသဖြင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၉၂ ခုနှစ်အကြားတွင် မြန်မာ [[တပ်မတော်]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်စပ်၌ အင်အားကြီးလာသော ရိုဟင်ဂျာညီညွတ်ရေးအဖွဲ့ RSO အား နှိမ်နင်းရန် [[ပြည်သာယာ စစ်ဆင်ရေး]] ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ထိုစစ်ဆင်ရေးအတွင်း ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြန်မာ တပ်မတော်က နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်ကာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် စစ်စခန်းတစ်ခုကို မတော်တဆပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ထို့ကြောင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် တပ်မတော်က လက်တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ရိုဟင်ဂျာညီညွတ်ရေးအဖွဲ့ RSO အဖွဲ့အား အကူအညီပေးခဲ့သည်။ထိုသို့ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပဋိပက္ခသည် နှစ်နိုင်ငံအကြားဆက်ဆံရေးအေးစက်သည် အထိ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Pulitzer">{{cite news|title=Bangladesh: The Plight of the Rohingya|url=http://pulitzercenter.org/reporting/bangladesh-plight-rohingya|access-date=25 September 2017|work=Pulitzer Center|date=18 September 2012|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Understanding and responding to the Rohingya crisis|url=https://reliefweb.int/report/myanmar/understanding-and-responding-rohingya-crisis|website=ReliefWeb|access-date=25 September 2017|language=en|date=27 May 2015}}</ref><ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Hodal|first1=Kate|title=Trapped inside Burma's refugee camps, the Rohingya people call for recognition|url=https://www.theguardian.com/world/2012/dec/20/burma-rohingya-muslim-refugee-camps|access-date=25 September 2017|work=The Guardian|date=20 December 2012}}</ref> == နယ်စပ်စည်းရိုးကာရံခြင်း == [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်-မြန်မာ နယ်စပ်|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် - မြန်မာ နယ်စပ်]] နယ်နိမိတ် သဘောတူညီချက် များကို ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်၊ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် တွင် တစ်ကြိမ် နှင့် ၁၉၉၈ ခုနှစ် တစ်ကြိမ် စုစုပေါင်း ၃ကြိမ် အသီးသီး ရယူခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း နယ်ခြား အမှတ်အသား မရှိသည့် နေရာက များပြားနေသည့်အတွက် မကြာခဏ ပြဿနာတက်ကြလေ့ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/news-analysis-12-17-2011-135771063/1245353.html|title=မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဆက်ဆံရေး|work=VOA|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၁ }}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် မြန်မာအစိုးရက ဘ င်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် နယ်စပ်ခြံစည်းရိုး ဆောက်လုပ်ရန်အတွက်  ၂၀၀၉- ၂၀၁၀ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်မှ စတင်၍ အဆင့် လေးဆင့်ခွဲကာ တပ်မတော် အင်ဂျင်နီယာတပ်မှ တာဝန်ယူဆောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/126625|title=နယ်စပ်ခြံစည်းရိုးခတ်ခြင်း အပါအဝင် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း လူသားချင်းစာနာမှု အကူအညီ အထောက်အပံ့ပေးရေး၊ ပြန်လည်နေရာချထားရေး၊ ဖွံ့ဖြိုးရေးစီမံကိန်း (UEHRD) သို့ ငွေကြေးလှူဒါန်းသည့် မြန်မာထိပ်တန်းကုမ္ပဏီများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးပြီး လိုအပ်ပါက ရာဇဝတ်ကြောင်းအရ အရေးယူရန် ကုလသမဂ္ဂစုံစမ်းရေးအဖွဲ့က မြန်မာအပေါ် ဘင်္ဂါလီအရေးနှင့် ပတ်သက်ပြီးဖိအားပေး ထုတ်ပြန်|work=Eleven Media Group|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၉|archive-date=30 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250530153023/https://news-eleven.com/article/126625|url-status=dead}}</ref> == နှစ်နိုင်ငံခေါင်းဆောင်များ၏ ခရီးစဉ်များ == ၂၀၀၀ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းကာလများတွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံးအမျိုးသမီးဝန်ကြီးချုပ် [[ခါလီဒါ ဇီယာ]] (Khalda Zia) က နိုင်ငံခေါင်းဆောင်အချင်းချင်း အပြန်အလှန်ခရီးစဉ်များပြုလုပ်ကာ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၇ရက်နေ့တွင် မြန်မာတပ်မတော်ခေါင်းဆောင် [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] သည် နိုင်ငံခေါင်းဆောင်အနေဖြင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ချစ်ကြည်ရေးခရီးသွားရောက်ခဲ့သည်။ အလားတူ ဝန်ကြီးချုပ် [[ခါလီဒါ ဇီယာ]] (Khalda Zia)သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက်မှ ၃၁ ရက်အထိ သုံးရက်ကြာ ချစ်ကြည်ရေးခရီးစဉ်ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကုန်သွယ်ရေး၊သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး နှင့် ဒေသတွင်းဆောင်ရွက်မှုများအတွက် သဘောတူညီချက်ချက်များ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs3/MT159.htm |title=Trade deals the highlight of Bangladeshi PM’s visit|work=Myanmar's First International Weekly Journal|access-date=30 May 2025|date=24-30 March 2003 }}</ref> ၂၀၀၃ ခုနှစ် မေလ ၂၀ရက်နေ့တွင် မြန်မာနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နိုင်ငံတို့သည် ၁၀ နှစ်အတွင်း ပထမဆုံး နယ်စပ် ဆွေးနွေးပွဲကို ဒါကာမြို့တွင်ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် လက်နက်များ မှောင်ခိုရောင်းချမှု တိုက်ဖျက်ရေး ခြေလှမ်းများ ဆောင်ရွက်ရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/a-27-a-2003-05-21-5-1-93477179/1227265.html|title=Burma And Bangladesh Open Border Talks - 2003-05-21|work=VOA|access-date=30 May 2025|date=21 May 2003 }}</ref> ၂၀၀၄ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ် [[ခင်ညွန့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်ညွန့်]] သည် ဝန်ကြီးချုပ် [[ခါလီဒါ ဇီယာ|ခါလီဒါဇီယာ]] ၏ ဖိတ်ကြားမှုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ပထမဦးဆုံးနိုင်ငံခြားခရီးစဉ်အဖြစ် သွားရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/a-27-a-2004-03-29-1-1-93482994/1228162.html|title=Burmese Prime Minister Khin Nyunt To Visit Bangladesh - 2004-03-29|work=VOA |access-date=30 May 2025|date=29 March 2004 }}</ref>ထို့နောက် [[မောင်အေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမောင်အေး]] သည် ၂၀၀၈ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၇ရက် တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ဆက်ဆံရေးတိုးမြှင့်ရေး ချစ်ကြည်ရေးခရီးစဉ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ == ဒီမိုကရေစီအသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ == မြန်မာနိုင်ငံ တွင် ဒီမိုကရေစီအသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလအတွင်း သမ္မတ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ]] စတင်တာဝန်ယူပြီးနောက်ပိုင်းတွင် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးသည် အဖုအထစ်များရှိသော်လည်း တည်ငြိမ်ခဲ့သည်။၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ရက်မှ ၇ရက်နေ့အထိ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဝန်ကြီးချုပ် [[ရှိတ်ဟာဆီနာ]] သည်မြန်မာနိုင်ငံသို့ တရားဝင်ချစ်ကြည်ရေးလာရောက်ခဲ့သည်။ထိုခရီးစဉ်အတွင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား မပြေလည်မှုများအပါအဝင် <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2011/12/111205_bangladash_burma|title=ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဝန်ကြီးချုပ် မြန်မာခရီးစဉ်|work=BBC|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၁ }}</ref>ထိုထဲ မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရေနယ်နိမိတ်ပြဿနာကဲ့သို့သော အရေးကြီးသောကိစ္စရပ်များကို ဆွေးနွေးဖြေရှင်းခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ ဆွေးနွေးမှုမတိုင်မီဖြစ်သော ၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် မြန်မာ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တို့သည် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်သတ်မှတ်ရေးပြဿနာကို [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]] [[ဟမ်းဗတ်မြို့]] ရှိ ပင်လယ်ပြင်ဥပဒေဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံးသို့ တင်သွင်းကြားနာခဲ့ကြသည်။ဤပြဿနာကို ၁၉၈၂ ခုနှစ် [[ကုလသမဂ္ဂ ပင်လယ်ဥပဒေ ကွန်ဗင်းရှင်း|ကုလသမဂ္ဂ]] [[ကုလသမဂ္ဂ ပင်လယ်ဥပဒေ ကွန်ဗင်းရှင်း|ပင်လယ်ဥပဒေ ကွန်ဗင်းရှင်း]] အရ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ၂ဝ၁၂ ခုနှစ် မတ်လ၁၄ ရက်တွင် ထိုတရားရုံးက ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခဲ့သည်။ထိုဆုံးဖြတ်ချက်အပေါ် နှစ်နိုင်ငံ နှစ်က်စလုံးက တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် စောဒကမတင်ကြဘဲ၊ ပင်လယ်ရေပိုင်နက်သတ်မှတ်ရေးပြဿနာကို ငြိမ်းငြိမ်းချမ်းချမ်း ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ကြသည်။ဤဖြေရှင်းမှုသည် မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဆက်ဆံရေး တည်တံ့မှုအတွက် အရေးပါသောအခြေခံအုတ်မြစ်တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ == ၂၀၁၂-၂၀၁၇ ရခိုင်ပြည်နယ်ပဋိပက္ခ နှင့် မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဆက်ဆံရေး == ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[၂၀၁၂ ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခ]] သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း လူမျိုးရေးနှင့်ဘာသာရေးအခြေအနေများကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ထိုအချိန်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှအစိုးရ နှင့် သတင်းမီဒီယာများက စိုးရိမ်မှုများဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၅ ရက်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများအပေါ် ဆွေးနွေးရန် ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှ အစိုးရနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရတို့အကြား နိုင်ငံတော်အဆင့် တွေ့ဆုံမှုတစ်ခုကိုပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။သို့ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံဘက်မှ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် က ထိုတွေ့ဆုံမှုကို ရွှေ့ဆိုင်းဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2012/07/02/13655.html|title=သမ္မတ၏ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ခရီးစဉ် ရွှေ့ဆိုင်း|work=The Irrawaddy|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၂ ဇူလိုင် ၂၀၁၂ }}</ref>ထိုဖြစ်စဉ်ကြောင့် နှစ်နိုင်ငံအကြား တည်ငြိမ်သည့် ဆက်ဆံရေးသည် အနည်းငယ်အေးစက်စေခဲ့ပြီး၊ထိုအချိန်မှစ၍ ပြန်လည်ယှဉ်ပြိုင်မှုများ နှင့် စွပ်စွဲမှုများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အာရကန်ရိုဟင်ဂျာကယ်ဆယ်ရေးတပ် ခေါ် အာဆာ (ARSA) အဖွဲ့က မြန်မာလုံခြုံရေးကင်းစခန်းများကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာ့တပ်မတော်ကလည်း ပြင်းထန်သော လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်၂၉ရက်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဝန်ကြီးချုပ် [[ရှိတ်ဟာဆီနာ]] ဦးဆောင်သော အစိုးရက အာဆာအဖွဲ့ကို စစ်ရေးအရ အတူတကွ တိုက်ခိုက်ရန် မြန်မာအစိုးရကို ကမ်းလှမ်းခဲ့ပြီး၊ တိမ်းရှောင်လာသော ဒုက္ခသည်အားလုံးကို မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ပို့မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။သို့သော် မြန်မာနှင့်တွဲပြီး အာဆာအဖွဲ့ကို စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော ဝန်ကြီးချုပ်ဟာဆီနာ၏ အဆိုသည် ရိုဟင်ဂျာတို့ကို ထောက်ခံသည့် ဆန္ဒပြမှုများ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မြို့ကြီးများတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အခါ မူဝါဒသည် ပြောင်းလဲလာကာ ရုပ်သိမ်းသွားခဲ့သည်။၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၂ ရက်နေ့တွင် နယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းသို့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ဝန်ကြီးချုပ် [[ရှိတ်ဟာဆီနာ]] သွားရောက်ပြီး တိမ်းရှောင်လာသူများ နေရပ်ပြန်ရေးကိစ္စအား မြန်မာအစိုးရနှင့် ညှိနှိုင်းမှုများဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://asiatimes.com/2017/09/bangladesh-holds-key-rohingya-insurgency/#|title=Bangladesh holds the key to Rohingya insurgency|work=Asia Time|access-date=30 May 2025|date=25 Sep 2017 }}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဆက်ဆံရေးကို ပိုမိုအေးစက်သွားစေခဲ့သည်။ == ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်းအခြေအနေ == [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်း မြန်မာ - ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဆက်ဆံရေးသည် တိတ်ဆိတ်သွားခဲ့သည်။၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၆ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှစ်နိုင်ငံနယ်ခြား မှတ်တိုင်များအနီးရှိ မြန်မာနယ်ခြားစောင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ စခန်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး ကျည်အချို့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နိုင်ငံဘက်ခြမ်းသို့ ကျရောက်ကာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံနယ်စပ်အနီးရှိ ပြည်သူတချို့ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ယင်းအပေါ် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ ကော့စ်ဘဇ္ဇားရှိ အမှတ်(၃၄)ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်ခြားစောင့်တပ်သို့ မြန်မာနိုင်ငံနယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့ခွဲ မှတစ်ဆင့် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီက အကြောင်းကြားစာပို့ခဲ့ပြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန အနေဖြင့်လည်း လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများနှင့်အညီ သက်ဆိုင်ရာသို့အသိပေး အကြောင်းကြားစာများ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/19518?d=1|title=မြန်မာ-ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှစ်နိုင်ငံနယ်နိမိတ် နယ်စပ်ခြံစည်းရိုးအနီးမှနေ၍ လုံခြုံရေးရဲကင်း စခန်းများအား လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် လက်နက်ကြီး ကျည်များ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံအတွင်းသို့ ကျရောက်ပေါက်ကွဲ|work=CINCDS Myanmar|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၁၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> သို့သော် ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ သံအမတ်ကြီး Dr. Md. Monwar Hossain က [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] ထံ သံအမတ်ခန့်အပ်လွှာတင်သွင်းခဲ့သည်။ဤဖြစ်ရပ်သည် နှစ်နိုင်ငံအကြား အေးစက်နေသည့် ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည်တည်ဆောက်သည့်အနေဖြင့် သတ်မှတ်နိုင် သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/43861|title=နိုင်ငံ‌တော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသံအမတ်ကြီး သံအမတ်ခန့်အပ်လွှာပေးအပ်|work=MOI Myanmar|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ }}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလဆန်းပိုင်းမှ​စပြီး ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ နှင့် နယ်နမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည့် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းဒေသများကို အာရက္ခတပ်တော် က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ထိုအချိန်မှစ၍ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ က [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] နှင့်ဆက်ဆံရေးတည်ဆောက်ခဲ့သည့်အပြင် <ref>{{cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/58272|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ သံအမတ်ကြီး H.E. Dr. Md. Monwar Hossain အား ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသန်းဆွေ လက်ခံတွေ့ဆုံ|work=MWD Webportal|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၃ မေ ၂၀၂၄ }}</ref> ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ နယ်မြေအများစုကို ကြီးစိုးထားသည့် [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA)နှင့်ပါ ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/relationship-between-banladesh-rakhine/7919072.html|title="မြန်မာစစ်ကောင်စီရော AA နဲ့ပါ ဆက်ဆံမှုရှိ" ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ကြားဖြတ်အစိုးရ|work=VOA|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၃၁ ဒီဇငဘာ ၂၀၂၄ }}</ref> ထိုအပေါ် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ က ကန့်ကွက်မှုများပြုလုပ်ခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကြားကာလအစိုးရထံသို့လည်း သံတမန်ရေးအရ ကန့်ကွက်စာပေးပို့ခဲ့သည်။ထို့နောက်တွင် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးတင်းမာလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crr7kj45wrzo|title=ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နဲ့ စစ်ကောင်စီတို့ ကြား သံတမန်ရေး တင်းမာမှုရှိနေပြီလား|work=BBC|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၂၉ မေ ၂၀၂၅ }}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလ ၂၈ရက်တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သံအမတ်ကြီး နှင့် စစ်သံမှူးတို့ကို ပြန်လည် ခေါ်ယူခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/english/national/news/bd/176445.details|title=Bangladesh recalls ambassador from Myanmar |work=banglanews24|access-date=30 May 2025|date=28 May 2025 }}</ref>ဤသို့ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အကြား ဆက်ဆံရေးသည် အေးစက်နေရာမှ တင်းမာသွားခဲ့ကြသည်။ == လေကြောင်းခရီးစဉ် == ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၇ ရက် တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် မြန်မာ လေကြောင်း ခရီးစဉ် ပြေးဆွဲရေးအတွက် နှစ်နိုင်ငံတာဝန်ရှိသူများ သဘောတူလက်မှတ် ရေး ထိုးပြီး ရန်ကုန် - ဒါကာ ခရီးစဉ် ပြေးဆွဲမှုကို စတင်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2012/01/18/4957.html|title=ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်-မြန်မာ လေကြောင်းခရီးစဉ် သဘောတူ|work=The Irrawaddy|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ }}</ref> == ကုန်သွယ်မှုအခြေအနေ == ၂၀၁၀ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းကစပြီး မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ တို့သည် ကုန်သွယ်မှုသဘောတူစာချုပ်များလက်မှတ်ရေးထိုးထားကြပြီး ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ကြသည် ။တစ်ဖက်တွင်လည်း ကမ္ဘာ့အဝတ်အထည်ဈေးကွက်၌ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ နှင့်မြန်မာနိုင်ငံတို့ သည် ပြိုင်ဘက်နိုင်ငံများအဖြစ် ရပ်တည်နေခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://commerce.gov.mm/en/article/update-news-international-trade/9553|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့ အထည်ချုပ်လုပ်ငန်းကဏ္ဍတွင် ပြိုင်ဘက်များဖြစ်လာ|work=စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၅|date=၃ မတ် ၂၀၁၆ }}</ref> == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]] [[ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်–မြန်မာ ဆက်ဆံရေး]] [[ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး]] [[ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်-မြန်မာ နယ်စပ်]] oxd6i5c1txpm44ottcnovb7bsy0u5pv 0 272751 1037630 1024931 2026-06-12T07:38:28Z Salai Rungtoi 22844 1037630 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] (ငြိမ်း) <br> [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] |name = စိုးမင်းဦး |native_name = |native_name_lang = |pronunciation = | allegiance = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |serial = |image = |image_size = |caption = |office = [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]]<br> ဥက္ကဋ္ဌ | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata = [[ညိုစော|ညိုစော]] |president= [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] {{small|(ယာယီ သမ္မတ (တာဝန်))}} |appointer= [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] |term_start = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |predecessor = [[အောင်သော်|အောင်သော်]] |successor = [[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|တင်မောင်ဝင်း]] | office1 = [[စစ်ရေးချုပ်]] | term_start1 = အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | term_end1 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | predecessor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မျိုးဇော်သိမ်း]] |successor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |majority1 = |birth_date = ၁၉၆၉ |birth_place = |party = |spouse = |children = |occupation = |alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] ၊အပါတ်စဉ်(၃၁) | allegiance = {{flag|Myanmar}} | branch = {{army|Myanmar}} | serviceyears = ၁၉၉၀ - ၂၀၂၅ | rank = [[File:Tatmadaw_Lieutenant General_Insignia_01.png|15px]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူး၊ အဆင့်၊ အဆောင်အယောင်နှင့် တံဆိပ်များ|ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] | nationality = | ethnicity = |awarded = }} '''ဦးစိုးမင်းဦး''' (၁၉၆၉ မွေးဖွား)သည် မြန်မာနိုင်ငံ ၏ ၁၄ ဦးမြောက် [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73432|title=အခြေခံပညာ ဆရာ ဆရာမများ အထူးမွမ်းမံသင်တန်းအမှတ်စဉ်(၁၀၉)သင်တန်းဆင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ }}</ref> ယင်းမတိုင်မီက သူသည် တပ်မတော် တွင် [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] အဆင့်ရှိ [[စစ်ရေးချုပ်]] ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cincds.gov.mm/node/26770|title=(၂၁) ကြိမ်မြောက်အာဆီယံတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ရန် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံးမှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး ဦးဆောင်သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသို့ထွက်ခွာ|work=CINCDS Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ }}</ref><ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/10/05/255081.html|title=စစ်တပ် ထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များ ရာထူး အပြောင်းအလဲ ပြုလုပ်|work=The Irrawaddy|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၁) ဆင်း ဖြစ်သည်။၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်ကစပြီး ဒုဗိုလ်ဘဝဖြင့် [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်]] တွင် စစ်မှုစထမ်းသည်။ရာထူးအဆင့်ဆင့် တိုးခဲ့သည်။ ယင်းနောက် သူသည် ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးဖြင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် တပ်မတော်၏ ဒုံးတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး ၏ ညွန်ကြားရေးမှူး အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ နောက်ပိုင်းတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးကာ [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-60448324|title=တပ်ထိပ်ပိုင်း အပြောင်းအရွှေ့တွေ ဘယ်လိုဖြစ်လာဖို့ရှိလဲ|work=BBC Burmese|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလဆန်းပိုင်းတွင် စစ်ရေးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးဇော်သိန်း<ref>{{cite web|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9A/|title=စစ်ရေးချုပ်ဟောင်း ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးဇော်သိန်း ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၃) ဖြစ်လာပြီး ပျော်ဘွယ်အ မတ်ဟောင်း ဦးသောင်းအေးအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြစ်လာ|work=Popular Journal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> တာဝန်မှအနားယူပြီး ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ တစ်ဦး အဖြစ် ကူးပြောင်းသွားခဲ့စဉ် ၎င်းသည် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၏ လက်အောက်ရှိ စစ်ရေးချုပ်ရုံးအကြီးအကဲ နှင့် တပ်မတော် [[စစ်ရေးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/34734|title=တပ်မတော်သူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာတက္ကသိုလ် သူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာသိပ္ပံဘွဲ့ သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၂၀)နှင့် အမျိုးသမီးသူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာသိပ္ပံဘွဲ့ သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၇)တို့မှ သင်တန်းဆင်းသင်တန်းသား၊သင်တန်းသူများအား ဆေးဝန်ထမ်းတာဝန်ခန့်အပ်ခြင်းအခမ်းအနားကျင်းပ|work=MWD Webportal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c75n6g631xwo|title=အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်တပ်ထိပ်တန်းအရာရှိကြီး ၅၀ ကျော် ဖယ်ရှားခံရ|work=BBC|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ }}</ref> သူသည် တပ်မတော် ရာထူး၊ အပြောင်းအရွေ့များကို အဓိကကိုင်တွယ်ရသော အရေးပါသည့် စစ်ရေးချုပ် တစ်ဦးအနေဖြင့် ကြည်းတပ်ကိုသာမက ရေတပ်နှင့် လေတပ်တို့၏ စစ်ရေးပိုင်းဆိုင်ရာများအား ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။ == တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၃၁ ရက် တွင် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] သည် အာဏာ(၃)ရပ်အား [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေး နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ထံ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းအပ်နှံခဲ့သည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေး နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ သည် ထိုနေ့မှာပင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ နှင့် ပြည်ထောင်စု ရုံး၊အဖွဲ့အစည်းများအား ပြန်လည် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာတွင် စစ်ရေးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး သည် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူကာ [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/73259|title=ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌနှင့်အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|work=MWD Webportal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/717490|title=စစ်ခေါင်းဆောင်ဖြုတ်လိုက်တဲ့ စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေ|work=DVB|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ }}</ref>ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ရက်နေ့အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == ရရှိသောဘွဲ့ == ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] က ၎င်းအား [[စည်သူဘွဲ့]] ချီးမြှင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2025-05/60-2025.pdf|title=စည်သူဘွဲ့ ချီးမြှင့်ခြင်း|work=SAC Office|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ }}</ref> == မိသားစုဘဝ == သူသည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ဇနီးဖြစ်သူ၏ ဖခင်မှာ ယခင် နဝတ၊နအဖ စစ်အစိုးရလက်ထက်က ထင်ရှားခဲ့သည့် စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2024/07/29/387889.html|title=ဘွဲ့ရစစ်ဗိုလ်များ ဗိုလ်ချုပ်ဖြစ်မလာတော့|work=The Irrawaddy|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{lifetime|၁၉၆၉|}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category: မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်ထောင်စုအဆင့် ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကြီးအကဲများ ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၉ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] tgddwk9848ffd7c1dieuugygqscm6es 1037631 1037630 2026-06-12T07:39:12Z Salai Rungtoi 22844 1037631 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] (ငြိမ်း) <br> [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] |name = စိုးမင်းဦး |native_name = |native_name_lang = |pronunciation = |image = |image_size = |caption = |office = [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]]<br> ဥက္ကဋ္ဌ | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata = [[ညိုစော|ညိုစော]] |president= [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] {{small|(ယာယီ သမ္မတ (တာဝန်))}} |appointer= [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] |term_start = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |predecessor = [[အောင်သော်|အောင်သော်]] |successor = [[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|တင်မောင်ဝင်း]] | office1 = [[စစ်ရေးချုပ်]] | term_start1 = အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | term_end1 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | predecessor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မျိုးဇော်သိမ်း]] |successor1 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] |majority1 = |birth_date = ၁၉၆၉ |birth_place = |party = |spouse = |children = |occupation = |alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] ၊အပါတ်စဉ်(၃၁) | allegiance = {{flag|Myanmar}} | branch = {{army|Myanmar}} | serviceyears = ၁၉၉၀ - ၂၀၂၅ | rank = [[File:Tatmadaw_Lieutenant General_Insignia_01.png|15px]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူး၊ အဆင့်၊ အဆောင်အယောင်နှင့် တံဆိပ်များ|ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] | nationality = | ethnicity = |awarded = }} '''ဦးစိုးမင်းဦး''' (၁၉၆၉ မွေးဖွား)သည် မြန်မာနိုင်ငံ ၏ ၁၄ ဦးမြောက် [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73432|title=အခြေခံပညာ ဆရာ ဆရာမများ အထူးမွမ်းမံသင်တန်းအမှတ်စဉ်(၁၀၉)သင်တန်းဆင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ }}</ref> ယင်းမတိုင်မီက သူသည် တပ်မတော် တွင် [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] အဆင့်ရှိ [[စစ်ရေးချုပ်]] ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cincds.gov.mm/node/26770|title=(၂၁) ကြိမ်မြောက်အာဆီယံတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ရန် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံးမှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး ဦးဆောင်သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသို့ထွက်ခွာ|work=CINCDS Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ }}</ref><ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/10/05/255081.html|title=စစ်တပ် ထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များ ရာထူး အပြောင်းအလဲ ပြုလုပ်|work=The Irrawaddy|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၁) ဆင်း ဖြစ်သည်။၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်ကစပြီး ဒုဗိုလ်ဘဝဖြင့် [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်]] တွင် စစ်မှုစထမ်းသည်။ရာထူးအဆင့်ဆင့် တိုးခဲ့သည်။ ယင်းနောက် သူသည် ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးဖြင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် တပ်မတော်၏ ဒုံးတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး ၏ ညွန်ကြားရေးမှူး အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ နောက်ပိုင်းတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးကာ [[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-60448324|title=တပ်ထိပ်ပိုင်း အပြောင်းအရွှေ့တွေ ဘယ်လိုဖြစ်လာဖို့ရှိလဲ|work=BBC Burmese|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ }}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလဆန်းပိုင်းတွင် စစ်ရေးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးဇော်သိန်း<ref>{{cite web|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9A/|title=စစ်ရေးချုပ်ဟောင်း ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးဇော်သိန်း ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၃) ဖြစ်လာပြီး ပျော်ဘွယ်အ မတ်ဟောင်း ဦးသောင်းအေးအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြစ်လာ|work=Popular Journal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> တာဝန်မှအနားယူပြီး ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ တစ်ဦး အဖြစ် ကူးပြောင်းသွားခဲ့စဉ် ၎င်းသည် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၏ လက်အောက်ရှိ စစ်ရေးချုပ်ရုံးအကြီးအကဲ နှင့် တပ်မတော် [[စစ်ရေးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/34734|title=တပ်မတော်သူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာတက္ကသိုလ် သူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာသိပ္ပံဘွဲ့ သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၂၀)နှင့် အမျိုးသမီးသူနာပြုနှင့်ဆေးဘက်ပညာသိပ္ပံဘွဲ့ သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၇)တို့မှ သင်တန်းဆင်းသင်တန်းသား၊သင်တန်းသူများအား ဆေးဝန်ထမ်းတာဝန်ခန့်အပ်ခြင်းအခမ်းအနားကျင်းပ|work=MWD Webportal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c75n6g631xwo|title=အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်တပ်ထိပ်တန်းအရာရှိကြီး ၅၀ ကျော် ဖယ်ရှားခံရ|work=BBC|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ }}</ref> သူသည် တပ်မတော် ရာထူး၊ အပြောင်းအရွေ့များကို အဓိကကိုင်တွယ်ရသော အရေးပါသည့် စစ်ရေးချုပ် တစ်ဦးအနေဖြင့် ကြည်းတပ်ကိုသာမက ရေတပ်နှင့် လေတပ်တို့၏ စစ်ရေးပိုင်းဆိုင်ရာများအား ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။ == တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၃၁ ရက် တွင် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] သည် အာဏာ(၃)ရပ်အား [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေး နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ထံ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းအပ်နှံခဲ့သည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေး နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ သည် ထိုနေ့မှာပင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ နှင့် ပြည်ထောင်စု ရုံး၊အဖွဲ့အစည်းများအား ပြန်လည် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာတွင် စစ်ရေးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးမင်းဦး သည် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူကာ [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/73259|title=ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌနှင့်အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|work=MWD Webportal|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/717490|title=စစ်ခေါင်းဆောင်ဖြုတ်လိုက်တဲ့ စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေ|work=DVB|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ }}</ref>ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ရက်နေ့အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == ရရှိသောဘွဲ့ == ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] က ၎င်းအား [[စည်သူဘွဲ့]] ချီးမြှင့်သည်။<ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2025-05/60-2025.pdf|title=စည်သူဘွဲ့ ချီးမြှင့်ခြင်း|work=SAC Office|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ }}</ref> == မိသားစုဘဝ == သူသည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ဇနီးဖြစ်သူ၏ ဖခင်မှာ ယခင် နဝတ၊နအဖ စစ်အစိုးရလက်ထက်က ထင်ရှားခဲ့သည့် စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးချုပ် ပြည့်စုံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2024/07/29/387889.html|title=ဘွဲ့ရစစ်ဗိုလ်များ ဗိုလ်ချုပ်ဖြစ်မလာတော့|work=The Irrawaddy|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{lifetime|၁၉၆၉|}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category: မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်ထောင်စုအဆင့် ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကြီးအကဲများ ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၆၉ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] pwga4crb66tp9uwoujge7k5vux3g72c 0 273969 1037640 1037336 2026-06-12T09:00:54Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037640 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name= စိုးထက် |honorific prefix= ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး (ငြိမ်း)၊ ဦး |office= [[ချင်းပြည်သစ်ကွန်ဂရက်ပါတီ]]<br> ဥက္ကဋ္ဌ |party=* [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] (ယခင်) *[[ချင်းပြည်သစ်ကွန်ဂရက်ပါတီ]] (ယခု) |alma_mater=* [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] * တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း(မှော်ဘီ) |term_start= ၁၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |office1 = [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ချင်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]<br> စည်ပင်သာယာရေး၊ လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီး |term_start1= ၂၅ မေ ၂၀၁၈ |term_end1= ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor1 = ဆလိုင်းအိုက်ဇက်ခင် |successor1 = မရှိ |1blankname1 = ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် |1namedata1 = [[ဆလိုင်းလျန်လွယ်]] |office2 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်|အမျိုးသားလွှတ်တော်ရုံး]]<br> ဒုတိယညွန်ကြားရေးမှူးချုပ် |term_start2= ၁၀ ဧပြီ ၂၀၁၃ |term_end2= ၂၄ မေ ၂၀၁၈ |predecessor2 = ဆလိုင်းအိုက်ဇက်ခင် |successor2 = မရှိ |rank= ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |branch={{army|Myanmar}} |serviceyears=၁၉၈၅-၂၀၁၃ |birth_date={{birth date and age|df=yes|1960|3|22}} |birth_place= [[ပလက်ဝမြို့]]၊[[ချင်းပြည်နယ်]] |parents = [[ထပ်လိုင်း|ဦးထပ်လိုင်း]] + ပန်ယို့ }} '''ဦးစိုးထက် (ခ) ဆလိုင်းမဲလု''' (၂၂ မတ် ၁၉၆၀ မွေးဖွား) သည် [[ချင်းလူမျိုး]] အငြိမ်းစား စစ်မှုထမ်းတစ်ဦး ဖြစ်သည်။အထင်ကရ ချင်းနိုင်ငံရေးသမား [[ထပ်လိုင်း|ဦးထပ်လိုင်း]] ၏ သားတစ်ဦးလည်းဖြစ်ပြီး၊ဒုတိယအကြိမ် [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ချင်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]] တွင် စည်ပင်သာယာရေး၊လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီး အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/6686|title=ချင်းပြည်နယ် စည်ပင်သာယာရေး၊ လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီး ဦးစိုးထက် ကျီခါးမြို့ ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးလုပ်ငန်းများ ကြည့်ရှုစစ်ဆေး|work=MOI Myanmar|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}</ref>သူသည် လက်ရှိတွင် [[ချင်းပြည်သစ်ကွန်ဂရက်ပါတီ]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://chinworld.org/2025/08/%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bd%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%82%e1%80%9b%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%ab-4/|title=ချင်းပြည်သစ်ကွန်ဂရက်ပါတီ(NCC)ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးဟောင်းဦးစိုးထက်မှတာဝန်ယူ၊ချင်းပါတီကို NLD နဲ့ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားလှယ်ဟောင်းများက ဦးဆောင်|work=Chin World|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}</ref> == ငယ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး == သီရိပျံချီ [[ထပ်လိုင်း|ဦးထပ်လိုင်း]] (နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ပထမအဆင့်) နှင့် ဒေါ်ပန်ယို့တို့မှ ၎င်းအား ၁၉၆၀ ခုနှစ်၊ မတ် ၂၂ ရက်တွင် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ပလက်ဝမြို့]]၊ ရိက္ခာရပ်ကွက်၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။မွေးချင်း ၈ ဦး အနက် စတုတ္ထမြောက်သား ဖြစ်သည်။ချင်းနာမည်မှာ [[ဆလိုင်း]]မဲလု ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်အခါက ပညာရေးကို [[ပလက်ဝမြို့]] အ.ထ.က ကျောင်းတွင် သင်ကြားခဲ့ပြီး၊ (၉)တန်း အရောက်တွင် [[စစ်တွေမြို့]] အ.ထ.က(၄) သို့ ပြောင်းရွှေ့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်တွေမြို့ စာစစ်ဌာမှ ဆယ်တန်းအောင်မြင်ပြီး၊တက္ကသိုလ် ပထမနှစ် နှင့် ဒုတိယနှစ် တို့ကို စစ်တွေဒေသကောလိပ် တွင် လည်းကောင်း၊ တတိယနှစ်ကို လှိုင်နယ်မြေရှိ အမှတ်(၂)ဒေသကောလိပ်တွင်လည်းကောင်း တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မှ B.Sc(Zoology) ဘွဲ့ ရရှိခဲ့သည်။ထို့နောက် သူသည် ၂ နှစ်ခန့် မူလတန်းပြဆရာ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ၁၉၈၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၂၀ ရက် တွင် တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း (မှော်ဘီ) ၌ ဖွင့်လှစ်သည့် ဘွဲ့ရဗိုလ်လောင်းသင်တန်း အပတ်စဉ်(၆၈)ကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ ခုနှစ် မေ ၃၁ ရက် တွင် ဗိုလ်သင်တန်းဆင်းပြီးနောက် စစ်မှုစထမ်းသည်။သူသည် စစ်မှု ထမ်းစဉ် ဗိုလ်မဲလု အမည်ဖြင့် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်စခန်းတစ်ခု ဖြစ်သည့် ပါချီးစခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲ အတွင်း ထူးချွန်စွာ ပါဝင်နိုင်ခဲ့သည့်အတွက် ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၄ ရက် လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် သူရဲကောင်းမှတ်တမ်းဝင် လက်မှတ် နှင့် တံဆိပ် ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://zalen.info/%E1%80%9C%E1%80%85%E1%80%B9%E1%80%9C%E1%80%95%E1%80%B9%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%B9%E1%81%BE%E1%80%80%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%80%E1%80%B9/|title=လစ်လပ်ဝန်ကြီးနေရာအတွက် ချင်းပြည်နယ်အစိုးရကအဆိုပြုထားသော ဦးစိုးထက်ရဲ့ ကိုယ်ရေးအကျဉ်းချုပ်|work=Zalen Media|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၄ မေ ၂၀၁၈}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် အရောက်တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး အဆင့်ဖြင့် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၊ [[အမှတ်(၂)တပ်မတော်ဆေးရုံကြီး (ခုတင်-၁၀၀၀)|အမှတ်(၂) တပ်မတော်ဆေးရုံကြီး(ခုတင်-၁၀၀၀)]]၌ ဆေးတပ် တပ်မှူး၊ [[တပ်ကုန်းမြို့နယ်|တပ်ကုန်း]]တပ်နယ်မှူး၊ [[ဇေယျာသီရိမြို့နယ်|ဇေယျသီရိ]]တပ်နယ်မှူး အစရှိသည့် ရာထူးတာဝန်များဖြင့် နေပြည်တော် တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == ဝန်ထမ်းဘဝ == ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၀ ရက် တွင် စစ်တပ်မှ အငြိမ်းစားယူပြီး အမျိုးသားလွှတ်တော်ရုံး၊စီမံ၊ ဘဏ္ဍာ၊ ကျန်းမာရေးဌာန ၏ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ တွင် အမျိုးသားလွှတ်တော်ရုံး၊ ဥပဒေပြုဌာနကြီး သို့ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် ဆက်လက် ပြောင်းရွှေ့တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မေလထဲ တွင် အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ သူသည် နေပြည်တော်၌ ကျင်းပသည့် (၆၅)နှစ်မြောက် [[ချင်းအမျိုးသားနေ့]] မှစပြီး ချင်းအမျိုးသားနေ့ကျင်းပရေးကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.burmalibrary.org/docs21/21.Feb_.15_km.pdf|title=၆၇ နှစ်မြောက် ချင်းအမျိုးသားနေ့ နေပြည်တော်တွင် ကျင်းပ|work=၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက် နေ့ထုတ်၊ကြေးမုံသတင်းစာ၊စာမျက်နှာ(၃)|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၅}}</ref> == ပြည်နယ်ဝန်ကြီးဘဝ == [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ချင်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ စည်ပင်သာယာရေး ၊ လျှပ်စစ် နှင့် စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီး ဆလိုင်းအိုက်ဇက်ခင် သည် ၎င်း၏ ဆန္ဒအရ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မေ ၁၇ ရက် တွင် ဝန်ကြီးရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44165299|title=ချင်းဝန်ကြီး ဆလိုင်းအိုက်ဇက်ခင် နုတ်ထွက်|work=BBC|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၈ မေ ၂၀၁၈}}</ref>ထို့နောက် လစ်လပ်နေသည့် ဝန်ကြီးနေရာအတွက် ဦးစိုးထက် ကို ချင်းပြည်နယ်အစိုးရက အဆိုပြုတင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44255513|title=ကန့်ကွက်တဲ့ကြားက တပ်ထွက်ကို ချင်းဝန်ကြီးခန့်|work=BBC|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၅ မေ ၂၀၁၈}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မေ ၂၅ ရက် တွင် ကျင်းပသည့် ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တွင် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးဇိုဘွဲ သည် လစ်လပ်ဝန်ကြီးနေရာအတွက် ဦးစိုးထက် အမည်အား တင်သွင်းခဲ့ရာ ပလက်ဝ ၊ ကန်ပက်လက် ၊ တွန်းဇံ အစရှိသည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အချို့က ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်သည့် အနေဖြင့် ခန်းမထဲမှထွက်ခွာကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/new-chin-municipal-minister-elected-face-against-objection-/4409609.html|title=ချင်းပြည်နယ် စည်ပင်ဝန်ကြီးသစ် ခန့်အပ်မှု ကန့်ကွက်မှုတွေနဲ့ကြုံ|work=VOA|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၅ မေ ၂၀၁၈}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/57720|title=ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော်၌ လစ်လပ်ဝန်ကြီးနေရာ အစားထိုးခန့်အပ်ရန်အတွက် အမျိုးသားလွှတ်တော်ရုံး ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အား အမည်စာရင်းတင်သွင်းမှုကို ကျေနပ်မှုမရှိ၍ NLD ပါတီဝင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အချို့ အစည်းအဝေးခန်းမမှ ထွက်ခွာ|work=Eleven Media Group|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၆ မေ ၂၀၁၈|archive-date=12 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912212304/https://news-eleven.com/news/57720|url-status=dead}}</ref>သို့သော် ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော်သည် ဦးစိုးထက် အား ချင်းပြည်နယ် စည်ပင်သာယာရေး ၊ လျှပ်စစ်နှင့် စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီးအဖြစ် အတည်ပြုခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးကလည်း ၎င်းအား ပြည်နယ်ဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးကြောင်း ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊မေ ၂၅ ရက်စွဲ ဖြင့် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။သူသည် ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် နေ့အထိ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ === သေနတ်ပစ်ခတ်ခံရခြင်း === ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊စက်တင်ဘာ ၉ ရက် တွင် ပလက်ဝမြို့နယ်၊ ကုလားတန်မြစ်ကြောင်းအတွင်း ဦးစိုးထက် လိုက်ပါလာသည့် စက်လှေ သည် [[အာရက္ခတပ်တော်|ရက္ခိုင့်တပ်တော်]] AA ၏ ချောင်းမြောင်းပစ်ခတ်ခြင်း ကို ခံခဲ့ရသည်။ပစ်ခတ်ခံရသည့် စက်လှေပေါ်တွင် ဦးစိုးထက်နှင့်အတူ ညွှန်ကြားရေးမှူးရာထူးရှိ အစိုးရဝန်ထမ်း ၃ ဦးခန့် ပါဝင်ပြီး တစ်စုံတစ်ရာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှု မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/4464/|title=ပလက်ဝတွင် ချင်းစည်ပင်ဝန်ကြီးဦးစိုးထက် လိုက်ပါလာသည့်စက်လှေ ပစ်ခတ်ခံရ|work=Myanmar Now|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/interview/minister-soehtet-interview-09142020064121.html|title=မဲဆွယ်ခရီးမှာ ပစ်ခတ်ခံရတဲ့ ဝန်ကြီး ဦးစိုးထက်နဲ့ ဆက်သွယ်မေးမြန်းချက်|work=RFA|access-date=၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2020/09/10/229637.html|title=ချင်းစည်ပင်ဝန်ကြီးနှင့် အဖွဲ့ ပစ်ခတ်ခံရသဖြင့် ပလက်ဝမှ မပြန်နိုင်သေး|work=The Irrawaddy|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> == ရွေးကောက်ခံအမတ်ဘဝ == ဦးစိုးထက် သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီ ကိုယ်စားပြု၍ ၎င်း၏ ပထမဆုံးရွေးကောက်ပွဲကို ချင်းပြည်နယ်၊ ပလက်ဝမဲဆန္ဒနယ် အမှတ် -၁ မှ ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.dvb.no/post/423470|title=ရွေးကောက်ပွဲအနိုင်ရကိုယ်စားလှယ် ၁၁၁ ဦးအမည်စာရင်း ကော်မရှင်အတည်ပြုထုတ်ပြန်|work=DVB|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref>ပြိုင်ဘက် ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ (USDP) ၊ ချင်းအမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ပါတီ (CNLD)၊ ခူမီး(ခမီး) အမျိုးသားပါတီ နှင့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ တို့မှ ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများအား အနိုင်ရခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/election-2020/2020/11/09/233090.html|title=ပလက်ဝတွင်လည်း NLD အနိုင်ရ|work=The Irrawaddy|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> == ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရခြင်း == [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းပြီး]]နောက် သူသည် အခြားသော တိုင်းဒေသကြီး နှင့် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့များ နည်းတူ ထိန်းသိမ်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၂၇ ရက် တွင် ပြန်လည် လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/chin-mp-u-soe-htet-arrested-02052021022837.html|title=ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီး ဦးစိုးထက် အပါအဝင် လေးဦး ပြန်မလွှတ်သေး|work=RFA|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.bnionline.net/en/node/79181|title=ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးငါးဦး ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့သော်လည်း ပြည်နယ်ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်အဖွဲ့ဝင် ၂၀ ကျော်ကို ဆက်လက်ဖမ်းဆီးထား|work=BNI|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/chin-state-government-parliament-election-commission/5793753.html|title=ချင်းပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဝင်တွေနဲ့ လွှတ်တော်ခေါင်းဆောင်တွေ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်း|work=VOA|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}</ref> == ပါတီသစ်တည်ထောင်ခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၆ နေ့တွင် ပါတီတည်ထောင်ခွင့် ရရှိခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါတီမှတ်ပုံတင်ခွင့် ရရှိခဲ့သည့် [[ချင်းပြည်သစ်ကွန်ဂရက်ပါတီ]]ကို သူက ဦးဆောင်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://khumimediagroup.com/2025/08/28/ncc-%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C-%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/?fbclid=IwY2xjawMdTUZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFnMFd2OWlUaklXdThwOGp5AR7dIEe_efrZL_7UljEGhDm6IHSe1nH0-AXi0-JSq0-PhhpR_ytKZv6pxispCg_aem_U54-n4HOQKn3ToQDRowmJQ|title=NCC ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးဟောင်း ဦးစိုးထက်မှ တာဝန်ယူ|work=ခူမီးမီဒီယာ|access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|archive-date=12 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912215940/https://khumimediagroup.com/2025/08/28/ncc-%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C-%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/?fbclid=IwY2xjawMdTUZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFnMFd2OWlUaklXdThwOGp5AR7dIEe_efrZL_7UljEGhDm6IHSe1nH0-AXi0-JSq0-PhhpR_ytKZv6pxispCg_aem_U54-n4HOQKn3ToQDRowmJQ|url-status=dead}}</ref> == NLDပါတီကထုတ်ပယ်ခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊စက်တင်ဘာ ၁ ရက် တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်၊ဗဟိုအလုပ်ကော်မတီ သည် ပါတီ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် (၈/၂၀၂၅) ဖြင့် ၎င်းအား အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် မှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း စာထုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c78z2l0w82xt?fbclid=IwY2xjawMiRINleHRuA2FlbQIxMABicmlkETE1a3hPMU9HUkt1TWl4MlhIAR7oNgseTMggnyMhNzntyrWCgVNFWzhZUmyFGmlqZge3tEgFcn_BEDDAg-B92w_aem_00JP1w4nxFJDzBq0sYSOhw|title=ပါတီထောင်ပြီး စစ်တပ်ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ပြိုင်မယ့် NLD အမတ်ကို ပါတီကနေ ထုတ်ပယ်|work=BBC|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးစိုးထက် သည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ဇနီးဖြစ်သူမှာ [[အမှတ်(၂)တပ်မတော်ဆေးရုံကြီး (ခုတင်-၁၀၀၀)|အမှတ်(၂) တပ်မတော်ဆေးရုံကြီး(ခုတင် ၁၀၀၀)]]၊ကုသမှုဌာနကြီးမှူး စစ်ဘက်ဆရာဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီး ဒေါက်တာသန်းသန်းရီ ဖြစ်ပြီး၊ သားမောင်ကျော်မင်းထက်နှင့် သမီး မမြသဉ္ဇာထက်တို့ကို ထွန်းကားခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၆၀|}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်မှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] qwx7sztdhssh40gr9yash6jdkqnyjlc 0 275583 1037481 950336 2026-06-11T12:14:17Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037481 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ပြည့်ပြည့် | image = | caption = | native_name = | native_name_lang = | years_active = | nationality = | occupation = ကလေးသရုပ်ဆောင် | height = {{height|ft=|in=}} | partner = | other_names = | parents = ပြည့်ဖြိုးကျော် (အဖေ)<br/>အေးနွယ်နွယ်သိန်း (အမေ) | alma_mater = | birth_name = ပြည့်ဖူးမြင့် | birth_place = [[ရန်ကုန်]]၊ မြန်မာ | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|2009|8|1}} | awards = အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆု (Asian Academy Creative Award 2019) }} '''ပြည့်ပြည့်''' (၁ ဩဂုတ် ၂၀၀၉ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကလေးသရုပ်‌ဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူမသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ပို့ဆုအတွက် Asian Academy Creative Award ကို [[လိပ်ပြာစံအိမ်]] ဇာတ်ကားဖြင့် ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=All The Winners From The 2019 Asian Academy Creative Awards|url=https://www.eonline.com/ap/news/1100091/2019-asian-academy-creative-awards-winners-the-complete-list|work=E! Online|date=8 December 2019|language=en|archive-date=|archivedate=|archive-url=}}</ref> သူမသည် ကလေးသရုပ်ဆောင်အဖြစ် ရုပ်ရှင်ကား ပေါင်း၂၀ ကျော် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Pyae|url=https://7day.news/story/172954|work=[[7Day News]]|date=7 December 2019|language=my|archive-date=16 December 2019|archivedate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023246/https://7day.news/story/172954|access-date=26 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|title=ကလေးသရုပ်ဆောင် ပြည့်ပြည့်နှင့် တွေ့ဆုံခြင်း|url=https://news-eleven.com/entertainment/57075|work=Eleven Media Group|date=22 May 2018|language=my|archive-date=16 December 2019|archivedate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023234/https://news-eleven.com/entertainment/57075|access-date=26 September 2025|url-status=dead}}</ref><ref name="a">{{Cite web|title=ဟစ်တိုင်ဇာတ်ကားမှာ ကလေးသရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်မယ့် ပြည့်ပြည့်|url=https://www.kumudranews.com/news-29116|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023237/https://www.kumudranews.com/news-29116|archive-date=December 16, 2019|work=Kumudra|date=14 July 2018|language=my}}</ref><ref name="c">{{Cite web|title=နိုင်ငံတကာပွဲမှာ "အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး ဇာတ်ပို့ဆု" ရရှိခဲ့တဲ့ ကလေးသရုပ်ဆောင် ပြည့်ပြည့်|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2019/12/08/210181.html|work=[[The Irrawaddy]]|date=8 December 2019|language=my}}</ref> == ဆုများနှင့်ဆန်ကာတင်စာရင်းများ == {| class="wikitable sortable" !တစ်နှစ် ! ဆု ! အမျိုးအစား ! ဆန်ကာတင်ဇာတ်ကားများ ! ရလဒ် |- | ၂၀၁၆ | ဒုတိယအကြိမ်‌မြောက် Myanmar Youth MicroFilm | အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင်ဆု | A letter to Mom |{{Won}} |- | ၂၀၁၇ | သတ္တမအကြိမ်မြောက် [[ဝဿန်ရုပ်ရှင်ပွဲတော်]] | အကောင်းဆုံးသရုပ်ဆောင်ဆု | OK, I'm fine |{{Won}} |- | ၂၀၁၉ | Asian Academy Creative ဆု | အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီး ဇာတ်ပို့ဆု | ''[[လိပ်ပြာစံအိမ်]] '' |{{Won}} |- |} == ရိုက်ကူးထားသောရုပ်ရှင်များ == === ရုပ်ရှင် === * ''ကမ္ဘာနှစ်ထပ်'' (၂၀၁၉) <ref>{{Cite web|title=Pyae Pyae actress|url=https://m.imdb.com/name/nm10694144/filmotype/actress|work=IMDB|language=my|archive-date=2019-12-20|archivedate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220045330/https://m.imdb.com/name/nm10694144/filmotype/actress}}</ref> * ''[[လိပ်ပြာစံအိမ်|The Only Mom]]'' (လိပ်ပြာစံအိမ်) (၂၀၁၉) * ''ဟစ်တိုင်'' (၂၀၁၉) * ''[[ကြောက်ကြောက်ကြောက် ၂]]'' (၂၀၁၉) * === ဇာတ်လမ်းတိုများ === * ''အမေ့ဆီ စာတစ်စောင်'' (၂၀၁၆) * ''အိုကေ၊ ငါအဆင်ပြေပါတယ်'' (၂၀၁၇) == ကိုးကား == {{Reflist}}{{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၀၉ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] mitsd0thru6fxk3fi33eld70tjjhfcf 3 276515 1037587 951878 2026-06-12T04:17:06Z Mfield 138184 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Bevvie Irubia]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:TavinMK]] သို့ Mfieldက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Bevvie Irubia|Bevvie Irubia]]" ကို "[[Special:CentralAuth/TavinMK|TavinMK]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 951878 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Bevvie Irubia ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၃၆၊ ၁၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ (UTC) ma2xge7v9yqxi6e3k44jfa5pf3jub1b 0 278268 1037576 1027355 2026-06-12T03:43:49Z Zawzawaungthwin 100038 မွေးသက္ကရာဇ် ထည့်သွင်း 1037576 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = မျိုးအောင် | native_name = | native_name_lang = | honorific-suffix = | image = Myo Aung, Chief Minister of Mandalay Region (March 2026).jpg | image_size = | alt = | caption = မျိုးအောင်၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ) | office = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်]] | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end = |appointer= [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = ''ကိုယ်တိုင်'' | successor = |office1= |term_start1= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |appointer1=[[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata1 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |predecessor1= ''ကိုယ်တိုင်'' | successor1 = ''ကိုယ်တိုင်'' |office2= |term_start2= ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |term_end2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |appointer2=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] | 1blankname2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata2 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) <br>[[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |predecessor2= [[မောင်ကို (ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ)|မောင်ကို]] | successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' | office3 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency3 = [[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]] <br> မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၁) | majority3 = မဲ ၃၃၅၁၀ <br>{{small|(၃၉.၄၀ ရာခိုင်နှုန်း)}} <ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=07_01_2026_S_D%20FPTP.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=6071&token=aea7ea10deea304a81f619a174d9379fe4ef8950cace98a46916b06ab5f2f08b268a48c92aec388483c0ff2c5796968034eec034ca84d8daf043cf80d0607fd6|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၁)တိုင်းဒေသကြီး(သို့)ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၇ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၂၆}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> | term_start3 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end3 = | predecessor3 = ဒေါက်တာ [[ညီမင်းဟန်]] <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | successor3 = |office4= [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] <br> သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး |predecessor4= ကောင်စီစတင် |termstart4= ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |termend4= ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |appointer4=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |successor4= ရွှေဇင် | 1blankname4 = သမ္မတ | 1namedata4 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1958|10|30}} | birth_place = နန်းမြို့၊[[မန္တလေးမြို့]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | citizenship = | nationality = | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | spouse = မမ | children = သမီး(၂)ဦး | parents = တင်လှ (ဖခင်) | residence = | education = | cabinet = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] | alma_mater = [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်]] | occupation = | profession = | known_for = | awards = <!-- For civilian awards - appears as "Awards" if |mawards= is not set --> |honorific prefix=[[သီရိပျံချီ]]၊ ဦး}} '''ဦးမျိုးအောင်''' (၁၉၅၈ မွေးဖွား) သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] ဖြစ်သည်။ယင်းမတိုင်မီက သူသည် တိုင်းအစိုးရအဖွဲ့၏ သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး ဖြစ်ခဲ့သည့်အပြင်၊ မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့ တွင် နိုင်ငံဝန်ထမ်းအဖြစ် ကာလရှည်ဖြတ်သန်းခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဦးမျိုးအောင် – မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် |url=https://mandalayregion.hluttaw.mm/?representative=%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bb%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba |access-date=2026-06-12 |language=en-US}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး == [[မန္တလေးမြို့]]၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်သား ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့မှပင် ၁၀တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဒေသကောလိပ် ၂နှစ်တက်ပြီး၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်]] သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်ကာ အင်ဂျင်နီယာဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ == အရာထမ်းဘဝ == [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]၊ ရေပေးဝေရေးစီမံကိန်း၌ မြို့ပြအင်ဂျင်နီယာရာထူးဖြင့် ၁၉၈၃ခုနှစ်မှစတင် အလုပ်ဝင်ပြီး နိုင်ငံဝန်ထမ်းဘဝကို စတင်ခဲ့သည်။ သူသည် လမ်းတံတားဌာန ဌာနမှူး၊ အဆောက်အအုံနှင့်ကုန်ရုံဌာန ဌာနမှူးစသည့် ရာထူးတာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ခုနှစ် တွင် သက်ပြည့် ပင်စင်ယူခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဘဝ == ၂၀၂၁ခုနှစ် ဩဂုတ်လ၁ ရက် တွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] ၏ သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။ တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးမောင်ကို နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရချိန်၊သူသည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/246138|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးအောင် အောင်မြေသာစံမြို့နယ် ဒေါနဘွားရပ်ကွက် အောင်ရတနာ(မုန်တိုင်) ဓမ္မာရုံကြီးတွင် ပြည်သူလူထုနှင့် တွေ့ဆုံ|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၅}}</ref> တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ၂၀၂၃ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက်မှ စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရင်း၊ ၂၀၂၅ ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ရက်တွင် ကျင်းပမည့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]၌ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]အား ကိုယ်စားပြုပြီး အောင်မြေသာစံမြို့နယ် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း(FPTP)အဖြစ် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ရန် စာရင်းတင်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/307511|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်မဲဆန္ဒနယ်တွင် ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီမှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မည့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)တေဇကျော်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးအောင် မဲဆွယ်စည်းရုံးမှုပြုလုပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၂၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref>ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရပြီး တိုင်းလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက်တွင် ကျင်းပသည့် တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ၌ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသူက ၎င်းအား တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အဆိုပြုတင်သွင်းခဲ့ရာ ကန့်ကွက်သူမရှိ၍ အတည်ပြု ခန့်အပ်ခံရသည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇  ရက်နေ့တွင် စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ဖြစ်သည့် [[သီရိပျံချီဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၀ / ၂၀၂၅ |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/69027 |accessdate=17 August 2025 |publisher=Ministry of Information}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၅၈| | }}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] bacbu2mlivsufdrfvuxh1rejibw07yc 1037577 1037576 2026-06-12T03:44:29Z Zawzawaungthwin 100038 ၃၀ အောက်တိုဘာ 1037577 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = မျိုးအောင် | native_name = | native_name_lang = | honorific-suffix = | image = Myo Aung, Chief Minister of Mandalay Region (March 2026).jpg | image_size = | alt = | caption = မျိုးအောင်၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် (၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ) | office = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်]] | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end = |appointer= [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = ''ကိုယ်တိုင်'' | successor = |office1= |term_start1= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |appointer1=[[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata1 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |predecessor1= ''ကိုယ်တိုင်'' | successor1 = ''ကိုယ်တိုင်'' |office2= |term_start2= ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |term_end2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |appointer2=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] | 1blankname2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata2 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) <br>[[မင်းအောင်လှိုင်]] (ယာယီ-တာဝန်) |predecessor2= [[မောင်ကို (ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ)|မောင်ကို]] | successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' | office3 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency3 = [[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]] <br> မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၁) | majority3 = မဲ ၃၃၅၁၀ <br>{{small|(၃၉.၄၀ ရာခိုင်နှုန်း)}} <ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=07_01_2026_S_D%20FPTP.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=6071&token=aea7ea10deea304a81f619a174d9379fe4ef8950cace98a46916b06ab5f2f08b268a48c92aec388483c0ff2c5796968034eec034ca84d8daf043cf80d0607fd6|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၁)တိုင်းဒေသကြီး(သို့)ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၇ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၂၆}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> | term_start3 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end3 = | predecessor3 = ဒေါက်တာ [[ညီမင်းဟန်]] <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | successor3 = |office4= [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] <br> သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး |predecessor4= ကောင်စီစတင် |termstart4= ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |termend4= ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |appointer4=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |successor4= ရွှေဇင် | 1blankname4 = သမ္မတ | 1namedata4 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1958|10|30}} | birth_place = နန်းမြို့၊[[မန္တလေးမြို့]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | citizenship = | nationality = | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | spouse = မမ | children = သမီး(၂)ဦး | parents = တင်လှ (ဖခင်) | residence = | education = | cabinet = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] | alma_mater = [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်]] | occupation = | profession = | known_for = | awards = <!-- For civilian awards - appears as "Awards" if |mawards= is not set --> |honorific prefix=[[သီရိပျံချီ]]၊ ဦး}} '''ဦးမျိုးအောင်''' (၃၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၅၈ မွေးဖွား) သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] ဖြစ်သည်။ယင်းမတိုင်မီက သူသည် တိုင်းအစိုးရအဖွဲ့၏ သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး ဖြစ်ခဲ့သည့်အပြင်၊ မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးအဖွဲ့ တွင် နိုင်ငံဝန်ထမ်းအဖြစ် ကာလရှည်ဖြတ်သန်းခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဦးမျိုးအောင် – မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် |url=https://mandalayregion.hluttaw.mm/?representative=%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bb%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba |access-date=2026-06-12 |language=en-US}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး == [[မန္တလေးမြို့]]၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်သား ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့မှပင် ၁၀တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဒေသကောလိပ် ၂နှစ်တက်ပြီး၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်]] သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်ကာ အင်ဂျင်နီယာဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ == အရာထမ်းဘဝ == [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]၊ ရေပေးဝေရေးစီမံကိန်း၌ မြို့ပြအင်ဂျင်နီယာရာထူးဖြင့် ၁၉၈၃ခုနှစ်မှစတင် အလုပ်ဝင်ပြီး နိုင်ငံဝန်ထမ်းဘဝကို စတင်ခဲ့သည်။ သူသည် လမ်းတံတားဌာန ဌာနမှူး၊ အဆောက်အအုံနှင့်ကုန်ရုံဌာန ဌာနမှူးစသည့် ရာထူးတာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ခုနှစ် တွင် သက်ပြည့် ပင်စင်ယူခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးဘဝ == ၂၀၂၁ခုနှစ် ဩဂုတ်လ၁ ရက် တွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] ၏ သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။ တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးမောင်ကို နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရချိန်၊သူသည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ဆက်ခံခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/246138|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးအောင် အောင်မြေသာစံမြို့နယ် ဒေါနဘွားရပ်ကွက် အောင်ရတနာ(မုန်တိုင်) ဓမ္မာရုံကြီးတွင် ပြည်သူလူထုနှင့် တွေ့ဆုံ|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၅}}</ref> တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ၂၀၂၃ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက်မှ စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရင်း၊ ၂၀၂၅ ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ရက်တွင် ကျင်းပမည့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]၌ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]အား ကိုယ်စားပြုပြီး အောင်မြေသာစံမြို့နယ် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း(FPTP)အဖြစ် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ရန် စာရင်းတင်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/307511|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်မဲဆန္ဒနယ်တွင် ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီမှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မည့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)တေဇကျော်နှင့် မန္တလေးတိုင်းဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးအောင် မဲဆွယ်စည်းရုံးမှုပြုလုပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၂၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref>ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရပြီး တိုင်းလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက်တွင် ကျင်းပသည့် တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ၌ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသူက ၎င်းအား တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အဆိုပြုတင်သွင်းခဲ့ရာ ကန့်ကွက်သူမရှိ၍ အတည်ပြု ခန့်အပ်ခံရသည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇  ရက်နေ့တွင် စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ဖြစ်သည့် [[သီရိပျံချီဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၀ / ၂၀၂၅ |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/69027 |accessdate=17 August 2025 |publisher=Ministry of Information}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၅၈| | }}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] g7g34b0gsyd9bd0llcqmy0qlggmkvec 14 279845 1037551 1034925 2026-06-12T01:49:21Z Salai Rungtoi 22844 1037551 wikitext text/x-wiki {{Category main article}}{{year by category|m=၂|c=၀|d=၂|y=၆|cat=ကွယ်လွန်သူများ|sortkey=ကွယ်လွန်သူများ|parent=နှစ်အလိုက်ကွယ်လွန်သူများ|subcat=}} {{CategoryTOC}} [[Category:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ် ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ် ကွယ်လွန်သူများ] 9aoxgib84h173e5ltobmvaftnmmf0gz 0 280044 1037608 1037235 2026-06-12T07:08:49Z Salai Rungtoi 22844 /* ကွယ်လွန်သူများ */ 1037608 wikitext text/x-wiki {{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}}{{Year nav|2026}} {{Year article header|2026}} == ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်ရပ်များ == * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] * [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]] * [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]] * [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]သက်တမ်း * [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]သက်တမ်း == အဓိက ဖြစ်ရပ်များ == === ဇန်နဝါရီ === * [[၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[ယူရို|ယူရိုငွေကြေး]]ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ယူရိုဇုန်၏ ၂၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite press release|title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|date=July 8, 2025|publisher=Council of the European Union|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> * [[၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA)]]က မြန်မာနိုင်ငံက ခွဲထွက်ပြီး ကော်သူးလေသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ကော်သူးလေနိုင်ငံသစ် ကြေညာ၊ သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်စောနယ်ဒါးမြ တာဝန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/740655 |access-date=8 Jan 2026 |website=DVB}}</ref> * [[၉ ဇန်နဝါရီ]] - မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]တို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်မှစတင်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြား သံအမတ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် သံတမန်အဆက်အသွယ် ထူထောင်ကြသည်။ ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၁၂၇) နိုင်ငံမြောက် သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaanng-chiumaaliiyaaphkdrysmmttniungngnttiuakaa |url-status=live |access-date=၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |website=Myanmar Digital News}}</ref> * [[၁၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၂) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၁၀၀ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂) ကျင်းပပြီးစီး |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2611131/ |access-date=2026-02-28 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=■ ရွေးကောက်ပွဲအပိုင်း(၂)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များ၌ မဲပေးမှုများ ပြီးဆုံး၍ မဲရုံများစတင်ပိတ်သိမ်း |url=https://news-eleven.com/article/309049 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၄ ဇန်နဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>               * [[၂၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၃) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၆၁ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်(တနဂ်​နွေ​နေ့)တွင် ကျင်းပမည့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲအပိုင်း(၃)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် ၆၁ မြို့နယ် |url=https://news-eleven.com/article/309419 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၇ ဇန်နဝါရီ]] - ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}</ref> * [[၂၉ ဇန်နဝါရီ]] - ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ် အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ​ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​ကြောင်း အမိန့်များကို ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ဆက်လက်ထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/76504 |access-date=2026-02-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​​ကြောင်းကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/309542 |access-date=2026-02-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * [[၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ကို [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ * [[၇ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းအခမ်းအနားကို နေပြည်တော်ရှိ  MICC -1 ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆုကို "''[[ပန်းမြိုင်လယ်မှ ဥယျာဉ်မှူး]]''"ဇာတ်ကားက ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ပွဲ ပြုလုပ် |url=https://news-eleven.com/article/309744 |access-date=2026-02-22 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ]] - နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံရုံး ယာယီတာဝန်ခံကို မြန်မာနိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ * [[၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြန်မာ့တော်ဝင်နဂါးတပ်တော်|ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်နဂါး]]သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ * [[၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]မှ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်နေသည့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်းလိုင်း]] ၏ ATR-72-600 အမျိုးအစား ခရီးသည်တင်လေယာဉ်ကို FPV Suicide Drone များဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လေယာဉ်၏ ခေါင်းပိုင်း၊ ကိုယ်ထည်အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်မီးပိုင်းတို့တွင် ဗုံးစထိမှန်၍ အနည်းငယ်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လေယာဉ်ခရီးစဉ်များ ဖျက်သိမ်းထား |url=https://npnewsmm.com/news/699966621a20c677ac351113 |url-status=live |website=NP News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-21 |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်မှာ ခရီးသည်တင်လေယာဉ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/21/mna-airline-rebel-drone-burma-junta/ |access-date=2026-02-22 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> * [[၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - တတိယအကြိမ်မြောက် လွှတ်တော်အသီးသီး၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ရာ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကို (၁၆) ရက်နေ့၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကို (၁၈) ရက်နေ့နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်လွှတ်တော်များကို (၂၀) ရက်နေ့တို့တွင် အသီးသီးစတင်ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80312 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80315 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80316 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ရန်ကုန်မြို့ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ [[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]သံရုံးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈) ရက်နေ့၌ ပိတ်သိမ်းမည်ဟု တရားဝင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=■ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖင်လန်နိုင်ငံသံရုံး ပိတ်သိမ်းမည် |url=https://news-eleven.com/article/310071 |access-date=2026-02-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80422|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-02-27|language=en}}</ref> * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ|အစ္စရေး]]နိုင်ငံတို့သည် [[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ နိုင်ငံတော်ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ အပါအဝင် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီး အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်က ပင်လယ်ကွေ့ဒေသရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de |access-date=28 February 2026 |publisher=The Guardian}}</ref> === မတ် === * [[၁ မတ်]] - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-03-02 |title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/ |access-date=2026-03-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/748482 |access-date=2026-03-02 |website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန… |language=en}}</ref> * [[၂ မတ်]] - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]သည် [[တောင်သူလယ်သမားနေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ (၂၈၂၅) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80494 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၇/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ (၁၀) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80496 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀(ည) နှင့်  ၅၂(က) အရ ပြစ်မှုကျခံနေရသည့် ၇,၃၃၇ ဦး တို့အား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80498 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊​ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် အဆိုပါ အဆိုပါပုဒ်မများအရ တရားစွဲဆိုခံထားရကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသူ ၁၂,၄၈၇ ဦး နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမှုပေါင်း ၉,၅၃၂ မှုကို ပိတ်သိမ်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅ဝ(ည)၊ ၅၂(က) ဖြင့် ကြားနာစစ်ဆေးဆဲအမှုများကိုပိတ်သိမ်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80500 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၃ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့်]] လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80530 |access-date=2026-03-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၄ မတ်]] - ** သင်ကြားရေးဗီဇာ (Study Visa) ဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး နိုင်ငံရေးခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများ တိုးလာနေမှုကြောင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အပါအဝင် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ|အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[ဆူဒန်နိုင်ငံ|ဆူဒန်]] နှင့် [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ|ကင်မရွန်း]] စုစုပေါင်း နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံမှ လျှောက်ထားသူများအတွက် ဗီဇာ ထုတ်ပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံအစိုးရ]] က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာအပါအဝင် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းသားဗီဇာထုတ်ပေးမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဗြိတိန်ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/310263 |access-date=2026-03-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]သည် [[စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့|စရဖ အရာရှိချုပ်]]အဖြစ်မှ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] အဖြစ်သို့ ရာထူးအဆင့် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၀/၂၀၂၆)<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80569 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> နှင့် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၂၆) တို့ကို အသစ်ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80571 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ပုလဲမြို့နယ်]]၊ မရိုးတုန်းကျေးရွာကို ပါရာမော်တာ နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲခဲ့ရာ ကလေးငယ်တဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ငါးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-05 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်နေသည့် ပုလဲမြို့နယ်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၇ ဦးသေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73154/ |access-date=2026-03-07 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=ပုလဲမြို့နယ်ကို စစ်တပ်က ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749049 |access-date=2026-03-07 |website=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ မရိုးတုံးရွာကို မတ် ၄ ရက် ည ၉ နာရီကျော်နဲ့ မတ် ၅ ရက် မနက် ၁၀ နာရီကျော်မှာ စစ်တပ်က စက်တပ်လေထီးနဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် အရပ်သား ၄ ယောက် နေရာမှာတင် သေဆုံးခဲ့ပြီး … |language=en}}</ref> *[[၅ မတ်]] - [[ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်]]: ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ မိုဘိုင်းလက်ကိုင်ဖုန်းအသုံးပြုသူများသည် စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီပြီး နိုင်ငံတော်သို့ သတ်မှတ်ထားသော အခွန်များ ပေးဆောင်ထားသည့် ဖုန်းများကို အသုံးပြုနိုင်စေရန်အတွက် ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) ကို စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း CEIR နှင့် EIR စနစ် စီမံကိန်းဦးစီးကော်မတီမှ သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=မတ်လ ပထမပတ်မှစ၍ ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်းသက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်(CEIR) အား စတင်အသုံးပြုမည် |url=https://news-eleven.com/article/310289 |access-date=2026-03-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်မည့် အစီအစဉ်ကို ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80618 |access-date=2026-03-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၆ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ]]တွင် လတ်တလောဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လွန်စွာစိုးရိမ်ပူပန်လျက်ရှိကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်းဆိုင်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80643 |access-date=2026-03-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၇ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80673 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ယစ်မျိုးခွန်|ယစ်မျိုး]]ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80674 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မျိုးစေ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80675 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၅/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြေဩဇာ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း<ref>{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80676 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အသီးသီး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ * [[၈ မတ်]] ** - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ သား၊ [[မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ|မိုဂျလ်တာဘာ ခါမေနီ]]ကို တတိယမြောက် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်နေရာကို အယာတိုလာ ခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မိုဂျ်တာဘာအား ရွေးချယ် |url=https://news-eleven.com/article/310269 |access-date=2026-03-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310463 |access-date=2026-03-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749879 |access-date=2026-03-13 |website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆… |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-03-11 |title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/ |access-date=2026-03-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> * [[၉ မတ်]] - ** ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) အတွက် တင်သွင်းလာသည့် ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို စတင်ကြားနာစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) က အမှုအမှတ် (၁/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဒေါက်တာကောင်းထက်ခိုင် (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးပေါင်ဇလန်း (ZNP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) က အမှုအမှတ် (၂/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဦးဝင်းကြူ (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးခိုင်ဦး (PP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း အသီးသီးစတင်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) နှင့် ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) တို့ဖြင့် စတင်ကြားနာစစ်ဆေး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80710 |access-date=2026-03-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** ပဲခူးတိုင်း၊ [[ညောင်လေးပင်ခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-10 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/749677|website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ…|access-date=2026-03-10|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-10|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref> * [[၁၀ မတ်]] - ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာလင်းအောင် အား ကျန်းမာရေးအရ အနာယူးခွင့်ပြုပြီး၊ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒေါက်တာစန္ဒာဦးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80726|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80725|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးချုပ် ဦး[[နေစိုး]]အား တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုလိုက်ပြီး၊<ref>{{Cite web |title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80727|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ဦးမြတ်စံဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web |title=ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80728|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီး ဦးကျော်သောင်းအောင် နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးအဖြစ် ဦးအောင်မော်တို့ကို အသီးသီး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80729 |access-date=2026-03-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/|website=Myanmar Now|date=2026-03-10|access-date=2026-03-12|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{Cite web|title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/|website=မြန်မာဌာန|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12|language=my|first=R. F. A.|last=Burmese}}</ref><ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ|url=https://myaelattathan.com/news/22992/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=MLAT}}</ref> * [[၁၁ မတ်]] - ** ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် [[တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းစာမေးပွဲ|တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ]]: ၂၀၂၅- ၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲသို့ ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသူ နှစ်သိန်းခြောက်သောင်းကျော်ရှိပြီး၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်ဖြေဆိုလျက်ရှိပြီး မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့အထိ ဖြေဆိုကြရမည်ဖြစ်ပြီး မတ် ၁၅ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့အား ပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။​<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ် စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80766 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲနှင့် စက်မှု၊ စိုက်ပျိုး၊ မွေးမြူရေးတက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲများ စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80772 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ်ဖြေဆိုသူ ကျောင်းသားကျောင်းသူပေါင်း နှစ်သိန်းခွဲကျော်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310445 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]]တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၁၄)ကို ဤဥပဒေဖြင့် ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ငွေကြေးခဝါချမှုတို-က်ဖျ-က်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%81%82%E1%81%80%E1%81%82%E1%81%86-%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%81%E1%80%BB/ |access-date=2026-03-12 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်|ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်]] (D.K.B.A) မှ အမှတ်(၁) စစ်ကွပ်ကဲရေးလက်အောက်ခံ အမှတ်(၉၁၅) တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် အရာရှိ ၂ ဦးအား ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေထံ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ်မှ အပြီးအပိုင် ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref> ** စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံသစ်အဖြစ် စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် တောင်ကြီးမြို့တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ စမ်းသပ်အသုံးပြုမည်ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနက ကြေညာထားသည်။<ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[သရက်ချောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဒပ်ရွာ၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်|မင်းဒပ်ကျေးရွာ]]ရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/|website=Myanmar Now|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=သူရအောင်}}</ref> * [[၁၃ မတ်]] - [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်း]]၏ ကစားသမားဖြစ်သူ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]သည် ပွဲကြည့်စင်ရှိ အမျိုးသမီးပရိသတ်တစ်ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အတွက် ၎င်းအား ၆ လ ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ်နှင့် ဒဏ်ကြေးငွေ ကျပ်သိန်း ၃၀ ပေးဆောင်ရန် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]] (MNL) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ် ၁ ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ကျူးမှုဖြင့် မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ကစားခွင့်ပိတ်|url=https://burmese.dvb.no/post/750191|website=အမျိုးသမီး ပရိသတ်တယောက်အပေါ် ပွဲကြည့်စဉ်မှာ ကိုယ်ထိလက် ရောက်ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်းရဲ့ ကစားသမား မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ပွဲပယ်နဲ့ ဒဏ်ကြေး‌ ငွေ ကျပ် သိန်း ၃၀ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ မြန်…|access-date=2026-03-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက်တွန်းထိုးခဲ့သည့် မောင်မောင်လွင်ကို ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ် ခြောက်လနှင့် ဒဏ်ငွေကျပ်သိန်း ၃၀ ချမှတ်|url=https://news-eleven.com/article/310472|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}</ref> * [[၁၄ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၇/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80825 |access-date=2026-03-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၅ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၈/၂၀၂၆ ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အကျိုးသက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၂၇၂၃၈ ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းသူကျော် အစား ကြည်း ၃၂၈၃၅ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း ဖြင့်လည်းကောင်း၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊]] လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၃၀၁၀၇ ဗိုလ်မှူးကြီး ခန့်မွန်ဆွေ အစား ကြည်း ၃၀၃၃၉ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး ဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80839 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၁၆ မတ်]] **[[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ပြည့်သူလွှတ်တော်]]ကို ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပပြီး၊ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[ခင်ရီ]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=■တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများ စတင်ကျင်းပ|url=https://news-eleven.com/article/310534|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ပြည်သူ့လွှတ်တော်စတင်ကျင်းပ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးခင်ရီ ရေပန်းစားနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/ckg352l0jz6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref> ** ကွတ်ခိုင်မြို့ ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) နှင့် တအာင်းတပ် (TNLA) တို့အကြား နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ နှစ်ရက်ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား MNDAA က အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလံပင်ရွာမရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ဖလံပင်ကျေးရွာမှ]] စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/23027/ |access-date=2026-03-19 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့ |url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/ |access-date=2026-03-19 |website=Maun |language=en-US}}</ref>ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနှင့် [[ရှားစီးဘို (အထက်စု)ရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ရှားစီးဘို]]ရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-19 |title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo |access-date=2026-03-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၇ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်|မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်]]ဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ** "သမီးလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော" အား [[သမီးလှကျွန်းအဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်|သမီးလှကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်]] သို့ ဧရိယာတိုးချဲ့ပြင်ဆင်၍ အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခဲ့။ * [[၁၈ မတ်]] ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပခဲ့ရာ ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦး [[Jeng Phang နော်တောင်]]အား ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၈ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ကာလုံအမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေး အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ရွေးချယ်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clygyzg0396t |access-date=2026-03-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၂၀/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။​<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80929 |access-date=2026-03-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၉ မတ်]] - [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]: လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref> * [[၂၀ မတ်]] - ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။ ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးယောက်ကို မတ်လ ၂၅ ရက်မှာ စိစစ်မှာဖြစ်ပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည်|url=https://burmese.dvb.no/post/261196|website=DVB Burmese|access-date=2026-03-20|language=en}}</ref> ** တတိယအကြိမ် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်များ]] အသီးသီးကျင်းပပြီး၊ တိုင်းဒသေကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်အကြီးအကဲများကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။​ **[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။<ref>{{Cite web|title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-21|access-date=2026-03-21|language=my}}</ref> **[[၂၀၂၆ ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]: ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးမြို့၌ ကျင်းပနေသည့် တတိယအကြိမ် ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ဟားခါး)(CDF-Hakha)က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> **စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကသာမြို့]]မှာ တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် မဟာလေးထပ်ဘုန်းကြီးကျောင်းက သံဃာအပါအဝင် စစ်ဘေးရှောင်နှင့် ဒေသခံများ လူအယောက် ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-22 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=KNG |date=2026-03-20 |title=ကသာမြို့လယ်ခေါင် ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးဒဏ်ရာရသူတွေများနိုင်တယ်လို့ဆို |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/20/am1-388/ |access-date=2026-03-22 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကသာမြို့တွင် စစ်ရှောင်များနေသည့်ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၍ ၆၀ ထက်မနည်းသေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69be6b725ec101b7a780ccc4 |access-date=2026-03-22 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-03-21 |title=စစ်တပ်လွှတ်​တော်​ငါးရက်​မြောက်​နေ့မှာ ကသာမြို့ကစစ်ဘေးရှောင်​တွေခိုလှုံတဲ့ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်​ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/22/151892/ |access-date=2026-03-22 |website=LuduNwayOo |language=my-MM }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-21 |title=ကသာနဲ့ မြောင်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးသူအများပြားနဲ့ ဒဏ်ရာရသူတွေရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/21/%e1%80%80%e1%80%9e%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |access-date=2026-03-22 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> **၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}</ref> * [[၂၂ မတ်]] - ** အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၃ မတ်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသဖြင့် ၂ နာရီကြာ ခွဲစိတ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း စစ်ကော်မရှင်က ထုတ်ပြန်။<ref>{{Cite web |title=သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81078 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၂၈ မတ်]] - ၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁) နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကို နေပြည်တော်၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ကြီးကြောင့် နေပြည်တော်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် (၁၀) ခု၌ သေဆုံးသူ ၃၈၁၈ ဦး၊ ပျောက်ဆုံးသူ ငါးဦး၊ ဒဏ်ရာရသူ ၅၁၀၄ ဦး၊ ဘေးသင့်အိမ်ထောင်စု ၁၆၂၅၆၃ စု၊ ဘေးသင့်လူဦးရေ ၄၂၄၀၆၃ ဦးနှင့် ယာယီရွှေ့ပြောင်း လူဦးရေ ၂၇၉၁၁၁ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအနေဖြင့် စုစုပေါင်း တန်ဖိုးကျပ် ၇၉၇၉ ဘီလီယံကျော်ရှိကြောင်း နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌက ပြောကြားသည်။ <ref>{{Cite web |title=မန္တလေးငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁)နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81220 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၃၀ မတ်]] - **[[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ]] *** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]သည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်လာပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]]သည် [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ပြည်သူ့လွှတ်တော်က စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ဒုသမ္မတ အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-30|access-date=2026-03-30|language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် တင်သွင်းခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်း အမည်စာရင်း တင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref>၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာတူးဂျာနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားပြု ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[နန်းနီနီအေး]] အား ရွေးချယ်တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ဒေါက်တာ တူးဂျာနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE-%E1%80%92%E1%80%B1/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref> *** ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ဦး[[ဌေးငွေ]] အား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ *** KIO ၊ KNU ၊ CNF ၊ KSIEC၊ CRPH နှင့် NUG တို့ပါဝင်သော [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။ * ၃၁ မတ် ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]]ကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ကမူ ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <br /> === ဧပြီ === * [[၂ ဧပြီ]] - ** ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အာရှလမ်းမကြီးကို တိုက်ပွဲများကြောင့် ပိတ်ထားရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=လကမ္ဘာဆီသွားမယ့် Artemis II ယာဉ် ကမ္ဘာပတ်လမ်းပေါ်ရောက်ပြီ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3ex5eq4nypt |access-date=2026-04-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=မြဝတီ-ကော့ကရိတ် အာရှလမ်း ပြန်ဖွင့် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%9d%e1%80%90%e1%80%ae-%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%a1%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%9c%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-04-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကုန်သွယ်မှုပမာဏအများဆုံးစီးဆင်းရာ ဘားအံ-ကော့ကရိတ်-မြဝတီ (အာရှလမ်းပိုင်း) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81336 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၃ ဧပြီ]] ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် ဦး[[ညိုစော]]၊ ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-03|access-date=2026-04-03|language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်အရ (၁-၁-၂၀၂၁) မှ (၃၁-၃-၂၀၂၅) ရက်နေ့အထိ ကာလအတွင်း ပို့ကုန်များ တင်ပို့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပို့ကုန်ရငွေ ပြန်လည်မဝင်ရောက်သေးသည့် ကုမ္ပဏီပေါင်း (၂၈၇) ခုသည် နိုင်ငံခြားသုံးငွေ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ၊ စည်းမျဉ်းများနှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာခြင်းမရှိသောကြောင့် အဆိုပါကုမ္ပဏီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းလိုက်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web|title=ပို့ကုန်ရငွေပြန်လည်ဝင်ရောက်ရန် ကျန်ရှိသည့်ကုမ္ပဏီ (၂၈၇) ခု၏ ကုမ္ပဏီနှင့်ကုမ္ပဏီ၏ ဒါရို-က်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်မည်းစာရင်း ထည့်သွင်းကြောင်း ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA-2/|website=Popular|date=2026-04-04|access-date=2026-04-04|language=en-US|first=Popular|last=Journal}}</ref> * [[၄ ဧပြီ]] - ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်မှစတင်၍ ရပ်နားထားခဲ့ရာမှ ဧပြီ ၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]၌ ခရီးသည်တင်လေကြောင်းလိုင်းများ စတင်၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲနေပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ကချင်ပြည်နယ် မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်၌ လေကြောင်းလိုင်းများဆင်းသက်မှု ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော် ရပ်နားထားခဲ့ပြီး ယနေ့မှစ၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81429 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၆ ဧပြီ]] - ** ရိုဟင်ဂျာများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟူသော စွဲဆိုချက်နှင့် အဆိုပါအခင်းအဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားစဉ်က [[တပ်မတော်]]၏ ရာထူးအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အပေါ် အရေးယူရန် တိုင်တန်းချက်ကို [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တရားစီရင်ရေး အာဏာပိုင်များက တရားဝင် လက်ခံလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ခရစ္စ ဂန်းနက်စ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့တွင် ပြီးခဲ့သောနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သက်ငယ်မုဒိမ်းမှုနှင့် လူသတ်ကာ အလောင်းဖျောက်မှုကျူးလွန်သူအား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဆောမြို့နယ်တရားရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့က သေဒဏ်ချမှတ်လိုက်ကြောင်း မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလင်းထက်က ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> *[[၇ ဧပြီ]] **တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[သာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းစိုးအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးအား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် လွှတ်တော်က သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] (အသစ်) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ကျန်တရားသူကြီးများ အမည်စာရင်းများကို ဖတ်ကြားတင်ပြခဲ့ပြီး ဧပြီ ၉ ရက် အစည်းအဝေးတွင် ကန့်ကွက်မှုများ လက်ခံမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> **[[၂၀၂၆ ပန်ဆန်း ပေါက်ကွဲမှု]] * [[၈ ဧပြီ]] ** အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (Abbas Araghchi) က အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့အကြား [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]] ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အပါအဝင် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှုကို အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ကောင်စီ (Supreme National Security Council) က အတည်ပြုချက်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=Iran agrees to ceasefire, offers conditional Hormuz passage |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iran-agrees-to-ceasefire-offers-conditional-Hormuz-passage |access-date=2026-04-09 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=ပြည်သူကိုကိုယ်စားပြုရေး ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်သူ့ |url=https://onenewstvchannel.com/politic/people-hluttaw/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9b%e1%80%b1/ |access-date=2026-04-09 |website=One News Myanmar |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာ ကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81525 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၉ ဧပြီ]] ** ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးများအဖြစ် ဦးသောင်းနိုင်၊ ဦးသိန်းကိုကို၊ ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့၊ ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး၊ ဒေါက်တာကိုကိုနိုင်၊ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်စိုးခက်ခက်၊ ဒေါ်သင်းသင်းချိုတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးရှစ်ဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု|url=https://news-eleven.com/article/311163|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-04-09|language=my}}</ref> ** [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးကျော်ဝင်းသိန်း၊ ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဇော်မိုး၊ ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဦး၊ ဦးလွန်းဘော်၊ ဦးကျော်စိုးညွန့်၊ ဦးတိုးရီ၊ ဦးတင်အောင်ဝင်း၊ ဦးမင်းဟန်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311162 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311161 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦး၊ ဒုတိယဥက္ကဌများအဖြစ် ဦးဇော်မြင့်နိုင်၊ ဦးသက်ထွန်းအောင်၊ ဒေါက်တာစန္ဒာဦးနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ်  ဒေါက်တာရီရီအး၊ ဦးတင်မြင့်၊ ဒေါက်တာလှညွန့်၊ ဒေါက်တာဇော်ဦး၊ ဒေါက်တာဖြူဖြူအိတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ၊ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311160 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့အား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311159 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[အောင်ဇော်သိန်း]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးဉာဏ်ထွန်း၊ ဦးမျိုးတင့်၊  ဦးကျော်ဆန်း၊ ဦးတူးမော်၊ ဒေါ်စုစုဝင်း၊ ဒေါ်ဥမ္မာအေး၊ ဦးတင့်ဝေ၊ ဒေါက်တာမာလာမော်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက တင်ပြထားသည့် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌဦးအောင်ဇော်သိန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311158 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု တစ်မျိုးဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]] Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှု သုံးစွဲသူ အများအပြား ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=■ AYA Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှုများ ဖြစ်ပွား |url=https://news-eleven.com/article/311181 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၀ ဧပြီ]] ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ကြေညာချက်တွင် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိယသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစော၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်မည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-11 |title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI |access-date=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297 |url-status=live |access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ |website=Mizzima}}</ref><br /> * [[၁၂ ဧပြီ|၁၂]] - မကွေးတိုင်း၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]၊ ပန်းတိုင်းခြုံကျေးရွာအုပ်စု၊ မြောက်လူးကံရွာကို စစ်တပ်က မီးရှို့တဲ့အတွက် အိမ် ၄၀၀ ကျော်မီးလောင်ကျွမ်းပြာကျသွားကြောင်း ဒေသခံတွေကပြောသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese|first=R. F. A.|date=2026-04-13|title=ပခုက္ကူလေဆိပ်နားက မြောက်လူးကံရွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/13/myauklukan-village-burnt-down/|access-date=2026-04-14|website=မြန်မာဌာန|language=my}}</ref> * ၁၃ ဧပြီ - [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ မြိုင်ကြီးငူ-မဲသဝေါဒေသအတွင်းတည်ရှိသော စစ်တပ်၏ ကြယ်ပြောင်ကုန်း တပ်စခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်အချို့က အတည်ပြုပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာလူထုနဲ့ အတူရှိနေကြောင်း အမေရိကန်နဲ့ ယူကေက သင်္ကြန်ဆုတောင်းပေးပို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2dg3z017mt |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၄ ဧပြီ]] - ချင်းပြည် (Chinland) ကောင်စီနှင့် [[ချင်းပြည်အစိုးရ]]အဖွဲ့၏ လက်အောက်ရှိ ချင်းပြည်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ တည်ထောင်သည့် Chinland Jordan School of Medicine ဆေးတက္ကသိုလ်အား ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းလုံမြို့၌ ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|language=my}}</ref> * ၁၆ ဧပြီ - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ညီညွတ်ရေးတွင် အတားအဆီးများ ရှိနေသည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ယာယီသမ္မတ [[ဒူဝါလရှီးလ]]က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ငါးနှစ်ပြည့် မိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-16 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ညီညွတ်ရေးမှာ အတားအဆီးရှိနေတယ်လို့ NUG ၅ နှစ်ပြည့်မှာ ယာယီသမ္မတ ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2d1vrj7jmt |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၁၇ ဧပြီ - ** နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၄၀/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ ၄,၃၃၅ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်လိုက်ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81788 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၄၁/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသူ/သား ၁၇၉ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81789 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** အဂတိလိုက်စားမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မများနှင့် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၁၃၀ (က) တို့ဖြင့် စွဲဆိုတရားစွဲခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၉ နှစ်နှင့် ၆ လ ချမှတ်ကာ အကျဉ်းချခဲ့ရသည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]အား တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> * [[၂၀ ဧပြီ|ဧပြီ ၂၀]] - ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ပြေးလမ်းပေါ်ထွက်ခွာနေချိန် ဘရိတ်စနစ်ချို့ယွင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့းပြီး ရပ်နားထားသည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာ့လေကြောင်း]] (MAI) ၏ Airbus A319 လေယာဉ် အမြီးပိုင်းကို ဝင်တိုက်မိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ဘရိတ်ချို့ယွင်းပြီး MAI Airbus A319 ကို ဝင်တိုက်မှုဖြစ် - New Day Myanmar|url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%ad%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-mna-atr-72-%e1%80%98%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90/|date=2026-04-20|access-date=2026-04-20|language=en-US}}</ref> * [[၂၁ ဧပြီ]] - စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}</ref> * ၂၇ ဧပြီ - အမျိုးသားစာပေဆုရှင် ဦး[[တင်ညွန့်]]နှင့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ၃ ဦးအား ဖမ်းဆီးခံထားရသည်။ * [[၃၀ ဧပြီ]] - ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁,၅၀၈ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82285|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>နှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၁ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82287|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>၊ စုစုပေါင်း ၁,၅၁၉ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ အကျဥ်း​ထောင် အချုပ်​ထောင်အသီးသီးတွင် အကျဥ်းကျခံ​နေရသည့် အကျဉ်းသား အကျဥ်းသာသူ ၁၅၀၈ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်​ပေး|url=https://news-eleven.com/article/311564|access-date=2026-04-30|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ဝ ရက် မတိုင်မီ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုတစ်ခုခုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံရပြီး အကျဉ်း ထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံလျက်ရှိသော အကျဉ်းသား၊ သူများကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ယင်းတို့ကျခံရန်ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82283|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> *** [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြောင်းရွှေ့၊ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားဆဲဟု ကိုထိန်လင်းပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/542191 |access-date=2026-05-01 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><br /> === မေ === * ၁ မေ - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်အနီး [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ ဟွာလ်းငိုးရမ်းဒေသ၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ ခေါ်ပွီချစ်ပ် (Khawpuichhip) ကျေးရွာကို စစ်လေတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၀ နှစ်အောက် ကလေး ငါးဦးနှင့် လူကြီး တဦး စုစုပေါင်း ခြောက်ဦး သေဆုံးပြီး၊ ကိုးဦး ဒဏ်ရာရရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီး ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ၊ ကလေး ၅ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး |url=https://bur.mizzima.com/2026/05/01/89167 |url-status=live |access-date=3 May 2026 |website=Mizzima}}</ref> * ၄ - ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]အား စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများဖြင့် စွဲဆိုထားသည့် အမှုအတွက် [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ တရားရုံးသို့ တရားဝင် အမှုတင်သွင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း တရားစွဲဆိုသည့် အဖွဲ့အစည်းများက မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်အာဏာရှင်မင်းအောင်လှိုင်ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြင့် တရားစွဲသည့်အမှု တီမောတရားရုံးသို့ တင်သွင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/204215 |access-date=2026-05-04 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * ၅ - တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-05 |title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-07|access-date=2026-05-07|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82465|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-07|language=en}}</ref> * [[၇ မေ]] - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မိုးကုတ်မြို့နယ်|မိုးကုတ်]]ရတနာမြေမှ အလေးချိန် ၂,၂၀၀ ဂရမ် (၁၁,၀၀၀ ကရက်) အရွယ်အစားကြီးမားသည့် ပတ္တမြားတစ်ပွင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် မိုးကုတ်ရတနာမြေမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် ထူးခြားလှပပြီး အရွယ်အစားကြီးမားသော ပတ္တမြားကြီးအား ကြည့်ရှု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82498 |access-date=2026-05-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၉ မေ - UFC 328 ၏ Co-Main Event ပွဲဖြစ်သည့် ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံရှစ်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံ မြန်မာ MMA ကစားသမား [[ဂျော့ရှုအာဗန်|ဂျိုရှူအာဗန်]]က ပြိုင်ဘက် ဂျပန်ကစားသမား တက်ဆူရို တိုင်ရာအား အလဲထိုးနည်းဖြင့် အနိုင်ရရှိကာ ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံခါးပတ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ဂျိုရှူအာဗန် တက်ဆူရိုတိုင်ရာကို ငါးချီမြောက်တွင် အနိုင်ရပြီး ဖလိုင်းဝိတ်ချန်ပီယံကာကွယ် |url=https://news-eleven.com/article/311821 |access-date=2026-05-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * ၁၁ မေ - ဦးရဲသွင်ဟိန်း၏ [[မြေလတ်အသံ]](Myaelatt Athan)၊ ဦးဝင်းဇော်နိုင်၏ Red News Agency နှင့် ဦးဇင်မင်းထက်၏ Asia Citizens (အာရှနိုင်ငံသားများ) သတင်းအေဂျင်စီ ၃ ခုကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့မှစ၍ ပိတ်သိမ်းလိုက်ကြောင်း ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=သတင်းအေဂျင်စီလုပ်ငန်း ပိတ်သိမ်းကြောင်း အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82656|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-12|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=သတင်းဌာန ၃ ခုကို စစ်အာဏာရှင်က ထပ်မံပိတ်သိမ်း|url=https://burmese.dvb.no/post/566989|website=DVB Burmese|access-date=2026-05-12|language=en}}</ref> * ၁၄ မေ - အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်]] (Donald Trump) သည် တရုတ်ခေါင်းဆောင် [[ရှီကျင့်ဖျင်]] (Xi Jinping) နှင့် တွေ့ဆုံရန်အတွက် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ပေကျင်းမြို့]]သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref>{{Cite web |title=■ အမေရိကန်သမ္မတထရန့်နှင့် တရုတ်သမ္မတရှီတို့ တွေ့ဆုံ |url=https://news-eleven.com/article/311904 |access-date=2026-05-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * ၁၈ မေ - [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး မနက် ၈ နာရီ ၃၅ မိနစ်ဝန်းကျင်က အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိတဲ့ အင်အားအတော်အသင့်ပြင်းထန်တဲ့ မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်တန်းမြို့အနီး ဗဟိုပြုပြီး အင်အား ၅ ဒသမ ၃ ရှိ ငလျင်လှုပ် |url=https://burmese.dvb.no/post/359449 |access-date=2026-05-18 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ရှိ မုံရွာ-ရေဦး အဝေးပြေးလမ်းမကြီးဘေးတွင် တည်ရှိသော [[စိုင်ပြင်မြို့]]ကို "Operation OTT" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)၊ အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနက သတင်းထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - လွတ်လပ်ရေးနှစ် ၂၅၀ ပြည့် အိမ်ဖြူတော် UFC ပွဲမှာ မြန်မာဖိုက်တာ ဗန် ပါဝင်|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgrp1972qent|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19|language=my}}</ref> *၁၉ မေ - ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် KNU၊ KNLA နှင့် PDF တို့က သိမ်းပိုက်ထားသည့် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[မြိတ်ခရိုင်]]၊ [[တနင်္သာရီမြို့နယ်]]၊ [[မောတောင်မြို့]]ကို စစ်အုပ်စုက ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်မှစတင်သည့် စစ်ကြောင်းဖြင့် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက KNU၊ KNLA နှင့် PDF အမည်ခံ ကိုယ်ကျိုးရှာအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူ ပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသော မောတောင်မြို့အား အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82973 |access-date=2026-05-20 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *မေ ၂၆ - [[၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု]] *၂၈ မေ - ကိုးလကြာ ပိတ်ထားခဲ့သော [[ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်]] ကုန်သွယ်ရေးတွင် အရေးပါသည့် မြဝတီ-မဲဆောက် [[မြန်မာ - ထိုင်း အမှတ် (၁) ချစ်ကြည်ရေးတံတား|အမှတ် ၂ ချစ်ကြည်ရေးတံတား]]အား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-05-28 |title=၂၀၂၆ခုနှစ် မေ ၂၈-ဘန်ကောက်မှာ ကလေးငယ်တွေကို ညှဉ်းပန်းပြီး ပန်းရောင်းခိုင်းတဲ့မြန်မာ ၃ ဦးကို ရဲဖမ်း |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4pw09y4yvt |access-date=2026-05-28 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *၂၀၂၅ ခုနှစ်  အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူများအနက် ရွေးကောက်ပွဲကုန်ကျစရိတ်စာရင်းအား သတ်မှတ်ရက်အတွင်း တင်သွင်းခြင်းမရှိသည့် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ၄၁ ဦးကို အရည်အချင်းပျက်ယွင်းသူများအဖြစ် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က ကြေညာချက်အမှတ် (၄၇/၂၀၂၆)ဖြင့် ၂ဝ၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံပြန်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူများအနက် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ၄၁ ဦးကို အရည်အချင်းပျက်ယွင်းသူများအဖြစ် UEC ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/312227 |access-date=2026-05-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> *၃၀ မေ - သမ္မတဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]သို့ တရားဝင်ချစ်ကြည်ရေး ခရီးစဉ် စတင်ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/6a1a7327acbcdc59760091ee |access-date=2026-05-30 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> *[[၃၁ မေ]] - [[၂၀၂၆ နမ့်ခမ်း ပေါက်ကွဲမှု]] === ဇွန် === *၆ ဇွန် - မြန်မာနှင့် ရုရှားတို့သည် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်း]]၊ [[ထားဝယ်မြို့]]ရှိ ရေနက်ဆိပ်ကမ်းစီမံကိန်းအတွက် ၆၆၀ မဂ္ဂါဝပ် [[ကျောက်မီးသွေး]]သုံး [[ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]] တည်ဆောက်ရေး နားလည်မှုစာချွန်လွှာကို [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]၌ ကျင်းပသည့် စီးပွားရေးဖိုရမ်အတွင်း လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-10 |title=၂၀၂၆ ဇွန်လ ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - တရားမဝင် ရွှေတူးဖော်မှုတွေ နှိမ်နင်းမယ်လို့ ဦးမင်းအောင်လှိုင်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/czx5r48ynzgt |access-date=2026-06-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် - [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]] == ကွယ်လွန်သူများ == * <!--Do not add people without Wikipedia articles to this list Do not trust "this year in history" websites for accurate date information Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. No red links, please.-->[[၂၆ ဇန်နဝါရီ]] - [[မြင့်ထွေး]]၊ [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီးဟောင်း]] ([[၁၉၄၈]] ဖွား) * [[၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] ([[၁၉၄၄]] မွေးဖွား) * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတဟောင်းနှင့် နိုင်ငံ့အထွတ်အထိပ်ခေါင်းဆောင် ([[၁၉၃၉]] မွေးဖွား) * [[၂ ဇွန်]] - [[မင်းထင်ကိုကိုကြီး]]၊ ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာနှင့် ကဗျာဆရာ (၁၉၆၁ ဝန်းကျင်မွေးဖွား) * [[၁၁ ဇွန်]] - [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]]၊ ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီး ([[၁၉၇၈]] မွေးဖွား) == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ်]] q97gmfgsip2f5t0nyqqt0rr2heg2yej 0 283246 1037479 1029925 2026-06-11T12:04:48Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037479 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ပေါင်းလောင်းတောင် | photo = View from Kyaiktiyo Pagoda 4.jpg | photo_caption = ပေါင်းလောင်းတောင် | elevation_m = 1100 | elevation_ref = <ref name="kyaiktiyo"/> | prominence_m = | prominence_ref = | location = [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]] | range = အရှေ့ရိုးမတောင်တန်း | coordinates = {{coord|17.4789720|97.0973131|type:mountain_region:MM|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="kyaiktiyo"/> | first_ascent = | easiest_route = }} '''ပေါင်းလောင်းတောင်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]] ၊ [[ကင်မွန်းစခန်း]] အနီးတွင် တည်ရှိသော တောင်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="kyaiktiyo">{{cite web |url=https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%98%E1%80%AF%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%B8 |title=ကျိုက်ထီးရိုးဘုရား |website=မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား |accessdate=2026-03-22}}</ref>ပေါင်းလောင်းတောင်ထိပ်တွင် [[ကျိုက်ထီးရိုးဘုရား|ဆံတော်ရှင် ကျိုက်ထီးရိုးစေတီတော်]] ကို တည်ထားကိုးကွယ်ထားသည်။<ref name="kyaiktiyo"/> == တည်နေရာနှင့် အမြင့် == ပေါင်းလောင်းတောင်သည် မွန်ပြည်နယ်၏ မြောက်ဘက်စွန်း၊ ကျိုက်ထိုမြို့၏ အရှေ့ဘက် အရှေ့ရိုးမတောင်တန်းတွင်တည်ရှိသည်။ တောင်၏ထိပ်သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပေ ၃,၆၁၅ (၁,၁၀၀ မီတာ) ခန့် မြင့်မားသည်။<ref name="kyaiktiyo"/> <ref name="kyaiktiyo"/> [[File:Golden Rock, Myanmar (28971004495).jpg|thumb|right| ပေါင်းလောင်းတောင်ထိပ်ရှိ ကျိုက်ထီးရိုးစေတီတော်]] == ခရီးသွားလာရေး == ပေါင်းလောင်းတောင်သို့ သွားရောက်ရန် ကျိုက်ထိုမြို့ အရှေ့ဘက်ရှိ ကင်မွန်းစခန်းကားဂိတ်မှ မော်တော်ယာဉ်ဖြင့် သွားရောက်နိုင်သည်။ တောင်တက်လမ်းသည် တောင်ဆစ်ချိုး အကွေ့များစွာရှိပြီး ခရီးစဉ် မိနစ် ၃၀ ခန့် ကြာမြင့်သည်။<ref name="news-eleven">{{cite web |url=https://news-eleven.com/features/24784 |title=ပေါင်းလောင်းတောင်ကြောပေါ်တွင် လမ်းလျှောက်ကြည့်ခြင်း |website=Eleven News |date=2017-12-08 |accessdate=2026-03-22 }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref>ပေါင်းလောင်းတောင်၏ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ကျိုက်ထီးရိုး တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ဘေးမဲ့တော တည်ရှိသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဧရိယာ ၁၅၆.၂၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၆၀.၃၁ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="wss">{{cite web |url=https://www.fd.gov.mm/en/statistics/ |title=Forest Department Statistics |publisher=Forest Department, Myanmar |accessdate=2026-03-22 }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> ဤဘေးမဲ့တောတွင် ကျားသစ်၊ ဆီးရိုးတောဆိတ်၊ တောင်ဆိတ်နီ စသည့် ရှားပါးတိရစ္ဆာန်များ ကျက်စားလျက်ရှိသည်။<ref name="birdlife">{{cite web |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/kyaiktiyo-wildlife-sanctuary-iba-myanmar |title=Kyaiktiyo Wildlife Sanctuary |website=BirdLife International |accessdate=2026-03-22}}</ref> ဘုရားဖူးများနှင့် ခရီးသွားများ နှစ်စဉ် လာရောက်လေ့ရှိပြီး သဘာဝထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများကိုလည်း ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ စေတီပုထိုးများ}} [[Category:မွန်ပြည်နယ်]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တောင်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လည်ပတ်စရာနေရာများ]] [[Category: မွန်ပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] ormwahx75d43tz9lo6hcubhjae2ovp8 0 283801 1037613 1035804 2026-06-12T07:20:24Z Salai Rungtoi 22844 removing duplicate parameter 1037613 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ | flag = State Seal of the Republic of the Union of Myanmar.svg | flag_border = | cabinet_number = ဆဋ္ဌမမြောက် | cabinet_type = ပြည်ထောင်စုအစိုးရ | jurisdiction = မြန်မာနိုင်ငံ | image = President and Vice Presidents of Myanmar (2026).jpg | image_size = 300px | caption = (ဘယ်မှညာ)ဒုတိယသမ္မတ(၁)၊နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတ(၂) | date_formed = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | government_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|မင်းအောင်လှိုင်]] | government_head_title = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | deputy_government_head = {{unbulleted list | [[ညိုစော|ညိုစော]] ([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၁]]) | [[နန်းနီနီအေး|နန်းနီနီအေး]] ([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၂]]) }} | state_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|မင်းအောင်လှိုင်]] | state_head_title = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | political_party = {{unbulleted list | [[တပ်မတော်]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] }} |current_number= ၃၄ |opposition_party= '''အတိုက်အခံများ''' * [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) * [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] ** ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ | election = [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ ရွေးကောက်ပွဲ]] | incumbent = ၂၀၂၆ – လက်ရှိ | incoming_formation = [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]] | previous = [[ဦးညိုစောအစိုးရ|ညိုစောအစိုးရ]] | successor = }} '''ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ''' သည် (တရားဝင်အားဖြင့် '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ ဖွဲ့စည်းထားသော ဆဋ္ဌမမြောက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးကျင်းပခဲ့သော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] အပြီးတွင် ပေါ်ပေါက်လာသော အရပ်သားအသွင်းပြောင်း [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း |url=http://www.moi.gov.mm/announcements/81566 |access-date=2026-04-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲ]]တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=အာဏာသိမ်း စစ်ခေါင်းဆောင် မင်းအောင်လှိုင်ကို သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ် |url=https://burmese.dvb.no/post/681404 |access-date=2026-04-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref>ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် [[ညိုစော|ဦးညိုစော]]နှင့် ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]]တို့ကိုလည်း ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်အား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ရွေးချယ်တင်မြှောက် |url=https://news-eleven.com/article/310989 |access-date=2026-04-03 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]] မှ အာဏာထိန်းသိမ်းပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] ၊ဝန်ကြီးချုပ် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၊ [[ဦးညိုစောအစိုးရ]]၊ [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] နှင့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] တို့ သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ စစ်ကောင်စီအစိုးရသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အစောပိုင်းတို့တွင် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါရွေးကောက်ပွဲမှတစ်ဆင့် ပေါ်ထွက်လာသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ကျင်းပခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများကို [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|ရွေးချယ်တင်မြှောက်]] ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ - ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် သည် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာဆိုခဲ့ပြီးနောက် ၎င်း၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=စထွန်းအောင် |date=2026-03-24 |title=သမ္မတရာထူးရယူပြီး တပ်ချုပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်မည့် မင်းအောင်လှိုင်၏ အာဏာမြဲရေး စီမံကိန်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73502/ |access-date=2026-04-03 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> ဤအစိုးရအဖွဲ့သည် [[ဦးညိုစောအစိုးရ]] ထံမှ အာဏာလွှဲပြောင်းရယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်]] နှင့် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] တို့ ပူးပေါင်းပါဝင်သော အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့သစ်အတွက် ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဝန်ကြီးဌာနပေါင်း ၃၁ ဌာန ဖွဲ့စည်းမည်ဖြစ်သော်လည်း ဝန်ကြီးနေရာအား လူ ၃၀ ဦးသာ ခန့်အပ်မည်ဟု နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က လွှတ်တော်သို့ တင်ပြထားကြောင်း ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ အစည်းအဝေးတွင် နာယကက ဖတ်ကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-07 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အဆိုပြုထားသည့် ဝန်ကြီးဌာနတွင် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဌာနအသစ် (၆)ခု ပါဝင်သည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင်အတည်ပြုသည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == အစိုးရအဖွဲ့ အကြီးအကဲများ == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; border:1px solid #a2a9b1;" |- ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၁)]] ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၂)]] |- |[[File:Min Aun Hlaing at Tianjin (2025) (cropped).jpg|x150px]] | [[File:NyoSaw.jpg|x150px]] | [[File:Nann Ni Ni Aye (2).png|x150px]] |- | style="font-size:100%;" | '''[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]]''' | style="font-size:100%;" | '''[[ညိုစော|ဦးညိုစော]]''' | style="font-size:100%;" | '''[[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]]''' |- | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> |} == ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ == {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၊ ကြေညာချက်အမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><!-- Per protocol, cabinet members are 34 persons with order of precedence. --> {| class="wikitable" |+ '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ စာရင်း''' |- style="background:#efefef;" ! စဉ် !! အမည် !! တာဝန် |- | ၁။ || [[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] || နိုင်ငံတော်သမ္မတ |- | ၂။ || [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] || ဒုတိယသမ္မတ |- | ၃။ || [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]] || ဒုတိယသမ္မတ |- | ၄။ || [[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး |- | ၅။ || [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန |- | ၆။ || [[မြထွန်းဦး|ဦးမြထွန်းဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန နှင့် ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၇။ || [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၈။ || [[ညွန့်ဝင်းဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညွန့်ဝင်းဆွေ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၉။ || [[တင်မောင်ဆွေ|ဦးတင်မောင်ဆွေ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၀။ || [[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၁။ || [[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၂။ || [[ဖုန်းမြတ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖုန်းမြတ်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၃။ || [[သန်းမောင်|ဦးသန်းမောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၄။ || [[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၅။ || [[ချောချောစိန်|ဒေါက်တာ ချောချောစိန်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၆။ || [[မျိုးသိန်းကျော်|ဒေါက်တာ မျိုးသိန်းကျော်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၇။ || [[သက်ခိုင်ဝင်း|ဒေါက်တာ သက်ခိုင်ဝင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၈။ || [[သက်သက်ဇင်|ဒေါက်တာ သက်သက်ဇင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၉။ || [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၀။ || [[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၁။ || [[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၂။ || [[မျိုးဇော်သိမ်း|ဦးမျိုးဇော်သိမ်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၃။ || [[ဆန်းဦး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးဆန်းဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၄။ || [[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၅။ || [[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာ ချာလီသန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၆။ || [[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၇။ || [[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ဦးခင်မောင်စိုး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၈။ || [[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၉။ || [[ရဲမြင့်ထွန်း|ဦးရဲမြင့်ထွန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၀။ || [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာမောင်သင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၁။ || [[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၂။ || [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၃။ || [[မောင်မြင့်|ဦးမောင်မြင့်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၄။ || အမြဲတမ်းအတွင်းဝန် || အတွင်းရေးမှူး၊ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး |} == ဝန်ကြီးဌာန (၃၁)ခု ဖွဲ့စည်းခြင်း == {{Main|ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ဌာန၏ အမည်စာရင်းကို [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးတွင် တင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ဌာန၏ အမည်စာရင်းကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် တင်ပြ |url=https://news-eleven.com/article/311051 |access-date=2026-04-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ === {| class="wikitable; text-align:center;" |+ '''ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ စာရင်း (၂၀၂၆ - လက်ရှိ)''' |- style="background:#0047AB; color:white;" ! စဉ် !! ဝန်ကြီးဌာန !! ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး !! တာဝန်စတင် !! တာဝန်ပြီးဆုံး !! တာဝန်သက်တမ်း !! မှတ်ချက် |- | ၁။ || [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]|| [[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂။ || နိုင်ငံတော်[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]]|| [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၃။ || [[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || rowspan="2" | [[မြထွန်းဦး|ဦးမြထွန်းဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၄။ || [[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- style="background:#F9F9F9;" | ၅။ || [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၆။ || [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ညွန့်ဝင်းဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညွန့်ဝင်းဆွေ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၇။ || [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[တင်မောင်ဆွေ|ဦးတင်မောင်ဆွေ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၈။ || [[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၉။ || [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၀။ || [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[ဖုန်းမြတ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖုန်းမြတ်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၁။ || [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သန်းမောင်|ဦးသန်းမောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၂။ || [[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || <small>ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်</small> |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၃။ || [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ချောချောစိန်|ဒေါက်တာ ချောချောစိန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၄။ || [[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးသိန်းကျော်|ဒေါက်တာ မျိုးသိန်းကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၅။ || [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[သက်ခိုင်ဝင်း|ဒေါက်တာ သက်ခိုင်ဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၆။ || [[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သက်သက်ဇင်|ဒေါက်တာ သက်သက်ဇင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၇။ || [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၈။ || [[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၉။ || [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] || [[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၀။ || [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးဇော်သိမ်း|ဦးမျိုးဇော်သိမ်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၁။ || [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ဆန်းဦး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးဆန်းဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၂။ || [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၃။ || စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန || [[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာ ချာလီသန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၄။ || [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]] || [[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၅။ || [[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန]] || [[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ဦးခင်မောင်စိုး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၆။ || [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၇။ || [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| [[ရဲမြင့်ထွန်း|ဦးရဲမြင့်ထွန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၈။ || [[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာမောင်သင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၉။ || [[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၀။ || [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြည်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၁။ || [[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] || [[မောင်မြင့်|ဦးမောင်မြင့်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |} === ဒုတိယဝန်ကြီးများ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒုတိယဝန်ကြီး (၄၆) ဦးကို ခန့်အပ်တာဝန်ပေးလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81613 |access-date=2026-04-14 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable; text-align:center;" |+ '''ဒုတိယဝန်ကြီးများစာရင်း (၂၀၂၆)''' |- style="background:#0047AB; color:white;" ! style="width:5%" | စဉ် !! style="width:25%" | ဝန်ကြီးဌာန !! style="width:20%" | အမည် !! style="width:15%" | စတင်ရက် !! style="width:15%" | ပြီးဆုံးရက် !! style="width:20%" | တာဝန်သက်တမ်း |- | ၁ || [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]|| ဦးခင်လတ် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂ || [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထင်ကျော်သူ|ဦးထင်ကျော်သူ]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃ || rowspan="2" | [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအောင်မြိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄ || ဦးထွန်းလူ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၅ || rowspan="2" | [[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးမင်းဇေယျာလှိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၆ || ဦးသက်ဝင်းအောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၇ || [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၈ || [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၉ || rowspan="2" | [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[နိုင်မင်းကျော်|ဦးနိုင်မင်းကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၀ || [[ကိုကိုကျော်|ဦးကိုကိုကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၁ || rowspan="2" | [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါ်သန်းသန်းလင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၄ || ဦးဟန်ဝင်းအောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၁၂ || rowspan="2" | [[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွား ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]]|| [[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ဦးကျော်ထင်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၃ || ဦးသန့်စင်လွင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၅ || [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၆ || [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| စိုင်းထွန်းညို || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၇ || [[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာ ထိန်လင်းဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၈ || rowspan="2" | [[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ ဇော်မြင့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၉ || ဦးနေမျိုးလှိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၀ || [[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ နေခြည်လဲ့လဲ့သိန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၁ || [[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ အေးထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၂ || [[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]|| [[စန်းစန်းနွယ်|ဒေါ်စန်းစန်းနွယ်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၃ || [[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးရဲတင့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၄ || [[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦး[[လင်းအောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၅ || rowspan="3" | [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]|| ဦးဗိုလ်ဗိုလ်ကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="3" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၆ || ဒေါက်တာ ရဲထွန်းဝင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၂၇ || ဒေါက်တာ ရဲတင့်ထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၈ || [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးသိုက်စိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၉ || rowspan="2" | [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးခင်လတ်ကြီး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃၀ || ဒေါက်တာ သောင်းနိုင်ဦး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၁ || rowspan="2" | [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအေးကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၂ || ဦးကျော်နိုင်ဝင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၃၃ || rowspan="2" | စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန || ဦးသွင်အောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃၄ || ဒေါက်တာ အောင်ဇေယျ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၅ || rowspan="2" | [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]] || [[လင်းဇော်ထွန်း|ဦးလင်းဇော်ထွန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၆ || [[ခိုင်ခိုင်စိုး|ဒေါက်တာ ခိုင်ခိုင်စိုး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၃၇ || [[အလုပ်သမား ဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးမောင်မောင်သန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၈ || rowspan="2" | [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မင်းမင်း|ဦးမင်းမင်း]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၉ || ဦးဝင်းမြင့်ခိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၄၀ || [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးညီညီ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၁ || [[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| ဦးစစ်နိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄၂ || [[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးမြင့်|ဦးမျိုးမြင့်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၃ || rowspan="2" | [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]|| ဒေါက်တာ သန်းစိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၄ || ဒေါက်တာ သန့်ဇော်လွင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၄၅ || rowspan="2" | [[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအေးထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄၆ || ဦးဖြိုးဇော်စိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |} == ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရုံးအဖွဲ့အစည်းအကြီးအကဲများ == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%; border-collapse: collapse;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 10px;" | ပြည်ထောင်စုအဆင့် ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကြီးအကဲခန့်ထားမှု |- style="text-align:center; height:35px; background:#f2f2f2;" ! style="width:5%;" | စဉ် ! style="width:30%;" | ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းအမည် ! style="width:20%;" | အကြီးအကဲအမည် ! style="width:20%;" | ရာထူး ! style="width:12%;" | စတင်ရက် ! style="width:13%;" | ကုန်ဆုံးရက် |- | ၁ || [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်]]|| [[သာဌေး|ဦးသာဌေး]]|| [[ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်]]|| rowspan="9" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၂ || [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]] || [[အောင်ဇော်သိန်း|ဦးအောင်ဇော်သိန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၃ || [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|| [[သန်းစိုး (ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်)|ဦးသန်းစိုး]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၄ || [[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်ရုံး]] || [[နိုင်သက်ဦး|ဒေါ်နိုင်သက်ဦး]]|| [[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်]] || လက်ရှိ |- | ၅ || [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]]|| [[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးတင်မောင်ဝင်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၆ || [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]] || [[ကံမြင့်သန်း|ဦးကံမြင့်သန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၇ || [[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်]] || [[ခင်နိုင်ဦး|ဒေါက်တာ ခင်နိုင်ဦး]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၈ || [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]|| [[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးစိုးသိန်း]] <ref>{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးရန် ပြည်​ထောင်စုလွှတ်​တော်သို့ အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311101 |access-date=2026-04-08 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၉ || [[မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသား လူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်|မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်]]|| [[သစ်လင်းအုန်း|ဦးသစ်လင်းအုန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |} == တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ == ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်များ အသီးသီးတွင် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်တရားသူကြီးများကို အဆိုပြုလွှာ တင်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်များ၏ အတည်ပြုချက်အတိုင်း ဝန်ကြီးချုပ်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ခန့်အပ်ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-04-07 |title=တိုင်းနဲ့ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များအဖြစ် လျာထားအဆိုပြုစာရင်း |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/04/07/%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba-%e1%80%9d%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae/ |access-date=2026-04-07 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" border-collapse: collapse;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 10px;" | ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်များ (၂၀၂၆) |- style="text-align:center; height:40px; background:#f2f2f2;" ! style="width:5%;" | စဉ် ! style="width:30%;" | အစိုးရအဖွဲ့ ! style="width:25%;" | ဝန်ကြီးချုပ် ! style="width:15%;" | စတင်ရက် ! style="width:15%;" | ကုန်ဆုံးရက် ! style="width:10%;" | မှတ်ချက် |- | ၁။ || [[ကချင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ခက်ထိန်နန်|ဦးခက်ထိန်နန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- | ၂။ || [[ကယားပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အံ့မော်|ဦးအံ့မော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၁၅ |- | ၃။ || [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[စောမြင့်ဦး|ဦးစောမြင့်ဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗိုလ်မှူးချုပ်(ငြိမ်း) |- | ၄။ || [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ဝုန်ဆွန်းထန်|ဒေါက်တာဝုန်ဆွန်းထန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး (ငြိမ်း) |- | ၅။ || [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးကိုလေး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၂၇ |- | ၆။ || [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗသက ၈၃ |- | ၇။ || [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[မျိုးဆွေဝင်း|ဦးမျိုးဆွေဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဒုတိယရဲချုပ်(၁)ငြိမ်း |- | ၈။ || [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[တင်ကိုကို|ဦးတင်ကိုကို]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗသက ၇၇ |- | ၉။ || [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]|| [[မျိုးအောင်|ဦးမျိုးအောင်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- | ၁၀။ || [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အောင်ဝင်းသန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဝင်းသန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၃၀ |- | ၁၁။ || [[ရခိုင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[နိုင်ဦး|ဦးနိုင်ဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၃၈ |- | ၁၂။ || [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အောင်နိုင်သူ|ဦးအောင်နိုင်သူ]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဘွဲ့ရ ဒုရဲအုပ်လောင်း အပတ်စဥ် (၁၇) |- | ၁၃။ || [[ရှမ်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[စိုင်းထိန်စိုး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၂၄ |- | ၁၄။ || [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || ဦးအေးကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |} == အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခြင်းခံရသည့် မြို့နယ်များ (၂၀၂၆) == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်သည် ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ် (၁/၂၀၂၆) နှင့် (၂/၂၀၂၆) တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် မြို့နယ် ၆၀ အား စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့် (Martial Law) ထုတ်ပြန်ခြင်းသည် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] (ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်များ အပါအဝင်) ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ တာဝန်ယူချိန် နှစ်ပတ်အတွင်းမှာပင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။အမိန့်အမှတ် (၂/၂၀၂၆) အရ အဆိုပါမြို့နယ်များတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာရေးနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးတို့ကို မူလအခြေအနေသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိစေရန်အတွက် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးတာဝန်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၁၃ (ခ) အရ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]အား အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ကိုးခုရှိ မြို့နယ်ပေါင်း ၆၀ ကို ရက် ၉၀ အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/311419 |access-date=2026-04-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-24 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄ ရက် ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်းသတင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - ရှမ်းပြည်နယ်နဲ့ အေအေထိန်းချုပ်နယ်မြေတွေအပါ မြို့နယ် ၆၀ ကိုအရေးပေါ်အခြေအနေကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mk4v971v7t |access-date=2026-04-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> {| class="wikitext sortable" style="width:100%; border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse;" |- style="background-color: #ceebff; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | တိုင်းဒေသကြီး / ပြည်နယ် ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်အရေအတွက် ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်အမည်များ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကချင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ဆွမ်ပရာဘွမ်၊ ရွှေကူ၊ အင်ဂျန်းယန်၊ ဆော့လော်၊ ချီဖွေ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကယားပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၃ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ရှားတော၊ ဖားဆောင်း၊ မယ်စဲ့ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကရင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၂ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကော့ကရိတ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီး |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ချင်းပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၇ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကန်ပက်လက်၊ ထန်တလန်၊ ပလက်ဝ၊ တွန်းဇံ၊ မင်းတပ်၊ မတူပီ၊ ဖလမ်း |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၈ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကောလင်း၊ ပင်လည်ဘူး၊ ခင်ဦး၊ ဝက်လက်၊ ကနီ၊ ဒီပဲယင်း၊ ပုလဲ၊ အင်းတော် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ပေါက်၊ မြိုင်၊ ဆော၊ ထီးလင်း၊ ရေစကြို |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ငါန်းဇွန် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁၄ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ရမ်းဗြဲ၊ ပေါက်တော၊ ပုဏ္ဏားကျွန်း၊ ရသေ့တောင်၊ ဂွ၊ မောင်တော၊ ဘူးသီးတောင်၊ ကျောက်တော်၊ မင်းပြား၊ မြေပုံ၊ မြောက်ဦး၊ သံတွဲ၊ အမ်း၊ တောင်ကုတ် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ရှမ်းပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | နမ္မတူ၊ မဘိမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ နမ့်ခမ်း၊ သိန္နီ၊ ကွမ်းလုံ၊ နမ့်ဆန်၊ မန်တုံ၊ ဟိုပန်၊ လောက်ကိုင်၊ ကုန်းကြမ်း၊ မိုးမိတ်၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ မိုင်းလား |- style="background-color: #eaecf0; font-weight: bold;" | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1; text-align: right;" | စုစုပေါင်း || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၆၀ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်များ |} ==ကိုးကား== {{reflist}}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} [[Category:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] 8bk4w7q8yo2hhgyjvxg05087cq8k3j5 0 283831 1037552 1035454 2026-06-12T01:50:00Z Salai Rungtoi 22844 /* ဇွန်လ */ 1037552 wikitext text/x-wiki [[၂၀၂၆]] ခုနှစ်အတွင်း ထင်ရှားကျော်ကြားသူများ ကွယ်လွန်မှုများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားပါသည်။ အမည်များကို ကွယ်လွန်သည့် ရက်စွဲအလိုက် အက္ခရာစဉ်အတိုင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မှတ်တမ်းတစ်ခုတွင် အချက်အလက်များကို အောက်ပါအစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြလေ့ရှိသည် - *အမည်၊ အသက်၊ ထင်ရှားကျော်ကြားရသည့် အကြောင်းရင်း၊ ကွယ်လွန်ရသည့် အကြောင်းရင်း (သိရှိရပါက) နှင့် ကိုးကားချက်။ <!-- * * * * * * * Please adhere to the guidelines below when adding a name to this article. * * * * * * * A typical entry reports information in the following sequence: Name, age, country of citizenship at birth or nationality if the subject is not eligible (for example, in the case of animals), subsequent nationality (if applicable), what subject was noted for, cause of death (if known), and reference. Names are reported under the date of death. Names under each date are reported in alphabetical order by surname or pseudonym. (1) Please add only those meeting Wikipedia notability guidelines. Include a reference to a reliable source.[a] [b] If a Wikipedia article for the dead does not yet exist, reconsider whether the subject is actually notable. If so, consider writing an article yourself. Those without a Wikipedia article are removed after one month. (2) Please understand that the intent of this article is to report notable deaths. Tragic deaths, while unfortunate, do not necessarily render the dead "notable". If you report the death of a notable subject that does not already have a Wikipedia article, consider starting one. (3) Please add entries in alphabetical order by family name. Please avoid over-linking. As such, please do not add links to nationalities, common occupations, or common causes of death. Rather, include only "links that aid navigation and understanding". Thank you. (4) References should be in <ref>[url & title]</ref> format, as full citations make the page too slow to load, and too big to edit. (5) Please do not move deaths from the previous month until the 8th of current month. --Notes-- [a] See [[WP:RS]] for definition of reliable source, and [[WP:BLPSOURCE]] for living and recently deceased persons. [b] For information on using information from Ancestry.com, Find-a-grave, or IMDb, please see [[WP:ELPEREN]]. * * * * * * * Please adhere to the guidelines above when adding a name to this article. * * * * * * * --> == ဇွန်လ == * ၁၁ - [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]], ၄၇, ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီး * ၂ - [[မင်းထင်ကိုကိုကြီး]], ၆၅, ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာနှင့် ကဗျာဆရာ == ဧပြီလ == * ၉ - [[ဂျက်ဆန်ထွန်း|ဂျက်ဆန်ထွန်း,]] ၄၆, ကချင်လူမျိုး အဆိုတော် == မတ်လ == *၂၄ - [[ဆိုင်ပေါင်းနပ်]], ၇၄, အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၂၀၁၁-၂၀၁၆) == ဖေဖော်ဝါရီလ == * ၂၈ - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ]], ၈၆, အီရန်နိုင်ငံ၏ အဓိပတိ (၁၉၈၉-၂၀၂၆) * ၆ - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]], ၈၁, ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ် (၁၉၉၀-၂၀၁၂) == ဇန်နဝါရီလ == *၂၆ - [[မြင့်ထွေး|မြင့်ထွေး]], ၇၇, ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး (၂၀၁၆-၂၀၂၁)<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/01/26/79878|title=NLD လက်ထက် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဟောင်း ကွယ်လွန်|work=mizzima|access-date=၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆|date=၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] g5ecr2swil1ztx1yp7ikv96wiegbrs4 0 284421 1037656 1036398 2026-06-12T09:23:39Z Mkant00 135890 1037656 wikitext text/x-wiki '''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) တွင် အိုင်ဒီးလ် (ideal) များကိုသာ ကန့်သတ်လေ့လာခြင်းထက် မော်ဂျူးများကို ပိုမိုလေ့လာလေ့ရှိကြသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းသည် ပိုမိုပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိစေပြီး သဘောတရားများစွာကို ရိုးရှင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) | ကွင်း]] တစ်ခု၏ အိုင်ဒီးလ်နှင့် ၎င်းမှရရှိလာသော စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) နှစ်ခုစလုံးကို မော်ဂျူးများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား တူညီသော မူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် တွက်ချက်ကိုင်တွယ်နိုင်ပေသည်။ ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == ယူနစ်ပါရှိသော ဖလှယ်ရကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ (Modules over commutative rings with unity) == ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> အပေါ် အခြေခံထားသော မော်ဂျူး သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>M</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>R \times M \to M, \quad (r,m) \mapsto r \cdot m</math> ၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။ ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>r_1 \cdot (r_2 \cdot m) = (r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> *<math>(r_1 + r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m</math> *<math>r \cdot (m_1 + m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> အကယ်၍ <math>R</math> အတွက် ယူနစ် (unit) <math>1</math> ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင် <math>1 \cdot m = m</math> ဟု ဖြစ်ရမည်။ ထို <math>R</math>-မော်ဂျူးကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး (unital module) ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များသည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces over <math>R</math>) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အဘီလီယန်အုပ်စုများ === အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>\mathbb{Z}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>m \in G</math> ဟုထားပါစို့။ *<math>1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>k\geq 0</math> ရှိသော <math>k \in \Z</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ *<math>k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}</math> အလားတူပင် *<math>(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}</math> ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။ ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>\Z</math>-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>\Z</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကိန်းပြည့်များ <math>\Z</math> ကိုယ်တိုင် *ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\Q</math> *ကိန်းစစ်များ <math>\R</math> *ကိန်းရင်းများ <math>\mathbb A</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb A \cap \R</math> *ကိန်းထွေးများ <math>\Complex</math> === မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ (Rings as Modules) === <math>R</math> သည် <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>S</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ <math>S</math> ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် <math>S</math> ကို <math>R</math> ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces with a linear mapping to itself) === <math>K[X]</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) <math>V</math> တစ်ခုနှင့် <math>V</math> ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>A</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ <math>(V, A)</math> နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။ *<math>M</math> သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>K</math> ကို <math>K[X]</math> ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် <math>M</math> သည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <math>V</math> သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>M</math> ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ <math>(V, A)</math> ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် <math>A</math> ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။ *<math>V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.</math> *<math>(V, A)</math> အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ *<math>X \cdot v := A(v)</math> *ပြီးလျှင် ၎င်းကို <math>K[X]</math> ပေါ်သို့ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]</math> *အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)</math> === ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) === ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။ == မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ == <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>R</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>(R, +, \cdot)</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,</math> ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m </math> * <math>r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> * <math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ယူနစ် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1 \cdot m = m</math> ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။ ''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် <math>M</math> ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။<br /> <math>R</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,</math> ၎င်းသည် <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>m \cdot (r_1+r_2) = m \cdot r_1+ m \cdot r_2 </math> * <math>(m_1+m_2) \cdot r = m_1 \cdot r + m_2 \cdot r </math> *<math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)</math> ယူနစ်အစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m \cdot 1 = m</math> မှန်ကန်ရမည်။ <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို <math>R</math>-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ === အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === *<math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to \operatorname{End}_\Z(M).</math> :ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{End}_\Z(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ::<math>f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ *<math>R</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.</math> :ဤနေရာတွင် <math>(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ ::<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ === ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) === <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>S</math>-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>r\in R,m\in M,s\in S</math> အတွက် <math>(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)</math> ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး (<math>m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m</math>) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).</math> ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (module homomorphisms) == <math>R</math>-မော်ဂျူး နှစ်ခုဖြစ်သော <math>M</math> နှင့် <math>N</math> အကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: M \to N</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ကွင်းသက်ရောက်ချက် (ring action) နှစ်ခုစလုံးကို ထိန်းသိမ်းထားပါက ၎င်းကို '''မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (module homomorphism) သို့မဟုတ် <math>R</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (R-linear map) ဟုခေါ်သည်။ <math>R</math> ၏ အစုဝင် <math>r</math> နှင့် <math>M</math> ၏ အစုဝင် <math>m_1, m_2</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ *<math>f(m_1 + m_2) = f(m_1) + f(m_2)</math> *<math>f(r \cdot m_1) = r \cdot f(m_1)</math> အကယ်၍ အခြေခံထားသော ကွင်းသည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများအကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) နှင့် အတိအကျ တူညီသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် နှစ်ခုကို ဆက်တိုက် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) သည် အခြား မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုကိုသာ အမြဲတမ်း ရရှိစေသည်။ <math>M</math> မှ <math>N</math> သို့ သွားသော မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို <math>\operatorname{Hom}_R(M, N)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ ထိုအစုကို အောက်ပါအတိုင်း အမှတ်လိုက် (pointwise) အပေါင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်းတို့ သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။ *<math>(f + g)(m) = f(m) + g(m)</math> *<math>(r \cdot f)(m) = r \cdot f(m)</math> ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ပုံဖော်မှုအသစ်များကိုလည်း လှုံ့ဆော်ဖန်တီးပေးနိုင်သည်။ <math>M</math> အတွင်းသို့ ဝင်လာသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု သို့မဟုတ် <math>N</math> မှ ထွက်သွားသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို ဖန်ရှင်တစ်ခုအတွင်း အခြားတစ်ခု ထည့်သွင်းပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဤ <math>Hom</math>-မော်ဂျူးများ အကြားရှိ ပုံဖော်မှုအသစ်များကို ဖန်တီးနိုင်သည်။ အသုံးဝင်သော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုမှာ မည်သည့် မော်ဂျူး <math>M</math> အတွက်မဆို <math>\operatorname{Hom}_R(R, M)</math> မော်ဂျူးသည် <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် သဘာဝကျစွာ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သည် (naturally isomorphic)။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အခြေခံကွင်း <math>R</math> မှ <math>M</math> သို့ သွားသော မည်သည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ကွင်း၏ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> ကို မည်သည့်နေရာသို့ ပို့ဆောင်သည်ဆိုသည့် အချက်အပေါ်တွင်သာ အပြည့်အဝ မူတည်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူးများ (submodules and quotient modules) == <math>M</math> ၏ '''မော်ဂျူးပိုင်း''' (submodule) <math>M'</math> ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် မြှောက်ခြင်းအပေါ်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closed) ရှိသော အုပ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်ဂျူးပိုင်း <math>M'</math> တစ်ခု ရှိလာသောအခါ စားလဒ်မော်ဂျူး (quotient module) <math>M/M'</math> ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထိုစားလဒ်မော်ဂျူးရှိ အခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စုသည် <math>r \cdot (m + M') = r \cdot m + M'</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို အမွေဆက်ခံရရှိသည်။ <math>M</math> မှ အစုဝင်များကို <math>M/M'</math> ရှိ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အတန်းအစားများဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော သဘာဝ ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု (natural projection mapping) သည် မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွင်းများရှိ အိုင်ဒီးလ်များတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်းပင် <math>M'</math> ကို ငုံထားသော (is contained in) <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူး <math>M/M'</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများအကြားတွင် တိကျသော၊ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ကိုက်ညီမှု (order-preserving correspondence) တစ်ခု ရှိသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: M \to N</math> တိုင်းတွင် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အရေးကြီးသည့် မော်ဂျူးပိုင်း နှစ်ခုရှိသည်။ ကာနယ် (kernel) သို့မဟုတ် <math>\ker f</math> ဆိုသည်မှာ <math>0</math> သို့ ပုံဖော်ခံရသော <math>M</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံရိပ် (image) သို့မဟုတ် <math>\operatorname{Im} f</math> ဆိုသည်မှာ <math>N</math> အတွင်းရှိ ထွက်ပေါ်လာသော အဖြေ <math>f(m)</math> များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>N</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ == ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း == <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး <math>\rho \colon S \to R</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က : <math>(s,m) \mapsto \rho(s) m</math> <math>M</math> ပေါ်ရှိ <math>S</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ <math>S</math>-မော်ဂျူးကို <math>\rho_*(M)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် <math>S</math> သည် <math>R</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho</math> သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက <math>\rho_*(M)</math> ကို <math>R</math> ၏ စကေလာများကို <math>S</math> ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော <math>S</math>-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။ <math>N</math> သည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\rho_*(N)</math> သည် <math>\rho_*(M)</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)</math> ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}</ref> == ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A</math> သည် ဖက်စပ်ရ <math>R</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>A</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>a_1(a_2m)=(a_1a_2)m</math> <math>A</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>(ma_1)a_2=m(a_1a_2)</math> == လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>\mathfrak g</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathfrak g</math>-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် <math>\mathfrak g</math> ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,</math> ၎င်းသည် <math>X,Y\in\mathfrak g,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ :<math>[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathfrak{gl}(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>\mathfrak g</math> ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>(G, *)</math> သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''<math>G</math>-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''<math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m</math>, ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ :<math>g \in G, m_1, m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2</math> :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)</math> :<math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) <math>e</math> နှင့် <math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>e\cdot m = m</math> <math>G</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။ :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times</math> သည် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။ :<math>f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},</math> <math>(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ :<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>G</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။ :<math>r \in R, g \in G, m \in M</math> အတွက် <math>r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_R(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_R(M)</math> သည် <math>R</math>-မော်ဂျူးအဖြစ် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>R[G]</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>K</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>K</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် <math>G</math> ၏ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။ == ကျမ်းကိုးစာရင်း == * {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}} * {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer }}{{Dead link|date=May 2026 }} == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 0oyf7oq9cr6ueh0rvpvlxpf82fky9pr 1037680 1037656 2026-06-12T10:44:39Z Mkant00 135890 1037680 wikitext text/x-wiki '''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) တွင် အိုင်ဒီးလ် (ideal) များကိုသာ ကန့်သတ်လေ့လာခြင်းထက် မော်ဂျူးများကို ပိုမိုလေ့လာလေ့ရှိကြသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုနည်းလမ်းသည် ပိုမိုပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိစေပြီး သဘောတရားများစွာကို ရိုးရှင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ) | ကွင်း]] တစ်ခု၏ အိုင်ဒီးလ်နှင့် ၎င်းမှရရှိလာသော စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) နှစ်ခုစလုံးကို မော်ဂျူးများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား တူညီသော မူဘောင်တစ်ခုတည်းအောက်တွင် တွက်ချက်ကိုင်တွယ်နိုင်ပေသည်။ ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == ယူနစ်ပါရှိသော ဖလှယ်ရကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ (Modules over commutative rings with unity) == ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> အပေါ် အခြေခံထားသော မော်ဂျူး သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) <math>M</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>R \times M \to M, \quad (r,m) \mapsto r \cdot m</math> ၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။ ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>r_1 \cdot (r_2 \cdot m) = (r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> *<math>(r_1 + r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m</math> *<math>r \cdot (m_1 + m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> အကယ်၍ <math>R</math> အတွက် ယူနစ် (unit) <math>1</math> ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင် <math>1 \cdot m = m</math> ဟု ဖြစ်ရမည်။ ထို <math>R</math>-မော်ဂျူးကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး (unital module) ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များသည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များ (vector spaces over <math>R</math>) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အဘီလီယန်အုပ်စုများ === အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>\mathbb{Z}</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>G</math> တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>m \in G</math> ဟုထားပါစို့။ *<math>1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>k\geq 0</math> ရှိသော <math>k \in \Z</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ *<math>k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}</math> အလားတူပင် *<math>(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}</math> ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။ ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>\Z</math>-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>\Z</math>-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကိန်းပြည့်များ <math>\Z</math> ကိုယ်တိုင် *ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\Q</math> *ကိန်းစစ်များ <math>\R</math> *ကိန်းရင်းများ <math>\mathbb A</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb A \cap \R</math> *ကိန်းထွေးများ <math>\Complex</math> === မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ (Rings as Modules) === <math>R</math> သည် <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>S</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ <math>S</math> ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် <math>S</math> ကို <math>R</math> ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အကယ်၍ <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces with a linear mapping to itself) === <math>K[X]</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) <math>V</math> တစ်ခုနှင့် <math>V</math> ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>A</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ <math>(V, A)</math> နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။ *<math>M</math> သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ <math>K</math> ကို <math>K[X]</math> ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် <math>M</math> သည် <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ <math>V</math> သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>M</math> ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ <math>(V, A)</math> ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် <math>A</math> ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။ *<math>V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.</math> *<math>(V, A)</math> အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>K[X]</math>-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ *<math>X \cdot v := A(v)</math> *ပြီးလျှင် ၎င်းကို <math>K[X]</math> ပေါ်သို့ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]</math> *အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)</math> === ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) === ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။ == မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ == <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>R</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>(R, +, \cdot)</math> နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,</math> ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m </math> * <math>r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2</math> * <math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m</math> <math>(R, +, \cdot)</math> သည် ယူနစ် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1 \cdot m = m</math> ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။ ''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် <math>M</math> ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။<br /> <math>R</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,</math> ၎င်းသည် <math>r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ * <math>m \cdot (r_1+r_2) = m \cdot r_1+ m \cdot r_2 </math> * <math>(m_1+m_2) \cdot r = m_1 \cdot r + m_2 \cdot r </math> *<math>r_1,r_2\in R,\ m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)</math> ယူနစ်အစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ *<math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m \cdot 1 = m</math> မှန်ကန်ရမည်။ <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို <math>R</math>-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ === အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === *<math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to \operatorname{End}_\Z(M).</math> :ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{End}_\Z(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ::<math>f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ *<math>R</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ::<math>R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.</math> :ဤနေရာတွင် <math>(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ ::<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ === ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) === <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> တစ်ခုသည် <math>R</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>S</math>-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>r\in R,m\in M,s\in S</math> အတွက် <math>(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)</math> ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး (<math>m\in M</math> အားလုံးအတွက် <math>1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m</math>) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>M</math> နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).</math> ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R</math>-<math>S</math>-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ <math>R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}</math>-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (module homomorphisms) == <math>R</math>-မော်ဂျူး နှစ်ခုဖြစ်သော <math>M</math> နှင့် <math>N</math> အကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: M \to N</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ကွင်းသက်ရောက်ချက် (ring action) နှစ်ခုစလုံးကို ထိန်းသိမ်းထားပါက ၎င်းကို '''မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (module homomorphism) သို့မဟုတ် <math>R</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (R-linear map) ဟုခေါ်သည်။ <math>R</math> ၏ အစုဝင် <math>r</math> နှင့် <math>M</math> ၏ အစုဝင် <math>m_1, m_2</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ *<math>f(m_1 + m_2) = f(m_1) + f(m_2)</math> *<math>f(r \cdot m_1) = r \cdot f(m_1)</math> အကယ်၍ အခြေခံထားသော ကွင်းသည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများအကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) နှင့် အတိအကျ တူညီသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် နှစ်ခုကို ဆက်တိုက် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) သည် အခြား မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုကိုသာ အမြဲတမ်း ရရှိစေသည်။ <math>M</math> မှ <math>N</math> သို့ သွားသော မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို <math>\operatorname{Hom}_R(M, N)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ ထိုအစုကို အောက်ပါအတိုင်း အမှတ်လိုက် (pointwise) အပေါင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်းတို့ သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်သည်လည်း <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။ *<math>(f + g)(m) = f(m) + g(m)</math> *<math>(r \cdot f)(m) = r \cdot f(m)</math> ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ပုံဖော်မှုအသစ်များကိုလည်း လှုံ့ဆော်ဖန်တီးပေးနိုင်သည်။ <math>M</math> အတွင်းသို့ ဝင်လာသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု သို့မဟုတ် <math>N</math> မှ ထွက်သွားသော ပုံဖော်မှုတစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို ဖန်ရှင်တစ်ခုအတွင်း အခြားတစ်ခု ထည့်သွင်းပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဤ <math>Hom</math>-မော်ဂျူးများ အကြားရှိ ပုံဖော်မှုအသစ်များကို ဖန်တီးနိုင်သည်။ အသုံးဝင်သော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုမှာ မည်သည့် မော်ဂျူး <math>M</math> အတွက်မဆို <math>\operatorname{Hom}_R(R, M)</math> မော်ဂျူးသည် <math>M</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် သဘာဝကျစွာ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သည် (naturally isomorphic)။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အခြေခံကွင်း <math>R</math> မှ <math>M</math> သို့ သွားသော မည်သည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ကွင်း၏ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> ကို မည်သည့်နေရာသို့ ပို့ဆောင်သည်ဆိုသည့် အချက်အပေါ်တွင်သာ အပြည့်အဝ မူတည်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူးများ (submodules and quotient modules) == <math>M</math> ၏ '''မော်ဂျူးပိုင်း''' (submodule) <math>M'</math> ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် မြှောက်ခြင်းအပေါ်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closed) ရှိသော အုပ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်ဂျူးပိုင်း <math>M'</math> တစ်ခု ရှိလာသောအခါ စားလဒ်မော်ဂျူး (quotient module) <math>M/M'</math> ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထိုစားလဒ်မော်ဂျူးရှိ အခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စုသည် <math>r \cdot (m + M') = r \cdot m + M'</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို အမွေဆက်ခံရရှိသည်။ <math>M</math> မှ အစုဝင်များကို <math>M/M'</math> ရှိ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အတန်းအစားများဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော သဘာဝ ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု (natural projection mapping) သည် မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွင်းများရှိ အိုင်ဒီးလ်များတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်းပင် <math>M'</math> ကို ငုံထားသော (is contained in) <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများနှင့် စားလဒ်မော်ဂျူး <math>M/M'</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်းများအကြားတွင် တိကျသော၊ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ကိုက်ညီမှု (order-preserving correspondence) တစ်ခု ရှိသည်။ မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: M \to N</math> တိုင်းတွင် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော အရေးကြီးသည့် မော်ဂျူးပိုင်း နှစ်ခုရှိသည်။ ကာနယ် (kernel) သို့မဟုတ် <math>\ker f</math> ဆိုသည်မှာ <math>0</math> သို့ ပုံဖော်ခံရသော <math>M</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံရိပ် (image) သို့မဟုတ် <math>\operatorname{Im} f</math> ဆိုသည်မှာ <math>N</math> အတွင်းရှိ ထွက်ပေါ်လာသော အဖြေ <math>f(m)</math> များအားလုံး၏ အစုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>N</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ == ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း == <math>R</math> နှင့် <math>S</math> တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး <math>\rho \colon S \to R</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က : <math>(s,m) \mapsto \rho(s) m</math> <math>M</math> ပေါ်ရှိ <math>S</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ <math>S</math>-မော်ဂျူးကို <math>\rho_*(M)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် <math>S</math> သည် <math>R</math> ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho</math> သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက <math>\rho_*(M)</math> ကို <math>R</math> ၏ စကေလာများကို <math>S</math> ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော <math>S</math>-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။ <math>N</math> သည် <math>M</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>\rho_*(N)</math> သည် <math>\rho_*(M)</math> ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)</math> ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}</ref> == ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>R</math> သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>A</math> သည် ဖက်စပ်ရ <math>R</math>-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>A</math>-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>a_1(a_2m)=(a_1a_2)m</math> <math>A</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,</math> ၎င်းသည် <math>a_1,a_2\in A,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>(ma_1)a_2=m(a_1a_2)</math> == လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>\mathfrak g</math> သည် ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ <math>\mathfrak g</math>-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် <math>\mathfrak g</math> ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,</math> ၎င်းသည် <math>X,Y\in\mathfrak g,m\in M</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။ :<math>[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ <math>K</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>M</math> တစ်ခုနှင့် <math>K</math> ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathfrak{gl}(M)</math> သည် <math>M</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော <math>K</math>-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ <math>\mathfrak g</math>-မော်ဂျူးများသည် <math>\mathfrak g</math> ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ == အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ == <math>(G, *)</math> သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''<math>G</math>-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''<math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m</math>, ၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ :<math>g \in G, m_1, m_2 \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2</math> :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)</math> :<math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) <math>e</math> နှင့် <math>m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>e\cdot m = m</math> <math>G</math>-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။ :<math>g_1, g_2 \in G, m \in M</math> အားလုံးအတွက် <math>m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times</math> သည် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။ :<math>f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))</math> ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု <math>(M, +)</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},</math> <math>(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}</math> ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။ :<math>f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M</math> အတွက် <math>(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>R</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ <math>G</math>-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။ :<math>r \in R, g \in G, m \in M</math> အတွက် <math>r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ <math>R</math>-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ :<math>G \to \operatorname{Aut}_R(M),</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{Aut}_R(M)</math> သည် <math>R</math>-မော်ဂျူးအဖြစ် <math>M</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။ <math>G</math>-<math>R</math>-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>R[G]</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>K</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက <math>G</math>-<math>K</math>-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် <math>G</math> ၏ <math>K</math>-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။ == ကျမ်းကိုးစာရင်း == * {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}} * {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer }}{{Dead link|date=May 2026 }} == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] j7e6v72twusrtkitfxu1x065ptutler 0 285611 1037557 1036767 2026-06-12T02:03:59Z Salai Rungtoi 22844 /* ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် */ 1037557 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} </div> == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] ceiztiggqcasvm4woocc0lt8iyk3k8p 1037570 1037557 2026-06-12T02:46:19Z Salai Rungtoi 22844 /* စျေးကွက်ရှာဖွေရေး */ 1037570 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် |- |1 |''{{fb|MEX}}'' |1 |1 |0 |0 |2 |0 | +2 |3 |- |2 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |0 |- |3 |{{fb|KOR}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- |4 |{{fb|CZE}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |} </div> == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] mhgevqdrgljj682xmkwm8gq4pnlnmvv 1037578 1037570 2026-06-12T03:53:32Z Salai Rungtoi 22844 1037578 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် |- |1 |''{{fb|MEX}}'' |1 |1 |0 |0 |2 |0 | +2 |3 |- |2 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |0 |- |3 |{{fb|KOR}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |- |4 |{{fb|CZE}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |} </div> == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] iquwn3jap8n57g3508zo6jb5znc2bpr 1037600 1037578 2026-06-12T04:59:31Z Salai Rungtoi 22844 1037600 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] 2hry7r6hedozhmul7irlbkvnm576a9s 0 286113 1037495 1035300 2026-06-11T13:06:44Z Mkant00 135890 1037495 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စုများ နှင့် BG ကတ်တဂိုရီ (Groups and the BG Category) == === အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ === အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) === ====ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)==== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ====အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)==== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ====ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)==== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>ea = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ === <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) ==== *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> ==== ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) ==== *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 1j3m4hnpg19ikvh2nbyqp0xv2e3jppn 1037496 1037495 2026-06-11T13:10:28Z Mkant00 135890 1037496 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စုများ နှင့် BG ကတ်တဂိုရီ (Groups and the BG Category) == === အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ === အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) === ====ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)==== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ====အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)==== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ====ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)==== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>ea = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ====ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)==== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ====ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)==== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ====ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)==== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ====အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)==== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ====စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)==== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ====ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)==== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ === <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) ==== *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> ==== ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) ==== *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] adx9ar72vt5hni8ndiwat6cghyrayxr 1037497 1037496 2026-06-11T13:15:00Z Mkant00 135890 1037497 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စုများ နှင့် BG ကတ်တဂိုရီ (Groups and the BG Category) == === အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) === '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ === အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) === ====ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)==== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ====အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)==== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ====ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)==== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>ea = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ====ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)==== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ====ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)==== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ====ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)==== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ====အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)==== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ====စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)==== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ====ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)==== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ====အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)==== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ === <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) ==== *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> ==== ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) ==== *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] cfgvasf4o64mhap2n7k3nb292935qe0 1037499 1037497 2026-06-11T13:17:39Z Mkant00 135890 1037499 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>ea = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 0p6i2nh9r0appbu14lsoix1ltjfxf50 1037500 1037499 2026-06-11T13:22:59Z Mkant00 135890 1037500 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>ea = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ အစု <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] jc844totjzx8jnojxvr7vlz3qxnfrma 1037503 1037500 2026-06-11T13:44:50Z Mkant00 135890 1037503 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''မိုနွိုက် (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== အုပ်စုတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မိုနွိုက်များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>eab = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ အစု <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] ieog48zwel2y6o2v9ey8t52521nng8v 1037504 1037503 2026-06-11T13:51:40Z Mkant00 135890 1037504 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''[[မိုနွိုက်]] (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ [[မိုနွိုက်]]တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ [[မိုနွိုက်]]များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== အစု <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>eab = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သောအစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ အစုတစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ အစု <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] eq24o7cncwc2bkuqywcrh1rnd7evji9 1037505 1037504 2026-06-11T13:53:12Z Mkant00 135890 1037505 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]]ဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]] (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''[[မိုနွိုက်]] (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ [[မိုနွိုက်]]တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ [[မိုနွိုက်]]များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== [[အစု]] <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>eab = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သော[[အစု]]တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် [[အစု]]သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ [[အစု]]တစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ [[အစု]] <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] lp159wcwgc2u0cu81ajyr001opoz503 1037508 1037505 2026-06-11T13:56:13Z Mkant00 135890 1037508 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]]ဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]] (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''[[မိုနွိုက်]] (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ [[မိုနွိုက်]]တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ [[မိုနွိုက်]]များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== [[အစု]] <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>eab = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သော[[အစု]]တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် [[အစု]]သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ [[အစု]]တစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ [[အစု]] <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] b3vnyxqu21xgm0q3xt6m5tmcz3oezkl 0 286206 1037550 1032774 2026-06-12T01:48:42Z Salai Rungtoi 22844 1037550 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }}|birth_date={{birth date and age|1978|12|07|df=y}}|birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date=|death_place=|full name=Bajrakitiyabha Narendira Debyavati|house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=[[Soamsawali Kitiyakara]] |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} ) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] okzvsqtlb316ltzkke9ezzfoms78hdl 1037553 1037550 2026-06-12T01:53:33Z Salai Rungtoi 22844 1037553 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }}|birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07|df=y}}|birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name=Bajrakitiyabha Narendira Debyavati|house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] i3ajps9eakj3tkdrqgw4vo7bbgkrwj0 1037601 1037553 2026-06-12T05:48:40Z Salai Rungtoi 22844 စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် 1037601 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }}|birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07|df=y}}|birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] 7s1u6nbt81zz192c8d8564a2omjp4q7 1037602 1037601 2026-06-12T05:50:12Z Salai Rungtoi 22844 စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည် 1037602 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }}|birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07|df=y}}|birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထိုင်းတော်ဝင်နန်းတော်က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] 86ebiwphm7mxbjbzf31wavdxi6ky273 1037609 1037602 2026-06-12T07:09:05Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1037609 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }}|birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07|df=y}}|birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထိုင်းတော်ဝင်နန်းတော်က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] ksf097zpq15z1dazs6q9z7n6oje9vyq 1037610 1037609 2026-06-12T07:12:21Z Salai Rungtoi 22844 1037610 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }} |birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07}} |birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''( {{Langx|th|พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี}}, ထိုင်းအသံထွက် - '''ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ,''' {{RTGS|''Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi''}} , ၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ|ဘူမိဘောအဒူလျာဒက်]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]] တို့၏ ပထမဆုံးမြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် ဝချီရာလောင်ကွန်း၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မင်းသမီးဘာ သည် ခွေးများနှင့်အတူ လမ်းလျှောက်ထွက်စဉ် နှလုံးရောဂါကြောင့် လဲကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလအထိ သူမသည် သတိလစ်နေခဲ့သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် ကွယ်လွန်နတ်ရွာစံကြောင်း ထိုင်းတော်ဝင်နန်းတော်က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] t9chhrbrkmgza3nm41exuwanbeood0e 0 286967 1037679 1036219 2026-06-12T10:43:36Z Mkant00 135890 1037679 wikitext text/x-wiki '''ကွင်း''' (ring) ဆိုသည်မှာ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းတည်ဆောက်ပုံတွင် အပေါင်း (addition) နှင့် မြှောက်ခြင်း (multiplication) တွက်ချက်မှုတို့ကို အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ရှိရန် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတွက်ချက်မှုနှစ်ခုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ဖြန့်ဝေရဂုဏ်သတ္တိများနှင့်ပတ်သက်၍ အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု ရှိကြသည်။ ကွင်းတစ်ခုအတွက် အခြေခံအကျဆုံး ဥပမာတစ်ခုမှာ သာမန် ကိန်းများပေါင်းခြင်း၊ မြှောက်ခြင်းတို့နှင့် တွဲဖက်ထားသော ကိန်းပြည့်များ (integers) အစု <math>\mathbb{Z}</math> ပင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Citation |last=Fischer |first=Gerd |last2=Springborn |first2=Boris |title=Lineare Algebra |series=Grundkurs Mathematik |date=2025 |issn=2626-613X |doi=10.1007/978-3-662-71261-0 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-71261-0 |access-date=2026-03-29}}</ref> '''ကွင်းသီအိုရီ''' (ring theory) သည် အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဘာသာရပ်သည် ကွင်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။ == အမည်ပေးခြင်း == ကွင်းဟူသော သဘောတရားကို ရစ်ချတ် ဒက်ဒီကင်း (Richard Dedekind) က စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ''ကွင်း'' ဟူသော အမည်နာမကိုမူ ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>[https://jeff560.tripod.com/r.html ''Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (R)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118010721/https://jeff560.tripod.com/r.html |date=18 January 2021 }} 17. Juli 2007</ref><ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Ring_theory/ The development of Ring Theory] (17. Juli 2007)</ref> အချို့သော သီးသန့်အခြေအနေများတွင် ''ကွင်း'' ဟူသော အမည်အပြင် ''ဒိုမိန်း'' (domain) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကိုလည်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုံးစွဲကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စာပေကျမ်းဂန်များတွင် အင်တီဂရယ် ကွင်း (integral ring) ဟူသော စကားလုံးထက် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပိုမိုတွေ့ရှိရသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ == သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲများနှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ ကွင်း၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲလွဲမှုများ ရှိနိုင်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုနှင့်တစ်ခုကြား၌ပင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာခြားသွားတတ်သည်။ အလားတူပင် မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များမှာလည်း အနည်းငယ် ကွဲလွဲနိုင်သည်။ ထို့အပြင် တည်ဆောက်ပုံပိုင်းများနှင့် မူလတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များမှာလည်း ပြောင်းလဲမှုများ ရှိတတ်သည်။ သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ဤသို့ ကွဲပြားနေသော ကွင်းသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) အရ ကွဲပြားသော ကတ်တဂိုရီများ (categories) ပင် ဖြစ်ကြသည်။ === ကွင်း === '''ကွင်း''' (ring) <math>(R, +, \cdot)</math> ဆိုသည်မှာ အစု (set) <math>R</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>+</math> နှင့် <math>\cdot</math> ဟူသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operations) နှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ယင်းတွက်ချက်မှုများသည် '''ကွင်း နဂိုမှန်အဆိုများ''' (ring axioms) ဟုခေါ်သော အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ <math>(R, +)</math> သည် '''အပေါင်း''' (addition) <math>+</math> အောက်တွင် အဘီလီယန်[[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]] (abelian group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအုပ်စု၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) ကို ကွင်း <math>R</math> ၏ သုည အစုဝင်အဖြစ် <math>0</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ <math>(R, \cdot)</math> သည် '''မြှောက်ခြင်း''' (multiplication) <math>\cdot</math> အောက်တွင် ဆီမီးအုပ်စု (semigroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအမြှောက်လက္ခဏာကို အများအားဖြင့် ချန်လှပ်၍ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>(R, +, \cdot)</math> သည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမများ (distributive laws) ပြည့်စုံရမည်။ <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>a, b, c</math> အားလုံးအတွက်၊ :: <math>a \cdot (b + c) = (a \cdot b) + (a \cdot c) = a b + a c</math>       နှင့် :: <math>(a + b) \cdot c = (a \cdot c) + (b \cdot c) = a c + b c</math>       တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြှောက်ခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutative property) ပြည့်စုံသော ကွင်းကို ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ၎င်းကို ဖလှယ်၍မရသော ကွင်း (non-commutative ring) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (ring with unity) === ဆီမီးအုပ်စု <math>(R,\cdot)</math> တွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက်အကျုံးဝင်သော ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် ယင်းကို [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ထိုအခါ <math>(R, +, \cdot)</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) ဟု ခေါ်သည်။ ဘယ်ဘက် သို့မဟုတ် ညာဘက် တစ်ဖက်တည်းအတွက်သာ ထပ်တူရအစုဝင် ပါဝင်သော ကွင်းများကို ကွင်းသီအိုရီ (ring theory) တွင် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများအဖြစ် မသတ်မှတ်ပေ။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းတစ်ခုဆိုလျှင် အခြေခံအားဖြင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိရှိပြီး ယူနစ်ပါဝင်သော ကွင်းဟုသာ နားလည်ထားကြသည်။ ယူနစ်မပါဝင်သော အခြားကွင်းများကိုမူ ဆူဒိုကွင်း (pseudo-ring) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာရပ်တွင် ယင်းကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိမရှိသော ကွင်း (non-unital ring) သို့မဟုတ် အက္ခရာ 'i' ကို ဖယ်ရှားထားသည့် rng ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of unital rings) တွင် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (ring homomorphisms) သည် ၎င်းယူနစ်များကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ မည်သည့် ကွင်းကိုမဆို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုအတွင်းသို့ ထည့်သွင်း (embed) နိုင်သည်။ ကွင်းတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် <math>1</math> နှင့် သုညအစုဝင် <math>0</math> တို့ တူညီနေပါက မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>x = x \cdot 1 = x \cdot 0 = 0</math> ဖြစ်သွားမည်။ ထိုသို့ အစုဝင် သုည တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကွင်းကို သုည ကွင်း (zero ring) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို အကြမ်းအားဖြင့် သုညဂဏန်း <math>0</math> ဖြင့်ပင် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ === ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring with unity) === ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ဘာသာရပ်တွင် ကွင်းများကို '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ ကွင်းများ''' (commutative rings with unity) အဖြစ်သာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ == ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် ကွင်းပိုင်း (ring homomorphism and subring) == '''ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (ring homomorphism) ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> မှ ကွင်း <math>S</math> သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ပုံဖော်မှု <math>f</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းပုံဖော်မှုသည် အပေါင်းနှင့် မြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင်ကိုလည်း မပြောင်းလဲစေရပေ။ အတိအကျဆိုရလျှင် မည်သည့် <math>x, y \in R</math> အတွက်မဆို <math>f(x+y)=f(x)+f(y)</math> နှင့် <math>f(xy)=f(x)f(y)</math> ဖြစ်ရမည်။ ထို့အပြင် <math>f(1)=1</math> ဖြစ်ရမည်။ ပုံဖော်မှု <math>f</math> သည် အဘီလီယန်အုပ်စုများဆိုင်ရာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် <math>f(x-y)=f(x)-f(y)</math> နှင့် <math>f(-x)=-f(x)</math> အစရှိသည့် ဂုဏ်သတ္တိများနှင့်လည်း ပြည့်စုံသည်။ ထို့ပြင် <math>f(0)=0</math> လည်း ဖြစ်သည်။ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် နှစ်ခုဖြစ်သော <math>f: R \rightarrow S</math> နှင့် <math>g: S \rightarrow T</math> တို့ကို ပေါင်းစပ်လိုက်လျှင်လည်း နောက်ထပ် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်သည့် <math>g \circ f: R \rightarrow T</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ '''ကွင်းပိုင်း''' (subring) ဆိုသည်မှာ မူလကွင်း <math>R</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအစုပိုင်းသည် အပေါင်းနှင့် မြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ရှိရမည်။ ထို့ပြင် မူလကွင်း၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) လည်း ၎င်းအစုပိုင်းထဲတွင် ပါဝင်ရမည်။ ထိုအခါ ကွင်းပိုင်းမှ မူလကွင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ထပ်တူကျ ပုံဖော်မှုသည် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ == အိုင်ဒီးလ်နှင့် စားလဒ်ကွင်း (ideal and quotient ring) == အိုင်ဒီးလ် (ideal) <math>\mathfrak{a}</math> ဆိုသည်မှာ ကွင်း <math>R</math> ၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မည်သည့် <math>x \in R</math> နှင့် <math>y \in \mathfrak{a}</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် <math>xy</math> သည် <math>\mathfrak{a}</math> ထဲတွင် ပါဝင်ရမည်။ တနည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် <math>R\mathfrak{a} \subseteq \mathfrak{a}</math> ဖြစ်ရမည်။ အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a}</math> ကို အသုံးပြု၍ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အချို့က ၎င်းကို အကြွင်းအတန်းအစားကွင်း (residue-class ring) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုသည် စားလဒ်အုပ်စု <math>R/\mathfrak{a}</math> အပေါ်သို့ ထူးခြားစွာသီးသန့် တည်ရှိနေသော မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအဖြစ် သက်ရောက်သည်။ ထိုသို့ သက်ရောက်လာခြင်းကြောင့် <math>R/\mathfrak{a}</math> သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ၎င်းစားလဒ်ကွင်း၏ အစုဝင်များသည် မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>\mathfrak{a}</math> ၏ ကိုဆက် (coset) များ ဖြစ်ကြသည်။ ကွင်း <math>R</math> မှ အစုဝင် <math>x</math> အသီးသီးကို သက်ဆိုင်ရာ ကိုဆက် <math>x+\mathfrak{a}</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပုံဖော်မှု <math>\phi: R \rightarrow R/\mathfrak{a}</math> သည် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မူလကွင်း <math>R</math> အတွင်း၌ <math>\mathfrak{a}</math> ကို ငုံထားသော အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{b}</math> များ ရှိကြသည်။ ထို့အတူ စားလဒ်ကွင်း <math>R/\mathfrak{a}</math> အတွင်း၌လည်း အိုင်ဒီးလ် <math>\overline{\mathfrak{b}}</math> များ ရှိကြသည်။ ထိုအိုင်ဒီးလ် နှစ်မျိုးကြားတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ရိုက်ကိုက်ညီမှု ရှိပြီး <math>\mathfrak{b} = \phi^{-1}(\overline{\mathfrak{b}})</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် အစဉ်လိုက်မပျက် ကိုက်ညီနေမည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: R \rightarrow S</math> တွင်မဆို ကာနယ် (kernel) <math>f^{-1}(0)</math> ကို ရှာဖွေနိုင်သည်။ ထိုကာနယ်သည် မူလကွင်း <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်သည် ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> ၏ ကွင်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အဆိုပါ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကြောင့် ကာနယ်အိုင်ဒီးလ်ကို အသုံးပြုထားသော စားလဒ်ကွင်းနှင့် <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်တို့ကြားတွင် ကွင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှု ရရှိသည်။ သင်္ချာဖော်ပြချက်များတွင် <math>x \equiv y \pmod{\mathfrak{a}}</math> ဟူသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>x-y</math> သည် အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a}</math> ထဲတွင် ပါဝင်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ == သုညစားကိန်းများ၊ သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်များနှင့် ယူနစ်များ (zero-divisors, nilptent elements and units) == ကွင်း <math>R</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ '''သုညစားကိန်း''' (zero-divisor) ဆိုသည်မှာ သုညကို စားနိုင်သော အစုဝင် <math>x</math> ကို ဆိုလိုသည်။ အတိအကျဆိုရလျှင် <math>xy=0</math> ဖြစ်စေမည့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင် <math>y</math> သည် ကွင်း <math>R</math> အတွင်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သုညမဟုတ်သော သုညစားကိန်းများ လုံးဝမပါဝင်သည့်အပြင် <math>1 \ne 0</math> ဂုဏ်သတ္တိနှင့်လည်း ပြည့်စုံသော ကွင်းများကို '''အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း''' (integral domain) ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် ပိုလီနိုမီရယ်ကွင်း <math>k[x_1, \dots, x_n]</math> တို့သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>x_i</math> တို့မှာ ကိန်းရှင်များ (indeterminates) ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n > 0</math> တစ်ခုခုအတွက် <math>x^n = 0</math> ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ထိုအစုဝင် <math>x \in R</math> ကို '''သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်''' (nilpotent element) ဟု ခေါ်သည်။ ကွင်းသည် သုညကွင်း <math>R=0</math> မဟုတ်ခဲ့လျှင် သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်တိုင်းသည် သုညစားကိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ယေဘုယျအားဖြင့် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်အဆိုမှာမူ အမြဲတမ်း မမှန်ကန်ပေ။ ကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ '''ယူနစ်''' (unit) ဆိုသည်မှာ <math>1</math> ကို စားနိုင်သော အစုဝင် <math>x</math> ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>xy=1</math> ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် <math>y</math> တစ်ခုခု ကွင်း <math>R</math> အတွင်း ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အစုဝင် <math>y</math> ၏တန်ဖိုးသည် <math>x</math> အပေါ်မူတည်၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ထွက်ပေါ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>x^{-1}</math> ဟု သင်္ကေတပြု ရေးသားသည်။ ကွင်း <math>R</math> အတွင်းရှိ ယူနစ်များအားလုံး စုပေါင်း၍ မြှောက်ခြင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ == ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်နှင့် ဖီးလ်ဒ် (principal ideal and field) == <math>a \in R</math> အတွက် အစုဝင် <math>x \in R</math> ၏ ဆတိုးကိန်းများဖြစ်သော <math>ax</math> အားလုံး စုပေါင်း၍ '''ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်''' (principal ideal) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ၎င်းကို <math>(x)</math> သို့မဟုတ် <math>Rx</math> ဟူ၍ သင်္ကေတပြု ဖော်ပြကြသည်။ အကယ်၍ <math>x</math> သည် ယူနစ်ဖြစ်ပါက <math>(x) = R = (1)</math> ဖြစ်မည်ဖြစ်ပြီး ထိုအခြေအနေ၏ ပြောင်းပြန်အဆိုလည်း မှန်ကန်သည်။ သုည အိုင်ဒီးလ် <math>(0)</math> ကို အများအားဖြင့် <math>0</math> ဟူ၍သာ လွယ်ကူစွာ ရေးသားလေ့ရှိကြသည်။ <math>1 \ne 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းသည် ယူနစ်ဖြစ်နေသော ကွင်း <math>R</math> ကို '''ဖီးလ်ဒ်''' (field) ဟု ခေါ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်တိုင်းသည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းတိုင်းသည် ဖီးလ်ဒ်များ မဟုတ်ကြပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်အစု <math>\mathbb{Z}</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းဖြစ်သော်လည်း ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု မဟုတ်ပေ။ === ဖီးလ်ဒ်နှင့် အိုင်ဒီးလ်များ၏ ဆက်စပ်မှု (Relationship between fields and ideals) === ကွင်း <math>R</math> သည် သုညကွင်းမဟုတ်ပါစေနှင့် (<math>R \ne 0</math>) ။ သို့ဆိုလျှင် အောက်ပါအချက်များသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီမှု (equivalent) ရှိကြသည်။ * <math>i)</math> ကွင်း <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * <math>ii)</math> ကွင်း <math>R</math> တွင် <math>0</math> နှင့် <math>(1)</math> မှလွဲ၍ အခြားမည်သည့် အိုင်ဒီးလ်မျှ မရှိပေ။ * <math>iii)</math> ကွင်း <math>R</math> မှ သုညမဟုတ်သော ကွင်း <math>S</math> သို့ ဆက်သွယ်ထားသည့် မည်သည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆို အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်။ ။''' <math>i) \Rightarrow ii)</math> သုညမဟုတ်သော အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{a} \ne 0</math> တစ်ခုသည် ကွင်း <math>R</math> အတွင်း ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ <math>\mathfrak{a}</math> တွင် သုညမဟုတ်သော အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခု ပါဝင်နေမည်ဖြစ်သည်။ ကွင်း <math>R</math> သည် ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သောကြောင့် ထို <math>x</math> သည် ယူနစ်ဖြစ်လာသည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>\mathfrak{a} \supseteq (x) = (1)</math> ဖြစ်လာပြီး အဆုံးတွင် <math>\mathfrak{a} = (1)</math> ဟူ၍ ရရှိသည်။ <math>ii) \Rightarrow iii)</math> ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \rightarrow S</math> တစ်ခု ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ ကာနယ် <math>\operatorname{ker}(\phi)</math> သည် ကွင်း <math>R</math> ၏ အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ပစ်မှတ်ကွင်း <math>S</math> သည် သုညကွင်းမဟုတ်သောကြောင့် အဆိုပါ ကာနယ်သည် <math>(1)</math> နှင့် မညီနိုင်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ယူဆချက် <math>ii)</math> အရ <math>\operatorname{ker}(\phi) = 0</math> သာ ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သွားသည်။ <math>iii) \Rightarrow i)</math> ကွင်း <math>R</math> မှ ယူနစ်မဟုတ်သော အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပါ။ ထိုအခါ <math>(x) \ne (1)</math> ဖြစ်သောကြောင့် စားလဒ်ကွင်း <math>S = R/(x)</math> သည် သုညကွင်း ဖြစ်မလာနိုင်ပေ။ ထို့နောက် ကာနယ် <math>(x)</math> ရှိသော သဘာဝ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \rightarrow S</math> ကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ယူဆချက် <math>iii)</math> အရ အဆိုပါ ပုံဖော်မှု <math>\phi</math> သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ သို့ဖြစ်၍ ကာနယ်ဖြစ်သော <math>(x) = 0</math> ဖြစ်လာပြီး အဆုံးတွင် <math>x=0</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းသည် ယူနစ်ဖြစ်ရမည်ဖြစ်၍ ဖီးလ်ဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီသွားသည်။ ==ကိုးကား== *{{citation |last = Atiyah |first = Michael Francis |last2 = Macdonald |first2 = Ian G |title = Introduction to Commutative Algebra |date = 1969 |publisher = Westview Press }} ==အညွှန်း== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] bx5hsjdls0fauljte8uqpkoxx4icql0 0 287446 1037521 1036376 2026-06-11T14:32:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 4 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037521 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox beverage|name=Baikal|image=Baikal 1977.jpg|caption=A bottle of Baikal 1977 sold in [[Finland]]|type=Non-alcoholic [[beverage]], [[Soft drink|Carbonated drink]]|abv=|proof=|manufacturer=Chernogolovka|distributor=|origin=[[Soviet Union]] (1973)<br> [[Russia]] (today)|introduced=1973–present|discontinued=|colour=Dark brown/red|flavour=Sweet-spicy|ingredients=extracts and oils of [[Medicinal plants|medicinal herbs]] and plants - black tea extract, eleutherococcus, lemon, cardamom and eucalyptus|variants=Baikal 1977, Baikal Cherry|related=|website=}}'''ဘိုင်ကယ်''' ( [[ရုရှားဘာသာစကား|ရုရှား]] : [[wiktionary:Байкал#Russian|Байкал]] ) သည် အညိုရင့်ရောင်ရှိသော ဆိုဗီယက် အရက်မပါသော အဖျော် ယမကာ တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး [[ကိုကာကိုလာ]] အစား တီထွင်ထုတ်လုပ်ထားသည်။ အဖျော်ယမကာ၏ အခြေခံမှာ ရေဖြစ်သော်လည်း သဘာဝဆေးဖက်ဝင်အပင်များ၊ [[သကြား]] ၊ စစ်ထရစ်အက်ဆစ် နှင့် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်|ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] တို့မှ ထုတ်ယူထားသော ပစ္စည်းများလည်း ပါဝင်သည်။ အသုံးပြုသော သဘာဝဆေးဖက်ဝင်အပင်များနှင့် ထုတ်ယူထားသောပစ္စည်းများတွင် black tea ထုတ်ယူမှု၊ Siberian ginseng ၊ ဖာလာဆီ ၊ ယူကလစ်ပ်တပ်စ်ဆီ ၊ [[ရှောက်ပင်|သံပုရာဆီ]] ၊ <ref name="LA Weekly">{{Cite news |last=Thurman |first=Jim |date=27 August 2020 |title=The Wild World of Russian Sodas |url=https://www.laweekly.com/the-wild-world-of-russian-sodas/ |work=[[LA Weekly]]}}</ref> liquorice ၊ St. John's wort <ref>{{Cite web |title=Baikal |url=https://aqualife.ru/en/catalog/limonady-napitki/baikal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810065308/https://aqualife.ru/en/catalog/limonady-napitki/baikal/ |archive-date=10 August 2019 |access-date=10 August 2019 |publisher=Aqualife}}</ref> နှင့် laurel တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 December 2018 |title=Chernogolovka / Черноголовка |url=https://popkult.org/chernogolovka/ |access-date=10 August 2019 |website=Popkult}}</ref> == သမိုင်း == ဘိုင်ကယ်၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ|ဆိုဗီယက်၏]] [[ကိုကာကိုလာ]] အစား အစားထိုးအဖြစ် တီထွင်ခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းဆိုဒါကုမ္ပဏီများသည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံတွင် ထိုအချိန်က လုပ်ငန်းလည်ပတ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤအဖျော်ယမကာကို ၁၉၈၀ မော်စကိုနွေရာသီအိုလံပစ်ကို မျှော်မှန်း၍ တီထွင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထိုနွေရာသီအိုလံပစ်၏ တရားဝင်အဖျော်ယမကာဖြစ်လာရန် ရည်မှန်းချက်ကို အောင်မြင်စွာရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Напиток Байкал 1977, 0,9л. ПЭТ |url=https://aqualife.ru/catalog/product/napitok-baykal-1977-0-9l-pet/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612141237/https://aqualife.ru/catalog/product/napitok-baykal-1977-0-9l-pet/ |archive-date=12 June 2021 |access-date=27 August 2020 |website=Aqualife}}</ref> ဤအဖျော်ယမကာ [[ဘိုင်ကယ်အိုင်|ကို ဘိုင်ကယ်ရေကန်]] <ref>{{Cite book |last=Morales |first=Bonnie Frumkin |date=2017 |title=Kachka: A Return to Russian Cooking |url=https://books.google.com/books?id=wE0eDgAAQBAJ&dq=baikal+drink&pg=PT375 |last2=Prichep |first2=Deena |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1-250-08920-5 |page=364 |language=en}}</ref> ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ပြီး သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုနှင့် ထူးခြားသောသဘာဝ၏ သင်္ကေတအဖြစ် မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Baikal 1.5L Che Group Oy |url=https://www.chegroup.fi/tuote/baikal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806223747/https://www.chegroup.fi/tuote/baikal/ |archive-date=6 August 2020 |access-date=27 August 2020 |website=Che Group Oy}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် [[ပက်စီ|ပက်စီကို]] လာသည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံတွင် ထုတ်လုပ်ပြီးနောက် ဘိုင်ကယ်၏ ဖော်မြူလာကို ပြန်လည်ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့သည်။ <ref name="LA Weekly"/> <ref>{{Cite journal |last=Zykov |first=N |date=1973 |title=Квас, ситро и "пепси-кола" |url=http://www.ateismy.net/index.php/2012-09-22-15-33-38/1659-q-q116 |url-status=dead |journal=[[Nauka i Zhizn]] |volume=8 |pages=30–32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016051855/http://www.ateismy.net/index.php/2012-09-22-15-33-38/1659-q-q116 |archive-date=2018-10-16 |access-date=2018-08-02}}</ref> "Baikal" သောက်စရာအတွက် ချက်နည်းတွင် အောက်ပါဖွဲ့စည်းပုံရှိသည်- ပြုပြင်ထားသော သောက်ရေ၊ အဖြူရောင် ပုံဆောင်ခဲသကြား၊ စစ်ထရစ်အက်ဆစ် (အက်စစ်ဓာတ်ထိန်းညှိပေးသည့်အရာ)၊ သဘာဝရနံ့ပစ္စည်းများ- ဆေးဖက်ဝင်အပင်အရသာ၊ ၎င်းတွင် ထုတ်ယူထားသော အရည်များ ပါဝင်သည်- ဆေးဖက်ဝင်အပင်များမှ ထုတ်ယူထားသော အရည်များ- sage၊ wormwood (Artemisia absinthium)၊ angelica အမြစ်၊ gentian၊ cardamom၊ hop ဆီ၊ eucalyptus ဆီ၊ bay leaf ဆီ၊ သဘာဝပန်းသီးအရသာ၊ elderflower ထုတ်ယူမှု၊ licorice အမြစ်ထုတ်ယူမှု၊ ဝိုင်တဆေးပေါင်းခံရည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် [[မော်စကိုမြို့|မော်စကို]] တွင် ဘိုင်ကယ်ကို ရှာရန် မဖြစ်နိုင်သလောက်ပင်။ သို့သော် [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့|စိန့်ပီတာစဘတ်]] တွင် "ပိုလပ်စထရိုဗို" စက်ရုံမှ အဖျော်ယမကာ ထုတ်လုပ်မှုကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2023)">ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်</span>]]'' &#x5D;</sup> == ယနေ့ ဘိုင်ကယ် == ဘိုင်ကယ် ဖော်မြူလာအပေါ် မူပိုင်ခွင့်များကို ရုရှားအစိုးရ၏ {{Interlanguage link|Institute of Brewing, Drink and Wine Research|ru|Магарач_(институт)}} ပိုင်ဆိုင်သည်။ သည် Baikal ထုတ်လုပ်ခွင့်လိုင်စင်ကို ခွင့်ပြုထားသည်။ လက်ရှိတွင် ဖော်မြူလာကို [[ပက်စီ|Pepsi]] ၊ Dohler နှင့် Ost-Aqua အပါအဝင် အခြားကုမ္ပဏီငယ်များသို့ လိုင်စင်ခွင့်ပြုထားသည်။ အဆိုပါအင်စတီကျုသည် ကယ်လိုရီနည်းပြီး ဆီးချိုရောဂါနှင့် သင့်လျော်သော Baikal အချိုရည်များအတွက် ဖော်မြူလာအသစ်များကို တီထွင်နေပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Об институт филиал ФГБНУ "Федеральный научный центр пищевых систем им. В.М. Горбатова" РАН |url=http://www.vniinapitkov.ru/old/about/index.php?sphrase_id=7095 |access-date=27 August 2020 |website=Всероссийский научно-исследовательский институт пивоваренной, безалкогольной и винодельческой промышленности – филиал ФГБНУ «Федеральный научный центр пищевых систем им. В.М. Горбатова» РАН }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> ရုရှားနိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပြည်ပတွင် Baikal အမည်ဖြင့် ရောင်းချသော ယေဘုယျကာဗွန်နိတ်အချိုရည်များစွာရှိပြီး ၎င်းတို့ကို ကုမ္ပဏီအမျိုးမျိုးမှ ထုတ်လုပ်ကြသည် - ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမနီနိုင်ငံရှိ SLCO GmbH (Siberia Group)။ မူရင်း Baikal အချိုရည်မှ လှုံ့ဆော်မှုရရှိသော ထိုကဲ့သို့သော အချိုရည်အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုမှာ [[Wostok (drink)|WOSTOK]] (ရုရှားဘာသာဖြင့် 'အရှေ့' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ) ဖြစ်ပြီး မော်စကိုတွင် နှစ်နှစ်ဆယ်နီးပါး နေထိုင်ခဲ့သော ဒတ်ချ်ဓာတ်ပုံဆရာတစ်ဦးက ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Wostok Dossier / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-dossier/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427203910/https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-dossier/ |archive-date=27 April 2022 |access-date=27 August 2020 |website=Wostok}}</ref> Wostok ၏ Tannenwald အရသာသည် မူရင်း ၁၉၇၃ ချက်နည်းကို အခြေခံထားသည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web |title=Tannenwald / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-lemonades/tannenwald/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023148/https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-lemonades/tannenwald/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=27 August 2020 |website=Wostok}}</ref> Rospatent သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ Baikal ဟူသော ပေါင်းစပ်သတ်မှတ်ချက်ကို Irkutsk ရှိ Baikal LLC အမည်ဖြင့် Nice Classification "အရက်မပါသော ကာဗွန်နိတ်အဖျော်ယမကာများ" ၏ အတန်းအစား ၃၂ ရှိ ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ပတ်သက်၍ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းတွင် လူသိများသော ကုန်အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Общеизвестные в Российской Федерации товарные знаки №212 |url=https://www1.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=WKTM&DocNumber=212&TypeFile=html |access-date=2022-01-24 |website=www1.fips.ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124161231/https://www1.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=WKTM&DocNumber=212&TypeFile=html |url-status=dead }}</ref> === အကွာလိုက်ဖ် === လက်ရှိတွင် "BAIKAL" ဟူသော စကားလုံးအပါအဝင် ပေါင်းစပ်သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် အမှတ်အသားပြုထားသော အရက်မပါသော ကာဗွန်နိတ်အဖျော်ယမကာများကို စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး ပုလင်းသွတ်ခြင်းကို LLC "PK" AQUALIFE " လုပ်ငန်းတွင် လိုင်စင်သဘောတူညီချက်အပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Байкал - Черноголовка — производитель напитков, снеков и кондитерских изделий в России |url=https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |access-date=2022-01-24 |website=chernogolovka.com |language=ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124171247/https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |url-status=dead }}</ref> OOO PK Aqualife သည် လက်ရှိတွင် Baikal အချိုရည်၏ ဗားရှင်းများစွာကို ထုတ်လုပ်နေပြီး၊ အသစ်ပြင်ဆင်ထားသော ချက်ပြုတ်နည်းများ၏ အမှတ်တံဆိပ်များစွာနှင့် ၁၉၇၇ ခုနှစ်၏ မူရင်းဖော်မြူလာနှစ်မျိုးလုံးဖြင့်လည်း ထုတ်လုပ်ပါသည်။ ဆိုဒါ၏ မူရင်းချက်ပြုတ်နည်းကို "Baikal 1977" ကုန်အမှတ်တံဆိပ်အောက်တွင် ရောင်းချပြီး ချက်ပြုတ်နည်းအသစ်ကို "Baikal" အဖြစ်သာ ရောင်းချပါသည်။ ကုမ္ပဏီသည် ၁၉၇၇ ခုနှစ်၏ မူရင်းချက်ပြုတ်နည်းကို အခြေခံထားသည့် vanilla နှင့် low calorie ကဲ့သို့သော ဗားရှင်းအသစ်များစွာကိုလည်း ထုတ်လုပ်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Купить лимонад Байкал в Москве по низкой цене - Аквалайф |url=https://aqualife.ru/catalog/limonady-napitki/limonady/baykal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424231456/https://aqualife.ru/catalog/limonady-napitki/limonady/baykal/ |archive-date=24 April 2021 |access-date=27 August 2020 |website=Аквалайф}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် Coca-Cola သည် Fanta ၏ပြိုင်ဘက် [[Fantola]] အတွက် Aqualife ကိုတရားစွဲဆိုခဲ့ကြောင်း ရုရှားသတင်းစာ Kommersant ၏ အဆိုအရ သိရသည်။ <ref>{{Cite web |last=RR |date=11 November 2021 |title=Coca-Cola decided to sue the Russian competitor – Russian Reality |url=https://rusreality.com/2021/11/11/coca-cola-decided-to-sue-the-russian-competitor/ |access-date=2022-03-08}}</ref> WOSTOK ထုတ်ကုန်လိုင်းကို WOSTOK - Baikal Getränke GmbH မှ ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် ထုတ်လုပ်ပြီး ရရှိနိုင်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Wostok-Dossier / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/de/wostok-dossier/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205201804/https://www.wostok-limonade.de/de/wostok-dossier/ |archive-date=2023-02-05 |access-date=2023-02-05 |website=Wostok |language=de}}</ref> === ယူကရိန်း === ထုတ်လုပ်သူအများအပြားသည် ယူကရိန်းတွင် «Байкал» ကုန်အမှတ်တံဆိပ်အောက်တွင် Baikal ကို ထုတ်လုပ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ထဲမှတစ်ခုမှာ Dnipro ရှိ «Фастрон» နှင့် «Ерлан» စက်ရုံများနှင့် [[ကီးယက်မြို့|Kyiv ရှိ]] «Орлан» စက်ရုံတို့ဖြင့် Biola («Біола») ဖြစ်သည်။ ထုတ်လုပ်သူအချို့သည် "Synevyr" အမည်ဖြင့် ထုတ်လုပ်ကြသည်။ Re-Russification နှင့် ဆက်စပ်၍ ပြန်လည်အမှတ်တံဆိပ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်</span>]]'' &#x5D;</sup> === ကာဇက်စတန် === TOO «ДальПродукт» သည် ကာဇက်စတန်၊ Almaty တွင် Baikal ကို ထုတ်လုပ်သည်။ == ပါဝင်ပစ္စည်းများ == Chernogolovka Baikal ၁ လီတာ ဖန်ပုလင်းတစ်လုံးတွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်သည်- Artesian ရေ၊ သကြား၊ ထုတ်ယူမှုများ (eleutherococcus၊ black tea)၊ caramel အရောင် ( E150 )၊ သဘာဝအရသာများ၊ အက်စစ်ဓာတ်ထိန်းညှိပေးသည့် citric acid၊ ဆီများ (cardamom၊ eucalyptus၊ lemon)၊ တာရှည်ခံပစ္စည်း sodium benzoate ။ <ref>{{Cite web |title=Черноголовка — голос природы |url=https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |access-date=2022-04-27 |website=chernogolovka.com |language=ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124171247/https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons category|Baikal (drink)}} * Технологическая инструкция по производству концентрата для напитка «Байкал» ТИ 18-6-26-85။ Упрпиво Минпищепрома СССР။ 1985 ခုနှစ် * [http://www.vniinapitkov.ru Официальный сайт ГУ ВНИИ ПБ и ВП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619220059/http://www.vniinapitkov.ru/ |date=19 June 2020 }} * [http://wostok-limonade.de Baikal Getränke GmbH တရားဝင်ဝဘ်ဆိုဒ်] {{colas}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Cola brands |- !Australia |Count Cola, Export Cola, LA Ice Cola, Schweppes Cola |- !Austria |Red Bull Simply Cola, Keli Cola |- !Bangladesh |Pran Cola |- !Brazil |Dolly Cola |- !Canada |Bec Cola, Big 8, Compliments, No Name, President's Choice, Selection |- !Czech Republic |Kofola |- !China |Future Cola (China Cola), Laoshan Cola |- !Colombia |Kola Román |- !Cuba |tuKola |- !Denmark |Jolly Cola, OpenCola |- !Finland |Olvi Cola |- !France |Auvergnat Cola, Breizh Cola, Corsica Cola, El Ché-Cola, Fada cola, Mecca-Cola |- !Germany |Afri-Cola, Club Cola, Fritz-kola, Premium-Cola, Sinalco, Vita Cola |- !Greece |Green Cola |- !India |Double Seven, Thums Up, Campa Cola |- !Hong Kong |Meadows Classic Cola, Sparkling Super Cola, Vita Cola |- !Iran |Parsi Cola, Topsia Cola, Zamzam |- !Ireland |Cavan Cola |- !Mexico |Mexicana Cola, Mexicola, Jarritos Cola, "Mexicoke" |- !Myanmar |Star Cola |- !New Zealand |Foxton Fizz |- !Pakistan |Amrat Cola, Pakola |- !Peru |Beed Cola, Kola Real, Cassinelli, Fruti Kola, Fuji-Cola, Isaac Kola, Inca Kola, Kola Real, Perú Cola, Triple Kola, Kola Escocesa |- !Poland |Polo Cockta |- !Sweden |Apotekarnes Cola, Cuba Cola, XL Cola |- !Saudi Arabia |Milaf Cola |- !Slovenia |Cockta |- !Thailand |Est Cola |- !Turkey |Cola Turka, Kristal Kola, Sarıyer Kola |- !Trinidad and Tobago |Cole Cold |- !United Kingdom |Barr Cola, Evoca Cola, Fentimans Curiosity Cola, Fever-Tree Distillers Cola, Maxi-Cola, Qibla Cola, Red Kola, Rola Cola, Ubuntu Cola, Virgin Cola |- !United States |365, Big K, Blue Sky, Boost!, Boylan, Bubba, Caleb's Kola, Coca-Cola (Diet Coke, Zero Sugar), Tab, Cott, Cricket Cola, Diet Rite, Double Cola, Dublin, Faygo, Filbert's, Fitz's, Fukola Cola, Grandpa Graf's, Grapette, Hank's Naturals Mexicola, Jolt Cola, Jones Soda, Like Cola, Maraschino Cola, Mr. Cola, Nuka Cola, Olipop, Pepsi, Poppi, RC Cola, Reed's, King Kong Cola, Sam's Choice, Shasta, Signature, Stars & Stripes, Triple Cola, Vess, Virgil's, Zevia |- !Vanuatu |Lava Cola |- !Venezuela |Frescolita |} [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] 5tr63iwmg5ckjj4995y4crpdya880he 0 287752 1037568 1037391 2026-06-12T02:36:40Z Ninjastrikers 22896 /* ကိုးကား */ 1037568 wikitext text/x-wiki '''မီးငြိမ်းကုန်းဘုရား''' သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ညောင်ဦးမြို့နယ်]]၊ ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေတွင်ရှိသည့် ဘုရားတစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ [[မြင်းပြဂူဘုရား]]၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ [[ပုဂံမြို့ဟောင်း]]၏ တောင်ဘက်တွင် ရှိသည်။ စေတီအမှတ် - ၁၄၉၉ ဖြစ်သည်။<ref name="digi">https://www.mdn.gov.mm/my/pugnmiuheaang-aedii-12-raacukhnk-ttnnythaasnny-miingimkunguubhuraari-pnpngpuncn</ref><ref name="bgnet">https://baganmyanmar.net/meenyeingone-temple.htm</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== စေတီတော်ကို အေဒီ ၁၂ ရာစုခန့်တွင် တည်ထားခဲ့သည်။ တည်ဆောက်ခဲ့သူကိုမူ မသိရှိရပေ။ စေတီတော်၏ အောက်ခြေပန္နက်အုတ်ခုံသည် စတုရန်းပုံစံရှိသည်။ အပေါ်ပိုင်းတွင် စေတီပေါက်တည်ထားသည်။ ပင်မခန်းမဆောင်တွင် ကြီးမားသည့် ရုပ်ပွားတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ နံရံနှင့် မျက်နှာကြက်များတွင် ၁၂ ရာစုခေတ် ပန်းပွင့်ပုံစံ နံရံဆေးရေးပန်းချီများ၊ မင်စာများကို လေ့လာနိုင်သည်။<ref name="digi"/><ref name="bgnet"/> ==အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ စေတီများ== မြောက်ဘက်တွင် အောင်မြေကုန်းနန်းတော်ရာ၊ [[မဟာဗောဓိစေတီတော်(ပုဂံ)|မဟာဗောဓိဘုရား]]၊ [[ဗူးဘုရား]]၊ [[ကန်တော့ပလ္လင်ဘုရား]]တို့ ရှိသည်။ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် ပုဂံရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက် ရှိသည်။ တောင်ဘက်တွင် [[မြင်းပြဂူဘုရား]]၊ [[နွားပြဂူဘုရား]]နှင့် [[မင်္ဂလာစေတီတော် (ပုဂံ)|မင်္ဂလာစေတီတော်]]တို့ ရှိသည်။<ref name="digi"/><ref name="bgnet"/> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ပုဂံ}} [[ကဏ္ဍ:ပုဂံရှိ စေတီပုထိုးများ]] sclr4lkwtd8hfj948a6bu6ajr0ouj6d 0 287756 1037506 1037397 2026-06-11T13:53:55Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1037506 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြသည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] 8pss6ot9r0oiy6d96ps6r4z15b9bh83 1037507 1037506 2026-06-11T13:54:20Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1037507 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် တချိန်က ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] d6altr9hodmi5ajfad0cwi3p93ilm4d 1037510 1037507 2026-06-11T14:07:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘုန်းကြီးကျောင်း */ 1037510 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် တချိန်က ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ခန်းမများစွာ ပါဝင်သည့် ခြေတံရှည်ရိုးရာအဆောက်အဦ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်၏ အောက်ခြေတွင် ရာပေါင်းများစွာသော ကျွန်းတိုင်များဖြင့် ထောက်ကန်ထားသည်။ အင်းလေးကန်၏ ရာသီအလိုက် ရေမျက်နှာပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မည့် အမြင့်တွင် သစ်သားကြမ်းခင်းများ ခင်းထားသည်။ ပင်မကျောင်းဆောင်သည် ကြီးမားပြီး အမိုးသည် အဆင့်များစွာပါဝင်ကာ ရှမ်းဗိသုကာလက်ရာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ကျောင်းတော်တွင် များစွာသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ ရှိသည်။ ၎င်းရုပ်ပွားတော်များသည် ပုဂံခေတ်၊ အင်းဝခေတ်နှင့် တိဘက်ရိုးရာပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။ ဖောင်တော်ဦးဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်ဉ် ဤကျောင်းတော်တွင် ကျင်းပသည်။ ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] cmt396k813z67v8evinzj1suopgvmtz 1037511 1037510 2026-06-11T14:08:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဘုန်းကြီးကျောင်း */ 1037511 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် တချိန်က ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ခန်းမများစွာ ပါဝင်သည့် ခြေတံရှည်ရိုးရာအဆောက်အဦ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်၏ အောက်ခြေတွင် ရာပေါင်းများစွာသော ကျွန်းတိုင်များဖြင့် ထောက်ကန်ထားသည်။ အင်းလေးကန်၏ ရာသီအလိုက် ရေမျက်နှာပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မည့် အမြင့်တွင် သစ်သားကြမ်းခင်းများ ခင်းထားသည်။ ပင်မကျောင်းဆောင်သည် ကြီးမားပြီး အမိုးသည် အဆင့်များစွာပါဝင်ကာ ရှမ်းဗိသုကာလက်ရာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ကျောင်းတော်တွင် များစွာသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ ရှိသည်။ ၎င်းရုပ်ပွားတော်များသည် ပုဂံခေတ်၊ အင်းဝခေတ်နှင့် တိဘက်ရိုးရာပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web |date=2025-04-20 |title=အလျင်အမြန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ဖို့ လိုအပ်နေတဲ့ အင်းလေးဒေသက ကြောင်ခုန်ကျောင်း – သံလွင်ခက် |url=https://thanlwinkhet.net/?p=14382 |access-date=2025-11-27 |language=en-US}}</ref> ဖောင်တော်ဦးဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်ဉ် ဤကျောင်းတော်တွင် ကျင်းပသည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦးဘုရား ဒေသစာရီလှည့်လည်ပွဲတော်ကြီး ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းမှ ကြေးစားကျောင်းသို့ ကြွချီသော ပဥ္စမမြောက်နေ့တွင် ဆွဲလှေအများဆုံးဖြင့် ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခဲ့ |url=https://news-eleven.com/article/138227 |access-date=2025-11-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦး ဘုရားပွဲတော် အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်က စတင်ကာ ၁၈ ရက်ကြာ ကျင်းပမည် |url=https://npnewsmm.com/news/66dd5521e0390905416e31d3 |access-date=2025-11-27 |website=npnewsmm.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=O. T. |date=2024-09-16 |title=Everything You Should Know About The Phaung Daw Oo Pagoda Festival In Myanmar |url=https://www.outlooktraveller.com/destinations/international/everything-you-should-know-about-the-phaung-daw-oo-pagoda-festival-in-myanmar |access-date=2025-11-27 |website=Outlook Traveller |language=en}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] 0fwwnlna3skvclxook0ml2tfs49ie20 1037512 1037511 2026-06-11T14:10:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1037512 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် တချိန်က ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Nga Phe Kyaung Monastery,Nga Phe Kyaung Monastery travel |url=https://www.asiatouradvisor.com/nga-phe-kyaung-monastery/ |access-date=2025-11-27 |website=Asia Tour Advisor |language=en}}</ref><ref name=":1" /> ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။<ref name=":2" /><ref name=":1" /> ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2016-03-30 |title=Jumping Cat Monastery (Inle Lake) – Where Cats Are Artists |url=https://inledaytours.com/jumping-cat-monastery-where-cats-are-artists/ |access-date=2025-11-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref> ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn014 |access-date=2025-11-27 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ခန်းမများစွာ ပါဝင်သည့် ခြေတံရှည်ရိုးရာအဆောက်အဦ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်၏ အောက်ခြေတွင် ရာပေါင်းများစွာသော ကျွန်းတိုင်များဖြင့် ထောက်ကန်ထားသည်။ အင်းလေးကန်၏ ရာသီအလိုက် ရေမျက်နှာပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မည့် အမြင့်တွင် သစ်သားကြမ်းခင်းများ ခင်းထားသည်။ ပင်မကျောင်းဆောင်သည် ကြီးမားပြီး အမိုးသည် အဆင့်များစွာပါဝင်ကာ ရှမ်းဗိသုကာလက်ရာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ကျောင်းတော်တွင် များစွာသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ ရှိသည်။ ၎င်းရုပ်ပွားတော်များသည် ပုဂံခေတ်၊ အင်းဝခေတ်နှင့် တိဘက်ရိုးရာပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web |date=2025-04-20 |title=အလျင်အမြန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ဖို့ လိုအပ်နေတဲ့ အင်းလေးဒေသက ကြောင်ခုန်ကျောင်း – သံလွင်ခက် |url=https://thanlwinkhet.net/?p=14382 |access-date=2025-11-27 |language=en-US}}</ref> ဖောင်တော်ဦးဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်ဉ် ဤကျောင်းတော်တွင် ကျင်းပသည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦးဘုရား ဒေသစာရီလှည့်လည်ပွဲတော်ကြီး ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းမှ ကြေးစားကျောင်းသို့ ကြွချီသော ပဥ္စမမြောက်နေ့တွင် ဆွဲလှေအများဆုံးဖြင့် ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခဲ့ |url=https://news-eleven.com/article/138227 |access-date=2025-11-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦး ဘုရားပွဲတော် အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်က စတင်ကာ ၁၈ ရက်ကြာ ကျင်းပမည် |url=https://npnewsmm.com/news/66dd5521e0390905416e31d3 |access-date=2025-11-27 |website=npnewsmm.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=O. T. |date=2024-09-16 |title=Everything You Should Know About The Phaung Daw Oo Pagoda Festival In Myanmar |url=https://www.outlooktraveller.com/destinations/international/everything-you-should-know-about-the-phaung-daw-oo-pagoda-festival-in-myanmar |access-date=2025-11-27 |website=Outlook Traveller |language=en}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] ld3tz7wpauswl82g6vtram47xrq0suj 1037513 1037512 2026-06-11T14:10:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ရုပ်ပုံများ */ 1037513 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | native_name = | native_name_lang = | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nga Phe Kyaung-02-gje.jpg | alt = | caption = ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.5167|96.8978|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1840s | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက်''' (''ကြောင်ခုန်ကျောင်း'' ဟုလည်းသိကြ) သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[အင်းလေးကန်]]တွင်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းသစ်သားကျောင်းတိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်တွင် များစွာသော သစ်ထွင်းလက်ရာများ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များရှိသည်။ ထို့အပြင် တချိန်က ကျောင်းတော်တွင် "ကြောင်ခုန်ပွဲ" ကိုလည်း ပြုလုပ်ကြခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် အင်းလေးကန်ရှိ ထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2015-10-03 |title=A Monastery more about the Buddha than Cats... |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2015/10/a-monastery-more-about-buddha-than-cats.html |access-date=2025-11-27 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းတိုက် (ကြောင်ခုန်ကျောင်း) |url=https://www.winnetmyanmar.com/listing/ngapaekhyaaungkyaaungtaik-kyaungkhonkyaaung |access-date=2025-11-27 |website=Winnet Myanmar |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ကျောင်းတော်ကို ၁၉ ရာစုအလယ် ၁၈၄၃ ခုနှစ်၊ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၀၅ ) သို့မဟုတ် ၁၈၄၀ - ၁၈၅၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအချိန်ကာလတွင် ဒေသခံရှမ်းအုပ်ချုပ်သူများက ကျောင်းတော်တည်ဆောက်ခြင်းအတွက် အကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Nga Phe Kyaung Monastery,Nga Phe Kyaung Monastery travel |url=https://www.asiatouradvisor.com/nga-phe-kyaung-monastery/ |access-date=2025-11-27 |website=Asia Tour Advisor |language=en}}</ref><ref name=":1" /> ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများတွင် ကျောင်းတော်တွင် ရှမ်းပြည်တစ်ခွင်ရှိ ရှေးကျပြီး သေးငယ်သည့် ကျောင်းတော်များနှင့် နန်းတော်များမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ၊ ရိုးရာပစ္စည်းများ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဤသည်ပင် နောက်ပိုင်းဒေသ၏ အဓိကကျသည့် ဘာသာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။<ref name=":2" /><ref name=":1" /> ၂၀ ရာစုမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကျောင်းတော်သည် "ကြောင်ခုန်ကျောင်း" ဟူသည့် အမည်ဖြင့် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်ရှိ ရဟန်းများသည် ကြောင်များကို စောင့်ရှောက်ကာ ကွင်းများကို ဖြတ်၍ ခုန်သည့်နည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ဤသည်ကပင် များစွာသော ခရီးသွားများနှင့် ဓာတ်ပုံဆရာများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ကြောင်းများကို လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီးနောက်တွင် ကျောင်းတော်၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ကြောင်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုသည် သာသနာတော်နှင့် မအပ်စပ်သဖြင့် တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကြောင်လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ပြပွဲများလည်း ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2016-03-30 |title=Jumping Cat Monastery (Inle Lake) – Where Cats Are Artists |url=https://inledaytours.com/jumping-cat-monastery-where-cats-are-artists/ |access-date=2025-11-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar |url=https://www.indochinaodysseytours.com/myanmar/inle-lake/nga-phe-kyaung.html |access-date=2025-11-27 |website=www.indochinaodysseytours.com |language=en}}</ref> ကျောင်းတော်သည် မကြာသေးမီက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် ငလျင်များနှင့် ရေကြီးမှုများကြောင့် အသေးစား ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Nga Phe Chaung Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn014 |access-date=2025-11-27 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==ဘုန်းကြီးကျောင်း== ဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ခန်းမများစွာ ပါဝင်သည့် ခြေတံရှည်ရိုးရာအဆောက်အဦ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်၏ အောက်ခြေတွင် ရာပေါင်းများစွာသော ကျွန်းတိုင်များဖြင့် ထောက်ကန်ထားသည်။ အင်းလေးကန်၏ ရာသီအလိုက် ရေမျက်နှာပြင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မည့် အမြင့်တွင် သစ်သားကြမ်းခင်းများ ခင်းထားသည်။ ပင်မကျောင်းဆောင်သည် ကြီးမားပြီး အမိုးသည် အဆင့်များစွာပါဝင်ကာ ရှမ်းဗိသုကာလက်ရာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ကျောင်းတော်တွင် များစွာသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ ရှိသည်။ ၎င်းရုပ်ပွားတော်များသည် ပုဂံခေတ်၊ အင်းဝခေတ်နှင့် တိဘက်ရိုးရာပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web |date=2025-04-20 |title=အလျင်အမြန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ဖို့ လိုအပ်နေတဲ့ အင်းလေးဒေသက ကြောင်ခုန်ကျောင်း – သံလွင်ခက် |url=https://thanlwinkhet.net/?p=14382 |access-date=2025-11-27 |language=en-US}}</ref> ဖောင်တော်ဦးဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်ဉ် ဤကျောင်းတော်တွင် ကျင်းပသည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦးဘုရား ဒေသစာရီလှည့်လည်ပွဲတော်ကြီး ငါးဖယ်ချောင်းကျောင်းမှ ကြေးစားကျောင်းသို့ ကြွချီသော ပဥ္စမမြောက်နေ့တွင် ဆွဲလှေအများဆုံးဖြင့် ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခဲ့ |url=https://news-eleven.com/article/138227 |access-date=2025-11-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=အင်းလေးဖောင်တော်ဦး ဘုရားပွဲတော် အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်က စတင်ကာ ၁၈ ရက်ကြာ ကျင်းပမည် |url=https://npnewsmm.com/news/66dd5521e0390905416e31d3 |access-date=2025-11-27 |website=npnewsmm.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=O. T. |date=2024-09-16 |title=Everything You Should Know About The Phaung Daw Oo Pagoda Festival In Myanmar |url=https://www.outlooktraveller.com/destinations/international/everything-you-should-know-about-the-phaung-daw-oo-pagoda-festival-in-myanmar |access-date=2025-11-27 |website=Outlook Traveller |language=en}}</ref> ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> File:Kyaung Khon (Jumping Cat) Monastery at Inle.JPG File:Burmese throne at Kyaung Khon Monastery Inle.JPG File:Nga Phet Chaung Monastery, Inle Lake, Myanmar (10543656695).jpg File:20160805 Nga Phe Kyaung Monastery Inle Lake Mynamar 8295 DxO.jpg File:20160805 Nga Phe Kyaung Monastery Inle Lake Mynamar 8286 DxO.jpg File:Water Pots for passerbys at Nge Phe Kyaung (Jumping Cat Monastery).JPG </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] 6l3eh0p23egq2mkvgzh3b2kgn73l6ws 100 287758 1037569 1037407 2026-06-12T02:41:15Z Salai Rungtoi 22844 1037569 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=11|content= <!-- All news items below this line --> '''ဘေးအန္တရာယ်နှင့် မတော်တဆမှုများ''' *[[မြန်မာ စံတော်ချိန်|မြန်မာစံတော်ချိန်]] (၁၂)နာရီ၊ (၁၅)မိနစ်၊ (၁၆) စက္ကန့် အချိန်တွင် [[ဒေးဒရဲမြို့]]၏ မြောက်-အနောက်မြောက်ဘက် (၇) မိုင်ခန့်အကွာ အနက်(၁၁) ကီလိုမီတာကို ဗဟိုပြု၍ ပမာဏ ၃.၈ (M) အဆင့်ရှိ အင်အားအနည်းငယ်ရှိသော မြေငလျင်တစ်ခု လှုပ်ရှားသွားခဲ့သည်။ [https://www.moezala.gov.mm/my/news/130556 (မိုးဇလ)] '''အားကစား''' * [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] **နိုင်ငံကိုယ်စားပြု အသင်းပေါင်း ၄၈ သင်းဝင်ပြိုင်မည့် ၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲကို သုံးနိုင်ငံပေါင်း အိမ်ရှင်အဖြစ် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့တွင် စတင်းကျင်းပခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/c3ryx7482r7o (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} ltkhg2k6ulbn3zjd24h2ty07gknghn8 0 287759 1037560 1037417 2026-06-12T02:26:40Z Ninjastrikers 22896 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037560 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ<br>(Palaungic languages) | image = [[File:Langues Palaungiques.png|thumb|280px|အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေပုံကို ပြသထားသည့် မြေပုံ။]] | alt = ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ ပြန့်နှံ့ပုံပြမြေပုံ | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] | fam2 = အရှေ့မြောက် ဩစထြိုအေးရှားတစ် | child1 = ဝ-လဝ-လွာ အုပ်စု (Waic) | child2 = ပလောင်-ရီယန် အုပ်စု (Palaung-Riang) | child3 = အန်ဂကူအုပ်စု (Angkuic) | child4 = ထနော့ | iso639-5 = aav }} '''ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Palaungic languages}}) သို့မဟုတ် '''ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများ''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု ၏ လက်အောက်ခံ ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Wa Languages |year=1980 |publisher=University of California, Berkeley |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ([[ရှမ်းပြည်နယ်]])၊ တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့ရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများက အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤမျိုးနွယ်စုတွင် [[ပလောင်လူမျိုး]] (တအာင်း)၊ [[ဝလူမျိုး]]၊ လဝလူမျိုး၊ လွာလူမျိုး၊ ရီယန် (ယင်းနက်/ယင်းကြား) လူမျိုး၊ အန်ဂကူနွယ်ဖွားများနှင့် တိမ်ကောလုနီးပါးဖြစ်နေသည့် [[ထနော့လူမျိုး]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=The Austroasiatic Central Component |year=2010 |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=3 |pages=27-44 |language=en}}</ref> == မျိုးခွဲခြားခြင်း == ဘာသာဗေဒပညာရှင် Gérard Diffloth ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုအရ ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားကြီးကို အဓိကအားဖြင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ ထပ်မံခွဲထုတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and South-East Asian linguistics |year=2012 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ပလောင် အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper / Shwe-Pale)တွင် [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] အုပ်စုဝင်ဖြစ်သည့် ရွှေပလောင်၊ ငွေပလောင်နှင့် ရူမိုင်းစကားများ ပါဝင်သည်။ဝ အုပ်စု တွင်[[ဝလူမျိုး|ဝဘာသာစကား]]၊ လဝဘာသာစကားနှင့် လွာ (Lawa) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ရီယန် အုပ်စု (Riang)တွင် ရီယန် (Riang) နှင့် ယင်ကြား/ယင်နက် စကားများ ပါဝင်သည်။အန်ဂကူ အုပ်စု (Angkuic)တွင် ဆမ်တောင် (Samtao)၊ အူ (U)၊ ခုမို (Khuen) ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ထနော့ (Danau)တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ကလောမြို့အနီးတွင် လူဦးရေအနည်းငယ်သာ ပြောဆိုတော့သည့် သီးခြားပလောင်နွယ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ထူးခြားသည့် ဘာသာဗေဒအင်္ဂါရပ်များ == ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ၎င်းတို့နှင့် နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] (ရှမ်းဘာသာစကား) နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ]] (ဗမာ၊ ကချင်ဘာသာစကား) တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ခံခဲ့ရသဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစစ်စစ်များ (ဥပမာ- ခမာ၊ ဗီယက်နမ်) နှင့်မတူဘဲ အသံနေအသံထား စနစ်များ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဝ-ဘာသာစကားတွင် အသံအနိမ့်အမြင့် စနစ် မရှိသော်လည်း၊ အန်ဂကူအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် တုံစနစ် များ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] 9d006nbar1qjj6b35gyvot2omae2lkq 1037562 1037560 2026-06-12T02:29:22Z Ninjastrikers 22896 1037562 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ | map =Langues Palaungiques.png |mapcaption= အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတွင် ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေပုံကို ပြသထားသည့် မြေပုံ။ | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] | fam2 = အရှေ့မြောက် ဩစထြိုအေးရှားတစ် |glotto=east2331 |glottoname=East Palaungic |glotto2=west2791 |glottoname2=West Palaungic }} '''ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{langx|en|Palaungic languages}}) သို့မဟုတ် '''ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများ''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု ၏ လက်အောက်ခံ ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Wa Languages |year=1980 |publisher=University of California, Berkeley |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ([[ရှမ်းပြည်နယ်]])၊ တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့ရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများက အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤမျိုးနွယ်စုတွင် [[ပလောင်လူမျိုး]] (တအာင်း)၊ [[ဝလူမျိုး]]၊ လဝလူမျိုး၊ လွာလူမျိုး၊ ရီယန် (ယင်းနက်/ယင်းကြား) လူမျိုး၊ အန်ဂကူနွယ်ဖွားများနှင့် တိမ်ကောလုနီးပါးဖြစ်နေသည့် [[ထနော့လူမျိုး]]တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |title=The Austroasiatic Central Component |year=2010 |journal=Journal of the Southeast Asian Linguistics Society |volume=3 |pages=27-44 |language=en}}</ref> == မျိုးခွဲခြားခြင်း == ဘာသာဗေဒပညာရှင် Gérard Diffloth ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုအရ ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားကြီးကို အဓိကအားဖြင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ ထပ်မံခွဲထုတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and South-East Asian linguistics |year=2012 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ပလောင် အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper / Shwe-Pale)တွင် [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] အုပ်စုဝင်ဖြစ်သည့် ရွှေပလောင်၊ ငွေပလောင်နှင့် ရူမိုင်းစကားများ ပါဝင်သည်။ဝ အုပ်စု တွင်[[ဝလူမျိုး|ဝဘာသာစကား]]၊ လဝဘာသာစကားနှင့် လွာ (Lawa) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။ရီယန် အုပ်စု (Riang)တွင် ရီယန် (Riang) နှင့် ယင်ကြား/ယင်နက် စကားများ ပါဝင်သည်။အန်ဂကူ အုပ်စု (Angkuic)တွင် ဆမ်တောင် (Samtao)၊ အူ (U)၊ ခုမို (Khuen) ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ထနော့ (Danau)တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ကလောမြို့အနီးတွင် လူဦးရေအနည်းငယ်သာ ပြောဆိုတော့သည့် သီးခြားပလောင်နွယ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ထူးခြားသည့် ဘာသာဗေဒအင်္ဂါရပ်များ == ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ၎င်းတို့နှင့် နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] (ရှမ်းဘာသာစကား) နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ]] (ဗမာ၊ ကချင်ဘာသာစကား) တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ခံခဲ့ရသဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားစစ်စစ်များ (ဥပမာ- ခမာ၊ ဗီယက်နမ်) နှင့်မတူဘဲ အသံနေအသံထား စနစ်များ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဝ-ဘာသာစကားတွင် အသံအနိမ့်အမြင့် စနစ် မရှိသော်လည်း၊ အန်ဂကူအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများတွင် ပတ်ဝန်းကျင်ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် တုံစနစ် များ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] e7f5hz933jujhf0emnmsajbshzyizxa 0 287762 1037565 1037467 2026-06-12T02:31:06Z Ninjastrikers 22896 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ +[[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]၊ +[[ကဏ္ဍ:ဝ လူမျိုး]]၊ +[[ကဏ္ဍ:လက်တင်ဘာသာအရေးအသားဖြင့် ရေးသားသည့် ဘာသာစကားများ]] 1037565 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဝဘာသာစကား<br>(Wa language) | nativename = 促進 / Vāx | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] - [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]]) | ethnicity = [[ဝလူမျိုး]] | speakers = ၁.၂ သန်း ခန့် (၂၀၀၀-၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းများအရ) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ဝအုပ်စု (Waic) | dial1 = ပါရော့ခ် (Parauk) - စံပြစကား | dial2 = ဗလောက် (Vo / Blang) | dial3 = အာဝ (Awa) | script = [[လက်တင်အက္ခရာ]] (ဝစာပေ)၊ [[မြန်မာအက္ခရာ]] (အချို့သော ခရစ်ယာန်အစုအဖွဲ့များ) | iso3 = prk (ပါရော့ခ်ဝ) / wbm (ဝစစ်စစ်) / vwa (အာဝ) }} '''ဝဘာသာစကား''' ({{lang-en|Wa language}}; ဝ: ''Vāx'' သို့မဟုတ် ''မဂ်စလုံ'') သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] အုပ်စုခွဲ၏ ဝအုပ်စု (Waic) တွင် ပါဝင်သော ကုန်းမြင့်သုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Wa Languages |year=1980 |publisher=University of California, Berkeley |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းရှိ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]] (အထူးသဖြင့် [[ပန်ဆန်းမြို့]]၊ [[ဟိုပန်မြို့]] စသည့် ဒေသများ) တွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ဝလူမျိုး]] တစ်သန်းကျော်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဝလူမျိုး ၄ သိန်းခန့်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Watkins |first=Justin |title=The Phonetics of Wa: Experimental Phonetics, Phonology, Orthography and Documentation |year=2002 |publisher=Pacific Linguistics |isbn=978-0858834866 |language=en}}</ref> == ဒေသဗေဒနှင့် ဒေသိယစကားများ == ဝဘာသာစကားသည် ပြောဆိုသည့် ဒေသကိုလိုက်၍ လေယူလေသိမ်းနှင့် ဝေါဟာရ ကွဲပြားမှုများ ရှိကြပြီး အဓိကအားဖြင့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref>{{cite journal |last=Zhou |first=Zhizhi |title=A Study of Wa Dialects |year=1988 |journal=Minzu Yuwen |volume=4 |pages=14-23 |language=zh}}</ref>ပါရော့ခ် (Parauk / Praok)ဘာသာစကားသည် ဝနယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် ဗဟိုဒေသ (ပန်ဆန်းအပါအဝင်) တွင် ပြောဆိုကြပြီး ဝလူမျိုးအများစု နားလည်ကြသည့် "စံပြဝဘာသာစကား" (Standard Wa) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ဗလောက် (Vo / Wa Proper)သည် ဝနယ်တောင်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ် အရှေ့ပိုင်းအချို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။အာဝ (Awa)သည် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တောင်ဘက်အကျဆုံး ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်များ == ဝဘာသာစကားသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရှမ်း၊ မြန်မာနှင့် တရုတ်စကားများကဲ့သို့ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်တက်ကျသံစနစ် မရှိပါ။ ၎င်းသည် ရှေးဦးဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ၏ အင်္ဂါရပ်အတိုင်း တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။အသံအနိမ့်အမြင့် မရှိသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရသံများကို အသံရိုးရိုးထွက်ခြင်း (Clear/Modal voice) နှင့် လည်ချောင်းပွင့်ကာ အသက်ရှူသံပါရုံ ခပ်ရှတတထွက်ခြင်း (Breathy/Laryngealized voice) ဟူ၍ အသံအုပ်စု နှစ်မျိုးခွဲခြားကာ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်သည်။သာမန်အားဖြင့် ကြိယာ-ကံ-ကတ္တား (VOS - Verb-Object-Subject) သို့မဟုတ် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ === စာပေအရေးအသား === ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အမေရိကန်ကရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာကြီး ဝင်းဆင့်ယန်း (William Young) က လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံ၍ ဝစာပေ (Bible Wa) ကို ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် စတင် တီထွင်ပေးခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝခရစ်ယာန်များအကြားတွင် ယနေ့တိုင် အသုံးပြုဆဲဖြစ်သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံရှိ ဝလူမျိုးများနှင့် ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော် ([[UWSA]]) ထိန်းချုပ်ရာဒေသများတွင် အသုံးပြုနိုင်ရန် ယခင်လက်တင်စာစနစ်ကို အသံထွက်ဗေဒနှင့်အညီ ပြန်လည်မွမ်းမံပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို "ဝစာပေအသစ်" (Official Wa Alphabet) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ယနေ့ ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၏ ရုံးသုံးစာပေ၊ သတင်းစာနှင့် အခြေခံပညာရေးသင်ရိုးများတွင် တရားဝင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဝ လူမျိုး]] [[ကဏ္ဍ:လက်တင်ဘာသာအရေးအသားဖြင့် ရေးသားသည့် ဘာသာစကားများ]] 48hoa74f0evi7w7ys9p6tdap5vrfwg1 3 287769 1037482 2026-06-11T12:24:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037482 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Hlaingtunwin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၂၄၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 0sp9oy09e3t9h4i3hqs6bu704vhg6fw 3 287770 1037483 2026-06-11T12:24:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037483 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် SalaiTun2026 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၂၄၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) bkgjak3hjjs3u5vsflixvji98h8acji 0 287771 1037484 2026-06-11T12:35:56Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358487498|Palaung language]]" 1037484 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Palaung|altname=De'ang, Ta'ang|states=[[Burma]], [[China]], [[Thailand]]|ethnicity=[[Palaung people|Ta'ang]]|speakers=ca. 560,000|date=1982–??|ref=e18|familycolor=Austro-Asiatic|fam2=[[Khasi–Palaungic languages|Khasi–Palaungic]]|fam3=[[Palaungic languages|Palaungic]]|fam4=Palaung–Riang|script=[[Burmese script|Burmese]], [[Tai Le alphabet|Tai Le]]|lc1=pll|ld1=Shwe|lc2=pce|ld2=Ruching|lc3=rbb|ld3=Rumai|glotto=pala1336|glottorefname=Palaung|imagecaption=De'ang manuscript|image=Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG}} <references /> '''ပလောင်ဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' ( {{Langx|my|ပလောင်ဘာသာ}} ), '''De'ang''' ( {{Lang-zh|c=德昂語}} ဟုလည်း လူသိများသည်; {{Langx|my|တအာင်းဘာသာ}} ) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ( [[ရှမ်းပြည်နယ်]] ) နှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများရှိ လူဦးရေ ငါးသိန်းကျော် ပြောဆိုကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] ဒေသိယစကားစု တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်လူမျိုးများကို]] ပလေး(ရူချင်း)၊ ရူမိုင် နှင့် ရွှေဟူ၍ ခွဲခြားထားပြီး တစ်ဦးစီတွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားရှိသည်။ <ref>{{Cite web |last=Waddington |first=Ray |year=2003 |title=The Palaung |url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Palaung |access-date=3 May 2012 |website=The Peoples of the World Foundation |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Klose |first=Albrecht |date=2001 |title=Sprachen der Welt Ein weltweiter Index der Sprachfamilien, Einzelsprachen und Dialekte, mit Angabe der Synonyma und fremdsprachigen Äquivalente / Languages of the World: A Multi-lingual Concordance of Languages, Dialects, and Language-families |publisher=K.G. Saur |isbn=3-598-11404-4 |edition=2nd rev. and enl. |location=München |pages=403}}</ref> ရိုင်းယန်ဘာသာစကားများကို နားမလည်နိုင်ဘဲ အခြားပလောင်ဘာသာစကားများကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူများသာ ခက်ခဲစွာ နားလည်ကြသည်ဟု သတင်းပို့ထားသည်။ ဟောပြောသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို မသေချာပါ။ ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် ရွှေပလောင် ဘာသာစကားပြောသူ ၁၅၀,၀၀၀၊ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ရူချင်း (ပလေး) ဘာသာစကားပြောသူ ၂၇၂,၀၀၀ နှင့် မှတ်တမ်းတင်မထားသော ရက်စွဲတွင် Rumai ဟောပြောသူ ၁၃၉,၀၀၀ ရှိခဲ့သည်။ ပလောင်ဘာသာစကားကို [[ယူနက်စကို|ယူနက်စကို၏]] ''အန္တရာယ်ရှိသော ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများစာရင်းတွင်'' "ပြင်းထန်စွာ မျိုးသုဉ်းလုနီးပါး" ဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ''<ref>{{Cite web |title=UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger |url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2470.html |access-date=2020-06-03 |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2470.html "UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger"]. ''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-06-03</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Cite book |last=Moseley |first=Christopher |date=2010 |title=Atlas of the World's Languages in Danger |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026.locale=en |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoseley2010">Moseley, Christopher (2010). [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026.locale=en ''Atlas of the World's Languages in Danger'']. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-3-104096-2|<bdi>978-92-3-104096-2</bdi>]].</cite></ref>'' [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] အနီးတွင် ပြောဆိုသော ရူလိုင်း ဒေသိယစကားတွင် ရူချင်းနှင့် ပုံမှန် အသံထွက် ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ဝေါဟာရ အချို့ ကွဲပြားမှုများ ရှိသည် ''။ <ref name=":02">{{Cite web |date=2016 |title=Myanmar |url=http://www.ethnologue.com/country/MM/languages |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010180533/http://www.ethnologue.com/country/MM/languages |archive-date=2016-10-10 |website=Ethnologue: Languages of the World}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20161010180533/http://www.ethnologue.com/country/MM/languages "Myanmar"]. ''Ethnologue: Languages of the World''. 2016. Archived from [http://www.ethnologue.com/country/MM/languages the original] on 2016-10-10.</cite></ref>'' rde5fftw08jrfuaa2hjjvot4fr6rgy0 1037485 1037484 2026-06-11T12:45:11Z Chenzeyan29 141880 1037485 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ပလောင်ဘာသာစကား<br>(Palaung language) | nativename = ၵႂၢမ်းတအာင်း / Lị T'ang | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး]] | speakers = ၆ သိန်းမှ ၇ သိန်းခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ပလောင်အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper) | dial1 = ရွှေပလောင် (Shwe / Ta-ang) | dial2 = ငွေပလောင် (Pale / Di-ang) | dial3 = ရူမိုင်း (Rumai) | script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပလောင်စာပေ)၊ [[လက်တင်အက္ခရာ]]၊ တရုတ်နိုင်ငံသုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသံထွက်အက္ခရာ (IPA-based) | iso3 = rme (ရွှေပလောင်) / pbe (ငွေပလောင်) / ruz (ရူမိုင်း) }} '''ပလောင်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Palaung language}}) သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်-ဝ]]အုပ်စုခွဲ တွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Palaungic Languages: Classification and Comparative Phonology |year=1984 |publisher=University of Chicago |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[မန်တုံမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]] စသည့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]များ)၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဆောင်ပန္နား၊ ဒီဟုန်ဒေသ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် ၎င်းတို့ကို 'ဒေအန်လူမျိုး' [[De'ang]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး ၆ သိန်းကျော်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |first2=Charles Otto |title=An Elementary Palaung Grammar |year=1921 |publisher=The Clarendon Press |location=Oxford |language=en}}</ref> == ဒေသိယစကားများ (Dialects) == ပလောင်ဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် ပထဝီဝင်နှင့် လူမျိုးစုခွဲများကို လိုက်၍ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မတူညီကြသည့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ ဘာသာဗေဒအရ ၎င်းတို့ကို သီးခြား ISO ကုဒ်များဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်—<ref>{{cite book |last=Ostapirat |first=Weera |title=Palaungic Phonology and Classification |year=2009 |publisher=Mahidol University |language=en}}</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကား ကို "စံပြုပလောင်ဘာသာစကား" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး နမ့်ဆန်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဗဟိုပြုရာ စံပြစကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (ပလေး)ဘာသာစကားသည် ကလော၊ ပန်တန်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း/မြောက်ပိုင်း ဒေသအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကြပြီး လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုသည့် ဒေသိယစကား ဖြစ်သည်။ရူမိုင်း (Rumai)ဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တရုတ်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးများ အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အခြားသော ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများနည်းတူ ရွှေပလောင်နှင့် ငွေပလောင်ဘာသာစကားများတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၌ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်သံစနစ် မရှိပေ။ သို့သော် ရူမိုင်း (Rumai) ဒေသိယစကားတွင်မူ တရုတ်နှင့် ရှမ်းစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ် အနည်းငယ် စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ဝါကျတစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO - Subject-Verb-Object) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ == စာပေအရေးအသားနှင့် ရှေးဟောင်းစာမူများ == [[File:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|left|280px|တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက် (Yunnan Nationalities Museum) တွင် ထိန်းသိမ်းပြသထားသော တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နေ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေပုရပိုက် စာမူများ။]] ပလောင်လူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများသည် ဘာသာရေးနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ရှေးယခင်က ပလောင်အက္ခရာ (သျှမ်းအက္ခရာအနွယ်) ကို အသုံးပြု၍ ပေစာ၊ ပုရပိုက်စာမူများပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် ဇာတ်တော်များကို ရေးသားထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက်ရှိ ရှေးဟောင်းစာမူများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ ပလောင်ရိုးရာစာပေ ထွန်းကားခဲ့မှုကို ပြသသည့် သမိုင်းသက်သေများ ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တအာင်း(ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကော်မတီမှ [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံထားသည့် "တအာင်းစာပေ" စနစ်သစ်ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် သင်ကြားထိန်းသိမ်းလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} sjl5clw16pyvnsjxlsg6fts9i5qa4zb 1037486 1037485 2026-06-11T12:45:39Z Chenzeyan29 141880 /* ဒေသိယစကားများ */ 1037486 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ပလောင်ဘာသာစကား<br>(Palaung language) | nativename = ၵႂၢမ်းတအာင်း / Lị T'ang | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး]] | speakers = ၆ သိန်းမှ ၇ သိန်းခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ပလောင်အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper) | dial1 = ရွှေပလောင် (Shwe / Ta-ang) | dial2 = ငွေပလောင် (Pale / Di-ang) | dial3 = ရူမိုင်း (Rumai) | script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပလောင်စာပေ)၊ [[လက်တင်အက္ခရာ]]၊ တရုတ်နိုင်ငံသုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသံထွက်အက္ခရာ (IPA-based) | iso3 = rme (ရွှေပလောင်) / pbe (ငွေပလောင်) / ruz (ရူမိုင်း) }} '''ပလောင်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Palaung language}}) သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်-ဝ]]အုပ်စုခွဲ တွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Palaungic Languages: Classification and Comparative Phonology |year=1984 |publisher=University of Chicago |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[မန်တုံမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]] စသည့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]များ)၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဆောင်ပန္နား၊ ဒီဟုန်ဒေသ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် ၎င်းတို့ကို 'ဒေအန်လူမျိုး' [[De'ang]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး ၆ သိန်းကျော်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |first2=Charles Otto |title=An Elementary Palaung Grammar |year=1921 |publisher=The Clarendon Press |location=Oxford |language=en}}</ref> == ဒေသိယစကားများ == ပလောင်ဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် ပထဝီဝင်နှင့် လူမျိုးစုခွဲများကို လိုက်၍ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မတူညီကြသည့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ ဘာသာဗေဒအရ ၎င်းတို့ကို သီးခြား ISO ကုဒ်များဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Ostapirat |first=Weera |title=Palaungic Phonology and Classification |year=2009 |publisher=Mahidol University |language=en}}</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကား ကို "စံပြုပလောင်ဘာသာစကား" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး နမ့်ဆန်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဗဟိုပြုရာ စံပြစကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (ပလေး)ဘာသာစကားသည် ကလော၊ ပန်တန်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း/မြောက်ပိုင်း ဒေသအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကြပြီး လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုသည့် ဒေသိယစကား ဖြစ်သည်။ရူမိုင်း (Rumai)ဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တရုတ်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးများ အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အခြားသော ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများနည်းတူ ရွှေပလောင်နှင့် ငွေပလောင်ဘာသာစကားများတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၌ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်သံစနစ် မရှိပေ။ သို့သော် ရူမိုင်း (Rumai) ဒေသိယစကားတွင်မူ တရုတ်နှင့် ရှမ်းစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ် အနည်းငယ် စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ဝါကျတစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO - Subject-Verb-Object) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ == စာပေအရေးအသားနှင့် ရှေးဟောင်းစာမူများ == [[File:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|left|280px|တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက် (Yunnan Nationalities Museum) တွင် ထိန်းသိမ်းပြသထားသော တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နေ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေပုရပိုက် စာမူများ။]] ပလောင်လူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများသည် ဘာသာရေးနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ရှေးယခင်က ပလောင်အက္ခရာ (သျှမ်းအက္ခရာအနွယ်) ကို အသုံးပြု၍ ပေစာ၊ ပုရပိုက်စာမူများပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် ဇာတ်တော်များကို ရေးသားထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက်ရှိ ရှေးဟောင်းစာမူများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ ပလောင်ရိုးရာစာပေ ထွန်းကားခဲ့မှုကို ပြသသည့် သမိုင်းသက်သေများ ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တအာင်း(ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကော်မတီမှ [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံထားသည့် "တအာင်းစာပေ" စနစ်သစ်ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် သင်ကြားထိန်းသိမ်းလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} n8idxwic7bwvltn9jx23mqszbfssq31 1037489 1037486 2026-06-11T12:51:57Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037489 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ပလောင်ဘာသာစကား<br>(Palaung language) | nativename = ၵႂၢမ်းတအာင်း / Lị T'ang | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး]] | speakers = ၆ သိန်းမှ ၇ သိန်းခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ပလောင်အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper) | dial1 = ရွှေပလောင် (Shwe / Ta-ang) | dial2 = ငွေပလောင် (Pale / Di-ang) | dial3 = ရူမိုင်း (Rumai) | script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပလောင်စာပေ)၊ [[လက်တင်အက္ခရာ]]၊ တရုတ်နိုင်ငံသုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသံထွက်အက္ခရာ (IPA-based) | iso3 = rme (ရွှေပလောင်) / pbe (ငွေပလောင်) / ruz (ရူမိုင်း) }} '''ပလောင်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Palaung language}}) သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်-ဝ]]အုပ်စုခွဲ တွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Palaungic Languages: Classification and Comparative Phonology |year=1984 |publisher=University of Chicago |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[မန်တုံမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]] စသည့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]များ)၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဆောင်ပန္နား၊ ဒီဟုန်ဒေသ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် ၎င်းတို့ကို 'ဒေအန်လူမျိုး' De'ang ဟု ခေါ်ဆိုသည်) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး ၆ သိန်းကျော်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |first2=Charles Otto |title=An Elementary Palaung Grammar |year=1921 |publisher=The Clarendon Press |location=Oxford |language=en}}</ref> == ဒေသိယစကားများ == ပလောင်ဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် ပထဝီဝင်နှင့် လူမျိုးစုခွဲများကို လိုက်၍ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မတူညီကြသည့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ ဘာသာဗေဒအရ ၎င်းတို့ကို သီးခြား ISO ကုဒ်များဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Ostapirat |first=Weera |title=Palaungic Phonology and Classification |year=2009 |publisher=Mahidol University |language=en}}</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကား ကို "စံပြုပလောင်ဘာသာစကား" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး နမ့်ဆန်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဗဟိုပြုရာ စံပြစကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (ပလေး)ဘာသာစကားသည် ကလော၊ ပန်တန်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း/မြောက်ပိုင်း ဒေသအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကြပြီး လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုသည့် ဒေသိယစကား ဖြစ်သည်။ရူမိုင်း (Rumai)ဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တရုတ်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးများ အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အခြားသော ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများနည်းတူ ရွှေပလောင်နှင့် ငွေပလောင်ဘာသာစကားများတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၌ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်သံစနစ် မရှိပေ။ သို့သော် ရူမိုင်း (Rumai) ဒေသိယစကားတွင်မူ တရုတ်နှင့် ရှမ်းစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ် အနည်းငယ် စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ဝါကျတစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO - Subject-Verb-Object) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ == စာပေအရေးအသားနှင့် ရှေးဟောင်းစာမူများ == [[File:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|left|280px|တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက် (Yunnan Nationalities Museum) တွင် ထိန်းသိမ်းပြသထားသော တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နေ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေပုရပိုက် စာမူများ။]] ပလောင်လူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများသည် ဘာသာရေးနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ရှေးယခင်က ပလောင်အက္ခရာ (သျှမ်းအက္ခရာအနွယ်) ကို အသုံးပြု၍ ပေစာ၊ ပုရပိုက်စာမူများပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် ဇာတ်တော်များကို ရေးသားထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက်ရှိ ရှေးဟောင်းစာမူများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ ပလောင်ရိုးရာစာပေ ထွန်းကားခဲ့မှုကို ပြသသည့် သမိုင်းသက်သေများ ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တအာင်း(ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကော်မတီမှ [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံထားသည့် "တအာင်းစာပေ" စနစ်သစ်ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် သင်ကြားထိန်းသိမ်းလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} kb251qv80c8xkaz72hcz264lt42p1gd 1037566 1037489 2026-06-12T02:32:09Z Ninjastrikers 22896 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ + 5 ကဏ္ဍများ 1037566 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ပလောင်ဘာသာစကား<br>(Palaung language) | nativename = ၵႂၢမ်းတအာင်း / Lị T'ang | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး]] | speakers = ၆ သိန်းမှ ၇ သိန်းခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[အော်စထရိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|အော်စထရိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ပလောင်အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper) | dial1 = ရွှေပလောင် (Shwe / Ta-ang) | dial2 = ငွေပလောင် (Pale / Di-ang) | dial3 = ရူမိုင်း (Rumai) | script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပလောင်စာပေ)၊ [[လက်တင်အက္ခရာ]]၊ တရုတ်နိုင်ငံသုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသံထွက်အက္ခရာ (IPA-based) | iso3 = rme (ရွှေပလောင်) / pbe (ငွေပလောင်) / ruz (ရူမိုင်း) }} '''ပလောင်ဘာသာစကား''' ({{lang-en|Palaung language}}) သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်-ဝ]]အုပ်စုခွဲ တွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Palaungic Languages: Classification and Comparative Phonology |year=1984 |publisher=University of Chicago |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[မန်တုံမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]] စသည့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]များ)၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဆောင်ပန္နား၊ ဒီဟုန်ဒေသ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် ၎င်းတို့ကို 'ဒေအန်လူမျိုး' De'ang ဟု ခေါ်ဆိုသည်) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး ၆ သိန်းကျော်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |first2=Charles Otto |title=An Elementary Palaung Grammar |year=1921 |publisher=The Clarendon Press |location=Oxford |language=en}}</ref> == ဒေသိယစကားများ == ပလောင်ဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် ပထဝီဝင်နှင့် လူမျိုးစုခွဲများကို လိုက်၍ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မတူညီကြသည့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ ဘာသာဗေဒအရ ၎င်းတို့ကို သီးခြား ISO ကုဒ်များဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Ostapirat |first=Weera |title=Palaungic Phonology and Classification |year=2009 |publisher=Mahidol University |language=en}}</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကား ကို "စံပြုပလောင်ဘာသာစကား" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး နမ့်ဆန်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဗဟိုပြုရာ စံပြစကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (ပလေး)ဘာသာစကားသည် ကလော၊ ပန်တန်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း/မြောက်ပိုင်း ဒေသအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကြပြီး လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုသည့် ဒေသိယစကား ဖြစ်သည်။ရူမိုင်း (Rumai)ဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တရုတ်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးများ အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အခြားသော ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများနည်းတူ ရွှေပလောင်နှင့် ငွေပလောင်ဘာသာစကားများတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၌ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်သံစနစ် မရှိပေ။ သို့သော် ရူမိုင်း (Rumai) ဒေသိယစကားတွင်မူ တရုတ်နှင့် ရှမ်းစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ် အနည်းငယ် စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ဝါကျတစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO - Subject-Verb-Object) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ == စာပေအရေးအသားနှင့် ရှေးဟောင်းစာမူများ == [[File:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|left|280px|တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက် (Yunnan Nationalities Museum) တွင် ထိန်းသိမ်းပြသထားသော တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နေ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေပုရပိုက် စာမူများ။]] ပလောင်လူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများသည် ဘာသာရေးနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ရှေးယခင်က ပလောင်အက္ခရာ (သျှမ်းအက္ခရာအနွယ်) ကို အသုံးပြု၍ ပေစာ၊ ပုရပိုက်စာမူများပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် ဇာတ်တော်များကို ရေးသားထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက်ရှိ ရှေးဟောင်းစာမူများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ ပလောင်ရိုးရာစာပေ ထွန်းကားခဲ့မှုကို ပြသသည့် သမိုင်းသက်သေများ ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တအာင်း(ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကော်မတီမှ [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံထားသည့် "တအာင်းစာပေ" စနစ်သစ်ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် သင်ကြားထိန်းသိမ်းလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလောင်လူမျိုး]] 7gefh368a94e59ikzuab0r0nqia6scn 1037567 1037566 2026-06-12T02:35:19Z Ninjastrikers 22896 1037567 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ပလောင်ဘာသာစကား | nativename = ၵႂၢမ်းတအာင်း / Lị T'ang | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀၀၀၀ ခန့် | date = ၁၉၈၂–?? | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] | fam2 = [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်နွယ် (ပလောင်-ဝ)]] | fam3 = ပလောင်အုပ်စုစစ်စစ် (Palaung Proper) | dial1 = ရွှေပလောင် (Shwe / Ta-ang) | dial2 = ငွေပလောင် (Pale / Di-ang) | dial3 = ရူမိုင်း (Rumai) | script = [[မြန်မာအက္ခရာ]] (ပလောင်စာပေ)၊ [[လက်တင်အက္ခရာ]]၊ တရုတ်နိုင်ငံသုံး ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အသံထွက်အက္ခရာ (IPA-based) | iso3 = rme (ရွှေပလောင်) / pbe (ငွေပလောင်) / ruz (ရူမိုင်း) | lc1 = pll | ld1 = Shwe | lc2 = pce | ld2 = Ruching | lc3 = rbb | ld3 = Rumai | glotto = pala1336 | glottorefname = Palaung }} '''ပလောင်ဘာသာစကား''' ({{langx|en|Palaung language}}) သို့မဟုတ် '''တအာင်းဘာသာစကား''' သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]မိသားစု၊ [[ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ပလောင်-ဝ]]အုပ်စုခွဲ တွင် ပါဝင်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diffloth |first=Gérard |title=The Palaungic Languages: Classification and Comparative Phonology |year=1984 |publisher=University of Chicago |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[မန်တုံမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]] စသည့် [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]များ)၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စစ်ဆောင်ပန္နား၊ ဒီဟုန်ဒေသ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် ၎င်းတို့ကို 'ဒေအန်လူမျိုး' De'ang ဟု ခေါ်ဆိုသည်) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး ၆ သိန်းကျော်က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |first2=Charles Otto |title=An Elementary Palaung Grammar |year=1921 |publisher=The Clarendon Press |location=Oxford |language=en}}</ref> == ဒေသိယစကားများ == ပလောင်ဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် ပထဝီဝင်နှင့် လူမျိုးစုခွဲများကို လိုက်၍ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း မတူညီကြသည့် ဒေသိယစကား အုပ်စုကြီး သုံးခု ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ ဘာသာဗေဒအရ ၎င်းတို့ကို သီးခြား ISO ကုဒ်များဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{cite book |last=Ostapirat |first=Weera |title=Palaungic Phonology and Classification |year=2009 |publisher=Mahidol University |language=en}}</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကား ကို "စံပြုပလောင်ဘာသာစကား" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြပြီး နမ့်ဆန်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ဗဟိုပြုရာ စံပြစကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (ပလေး)ဘာသာစကားသည် ကလော၊ ပန်တန်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း/မြောက်ပိုင်း ဒေသအနှံ့တွင် ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကြပြီး လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုသည့် ဒေသိယစကား ဖြစ်သည်။ရူမိုင်း (Rumai)ဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တရုတ်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးများ အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အခြားသော ပလောင်-ဝ ဘာသာစကားများနည်းတူ ရွှေပလောင်နှင့် ငွေပလောင်ဘာသာစကားများတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၌ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလျှင် အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသည့် နိမ့်မြင့်သံစနစ် မရှိပေ။ သို့သော် ရူမိုင်း (Rumai) ဒေသိယစကားတွင်မူ တရုတ်နှင့် ရှမ်းစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်းလဲမှု စနစ် အနည်းငယ် စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ကို တွေ့ရသည်။ဝါကျတစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (SVO - Subject-Verb-Object) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ == စာပေအရေးအသားနှင့် ရှေးဟောင်းစာမူများ == [[File:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|left|280px|တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက် (Yunnan Nationalities Museum) တွင် ထိန်းသိမ်းပြသထားသော တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်နေ ပလောင် (ဒေအန်) လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေပုရပိုက် စာမူများ။]] ပလောင်လူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သက်ဝင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက် ၎င်းတို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများသည် ဘာသာရေးနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ရှေးယခင်က ပလောင်အက္ခရာ (သျှမ်းအက္ခရာအနွယ်) ကို အသုံးပြု၍ ပေစာ၊ ပုရပိုက်စာမူများပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် ဇာတ်တော်များကို ရေးသားထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ယူနန်လူမျိုးစုပြတိုက်ရှိ ရှေးဟောင်းစာမူများသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်မြောက်ပိုင်းရှိ ပလောင်ရိုးရာစာပေ ထွန်းကားခဲ့မှုကို ပြသသည့် သမိုင်းသက်သေများ ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တအာင်း(ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကော်မတီမှ [[မြန်မာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံထားသည့် "တအာင်းစာပေ" စနစ်သစ်ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများဖြင့် သင်ကြားထိန်းသိမ်းလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[ကဏ္ဍ:ပလောင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလောင်လူမျိုး]] h95d4dwd8meflvyu1asbko4hb6y32x9 0 287772 1037490 2026-06-11T12:52:19Z Tth2013 137770 "{{Infobox person | name = ကလစ်သီးနတ် <br /> Cleisthenes | image = Cleisthenes.jpg | caption = အိုဟိုင်းယိုးပြည်နယ် လွှတ်တော်အဆောက်အအုံရှိ ကလစ်သီးနတ်၏ ကြေးရုပ်တု | birth_date..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037490 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ကလစ်သီးနတ် <br /> Cleisthenes | image = Cleisthenes.jpg | caption = အိုဟိုင်းယိုးပြည်နယ် လွှတ်တော်အဆောက်အအုံရှိ ကလစ်သီးနတ်၏ ကြေးရုပ်တု | birth_date = ဘီစီ ၅၆၅ ခန့် | death_date = ဘီစီ ၄၉၃ ခန့် | nationality = ရှေးဟောင်းဂရိ (အေသင်) | known_for = အေသင်ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို အုတ်မြစ်ချခြင်း | office = အေသင်မြို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး (Archon) }} '''ကလစ်သီးနတ်''' ({{lang-el|Κλεισθένης}}; အင်္ဂလိပ်: ''Cleisthenes'' သို့မဟုတ် ''Kleisthenes'') သည် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ် အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံမှ နာမည်ကျော် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူသည် ဘီစီ ၅၀၈ ခုနှစ်တွင် အေသင်မြို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ပြည်သူလူထုက တိုက်ရိုက်မဲပေး ဆုံးဖြတ်နိုင်သည့် စနစ်ကို စတင်ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူ့ကို ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် **"အေသင်ဒီမိုကရေစီ၏ ဖခင်ကြီး"** (Father of Athenian Democracy) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ == ကလစ်သီးနတ်သည် ယခင်က ရှိခဲ့သည့် အာဏာရှိ မိသားစုကြီးများနှင့် မျိုးနွယ်စု (Tribes) အလိုက် အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေခွဲခြားထားမှုကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် အေသင်မြို့သားအားလုံး မိမိတို့ နေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် (Demes) စုပေါင်းပြီး အရည်အချင်းရှိသူ မည်သူမဆို အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တန်းတူညီမျှ ပါဝင်ခွင့်ရရှိမည့် စနစ်သစ်ကို တည်ထွင်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းဂရိ နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဒီမိုကရေစီ သမိုင်း]] 1oh6wtt9g2uc20o6bc5oh67n9llavr1 1037491 1037490 2026-06-11T12:56:32Z Tth2013 137770 1037491 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ကလစ်သီးနတ် <br /> Cleisthenes | image = Cleisthenes.jpg | caption = အိုဟိုင်းယိုးပြည်နယ် လွှတ်တော်အဆောက်အအုံရှိ ကလစ်သီးနတ်၏ ကြေးရုပ်တု | birth_date = ဘီစီ ၅၆၅ ခန့် | death_date = ဘီစီ ၄၉၃ ခန့် | nationality = ရှေးဟောင်းဂရိ (အေသင်) | known_for = အေသင်ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို အုတ်မြစ်ချခြင်း | office = အေသင်မြို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး (Archon) }} '''ကလစ်သီးနတ်''' ({{lang-el|Κλεισθένης}}; အင်္ဂလိပ်: ''Cleisthenes'' သို့မဟုတ် ''Kleisthenes'') သည် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ် အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံမှ နာမည်ကျော် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူသည် ဘီစီ ၅၀၈ ခုနှစ်တွင် အေသင်မြို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ပြည်သူလူထုက တိုက်ရိုက်မဲပေး ဆုံးဖြတ်နိုင်သည့် စနစ်ကို စတင်ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူ့ကို ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် **"အေသင်ဒီမိုကရေစီ၏ ဖခင်ကြီး"** (Father of Athenian Democracy) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ == ကလစ်သီးနတ်သည် ယခင်က အာဏာရှင်များနှင့် အထက်တန်းလွှာများ အခြေခံခဲ့သည့် ရိုးရာမျိုးနွယ်စုကြီး ၄ စုကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် အေသင်မြို့သားအားလုံးကို မိမိတို့ နေထိုင်ရာ ဒေသအလိုက် (Demes) စုပေါင်းပြီး မျိုးနွယ်စုသစ် ၁၀ စုအဖြစ် ရောမွှေဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် အာဏာရှိ မိသားစုကြီးများ၏ နယ်မြေအမာခံအာဏာများ ပျက်စီးသွားပြီး ပြည်သူများ တန်းတူညီမျှ ပါဝင်ခွင့်ရလာသည်။ ထို့အပြင် တစ်နှစ်လျှင် အရပ်သား ၅၀၀ ပါဝင်ပြီး ဥပဒေကြမ်းများ ဆွေးနွေးသည့် "ပြည်သူ့ကောင်စီ" (Boule) ကိုလည်း တည်ထွင်ခဲ့သည်။ == အော်စထရာစစ်ဇင် (Ostracism) == အာဏာရှင်စနစ် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်မလာစေရန်အတွက် ကလစ်သီးနတ်သည် **"အိုးခြမ်းပဲ့ မဲခွဲစနစ်"** (Ostracism) ကို တည်ထွင်ခဲ့သည်။ အေသင်ပြည်သူများသည် တိုင်းပြည်ဒီမိုကရေစီအတွက် အန္တရာယ်ရှိသည်ဟု ယူဆရသော နိုင်ငံရေးသမား သို့မဟုတ် အာဏာရှင်ဖြစ်လာနိုင်ချေရှိသူ၏ နာမည်ကို အိုးခြမ်းပဲ့ (Ostracon) ပေါ်တွင် ရေးသား၍ မဲပေးကြရသည်။ မဲအများဆုံးရရှိသူသည် တိုင်းပြည်မှ (၁၀) နှစ်တိတိ ပြည်နှင်ဒဏ် ပေးခြင်းကို ခံရသည်။ ဤစနစ်သည် အာဏာရှင်များကို ခြိမ်းခြောက်နိုင်ခဲ့ပြီး အေသင်ဒီမိုကရေစီကို ရေရှည်ကာကွယ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းဂရိ နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဒီမိုကရေစီ သမိုင်း]] bayk4yiyx2dp3hbajb19y9rpvpolnlo 0 287773 1037492 2026-06-11T12:59:37Z Tth2013 137770 "{{Infobox person | name = ဟစ်ပီးယပ်စ် <br /> Hippias | image = Coin of Hippias, Athens, circa 510 BC.jpg | caption = ဘီစီ ၅၁၀ ခန့်က ဟစ်ပီးယပ်စ် လက်ထက် အေသင်ဒင်္ဂါးပြား | birth_date = ဘီစီ ၅၆..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037492 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဟစ်ပီးယပ်စ် <br /> Hippias | image = Coin of Hippias, Athens, circa 510 BC.jpg | caption = ဘီစီ ၅၁၀ ခန့်က ဟစ်ပီးယပ်စ် လက်ထက် အေသင်ဒင်္ဂါးပြား | birth_date = ဘီစီ ၅၆၀ ခန့် | death_date = ဘီစီ ၄၉၀ ခန့် | nationality = ရှေးဟောင်းဂရိ (အေသင်) | known_for = အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးအာဏာရှင် (Tyrant) | office = အေသင်မြို့၏ အာဏာရှင် (ဘီစီ ၅၂၇ – ဘီစီ ၅၁၀) }} '''ဟစ်ပီးယပ်စ်''' ({{lang-el|Ἱππίας}}; အင်္ဂလိပ်: ''Hippias'') သည် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ် အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး အာဏာရှင် (Tyrant) ဖြစ်သည်။ သူသည် ဘီစီ ၅၂၇ မှ ဘီစီ ၅၁၀ အထိ အေသင်မြို့ကို အကြွင်းမဲ့အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ == အာဏာရလာပုံနှင့် ရက်စက်လာပုံ == ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် သူ၏ဖခင် ပိုင်စစ်စထရေးတပ်စ် (Peisistratus) ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ညီဖြစ်သူ ဟစ်ပါးကပ်စ် (Hipparchus) နှင့်အတူ အာဏာရရှိလာခဲ့သည်။ အစပိုင်းတွင် တိုင်းပြည်ကို ကောင်းမွန်စွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း ဘီစီ ၅၁၄ တွင် သူ၏ညီဖြစ်သူ ဟစ်ပါးကပ်စ် လုပ်ကြံခံရပြီးနောက်ပိုင်း ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် အလွန်ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော အာဏာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် မိမိအာဏာတည်မြဲရေးအတွက် အေသင်အရပ်သား ပြည်သူများကို နှိပ်စက်ခြင်း၊ ကွပ်မျက်ခြင်းများနှင့် အခွန်အတုတ်ကြီးလေးစွာ ကောက်ခံခြင်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ == ရာထူးမှ ဖြုတ်ချခံရခြင်း == ဘီစီ ၅၁၀ တွင် ကလစ်သီးနတ် (Cleisthenes) ဦးဆောင်သော အေသင်သူကောင်းမျိုးနွယ်စုများသည် စပါတာ (Sparta) ပြည်နယ်၏ ဘုရင် ကလီယိုမင်းနီးစ် (King Cleomenes I) ထံမှ စစ်ကူတောင်းခံကာ ဟစ်ပီးယပ်စ်ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အေသင်ပြည်သူများ၏ တော်လှန်မှုနှင့် စပါတာစစ်တပ်၏ ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် အာဏာစွန့်ခဲ့ရပြီး အေသင်မြို့ပြနိုင်ငံအတွင်းမှ မောင်းထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ == ပါရှန်းတို့နှင့် ပူးပေါင်းခြင်းနှင့် ဘဝနိဂုံး == အေသင်မှ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီးနောက် ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် ပါရှန်းအင်ပါယာ (Persian Empire) ထံသို့ ခိုလှုံသွားခဲ့သည်။ ဘီစီ ၄၉၀ တွင် ပါရှန်းတို့က အေသင်မြို့ကို လာရောက်ကျူးကျော်သည့် မာရသွန်တိုက်ပွဲ (Battle of Marathon) ၌ ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် ပါရှန်းစစ်တပ်အား လမ်းပြအဖြစ် ကူညီပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ပါရှန်းတို့ စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက် မကြာမီတွင် ဟစ်ပီးယပ်စ်သည် လာမတ်စကပ်စ် (Lemnos) ကျွန်းသို့အပြန် လမ်းခရီး၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဟစ်ပီးယပ်စ် အာဏာလက်လွှတ်ဖြစ်သွားပြီးနောက် အေသင်မြို့တွင် ဒီမိုကရေစီစနစ် စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှေးဟောင်းဂရိ အာဏာရှင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဒီမိုကရေစီ သမိုင်း]] tk0zfhd5qjl5rpyzc7f0ckdvz7xq5ok 3 287774 1037501 2026-06-11T13:24:46Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037501 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Menusandar ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၂၄၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) nxzkt7jcv5s0pdxbd5pssodxjc0oxco 3 287775 1037514 2026-06-11T14:24:57Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037514 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-18072-75 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၄၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) e2epplx4zhudbt0aemb33ubm4pddwty 3 287776 1037515 2026-06-11T14:25:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037515 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ncp123 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) fckoz6yfsyum38rs465v2jf0ewbt6og 3 287777 1037516 2026-06-11T14:25:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037516 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Garjetau ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) suycq6mugafh70i0qr9xp2r4mwmrvu1 3 287778 1037517 2026-06-11T14:25:27Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037517 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mayyphoo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qtvrtwrxqxrt82pjm3zjf9xblixjyf8 3 287779 1037518 2026-06-11T14:25:37Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037518 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-32511-71 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) tbsr5x7vdizhuolp1jims8q9m16fstk 0 287780 1037520 2026-06-11T14:29:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျေ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037520 wikitext text/x-wiki '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၁) တွင် စောအုန်းမှ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ==ကိုးကား== {{reflist}} jwjfjjbv7rff0zsg6guoof8rcffu9jr 3 287781 1037526 2026-06-11T15:25:47Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037526 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Unicc406050 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rtq3dsdnhyt51x2vnrlc1730cpqxnnh 3 287782 1037527 2026-06-11T15:25:57Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037527 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ဖိုးငယ် ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၅၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) e832r79tp5r6shxhp4rgcfo0jn64779 3 287783 1037528 2026-06-11T15:26:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037528 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် T.h.s.02 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) shbs5iw9v70els8rdyh6uu3o7emntce 3 287784 1037529 2026-06-11T15:26:17Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037529 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maru Xenk ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8htqlyf6uuvxx1coa2vsyiixssjwvj3 3 287786 1037532 2026-06-11T16:26:27Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037532 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mozillanetscape ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ng6ljzh2gmraciwspuzcgkb21s3azau 3 287787 1037533 2026-06-11T16:26:37Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037533 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Cuphnin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) lgoj08gk6sbkss086o2jkqpkt2k7qqj 3 287788 1037536 2026-06-11T17:26:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037536 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Wpseaster ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) aq2qrh0t5zgks77vhlki0jnlycg9ve7 3 287789 1037537 2026-06-11T17:26:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037537 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် NarcisoFan2026 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၆၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) srkwdo81ztpgjo81uughlfk3p08kh0l 3 287790 1037538 2026-06-11T17:27:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037538 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Min Thein1985 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၇၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 42wn9e47djcj3eri1sct6gy76wz7hha 3 287791 1037539 2026-06-11T18:27:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037539 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် WinThiHaAung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၂၇၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rt2b5ze8r6min65i49lvkger12vk5ua 3 287792 1037541 2026-06-11T20:27:41Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037541 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Min Nay Htet Aung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၀:၂၇၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) b3y25dk6305zlqe1orvt66jlonaqfd1 3 287793 1037542 2026-06-11T21:27:51Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037542 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-32587-73 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၂၇၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) t54v6m4iv5qflvdlkynl7r7oq4si8vz 3 287794 1037543 2026-06-11T22:28:03Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037543 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kyaw3233 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၂၈၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) h9ygx7gwnub1mjr0uk9fcf5gtex9n3q 3 287795 1037544 2026-06-11T23:28:13Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037544 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Galaxy M1N7 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၂၈၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) i2h74b37hxn3stlxyo84yri6l3rhvwg 3 287796 1037545 2026-06-11T23:28:23Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037545 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Shinbickler ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၂၈၊ ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4gzl7s4wlnznxz592w7bhds8zxsz92l 3 287797 1037546 2026-06-12T00:28:33Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037546 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Oaksoex ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၂၈၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) jtrinympgllwxgfepqrzc51yfu1jbwu 3 287798 1037547 2026-06-12T01:28:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037547 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် 段丽婷 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၂၈၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) n6yfo617rj894uhja0ak6srf8l44w95 3 287799 1037548 2026-06-12T01:28:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037548 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Rev063 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၂၈၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4e9ird8zuq3315og64n9npveqzir5ef 3 287800 1037549 2026-06-12T01:29:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037549 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mbliss93 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9uko0kf70nfvsosir45z3mjxz2t3u63 100 287801 1037554 2026-06-12T01:57:16Z Salai Rungtoi 22844 " {{Current events|year=2026|month=06|day=12|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037554 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=12|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} 0ixrvbpvhrqmop0edsi5uzrqy7g9w32 3 287802 1037561 2026-06-12T02:29:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037561 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thaw Zin Hein Htet ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4ruvrnzksu7vj4lzodc8igu4ycgmiqd 3 287803 1037563 2026-06-12T02:29:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037563 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ဗိုလ်နန်း ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) dz0sl1kii8gxrrwjhlg0spm419q8vf7 14 287804 1037564 2026-06-12T02:29:46Z Ninjastrikers 22896 "[[ကဏ္ဍ:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037564 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ]] 9de0janen04lcaybd0pqfvlgpg8v2pe 3 287805 1037572 2026-06-12T03:29:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037572 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kyawkyawthan00369 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 3l2v24xvx6qeoub679cb8y3w1w7fuwb 3 287806 1037573 2026-06-12T03:29:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037573 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ThetPaing29 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qj7bkw7l6nks7ktxej1rmmjs3ar6ouf 0 287807 1037575 2026-06-12T03:38:10Z Zawzawaungthwin 100038 '''ဦးကျော်မိုးသက်''' ( ၂၆ ဇွန် ၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် အငြိမ်းစား တပ်မတော်အရာရှိတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] လျှပ်စစ်၊ စွမ်းအင်၊ စက်မှုနှင့် 1037575 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = ကျော်မိုးသက် | native_name = | native_name_lang = | honorific-suffix = | image = Kyaw moe thet.jpg | image_size = | alt = | caption = ကျော်မိုးသက် (၂၀၂၆) | office = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]]<br> လျှပ်စစ်၊ စွမ်းအင်၊ စက်မှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီး | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end = |appointer= [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | 1blankname = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | 1namedata = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = | successor = | office1 = တံတားဦးမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) ကိုယ်စားလှယ် | term_start1 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end1 = | constituency1 = [[တံတားဦးမြို့နယ်]] <br> မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၁) | majority1 = မဲ ၁၅၃၁၂ <br>{{small|(၄၉.၇၀ ရာခိုင်နှုန်း)}} <ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=21-1-2026_S_D_FPTP_Ethnic.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=6451&token=cf2ab48c9bee77eaf8a270c41f2ff2b46c05c12c2d1ad57c19c416ab212a74feb6176fa3c44a7dbd7912be7f5af588be1c434ae6175ff421c2e7add116e72c90|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂)တိုင်းဒေသကြီး(သို့)ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆|date=၂၀၂၆}}</ref> | predecessor1 = မင်းမင်းနီ <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | successor1 = | birth_name = ကျော်ကျော် | birth_date = {{birth date and age|1967|6|26}} | birth_place = [[ကသာမြို့]] | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | citizenship = မြန်မာ | nationality = ဗမာ | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | spouse = စုစုတင် | children = သမီး ၂ ဦး | parents = သက်တင် (ဖခင်) | residence = တံတားဦးမြို့ | education = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] | occupation = စစ်မှုထမ်း (အငြိမ်းစား) | profession = [[ဗိုလ်မှူးချုပ်]] | known_for = | awards = စာပေထူးချွန်ဆု (စစ်တက္ကသိုလ်) | honorific prefix = }} '''ဦးကျော်မိုးသက်''' ( ၂၆ ဇွန် ၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် အငြိမ်းစား တပ်မတော်အရာရှိတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] လျှပ်စစ်၊ စွမ်းအင်၊ စက်မှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိပြီး တံတားဦးမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) မှ တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီကို ကိုယ်စားပြု၍ အရွေးချယ်ခံထားရသူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-04-08 |title=တိုင်းဒေသကြီးအဆင့် ဝန်ကြီး အမည်စာရင်းတွေကို မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်မှာ တင်သွင်း |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/04/08/%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%a1%e1%80%86%e1%80%84%e1%80%b7%e1%80%ba-%e1%80%9d%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80/ |access-date=2026-06-12 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးမျိုးအောင် ဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုဆိုင်ရာ ဖိုရမ်ဖွင့်ပွဲတက်ရောက် |url=http://mdn.gov.mm/my/mnttlettiungdeskiiwnkiikhup-uumiuaeaang-chksyreknnddphnphiuttiuttkmuchiungraa-phiurmphngpaittkreaak |access-date=2026-06-12 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဦးကျော်မိုးသက်ကို ၁၉၆၇ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ကသာမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဖခင်မှာ ဦးသက်တင်နှင့် မိခင်မှာ ဒေါ်မာနွယ်တို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စစ်တက္ကသိုလ် (DSA) အပတ်စဉ် (၃၀) ဆင်းဖြစ်ပြီး စစ်တက္ကသိုလ်တွင် စာပေထူးချွန်ဆု ရရှိခဲ့သည်။ ပညာအရည်အချင်းအနေဖြင့် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (စစ်တက္ကသိုလ်)၊ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (ကာကွယ်ရေးပညာ) နှင့် ဥပဒေဒီပလိုမာတို့ ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |title=ဦးကျော်မိုးသက် – မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် |url=https://mandalayregion.hluttaw.mm/?representative=%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%ba |access-date=2026-06-12 |language=en-US}}</ref> == စစ်မှုထမ်းဘဝ == [[တပ်မတော် (လေ)]] တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။၎င်း၏ ပြန်တမ်းဝင်အမှတ်မှာ လေ-၂၀၀၆ ဖြစ်ပြီး လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်(လေ) အဖြစ် နောက်ဆုံးထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးသတ္တမနေ့ ကျင်းပ {{!}} Information and Public Relations Department |url=http://www.moi.gov.mm/iprd/news/275894 |access-date=2026-06-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == နိုင်ငံရေးဘဝ == ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး တံတားဦးမြို့နယ်၊ မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) မှ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် အရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ လက်ရှိတွင် လျှပ်စစ်၊ စွမ်းအင်၊ စက်မှုနှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=ငလျင်ဒဏ်သင့် နေပြည်တော်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းတို့တွင် ဝန်ထမ်းများအတွက် အိမ်ရာစီမံကိန်း အသစ်များ တည်ဆောက် |url=https://news-eleven.com/article/312143 |access-date=2026-06-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == မိသားစုဘဝ == ဇနီးဖြစ်သူမှာ စစ်သူနာပြု (ဗိုလ်ကြီး-ငြိမ်း) ဒေါ်စုစုတင် ဖြစ်သည်။ သမီးနှစ်ဦး ထွန်းကားခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အစ်ကိုဖြစ်သူမှာ ရေကြောင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး၊ ရဲမှူးချုပ် နေမိုးသက် ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၇| | }} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] ky1mbku91j0hu3wsikk6ipu3vs8sevi 0 287808 1037580 2026-06-12T03:59:52Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1330599731|Khün language]]" 1037580 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Khun|nativename={{Script|Lana|ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ}}|pronunciation={{IPA|/táj kʰɯ̌ːn/}}|script=[[Tai Tham script]], [[Thai alphabet|Thai script]]|states=[[Myanmar]] ([[Shan State]]), [[Thailand]]|region=[[Kengtung]]|ethnicity=|speakers={{sigfig|106,880|1}}<!--data supports 1 sig fig-->|date=1990|ref=e18|familycolor=Kradai|fam2=[[Tai languages|Tai]]|fam3=[[Southwestern Tai languages|Southwestern]] (Thai)|fam4=Northwestern|iso3=kkh|glotto=khun1259|glottorefname=Khun|notice=Indic|notice2=IPA|altname=Kengtung Shan<br/>Kengtung Tai|minority={{flag|Myanmar}}|map=Khün language.jpg}} <references /> '''ဂုံဘာသာစကား''' သို့မဟုတ် '''ဂုံရှမ်း(တိုင<span class="script-tai_tham" data-ve-ignore="">ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ</span>်းခွန်)ဘာသာစကား''' (Tai Khün- , {{IPA|/taj˧˧.kʰɯːn˧˨˥/}} ; {{Langx|shn|တႆးၶိုၼ်}} {{Langx|th|ไทเขิน}} {{IPA|th|tʰaj kʰɤ̌ːn|}} '''ကျိုင်းတုံထိုင် (''' သို့) '''ကျိုင်းတုံရှမ်း''' ဟုလည်း လူသိများသော၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံ]] ၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] [[မြန်မာနိုင်ငံ|၊]] ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ Tai Khün လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ထိုင်းနိုင်ငံ [[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ချင်းရိုင်းပြည်နယ်]] နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ယူနန်ပြည်နယ်]] တို့တွင်လည်း ပြောဆိုကြသည်။ ဂုံဘာသာစကား မျိုးကွဲများသည် ဝေါဟာရ ဆင်တူမှု ၉၃% မှ ၁၀၀% အထိ ရှိသည်။ ခွန်သည် အခြား [[တိုင်ဘာသာစကားများ|ထိုင်းဘာသာစကားများ]] နှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်။ ဂုံဘာသာစကား သည် မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား နှင့် ဝေါဟာရဆင်တူမှု ၉၀% မှ ၉၅%၊ [[တိုင်းလူဘာသာစကား|Lü]] နှင့် ၉၂% မှ ၉၅%၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား]] နှင့် ၉၃% မှ ၉၇% နှင့် [[ထိုင်းဘာသာစကား|စံထိုင်းဘာသာစကား]] နှင့် ၈၀% မှ ၈၃% အထိ တူညီသည်။ <ref name=":0" /> တိုင်းခွန်ကို ရိုးရာအစဉ်အလာအရ [[တိုင်ထံအက္ခရာ|တိုင်းထွာအက္ခရာ]] ၏ မျိုးကွဲတစ်ခုကို အသုံးပြု၍ ရေးသားသည်။ <ref name=":03">{{ကိုးကားခြင်း|title=Writing systems of MSEA|date=2021-08-23|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110558142-036/html|access-date=2024-12-06}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFJenny2021">Jenny, Mathias (2021-08-23), Sidwell, Paul; Jenny, Mathias (eds.), <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110558142-036/html "Writing systems of MSEA"]</span>, ''The Languages and Linguistics of Mainland Southeast Asia: A comprehensive guide'', De Gruyter Mouton, pp.&nbsp;<span class="nowrap">879–</span>906, [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1515/9783110558142-036|10.1515/9783110558142-036]], [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-11-055814-2|<bdi>978-3-11-055814-2</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">2024-12-06</span></span></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[တမ်းပလိတ်:ကိုးကားခြင်း|citation]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: work parameter with ISBN ([[:Category:CS1 maint: work parameter with ISBN|link]])</span> [[Category:CS1 maint: work parameter with ISBN]]</ref> fgghyruuns7wtpxlktjx5f37dkrccpz 1037581 1037580 2026-06-12T04:04:53Z Chenzeyan29 141880 1037581 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဂုံဘာသာစကား<br>(Khün language) | nativename = ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ / တူဝ်မိူင်း | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နယ်)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ဂုံလူမျိုး|ဂုံ (တိုင်းဂုံ) လူမျိုး]] | speakers = ၁၂၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] | fam2 = တိုင်ဘာသာစကားများ (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စု (Southwestern Tai) | fam4 = တိုင်အလယ်-မြောက်စု (အရှေ့မြောက်ပိုင်းအုပ်စု) | script = ဂုံအက္ခရာ / တူအာမောင်း | iso3 = khn }} [[File:Khün language.jpg|thumb|ပြန့်နှံ့မှု]] '''ဂုံဘာသာစကား''' ({{lang-en|Khün language}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းဂုံဘာသာစကား''' (ဝါ) '''ဂုံရှမ်းဘာသာစကား''' သည် [[တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]]၊ အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|လန်နားဘာသာစကား]] (တိုင်းယွန်း)၊ [[လူးလူမျိုး|တိုင်းလူးဘာသာစကား]]တို့နှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diller |first=Anthony |title=The Tai-Kadai Languages |year=2008 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည့် [[ဂုံလူမျိုး]] (တိုင်းဂုံ) တစ်သိန်းကျော်အပြင်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်) ရှိ ဂုံနွယ်ဖွားအချို့က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Owen |first=R. W. |title=A Grammar of Khün |year=2001 |publisher=Payap University |language=en}}</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုနှင့် ဝိသေသများ === ဂုံဘာသာစကားသည် ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည့် [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစစ်စစ် (တိုင်းလုံ) စကား]]နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (Tones) များမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်နေသည့် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) တိုင်းယွန်းတို့၏ "ကမ်မောင်း" (မြောက်ပိုင်းထိုင်းစကား) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ပြီး အပြန်အလှန် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Person |first=Kirk R. |title=Writing Khün |year=၂၀၀၄ |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |pages=45-58 |language=en}}</ref> === စာပေအရေးအသား=== ဂုံလူမျိုးများသည် ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) တို့ အသုံးပြုသည့် သောင်းခြောက်ကောက် အဝိုင်းပုံ အက္ခရာကို မသုံးကြဘဲ ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် "ဂုံအက္ခရာ" ကို သီးသန့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအက္ခရာသည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်နားအက္ခရာ (တူအာမောင်း) နှင့် တစ်ပုံစံတည်း တူညီလုနီးပါး ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလများက ကျိုင်းတုံစော်ဘွားများ၏ နန်းသုံးရုံးသုံးစာပေအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေစာပုရပိုက်များ ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း ဤဂုံစာပေကိုသာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် [[မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး (ကျိုင်းတုံ)|မဟာမြတ်မုနိဘုရား]] အပါအဝင် ရှေးဟောင်းကျောင်းကန်ဘုရားများမှ ကမ္ပည်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဤဂုံအက္ခရာပုံစံကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်သက္ခရနှင့် စာပေအမွေအနှစ်ကို မပျောက်ပျက်အောင် နွေရာသီစာပေသင်တန်းများဖြင့် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသင်ကြားလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} 1xb05v0jx5iz64n2rgxh158dh6hyzag 1037582 1037581 2026-06-12T04:06:02Z Chenzeyan29 141880 1037582 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဂုံဘာသာစကား<br>(Khün language) | nativename = ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ / တူဝ်မိူင်း | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နယ်)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ဂုံလူမျိုး|ဂုံ (တိုင်းဂုံ) လူမျိုး]] | speakers = ၁၂၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] | fam2 = တိုင်ဘာသာစကားများ (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စု (Southwestern Tai) | fam4 = တိုင်အလယ်-မြောက်စု (အရှေ့မြောက်ပိုင်းအုပ်စု) | script = ဂုံအက္ခရာ / တူအာမောင်း | iso3 = khn }} [[File:Khün language.jpg|thumb|ပြန့်နှံ့မှု]] '''ဂုံဘာသာစကား''' ({{lang-en|Khün language}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းဂုံဘာသာစကား''' (ဝါ) '''ဂုံရှမ်းဘာသာစကား''' သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]]၊ အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး လန်နားဘာသာစကား (တိုင်းယွန်း)၊ [[လူးလူမျိုး|တိုင်းလူးဘာသာစကား]]တို့နှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diller |first=Anthony |title=The Tai-Kadai Languages |year=2008 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည့် [[ဂုံလူမျိုး]] (တိုင်းဂုံ) တစ်သိန်းကျော်အပြင်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်) ရှိ ဂုံနွယ်ဖွားအချို့က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Owen |first=R. W. |title=A Grammar of Khün |year=2001 |publisher=Payap University |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုနှင့် ဝိသေသများ == ဂုံဘာသာစကားသည် ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည့် [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) စကား]]နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (Tones) များမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်နေသည့် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) တိုင်းယွန်းတို့၏ "ကမ်မောင်း" (မြောက်ပိုင်းထိုင်းစကား) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ပြီး အပြန်အလှန် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Person |first=Kirk R. |title=Writing Khün |year=၂၀၀၄ |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |pages=45-58 |language=en}}</ref> == စာပေအရေးအသား== ဂုံလူမျိုးများသည် ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) တို့ အသုံးပြုသည့် သောင်းခြောက်ကောက် အဝိုင်းပုံ အက္ခရာကို မသုံးကြဘဲ ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် "ဂုံအက္ခရာ" ကို သီးသန့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအက္ခရာသည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်နားအက္ခရာ (တူအာမောင်း) နှင့် တစ်ပုံစံတည်း တူညီလုနီးပါး ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလများက ကျိုင်းတုံစော်ဘွားများ၏ နန်းသုံးရုံးသုံးစာပေအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေစာပုရပိုက်များ ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း ဤဂုံစာပေကိုသာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် [[မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး (ကျိုင်းတုံ)|မဟာမြတ်မုနိဘုရား]] အပါအဝင် ရှေးဟောင်းကျောင်းကန်ဘုရားများမှ ကမ္ပည်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဤဂုံအက္ခရာပုံစံကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်သက္ခရနှင့် စာပေအမွေအနှစ်ကို မပျောက်ပျက်အောင် နွေရာသီစာပေသင်တန်းများဖြင့် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသင်ကြားလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} 5bk5x6bihpslcl7r8e0pq5h7bll7awe 1037605 1037582 2026-06-12T06:38:52Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037605 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဂုံဘာသာစကား<br>(Khün language) | nativename = ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ / တူဝ်မိူင်း | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နယ်)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ဂုံလူမျိုး|ဂုံ (တိုင်းဂုံ) လူမျိုး]] | speakers = ၁၂၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] | fam2 = တိုင်ဘာသာစကားများ (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စု (Southwestern Tai) | fam4 = တိုင်အလယ်-မြောက်စု (အရှေ့မြောက်ပိုင်းအုပ်စု) | script = ဂုံအက္ခရာ / တူအာမောင်း | iso3 = khn }} [[File:Khün language.jpg|thumb|ပြန့်နှံ့မှု]] '''ဂုံဘာသာစကား''' ({{lang-en|Khün language}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းဂုံဘာသာစကား''' (ဝါ) '''ဂုံရှမ်းဘာသာစကား''' သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]]၊ အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး လန်နားဘာသာစကား (တိုင်းယွန်း)၊ [[လူးလူမျိုး|တိုင်းလူးဘာသာစကား]]တို့နှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diller |first=Anthony |title=The Tai-Kadai Languages |year=2008 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည့် [[ဂုံလူမျိုး]] (တိုင်းဂုံ) တစ်သိန်းကျော်အပြင်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်) ရှိ ဂုံနွယ်ဖွားအချို့က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Owen |first=R. W. |title=A Grammar of Khün |year=2001 |publisher=Payap University |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုနှင့် ဝိသေသများ == ဂုံဘာသာစကားသည် ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည့် [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) စကား]]နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (Tones) များမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်နေသည့် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) တိုင်းယွန်းတို့၏ "ကမ်မောင်း" (မြောက်ပိုင်းထိုင်းစကား) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ပြီး အပြန်အလှန် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Person |first=Kirk R. |title=Writing Khün |year=၂၀၀၄ |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |pages=45-58 |language=en}}</ref> == စာပေအရေးအသား== ဂုံလူမျိုးများသည် ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) တို့ အသုံးပြုသည့် သောင်းခြောက်ကောက် အဝိုင်းပုံ အက္ခရာကို မသုံးကြဘဲ ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် "ဂုံအက္ခရာ" ကို သီးသန့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအက္ခရာသည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်နားအက္ခရာ (တူအာမောင်း) နှင့် တစ်ပုံစံတည်း တူညီလုနီးပါး ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလများက ကျိုင်းတုံစော်ဘွားများ၏ နန်းသုံးရုံးသုံးစာပေအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေစာပုရပိုက်များ ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း ဤဂုံစာပေကိုသာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် [[မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး (ကျိုင်းတုံ)|မဟာမြတ်မုနိဘုရား]] အပါအဝင် ရှေးဟောင်းကျောင်းကန်ဘုရားများမှ ကမ္ပည်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဤဂုံအက္ခရာပုံစံကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်သက္ခရနှင့် စာပေအမွေအနှစ်ကို မပျောက်ပျက်အောင် နွေရာသီစာပေသင်တန်းများဖြင့် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသင်ကြားလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] at550q58d0q8bcby0kjcgh9bia84se0 1037606 1037605 2026-06-12T06:39:08Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037606 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဂုံဘာသာစကား<br>(Khün language) | nativename = ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ / တူဝ်မိူင်း | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နယ်)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ဂုံလူမျိုး|ဂုံ (တိုင်းဂုံ) လူမျိုး]] | speakers = ၁၂၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] | fam2 = တိုင်ဘာသာစကားများ (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စု (Southwestern Tai) | fam4 = တိုင်အလယ်-မြောက်စု (အရှေ့မြောက်ပိုင်းအုပ်စု) | script = ဂုံအက္ခရာ / တူအာမောင်း | iso3 = khn }} [[File:Khün language.jpg|thumb|ပြန့်နှံ့မှု]] '''ဂုံဘာသာစကား''' ({{lang-en|Khün language}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းဂုံဘာသာစကား''' (ဝါ) '''ဂုံရှမ်းဘာသာစကား''' သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]]၊ အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး လန်နားဘာသာစကား (တိုင်းယွန်း)၊ [[လူးလူမျိုး|တိုင်းလူးဘာသာစကား]]တို့နှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diller |first=Anthony |title=The Tai-Kadai Languages |year=2008 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည့် [[ဂုံလူမျိုး]] (တိုင်းဂုံ) တစ်သိန်းကျော်အပြင်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်) ရှိ ဂုံနွယ်ဖွားအချို့က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Owen |first=R. W. |title=A Grammar of Khün |year=2001 |publisher=Payap University |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုနှင့် ဝိသေသများ == ဂုံဘာသာစကားသည် ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည့် [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) စကား]]နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (Tones) များမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်နေသည့် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) တိုင်းယွန်းတို့၏ "ကမ်မောင်း" (မြောက်ပိုင်းထိုင်းစကား) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ပြီး အပြန်အလှန် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Person |first=Kirk R. |title=Writing Khün |year=၂၀၀၄ |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |pages=45-58 |language=en}}</ref> == စာပေအရေးအသား== ဂုံလူမျိုးများသည် ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) တို့ အသုံးပြုသည့် သောင်းခြောက်ကောက် အဝိုင်းပုံ အက္ခရာကို မသုံးကြဘဲ ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် "ဂုံအက္ခရာ" ကို သီးသန့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအက္ခရာသည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်နားအက္ခရာ (တူအာမောင်း) နှင့် တစ်ပုံစံတည်း တူညီလုနီးပါး ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလများက ကျိုင်းတုံစော်ဘွားများ၏ နန်းသုံးရုံးသုံးစာပေအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေစာပုရပိုက်များ ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း ဤဂုံစာပေကိုသာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် [[မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး (ကျိုင်းတုံ)|မဟာမြတ်မုနိဘုရား]] အပါအဝင် ရှေးဟောင်းကျောင်းကန်ဘုရားများမှ ကမ္ပည်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဤဂုံအက္ခရာပုံစံကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်သက္ခရနှင့် စာပေအမွေအနှစ်ကို မပျောက်ပျက်အောင် နွေရာသီစာပေသင်တန်းများဖြင့် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသင်ကြားလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] tav2gvc7c3jidf59jj9jdkxp1p6zsfl 1037607 1037606 2026-06-12T06:39:23Z Salai Rungtoi 22844 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1037607 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဂုံဘာသာစကား<br>(Khün language) | nativename = ᨴᩱ᩠ᨿᨡᩨ᩠ᨶ / တူဝ်မိူင်း | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နယ်)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း | ethnicity = [[ဂုံလူမျိုး|ဂုံ (တိုင်းဂုံ) လူမျိုး]] | speakers = ၁၂၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း) | familycolor = Tai-Kadai | fam1 = [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] | fam2 = တိုင်ဘာသာစကားများ (Tai) | fam3 = အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စု (Southwestern Tai) | fam4 = တိုင်အလယ်-မြောက်စု (အရှေ့မြောက်ပိုင်းအုပ်စု) | script = ဂုံအက္ခရာ / တူအာမောင်း | iso3 = khn }} [[File:Khün language.jpg|thumb|ပြန့်နှံ့မှု]] '''ဂုံဘာသာစကား''' ({{lang-en|Khün language}}) သို့မဟုတ် '''တိုင်းဂုံဘာသာစကား''' (ဝါ) '''ဂုံရှမ်းဘာသာစကား''' သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု]]၊ အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင်အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး လန်နားဘာသာစကား (တိုင်းယွန်း)၊ [[လူးလူမျိုး|တိုင်းလူးဘာသာစကား]]တို့နှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Diller |first=Anthony |title=The Tai-Kadai Languages |year=2008 |publisher=Routledge |language=en}}</ref> ဤဘာသာစကားကို မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည့် [[ဂုံလူမျိုး]] (တိုင်းဂုံ) တစ်သိန်းကျော်အပြင်၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်) ရှိ ဂုံနွယ်ဖွားအချို့က အဓိက ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite book |last=Owen |first=R. W. |title=A Grammar of Khün |year=2001 |publisher=Payap University |language=en}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုနှင့် ဝိသေသများ == ဂုံဘာသာစကားသည် ရှမ်းပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြသည့် [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) စကား]]နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (Tones) များမှာ သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် ပထဝီဝင်အရ ထိစပ်နေသည့် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) တိုင်းယွန်းတို့၏ "ကမ်မောင်း" (မြောက်ပိုင်းထိုင်းစကား) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်ပြီး အပြန်အလှန် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Person |first=Kirk R. |title=Writing Khün |year=၂၀၀၄ |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |pages=45-58 |language=en}}</ref> == စာပေအရေးအသား== ဂုံလူမျိုးများသည် ရှမ်းကြီး (တိုင်းလုံ) တို့ အသုံးပြုသည့် သောင်းခြောက်ကောက် အဝိုင်းပုံ အက္ခရာကို မသုံးကြဘဲ ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝိုင်းဝန်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည့် "ဂုံအက္ခရာ" ကို သီးသန့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအက္ခရာသည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်နားအက္ခရာ (တူအာမောင်း) နှင့် တစ်ပုံစံတည်း တူညီလုနီးပါး ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလများက ကျိုင်းတုံစော်ဘွားများ၏ နန်းသုံးရုံးသုံးစာပေအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပေစာပုရပိုက်များ ရေးသားရာတွင်လည်းကောင်း ဤဂုံစာပေကိုသာ သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ကျိုင်းတုံမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် [[မဟာမြတ်မုနိဘုရားကြီး (ကျိုင်းတုံ)|မဟာမြတ်မုနိဘုရား]] အပါအဝင် ရှေးဟောင်းကျောင်းကန်ဘုရားများမှ ကမ္ပည်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဤဂုံအက္ခရာပုံစံကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်သက္ခရနှင့် စာပေအမွေအနှစ်ကို မပျောက်ပျက်အောင် နွေရာသီစာပေသင်တန်းများဖြင့် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသင်ကြားလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] 9sweicm4ca5f63db4gqni6hwsr0jx8x 3 287809 1037588 2026-06-12T04:17:06Z Mfield 138184 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Bevvie Irubia]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:TavinMK]] သို့ Mfieldက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Bevvie Irubia|Bevvie Irubia]]" ကို "[[Special:CentralAuth/TavinMK|TavinMK]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1037588 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:TavinMK]] t09vvjlr1i4cj3woof2pv8tspy6ir52 3 287810 1037592 2026-06-12T04:29:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037592 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Camilo.goesmonteiro ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၂၉၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) nlu59a6yolfcwclx9cga0l0hbwacqu1 3 287811 1037593 2026-06-12T04:30:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037593 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Chithlaing20266 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) m7gpj7pod3nufc6gb0bc1gmwkqme50y 3 287812 1037594 2026-06-12T04:30:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037594 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် IAmLePlooper ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) tk9a7ynxl3l6j50p62on399qiwj2bzx 3 287813 1037595 2026-06-12T04:30:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037595 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် YaminThu23 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 75kfpuhuf54rc6qxcydgfgq3b193754 3 287814 1037596 2026-06-12T04:30:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037596 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33721-40 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၃၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9npwibuv21lcxrb61xp04lp1hldx41n 1 287815 1037603 2026-06-12T06:02:39Z ~2026-34385-88 144261 /* အမြန်လမ်း မိုင်တိုင် ဘယ်လောက်မှာတည်ရှိလဲ */ အပိုင်းသစ် 1037603 wikitext text/x-wiki == အမြန်လမ်း မိုင်တိုင် ဘယ်လောက်မှာတည်ရှိလဲ == အမြန်လမ်း မိုင်တိုင် ဘယ်လောက်မှာတည်ရှိလဲ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-34385-88|&#126;2026-34385-88]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-34385-88|talk]]) ၀၆:၀၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) shy2n2rokrcv0tjv0pvx1gvslorpi1b 3 287816 1037604 2026-06-12T06:30:53Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037604 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34385-88 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၃၀၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 3z4z7li9o6aftuuuw5dsdl21iivxvh9 3 287817 1037624 2026-06-12T07:31:03Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037624 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34550-12 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၁၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) nbsimjgvc8c0n8wp9rdfz13qgx1v8h4 3 287818 1037625 2026-06-12T07:31:13Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037625 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34391-58 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၁၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) jbyue12b95tj1epxqrtdk5krxclfkuu 3 287819 1037626 2026-06-12T07:31:23Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037626 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Htethtetwin1995 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၁၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) crvxxt0thcuhncrkxbrtfwqevxwf542 3 287820 1037660 2026-06-12T09:31:42Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037660 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Min Ber Gree ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၃၁၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 64x6mldopkrjqoo4hx265he157h3a6p 0 287821 1037662 2026-06-12T09:34:00Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1357951431|Vector space]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1037662 wikitext text/x-wiki <nowiki><math>k</math></nowiki> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) သို့မဟုတ် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင်၊ <nowiki><math>k</math></nowiki> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over k) သို့မဟုတ် <nowiki><math>k</math></nowiki>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) သည် ကွင်း (ring) <nowiki><math>k</math></nowiki> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူး (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] r05ftemum831nu3fhjk165qvnzlsjmt 1037663 1037662 2026-06-12T09:34:28Z Mkant00 135890 1037663 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) သို့မဟုတ် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင်၊ <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် ကွင်း (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူး (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] 3k3lf60pnbcallevglua51e13dciowx 1037664 1037663 2026-06-12T09:35:04Z Mkant00 135890 1037664 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) သို့မဟုတ် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင်၊ <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် ကွင်း (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူး (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] 1pjuejvcyx8b98gwn9e6bl61ktfspky 1037666 1037664 2026-06-12T09:37:16Z Mkant00 135890 1037666 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) သို့မဟုတ် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် ကွင်း (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူး (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] c9fw7i3qkp289dcu65chel9sidwlhnw 1037667 1037666 2026-06-12T09:41:02Z Mkant00 135890 1037667 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ် (field) သို့မဟုတ် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် ကွင်း (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူး (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤကတ်တဂိုရီတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] r7jss2hldx6feyfjhtsi6xzndsrwcbi 1037668 1037667 2026-06-12T09:42:46Z Mkant00 135890 1037668 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] fwhijto59thxoomb0ofsei9fb2iyzdw 1037669 1037668 2026-06-12T09:45:02Z Mkant00 135890 1037669 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] jjhqvtw02gyy9b30u54qjmrrnng4ztb 1037672 1037669 2026-06-12T10:02:16Z Mkant00 135890 1037672 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (definition) == ဗက်တာရပ်ဝန်းဆိုသည်မှာ အောက်ခြေကွင်းအဖြစ် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုပါဝင်သော မော်ဂျူး (module) တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို စုံတွဲ <math>(V, \lambda)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ *<math>V</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) ဖြစ်သည်။ *<math>\lambda: k \to \text{End}(V)</math> သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်ဖက် အိုင်ဒီးလ်များ (two-sided ideals) မှာ <math>(0)</math> နှင့် <math>k</math> တို့သာ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) သို့မဟုတ် အင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှု (injective map) တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်။ <math>V</math> သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>V \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ ထို့အပြင် ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံပြီး <math>\lambda(1_k) = \text{id}_V</math> ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူမည်။ ထိုအခြေအနေများအောက်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\lambda</math> သည် တိကျစွာ အင်ဂျက်တစ် (strictly injective) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှုက ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ၏ မိတ္တူတစ်ခုကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>V</math> ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် ကွင်း (endomorphism ring) ထဲသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] jy9t3pbucsv70un12f4qbnnjegzxlur 1037674 1037672 2026-06-12T10:15:18Z Mkant00 135890 1037674 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (definition) == ဗက်တာရပ်ဝန်းဆိုသည်မှာ အောက်ခြေကွင်းအဖြစ် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုပါဝင်သော မော်ဂျူး (module) တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို စုံတွဲ <math>(V, \lambda)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ *<math>V</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) ဖြစ်သည်။ *<math>\lambda: k \to \text{End}(V)</math> သည် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring homomorphism) ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်ဖက် [[အိုင်ဒီးလ်]]များ (two-sided ideals) မှာ <math>(0)</math> နှင့် <math>k</math> တို့သာ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) သို့မဟုတ် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှု (injective map) တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်။ <math>V</math> သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>V \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ ထို့အပြင် ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံပြီး <math>\lambda(1_k) = \text{id}_V</math> ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူမည်။ ထိုအခြေအနေများအောက်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\lambda</math> သည် တိကျစွာ အင်ဂျက်တစ် (strictly injective) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှုက ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ၏ မိတ္တူတစ်ခုကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>V</math> ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] ကွင်း (endomorphism ring) ထဲသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] jz0be2twno9m33a2l4g5qyyh37ylx1i 1037682 1037674 2026-06-12T10:53:24Z Mkant00 135890 1037682 wikitext text/x-wiki <math>k</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[အစားကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space over <math>k</math>) သို့မဟုတ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း (<math>k</math>-vector space) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ဗက်တာများ (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>k</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး <math>k</math> ၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (<math>k</math>-linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (<math>k</math>-linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>k</math> သည် ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ် <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left <math>k</math>-vector spaces) နှင့် ညာ <math>k</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right <math>k</math>-vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_k</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *<math>Vect_k := Mod_k \,.</math> ဤ[[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]တွင် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (definition) == ဗက်တာရပ်ဝန်းဆိုသည်မှာ အောက်ခြေကွင်းအဖြစ် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုပါဝင်သော မော်ဂျူး (module) တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို စုံတွဲ <math>(V, \lambda)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ *<math>V</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) ဖြစ်သည်။ *<math>\lambda: k \to \text{End}(V)</math> သည် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring homomorphism) ဖြစ်သည်။ <math>k</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်ဖက် [[အိုင်ဒီးလ်]]များ (two-sided ideals) မှာ <math>(0)</math> နှင့် <math>k</math> တို့သာ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) သို့မဟုတ် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှု (injective map) တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်။ <math>V</math> သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>V \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ ထို့အပြင် ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံပြီး <math>\lambda(1_k) = \text{id}_V</math> ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူမည်။ ထိုအခြေအနေများအောက်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\lambda</math> သည် တိကျစွာ အင်ဂျက်တစ် (strictly injective) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှုက ဖီးလ်ဒ် <math>k</math> ၏ မိတ္တူတစ်ခုကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>V</math> ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] ကွင်း (endomorphism ring) ထဲသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] 6532kx4o29sjavc2p5l03er81sfdshk 0 287822 1037675 2026-06-12T10:26:04Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1351899846|Ring homomorphism]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1037675 wikitext text/x-wiki [[သင်္ချာ]]တွင် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စု (additive group) နှင့် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ မိုနွိုက် (multiplicative monoid) နှစ်ရပ်စလုံးအတွက် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်တည်သော ကွင်းများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] d6hhxhkpiwpxq9f2yyxfokui9lcl9gn 1037676 1037675 2026-06-12T10:26:59Z Mkant00 135890 1037676 wikitext text/x-wiki [[သင်္ချာ]]တွင် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (additive group) နှင့် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ [[မိုနွိုက်]] (multiplicative monoid) နှစ်ရပ်စလုံးအတွက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] ဖြစ်တည်သော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]များကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] l4dsxomnu1fozplc6hjqeh12cu133ek 0 287823 1037677 2026-06-12T10:37:55Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1357891329|Field (mathematics)]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1037677 wikitext text/x-wiki ဖီးလ်ဒ် (field) ဆိုသည်မှာ သာမန် ဂဏန်းသင်္ချာ တွက်ချက်မှုများဖြစ်သော အပေါင်း၊ အနုတ်၊ အမြှောက်နှင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များကို အစား စသည့်တွက်ချက်မှုများ ပါဝင်သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (mathematical structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] lm2o0gil2tyw5dwxc2svu59pvberqi5 1037678 1037677 2026-06-12T10:42:40Z Mkant00 135890 1037678 wikitext text/x-wiki ဖီးလ်ဒ် (field) ဆိုသည်မှာ သာမန် ဂဏန်းသင်္ချာ တွက်ချက်မှုများဖြစ်သော အပေါင်း၊ အနုတ်၊ အမြှောက်နှင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များကို အစား စသည့်တွက်ချက်မှုများ ပါဝင်သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (mathematical structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်နှင့် ပတ်သက်သော မူလသဘောတရားကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် ဂူစတပ်ဖ် လီဂျွန်း ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Gustav Lejeune Dirichlet) နှင့် ရစ်ချတ် ဒက်ဒီကင်း (Richard Dedekind) တို့က စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့် ကားပါး (Körper) ဟုခေါ်သော ဘော်ဒီ (body) ဟူသည့် အမည်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က ဤသဘောတရားသည် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများ (subfields) အတွက်သာ ရည်ညွှန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နောင်အခါ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနရစ် ဗေဘာ (Heinrich Weber) က ဖီးလ်ဒ်၏ အယူအဆကို ယနေ့ခေတ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ် ယေဘုယျပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုဖွင့်ဆိုချက်အရ ဖီးလ်ဒ်ကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော ဖလှယ်ရ ဒစ်ဗစ်ရှင်း ကွင်း (commutative division ring) အဖြစ် သတ်မှတ်လာကြသည်။ ဤအက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) ကို ရည်ညွှန်းရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် field ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် အီး ဟေးစတင်း မိုး (E. Hastings Moore) က စတင်တီထွင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== * {{Citation |author=nLab authors |title=field |date=June 2026 |edition=Revision 76 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/field |access-date=2026-06-12}} * {{Citation |last=Dirichlet |first=Gustav Lejeune |editor-last=Dedekind |editor-first=Richard |title=Vorlesungen über Zahlentheorie |date=1871 |language=de |volume=1 |edition=2nd |publication-place=Braunschweig, Germany |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |url=https://books.google.com/books?id=SRJTAAAAcAAJ&pg=PA424}} * {{Citation |last=Weber |first=Heinrich |title=Die allgemeinen Grundlagen der Galois'schen Gleichungstheorie |journal=Mathematische Annalen |language=de |volume=43 |issue=4 |date=1893 |pages=521–549 |issn=0025-5831 |doi=10.1007/BF01446451 |s2cid=120528969 |jfm=25.0137.01}} * {{Citation |last=Moore |first=E. Hastings |title=A doubly-infinite system of simple groups |journal=Bulletin of the American Mathematical Society |volume=3 |issue=3 |date=1893 |pages=73–78 |doi=10.1090/S0002-9904-1893-00178-X |mr=1557275}} [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 4oqvi5emq1mbrxlw5ogyhpel5vrvedj 1037681 1037678 2026-06-12T10:53:21Z Mkant00 135890 1037681 wikitext text/x-wiki ဖီးလ်ဒ် (field) ဆိုသည်မှာ သာမန် ဂဏန်းသင်္ချာ တွက်ချက်မှုများဖြစ်သော အပေါင်း၊ အနုတ်၊ အမြှောက်နှင့် သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များကို အစား စသည့်တွက်ချက်မှုများ ပါဝင်သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (mathematical structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်နှင့် ပတ်သက်သော မူလသဘောတရားကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် ဂူစတပ်ဖ် လီဂျွန်း ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Gustav Lejeune Dirichlet) နှင့် ရစ်ချတ် ဒက်ဒီကင်း (Richard Dedekind) တို့က စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့် ကားပါး (Körper) ဟုခေါ်သော ဘော်ဒီ (body) ဟူသည့် အမည်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က ဤသဘောတရားသည် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများ (subfields) အတွက်သာ ရည်ညွှန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နောင်အခါ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနရစ် ဗေဘာ (Heinrich Weber) က ဖီးလ်ဒ်၏ အယူအဆကို ယနေ့ခေတ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ် ယေဘုယျပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုဖွင့်ဆိုချက်အရ ဖီးလ်ဒ်ကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော ဖလှယ်ရ အစားကွင်း (commutative division ring) အဖြစ် သတ်မှတ်လာကြသည်။ ဤအက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) ကို ရည်ညွှန်းရန်အတွက် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် field ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် အီး ဟေးစတင်း မိုး (E. Hastings Moore) က စတင်တီထွင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== * {{Citation |author=nLab authors |title=field |date=June 2026 |edition=Revision 76 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/field |access-date=2026-06-12}} * {{Citation |last=Dirichlet |first=Gustav Lejeune |editor-last=Dedekind |editor-first=Richard |title=Vorlesungen über Zahlentheorie |date=1871 |language=de |volume=1 |edition=2nd |publication-place=Braunschweig, Germany |publisher=Friedrich Vieweg und Sohn |url=https://books.google.com/books?id=SRJTAAAAcAAJ&pg=PA424}} * {{Citation |last=Weber |first=Heinrich |title=Die allgemeinen Grundlagen der Galois'schen Gleichungstheorie |journal=Mathematische Annalen |language=de |volume=43 |issue=4 |date=1893 |pages=521–549 |issn=0025-5831 |doi=10.1007/BF01446451 |s2cid=120528969 |jfm=25.0137.01}} * {{Citation |last=Moore |first=E. Hastings |title=A doubly-infinite system of simple groups |journal=Bulletin of the American Mathematical Society |volume=3 |issue=3 |date=1893 |pages=73–78 |doi=10.1090/S0002-9904-1893-00178-X |mr=1557275}} [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] dc4cat9ryg7tr9j14bcptzgi3nx1s2h 0 287824 1037683 2026-06-12T10:59:25Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1353712532|Division ring]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1037683 wikitext text/x-wiki ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ (category of rings) တွင် အပြည့်စုံဆုံးသော အရာဝတ္ထုများမှာ အပေါင်း၊ အနုတ်၊ အမြှောက် တွက်ချက်မှုများသာမက သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များနှင့် အစားတွက်ချက်မှုပါ ပြုလုပ်နိုင်သည့် ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] spfkn9g7nj27nta7ow4dwtp67jim6ly 1037684 1037683 2026-06-12T11:02:55Z Mkant00 135890 1037684 wikitext text/x-wiki [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of rings) တွင် အပြည့်စုံဆုံးသော အရာဝတ္ထုများမှာ အပေါင်း၊ အနုတ်၊ အမြှောက် တွက်ချက်မှုများသာမက သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များနှင့် အစားတွက်ချက်မှုပါ ပြုလုပ်နိုင်သည့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤကွင်းများကို အစားကွင်းများ (division rings) သို့မဟုတ် တိမ်းစောင်း ဖီးလ်ဒ်များ (skew fields) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ [[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) သည် အစားကွင်းများ၏ အထူးဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ အစားကွင်းများအားလုံးကို ၎င်းတို့၏ ဗဟိုများ (centers) အပေါ်တွင် အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များအဖြစ် တည်ရှိမှု ရှိ၊ မရှိအပေါ် မူတည်၍ အဓိက အမျိုးအစား နှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။ ဤအမျိုးအစားများကို ခွဲခြားရန်အတွက် ဗဟိုအကန့်အသတ်ရှိသော အစားကွင်းများ (centrally finite division rings) နှင့် ဗဟိုအနန္တဖြစ်သော အစားကွင်းများ (centrally infinite division rings) ဟူ၍ သုံးနှုန်းကြသည်။ ==ကိုးကား== * {{Citation |last=Lam |first=T.Y. |chapter=Introduction to Division Rings |title=A First Course in Noncommutative Rings |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=131 |date=1991 |publication-place=New York, NY |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4684-0406-7_5 |url=https://doi.org/10.1007/978-1-4684-0406-7_5}} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] 8vrd54urtr1x506ui29cjh4bvyu2jht 3 287825 1037686 2026-06-12T11:03:05Z J ansari 46786 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MykolaHK]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Hongkongski]] သို့ J ansariက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/MykolaHK|MykolaHK]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Hongkongski|Hongkongski]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1037686 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Hongkongski]] rff3i2szju4qh0nm5gdg8yil1cld9ub 3 287826 1037688 2026-06-12T11:32:02Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037688 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Jauck King ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) fk7tc76r2iu7pa3xhtmmh439un6rpa2 3 287827 1037689 2026-06-12T11:32:12Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037689 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် စိုင်းနော်လင်း ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၃၂၊ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9435rbxyh2h1vlne12wh1caga1owqoi 0 287828 1037690 2026-06-12T11:35:21Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1345373668|Lahu language]]" 1037690 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Lahu|nativename=Ladhof|states=[[Yunnan]], [[China]]; [[Thailand]]; [[Laos]]; [[Myanmar]]; [[Vietnam]]|ethnicity=[[Lahu people|Lahu]]|speakers={{sigfig|577,200|1}}<!--data supports only 1 sig fig-->|date=2007–2012|ref=e18|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=([[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman]])|fam3=[[Lolo–Burmese languages|Lolo–Burmese]]|fam4=[[Loloish languages|Loloish]]|fam5=(Lahoish)|lc1=lhu|ld1=Lahu|lc2=lhi|ld2=Lahu Shi|lc3=lkc|ld3=[[Kucong language|Kucong]]|glotto=laho1234|glottorefname=Lahoid|script=[[Latin script]]|nation=[[Lancang Lahu Autonomous County]], [[Yunnan]]}} <references /> '''လားဟူ''' ( အမည်ရင်း : {{Lang|lhu|Ladhof}} ,{{IPA|lhu|lɑ˥˧xo˩|pron}}{{IPA|lhu|lɑ˥˧xo˩|pron}})ဘာသာစကားသည် တရုတ်နိုင်ငံ၊မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်း နိုင်ငံတို့တွင်နေထိုင်သည့် လားဟူလူမျိူးများ ပြောဆိုသော တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို တရုတ်နိုင်ငံတွင် လားဟူလူမျိုးများနှင့် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ အခြားလူနည်းစုတိုင်းရင်းသားများ က ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အသုံးပြုကြပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာစကားအများသုံး အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ <ref name="Gordon">{{Cite encyclopedia|date=2005|title=Lahu|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lhu|archive-url=https://web.archive.org/web/20051001032650/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lhu|archive-date=1 October 2005}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon,_Raymond_G._Jr.2005">Gordon, Raymond G. Jr., ed. (2005). [https://web.archive.org/web/20051001032650/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lhu "Lahu"]. ''Ethnologue: Languages of the World'' (Fifteenth&nbsp;ed.). Archived from [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lhu the original] on 1 October 2005.</cite></ref> သို့သော် လားဟူလူမျိုးအများအပြားသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံမှ]] ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်လာသူများဖြစ်ပြီး ဒုက္ခသည်များနှင့် တရားမဝင်ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများဖြစ်သည့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံရှိ]] မည်သည့်ကျောင်းတွင်မျှ ထိုဘာသာစကားကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အသုံးမပြုကြသလို သင်ကြားပို့ချခြင်းလည်း မရှိပါ။ <ref name="Irrawaddy">{{Harvnb|Reh|2005}}</ref> c3eamt5opiwjsfzu1zqg2cpd4nauwfh 1037691 1037690 2026-06-12T11:39:17Z Chenzeyan29 141880 1037691 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = လားဟူဘာသာစကား | nativename = Lahu | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] | ethnicity = [[လားဟူလူမျိုး]] | speakers = ၈၅၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၁ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = လိုလိုအုပ်စု (Loloish) | family5 = လားဟူ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (ဖရေဇာစနစ်ပုံစံတူ)၊ တရုတ်ပုလ္လင် (Pinyin) အခြေခံ | iso3 = lhu }} '''လားဟူဘာသာစကား''' ({{lang-en|Lahu language}}) သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ တိဘက်-ဗမာအုပ်စု၊ လိုလို-ဗမာ ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=The Grammar of Lahu |year=၁၉၇၃ |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0520094673 |language=en}}</ref> လားဟူဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ်)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့တွင် စုစုပေါင်း ၈၅၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/lhu |title=Lahu: A language of Myanmar |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ကွဲပြားမှုများ == လားဟူဘာသာစကားတွင် အဓိကအားဖြင့် လားဟူနက် (Lahu Na/Black Lahu) နှင့် လားဟူဝါ (Lahu Shi/Yellow Lahu) ဟူ၍ ကွဲပြားမှုကြီး နှစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် လားဟူနက် စကားသည် ဒေသအသီးသီးရှိ လားဟူမျိုးနွယ်စုများအကြား ဆက်သွယ်ပြောဆိုရာတွင် အသုံးပြုရသည့် ဗဟိုချက်ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဝီကီပီးဒီးယားနှင့် စာပေကဏ္ဍတွင်လည်း အဓိက စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Matisoff2006">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=English-Lahu Lexicon |year=၂၀၀၆ |publisher=University of California Press |location=Berkeley |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == လားဟူဘာသာစကားသည် အသံအနိမ့်အမြင့် ရှိသော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံထွက် ကွဲပြားမှု ၇ မျိုး (သို့မဟုတ် ရှစ်မျိုးခန့်) ရှိသည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံစနစ်မှာ မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref name="Matisoff1973"/> ဘာသာစကား၏ ဝေါဟာရအချို့သည် တိဘက်-ဗမာ နွယ်ဝင်ဖြစ်သဖြင့် ဗမာစကားနှင့် ဆင်တူမှုများ ရှိသည့်အပြင်၊ ဒေသအလိုက် မြန်မာစကား၊ ရှမ်းစကား နှင့် တရုတ်စကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး များလည်း ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် ရှေးဦးကာလက ကိုယ်ပိုင်စာပေ မရှိခဲ့သော်လည်း ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း (၁၉၂၀ ဝန်းကျင်) တွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြု (American Baptist Missionary) ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော အိုဂျေတယ်ဖို့ဒ် (O. Tellsford) နှင့် တိလုံ (T. Telford) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး လားဟူစာပေ (Lahu Script) ကို တီထွင်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Proto-Loloish |year=၁၉၇၉ |publisher=Scandinavian Institute of Asian Studies |location=Copenhagen |language=en}}</ref> အဆိုပါစာပေတွင် ရောမဗျည်းအက္ခရာများကို အခြေခံကာ အသံအနိမ့်အမြင့် သင်္ကေတများအတွက် ဝါကျအဆုံးသတ် သတ်ပုံသင်္ကေတများကို တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံရှိ လားဟူလူမျိုးများအတွက် တရုတ်ပင်ယင် (Pinyin) စနစ်ကို အခြေခံသည့် စာပေစနစ်သစ်တစ်ခုကိုလည်း ထပ်မံတီထွင်ခဲ့ကြသဖြင့် လက်ရှိတွင် ရေးထုံးနှစ်မျိုး ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} q7tcxm0s7j2rf3y4b3d1r7gwb300b9v 1037692 1037691 2026-06-12T11:41:25Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037692 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = လားဟူဘာသာစကား | nativename = Lahu | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]] | ethnicity = [[လားဟူလူမျိုး]] | speakers = ၈၅၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၁ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ (Lolo-Burmese) | family4 = လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားများ (Loloish) | family5 = လားဟူ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (ဖရေဇာစနစ်ပုံစံတူ)၊ တရုတ်ပုလ္လင် (Pinyin) အခြေခံ | iso3 = lhu }} '''လားဟူဘာသာစကား''' ({{lang-en|Lahu language}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=The Grammar of Lahu |year=၁၉၇၃ |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0520094673 |language=en}}</ref> လားဟူဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ်)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းတို့တွင် စုစုပေါင်း ၈၅၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/lhu |title=Lahu: A language of Myanmar |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == မျိုးနွယ်စုနှင့် ကွဲပြားမှုများ == လားဟူဘာသာစကားတွင် အဓိကအားဖြင့် လားဟူနက် (Lahu Na/Black Lahu) နှင့် လားဟူဝါ (Lahu Shi/Yellow Lahu) ဟူ၍ ကွဲပြားမှုကြီး နှစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် လားဟူနက် စကားသည် ဒေသအသီးသီးရှိ လားဟူမျိုးနွယ်စုများအကြား ဆက်သွယ်ပြောဆိုရာတွင် အသုံးပြုရသည့် ဗဟိုချက်ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဝီကီပီးဒီးယားနှင့် စာပေကဏ္ဍတွင်လည်း အဓိက စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Matisoff2006">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=English-Lahu Lexicon |year=၂၀၀၆ |publisher=University of California Press |location=Berkeley |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == လားဟူဘာသာစကားသည် အသံအနိမ့်အမြင့် ရှိသော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံထွက် ကွဲပြားမှု ၇ မျိုး (သို့မဟုတ် ရှစ်မျိုးခန့်) ရှိသည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံစနစ်မှာ မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref name="Matisoff1973"/> ဘာသာစကား၏ ဝေါဟာရအချို့သည် တိဘက်-ဗမာ နွယ်ဝင်ဖြစ်သဖြင့် ဗမာစကားနှင့် ဆင်တူမှုများ ရှိသည့်အပြင်၊ ဒေသအလိုက် မြန်မာစကား၊ ရှမ်းစကား နှင့် တရုတ်စကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး များလည်း ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == လားဟူလူမျိုးတို့တွင် ရှေးဦးကာလက ကိုယ်ပိုင်စာပေ မရှိခဲ့သော်လည်း ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း (၁၉၂၀ ဝန်းကျင်) တွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြု (American Baptist Missionary) ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော အိုဂျေတယ်ဖို့ဒ် (O. Tellsford) နှင့် တိလုံ (T. Telford) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး လားဟူစာပေ (Lahu Script) ကို တီထွင်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Proto-Loloish |year=၁၉၇၉ |publisher=Scandinavian Institute of Asian Studies |location=Copenhagen |language=en}}</ref> အဆိုပါစာပေတွင် ရောမဗျည်းအက္ခရာများကို အခြေခံကာ အသံအနိမ့်အမြင့် သင်္ကေတများအတွက် ဝါကျအဆုံးသတ် သတ်ပုံသင်္ကေတများကို တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံရှိ လားဟူလူမျိုးများအတွက် တရုတ်ပင်ယင် (Pinyin) စနစ်ကို အခြေခံသည့် စာပေစနစ်သစ်တစ်ခုကိုလည်း ထပ်မံတီထွင်ခဲ့ကြသဖြင့် လက်ရှိတွင် ရေးထုံးနှစ်မျိုး ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} 0mrc93plsp4o3d379c0kt9qhv6nxs66 0 287829 1037693 2026-06-12T11:49:21Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358489503|Akha language]]" 1037693 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Akha|nativename=''Aqkaq dawq''|states=Myanmar, China, Laos, Thailand, Vietnam|ethnicity=[[Akha people|Akha]]|speakers={{sigfig|616,600|2}}|date=2007–2015|ref=e26|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman]]|fam3=[[Lolo–Burmese languages|Lolo–Burmese]]|fam4=[[Loloish languages|Loloish]]|fam5=[[Southern Loloish languages|Southern]]|glotto=akha1245|glottorefname=Akha|script=Various, including [[ English Script]] s}} <references /> '''အာခါ''' ဘာသာစကားသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း (ယူနန်ပြည်နယ်)၊ မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့ပိုင်း ( [[ရှမ်းပြည်နယ်]] )၊ လာအိုမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တို့မှ [[အာခါလူမျိုး|အာခါလူမျိုးများ]] ပြောဆိုသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ အနောက်တိုင်းပညာရှင်များသည် အာခါ၊ ဟာနီ နှင့် ဟိုနီ ဘာသာစကားများကို ဟာနီဘာသာစကားများအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ကြပြီး သုံးမျိုးစလုံးကို အပြန်အလှန်နားမလည်နိုင်သော်လည်း နီးကပ်စွာဆက်စပ်နေသော သီးခြားဘာသာစကားများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ဟာနီဘာသာစကားများကို တောင်ပိုင်း လိုလိုနွယ်ဘာသာစကား အုပ်စုခွဲတွင် ထည့်သွင်းထားသည်။ လိုလိုနွယ် ဘာသာစကားနှင့် ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများသည် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်မှုရှိပြီး တိဘက်-ဗမာ ဘာသာစကားများတွင် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ ဘာသာစကား]] များအဖြစ် အုပ်စုဖွဲ့ထားသည်။ ဟာနီဘာသာစကားပြောသူအားလုံးကို လူမျိုးတစ်မျိုးတည်းအဖြစ် ခွဲခြားထားသည့် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တရားဝင် လူမျိုးစုခွဲခြားမှု နှင့်အညီ၊ တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက အာခါအပါအဝင် ဟာနီဘာသာစကားအားလုံးကို တစ်ခုတည်းသော ဘာသာစကား၏ ဒေသိယစကားများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ အာခါဘာသာစကား ပြောဆိုသူများသည် ဝေးလံခေါင်သီသော တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး ဒေသတစ်ခုစီတိုင်းတွင် မတူညီသော ဒေသိယစကားတစ်ခုအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ကီလိုမီတာ ၁၀ ခန့်သာ ခြားထားသော ရွာများမှ ဒေသိယစကားများသည် သိသာထင်ရှားသော ကွဲပြားမှုများကို ပြသနိုင်သည်။ အာခါလူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများ၏ သီးခြားနေထိုင်သည့်အလေ့အထများကြောင့်လည်း ဒေသိယစကားကွဲပြားသော ရွာများစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ တခါတစ်ရံအလွန်တစ်ရာမှဝေးကွာသော ရွာနှစ်ခု၏ ဒေသိယစကားများနှင့် ပိုမိုကွဲပြားသော ဒေသိယစကားများကို အပြန်အလှန် နားမလည်နိုင်ပါ။ <ref name="Katsura">{{Cite journal |last=Katsura |first=M. |date=1973 |title=Phonemes of the Alu Dialect of Akha |journal=Papers in Southeast Asian Linguistics No.3 |publisher=Pacific Linguistics, the Australian National University |volume=3 |issue=3 |pages=35–54}}</ref> 4r4oivrfp9k3h1bmoevbjcwq6e0srl1 1037694 1037693 2026-06-12T11:51:55Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037694 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = အာခါဘာသာစကား | nativename = Avkavdawv (အာခါးဒေါ်) | states = [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] | region = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (အရှေ့ပိုင်း)၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ချင်းရိုင်ခရိုင် | ethnicity = [[အာခါလူမျိုး]] | speakers = ၅၆၀,၀၀၀ ခန့် | date = ၂၀၀၇–၂၀၁၅ | familycolor = Sino-Tibetan | family1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားများ မိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | family2 = [[တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | family3 = လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese) | family4 = ဟာနီအုပ်စု (Hani) | family5 = အာခါ | script = [[ရောမအက္ခရာ]]အခြေခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ | iso3 = aka }} '''အာခါဘာသာစကား''' ({{lang-en|Akha language}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စု]]၊ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]] နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Phonology of Akha |year=၁၉၇၇ |publisher=Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University |location=Canberra |isbn=978-0858831643 |language=en}}</ref> မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေသည် ပြည်ထောင်စု [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] တို့တွင် စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ရှိသည်။<ref name="ethnologue_aka">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/aka |title=Akha: A language of Thailand |website=Ethnologue |access-date=၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=en}}</ref> == ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဝိသေသများ == အာခါဘာသာစကားသည် လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားများနှင့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံတွင် မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |first2=LaPolla |second2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=၂၀၀၃ |publisher=Routledge |isbn=978-0700711291 |language=en}}</ref> အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်သော ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီး အခြေခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နှင့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါရှိသည်။ ဝေါဟာရပိုင်းတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုင်ရာ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝပြီး ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားတို့မှ မွေးစားစကားလုံး (Loanwords) များလည်း ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နေသည်။ == စာပေပေါ်ထွန်းလာပုံ == အာခါလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ ထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် ဥပဒေကဲ့သို့ လိုက်နာရသည့် "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်များကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရေးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလွတ်ကျက်မှတ်ကာ သားစဉ်မြေးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Kammerer |first=Cornelia Ann |title=Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand |journal=American Ethnologist |year=၁၉၉၀ |volume=17 |issue=2 |pages=277–291 |language=en}}</ref> ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) တွင် အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူတို့က ရောမအက္ခရာကို အခြေခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပေ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရောမအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အာခါလူမျိုးများက ယနေ့တိုင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထိုင်းအက္ခရာအခြေခံ ရေးထုံးကိုလည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံတွင် ဟာနီ (Hani) စာပေရေးထုံးကိုလည်းကောင်း အသုံးပြုကြသဖြင့် ရေးထုံးကွဲပြားမှုများ တည်ရှိနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} p7tzqts0s78apwztuklx8wowsyrlzn8